# Изге Язма

Институт перевода Библии

## Изге Язма

## Кереш сүз


Кереш сүз

Хөрмәтле укучылар, сезнең игътибарга Изге Язманың хәзерге татар телендә беренче тапкыр нәшер ителгән тулы җыентыгын тәкъдим итәбез.

Изге Язма грек телендә «библиа» (китаплар) дип атала, чөнки ул 66 мөстәкыйль язмадан тора. Мәсихчеләр (христианнар) традициясендә Изге Язма төп ике зур өлешкә бүленә: Тәүрат, Зәбур, пәйгамбәрләрнең язмаларын, шигъри һәм гыйбрәтле сүзләр китапларын үз эченә алган беренче өлеш – Иске Гаһед (килешү), ә икенчесе Яңа Гаһед дип атала.

Иске Гаһедне тәшкил иткән 39 китап, күп кенә галимнәрнең фикеренчә, безнең эрага кадәр XV гасырда языла башлап, якынча бер мең ел дәвамында иҗат ителгән. Әлеге китаплар борынгы яһүд һәм өлешчә арамей телләрендә язылган. Иске Гаһед дини яктан гына түгел, ә бәлки мәдәни һәм тарихи яктан да гаять зур әһәмияткә ия булган, Аллаһы белән Исраил халкы арасындагы мөнәсәбәтләрне яктырта торган, яһүдиләр һәм мәсихчеләр өчен изге саналган борынгы китаплар тупланмасыннан гыйбарәт. Әлеге тупланманың беренче биш китабын – Тәүрат, икенче төрле «Муса пәйгамбәрнең биш китабы» дип тә йөртәләр, чөнки Үзе сайлап алган Исраил халкына Аллаһы Үзенең канун-кагыйдәләрен шушы пәйгамбәр аша иңдерә. Тәүратның беренче китабы («Яратылыш») Аллаһы Тәгаләнең боерыгы белән дөнья-галәмнең һәм андагы бар нәрсәнең, шул исәптән беренче кешеләрнең бар ителүе, барча халыкларның нәсел атасы Адәм белән нәсел анасы Һаваның, Аллаһы әмеренә буйсынмыйча, дөньяны гөнаһка кертүләре турындагы хикәяләрдән башлана. Тәүратның калган дүрт китабында исраилиләрнең дүрт йөз ел дәвамында Мисырда кичергән коллык газапларыннан котылулары, Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән Кәнган җирләренә сәфәр кылулары һәм Муса пәйгамбәр аша Аллаһыдан бирелгән дин кагыйдәләре вә төп кануннар бәян ителә. Шуннан соңгы китапларда исраилиләрнең Кәнган җирен яулап алулары, аларның шундагы көнкүрешләре, Исраил патшалары алып барган сугышлар, аларның уңыш-казанышлары, җиңү-җиңелүләре турында сүз бара.

Иске Гаһед стиль-язылыш ноктасыннан төрле характердагы китапларны берләштерә. Исраил дәүләтенең юлбашчы-җитәкчеләре һәм пәйгамбәрләре, башка халыкларга бәйле вакыйгалар турында сөйләүче тарихи китаплар белән беррәттән тәнкыйди, үгет-нәсыйхәт яки киләчәккә фараз кылу рухында язылган пәйгамбәрлек китаплары да бар: аларда Исраил халкының Аллаһы юлыннан читкә тайпылуы тәнкыйтьләнә, Аллаһыга тугрылык саклау – бердәнбер дөрес юл икәнлеге раслана, алда көткән серле-шомлы вакыйгалар турында кинаяләп хәбәр ителә.

Иске Гаһедтә шулай ук Аллаһыны данлаучы мәдхияләр һәм җырлар, ялвару-догалар (Зәбур), тирән фәлсәфи уйланулар, тапкыр, хикмәтле сүзләр, үгет-нәсыйхәтләр дә («Әюб», «Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре», «Вәгазьче») урын алган.

Хәзерге ел исәбе белән, ягъни Гайсә Мәсих туган елдан санаганда, I гасырның икенче яртысында борынгы грек телендә (Рим империясе басып алган Исраилдә халыкара тел) иҗат ителгән Яңа Гаһед (Инҗил-шәриф) тупланмасы 27 китаптан тора. Анда кешелек дөньясы тарихында яңа дәверне башлап җибәргән Гайсә Мәсихнең тууы, Аның Мәсих буларак күрсәткән хезмәтләре, үлеме һәм үледән терелүе, күккә ашуы, Гайсә оештырган мәсихчеләр бердәмлегенең башлангыч чорында булып үткән вакыйгалар бәян ителә. Яңа Гаһед тупланмасының беренче дүрт китабы Гайсә Мәсихнең тормышына һәм Аның тәгълиматына багышланган. Әлеге китаплар Гайсәне үз күзләре белән күргән шәкерте Маттай, Гайсә шәкерте Петернең якын дусты Марк, Гайсә белән булган вакыйгаларның дөреслеген җентекләп тикшергән тарихчы Лүк, Гайсә белән бергә күп вакытлар уздырган һәм Аның якын дусты булган Яхъя тарафыннан иҗат ителгән. Лүк калдырган икенче язмада («Рәсүлләрнең эшләре») Гайсә Мәсих күккә ашканнан соңгы вакыйгалар – Аның шәкертләренә Изге Рухның иңүе, алар кылган могҗизалар, Гайсә турындагы куанычлы хәбәрнең мәҗүси халыклар арасында таралуы һәм Аңа иман китерүчеләрнең артканнан-артуы турында сүз бара. Яңа Гаһедтә шулай ук Паул һәм башка рәсүлләр язган хатлар да урын алган. Аларның эчтәлеген дини үгет-нәсыйхәтләр, чын мәсихчегә хас яшәү кагыйдәләре тәшкил итә. Бу үгет-нәсыйхәтләр вә кагыйдәләр бүгенге көндә дә үзенең тәрбияви әһәмиятен югалтмаган. Яңа Гаһеднең соңгы кисәгендә – «Ачылыш» китабында – Яхъя, образлы тел кулланып, Гайсәнең җиргә икенче тапкыр килүен, дөньяның хөкем ителүен һәм ахырда булачак вакыйгаларны тасвирлый.

Изге Язманың тулы җыентыгы бүгенге көндә биш йөзләп телгә, ә аның кайбер өлешләре якынча ике мең телгә тәрҗемә ителгән. Изге Язманы татар теленә тәрҗемә итү 1970 нче еллар уртасыда Изге Китапны тәрҗемә итү институты (ИПБ) тарафыннан башланды, һәм шушы эшнең нәтиҗәсе буларак 1986 нчы елда Инҗилнең беренче биш китабын тәшкил иткән «Яхшы хәбәр» дип исемләнгән китап басылып чыкты. 1990 нчы елларда әлеге эшкә тәрҗемәчеләрнең яңа төркеме җәлеп ителде. Татар телендәге әлеге китапны тәрҗемә итүдә һәм басмага әзерләүдә Изге Китапны тәрҗемә итү институтыннан тыш, «SIL» халыкара оешмасы, «Берләшкән Изге Китап җәмгыятьләре» (UBS), татар язучылары, Татарстан китап нәшрияты мөхәррирләре, галим филологлар, Татарстан фәннәр академиясе Тел, әдәбият һәм сәнгать институты (ИЯЛИ) хезмәткәрләре һәм Казан дәүләт университеты (КФУ) укытучылары катнашты.

Тәрҗемәчеләр, мөхәррирләр, шулай ук дин гыйлеме һәм борынгы яһүд, грек теле белгечләре текст белән эшләгәндә аның төп нөсхәгә мәгънәви яктан тәңгәл килүен һәм шул ук вакытта аңлаешлы булуын максат итеп куйдылар. Төп нөсхә дигәндә, халыкара танылган басмалар – яһүд телендәге Biblia Hebraica Stuttgartensia һәм грек телендәге Novum Testamentum Graece (Nestle-Aland) күздә тотыла. Татар текстында башка борынгы чыганакларга нигезләнеп эшләнгән урыннар да бар. Андый очракта, мөһим саналган урыннарда, шул турыда искәрмәләр китерелә.

Әлеге басмада очраган кеше исемнәре һәм урын-төбәк атамалары төп нөсхәдә (Иске Гаһедтә – борынгы яһүд телендә, Яңа Гаһедтә – борынгы грек телендә) яңгыраганча – тартык авазлар үзгәрешсез калып, сузык авазлар татарчага якынайтып алынды. Текстта татар теленә гарәп чыганакларыннан кергән һәм халыкта киң таралу тапкан Ибраһим, Ягъкуб, Йосыф кебек татар исемнәре дә очрый. Аллаһыга һәм Гайсәгә бәйләнешле алмашлыклар зур хәрефтән язылды.

Китап ахырында сүзлек (андагы сүзләр текстта кечкенә «с» хәрефе белән тамгаланды), географик карталар, шулай ук Изге Язманың татар телендә моңарчы нәшер ителгән аерым өлешләре турындагы мәгълүмат белән танышырга мөмкин.

Татар телендәге әлеге басма ИЯЛИ һәм КФУ галимнәре тарафыннан рецензияләнеп, Россия фәннәр академиясе Тел белеме институтының уңай бәясен алды һәм рәсми рәвештә расланды. Татарстан митрополиясе дә китапка югары бәя бирде.

Изге Язма җыентыгы, бөек әдәби-тарихи мирас булып кына калмыйча, Аллаһы Тәгалә барлыкка китергән һәммә нәрсәнең – бөтен дөньяның, кешелекнең серләрен ачып бирә, Аллаһының табигатен, Аның күп нәрсәгә карата мөнәсәбәтен күрсәтә. Шуңа күрә һәр кешенең, әлеге китапны укып, Аллаһы Тәгаләнең асылына төшенү, үз тормышына карата Аллаһының ихтыярын белү мөмкинлеге бар.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты, әлеге басма белән эшләгән барлык кешеләргә үзенең олы рәхмәтен белдереп, Изге Язманың татар телендәге беренче тулы тәрҗемәсе укучыларда кызыксыну уятыр, һәм аларда илаһи тарих белән якынрак танышу теләге туар дигән өметтә кала.

Изге Китапны тәрҗемә итү институты

## Иске Гаһед

### Иске Гаһед

Иске Гаһед


Яратылыш

Чыгыш

Левиләр

Саннар

Канун

Ешуа

Хөкемчеләр

Рут

I Патшалар

II Патшалар

III Патшалар

IV Патшалар

I Елъязма

II Елъязма

Эзра

Нәхәмия

Эстер

Әюб

Зәбур

Гыйбрәтле сүзләр

Вәгазьче

Җырлар җыры

Ишагыйя

Иремия

Кайгы җыры

Яхәзкыл

Даниил

Һошея

Йоил

Амос

Убадия

Юныс

Михә

Нахум

Хабаккук

Сефания

Хәггәй

Зәкәрия

Малахи


### Яратылыш

#### Яратылыш

Яратылыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]


#### 1


Яратылыш


Дөньяның яратылышы

1Әүвәл Аллаһы[†] күкне һәм җирне яратты[+]. 2Җир йөзе әле сурәтсез, буп-буш – төпсез упкын, караңгылык эченә чумган; Аллаһының рухы-сулышы сулар өстендә гизә иде.

3Аллаһы:

– Яктылык булсын! – дип боерды, һәм яктылык булды.

4Аллаһы яктылыкның яхшы булуын күрде һәм аны караңгылыктан аерды. 5Яктылыкны «көн» дип, караңгылыкны «төн» дип атады. Кич булды, иртә булды – бер көн кичте.

6Аллаһы:

– Суларның уртасында бер гөмбәз булсын, суларны бер-берсеннән аерсын! – дип боерды.

7Нәкъ шулай булды: Аллаһы гөмбәзне яратты. Гөмбәз астындагы суларны гөмбәз өстендәге сулардан аерды. 8Аллаһы гөмбәзне «күк» дип атады. Кич булды, иртә булды – икенче көн кичте.

9Аллаһы:

– Күк астындагы сулар бер урынга җыелсын да, коры туфраклы ялан калкып чыксын! – дип боерды, һәм нәкъ шулай булды.

10Аллаһы коры туфрак яланын «җир» дип, җыелган суларны «диңгез» дип атады. Аллаһы боларның яхшы булуын күрде.

11Аллаһы:

– Туфрактан яшеллекләр үсеп чыксын, төренә күрә орлык бирә торган төрле үләннәр, җимешендә үз төренең орлыгын өлгертә торган җимеш агачлары үссен! – дип боерды, һәм нәкъ шулай булды.

12Җир өстендә яшеллекләр, төренә күрә орлык бирә торган үләннәр, җимешендә үз төренең орлыгын өлгертә торган җимеш агачлары үсеп чыкты. Аллаһы моның яхшы булуын күрде. 13Кич булды, иртә булды – өченче көн кичте.

14-15Аллаһы:

– Күк гөмбәзендә җир йөзен яктырта торган, көнне төннән аера торган яктырткычлар булсын! – дип боерды. – Алар вакыт, ел фасылы һәм көн исәбе галәмәтләрен күрсәтеп торсыннар.

Һәм нәкъ шулай булды. 16Аллаһы ике бөек күк җисемен – зурысы көн белән, кечесе төн белән идарә итүче яктырткычларны һәм йолдызларны яратты. 17-18Җир йөзен яктыртып, көн вә төн белән идарә итсеннәр һәм яктылыкны караңгылыктан аерып торсыннар өчен, Аллаһы аларны күк гөмбәзенә урнаштырды. Һәм моның яхшы булуын күрде. 19Кич булды, иртә булды – дүртенче көн кичте.

20Аллаһы:

– Сулар терек җан ияләре белән тулып ашсын, җир йөзе өстендә һәм күк гөмбәзе астында кошлар очып йөрсен! – дип боерды.

21Һәм Аллаһы зур диңгез җанварларын, төрләренә карап суда кайнашкан барлык җан ияләрен, барлык төр очар кошларны яратты. Моның яхшы булуын күрде. 22Аллаһы аларга Үзенең фатихасын бирде:

– Үрчегез, ишәегез, диңгез суларын тутырыгыз, җир йөзендә кош-корт үрчегәннән-үрчесен! – диде.

23Кич булды, иртә булды – бишенче көн кичте.

24Аллаһы:

– Җир йөзе үзендә төрле токымдагы җан ияләрен – кыргый хайваннарны, терлек һәм хәшәрәтләрне булдырсын! – дип боерды.

Һәм нәкъ шулай булды. 25Аллаһы җир йөзендә төрле токымдагы җан ияләрен – кыргый хайваннарны, терлек һәм хәшәрәтләрне яратты. Моның яхшы булуын күрде.

26Аллаһы:

– Кешене Үз сурәтебездә, Үзебезгә охшатып яратачакбыз, – диде. – Кеше диңгездәге балыклар, күктәге кошлар, җирдәге хайваннар – җирдә хәрәкәт итүче барлык тереклек һәм хәшәрәтләр өстеннән, җир йөзе өстеннән хакимлек итсен!

27Шулай итеп, Аллаһы кешене Үз сурәтендә,
Аллаһыга охшатып яратты.
Кешеләрне ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты[+].

28Аларга фатихасын бирде:

– Үрчегез, ишәегез! – диде. – Җир йөзен тутырыгыз, аны буйсындырыгыз; диңгездәге балыкларга, күктәге кошларга, җир йөзендә хәрәкәт иткән барлык җан ияләренә хуҗа булыгыз!

29Аллаһы әйтте:

– Менә, туфракта орлыктан үсә торган һәрбер үләнне, җимешендә орлыгы өлгерә торган һәрбер җимеш агачын сезгә тапшырам: алар сезгә ризык булсын! – диде. – 30Җир йөзендәге һәрбер хайванга, күктәге һәрбер кошка, үзендә тереклек сулышын тойган һәрбер җанварга азык итеп яшел үлән насыйп итәм.

Һәм нәкъ шулай булды.

31Аллаһы Үзе яраткан нәрсәләрне күздән кичерде һәм, менә, һәр нәрсәнең гаять яхшы икәнлеген күрде. Кич булды, иртә булды – алтынчы көн кичте.

#### 2

1Күкнең һәм җирнең, андагы бөтен нәрсәнең яратылышы әнә шулай тәмамланды. 2-3Аллаһы Үз эшен җиденче көнгә бетерде. Җиденче көнне Ул мөбарәк кылды. Аны изге бер көн итәрәк аерды. Чөнки Аллаһы, бөтен эшлисе, башкарасы эшләрен тәмамлап, ул көнне ял итте.

4Җир вә күкнең яратылышы менә шулайдыр.


Адәм һәм Һава

Раббы[†] Алла җирне һәм күкне яратканда, 5җир йөзендә әле бернинди дә куаклык, чирәм-яшеллекләр юк, чөнки Раббы Алла җир өстенә яңгыр яудырмаган, һәм җирне эшкәртер өчен кеше дә юк иде. 6Шулай да җирдән булар күтәрелеп, бөтен туфрак өстен дымландырып тора иде.

7Раббы Алла адәмне туфрактан[*] яратты һәм аның борын тишекләренә тереклек сулышы өрде. Адәм әнә шулай җан иясе булды[+]. 8Раббы Алла көн чыгышы тарафында, Гадәндә, бер бакча булдырды һәм туфрактан яратылган адәмне шунда урнаштырды. 9Раббы Алла бакчада тәмле җимешләр бирә торган төрле-төрле гүзәл агачлар, бакчаның уртасында тереклек агачы белән яхшылыкны һәм яманлыкны таныта торган белем агачы да үстерде[+].

10Бакчадагы туфракны сугару өчен, Гадәннән бер елга агып чыга да дүрт ермакка аерыла иде. 11Ул ермакларның берсе Пишон исемендәдер; ул ермак алтынга бай бөтен Хавилә җирләрен уратып ала иде[+]. 12Хавилә җиренең алтыны бик яхшы, анда тагын хуш исле сумала һәм ахак асылташы табыла иде. 13Икенче ермакның исеме Гихон; ул Күш җирләре буйлап ага. 14Өченче ермакның исеме Диҗлә; ул Ашшур[†] җирләренең чиге буйлап ага. Дүртенчесе исә Фөрат елгасыдыр[+].

15Раббы Алла, адәмне Гадән бакчасына урнаштырганда, аңа бакчаны саклап тору һәм эшкәртү хезмәтен йөкләде. 16Аңа әйтте:

– Бакчадагы теләгән һәр агачның җимешен ашарга рөхсәт, 17әмма яхшылыкны һәм яманлыкны таныта торган белем агачыннан ашама, чөнки ул агачның җимешен ашаган көнне үк мотлак[*] үләчәксең, – диде.

18Соңра Раббы Алла:

– Адәмне ялгызын калдыру әйбәт түгел, үзенә тиң бер ярдәмчене яратачакмын, – диде.

19Раббы Алла җирдәге хайваннарның, күктәге кошларның барчасын туфрактан яраткан иде. Һәркайсына нинди исем кушылачагын күрү өчен, Раббы Алла аларның һәммәсен адәм хозурына китерде. Адәм кайсына нинди исем кушса, ул җан иясе шул исем белән танылды. 20Күктәге кошларга, барлык кыргый хайван һәм терлекләргә адәм исем кушты. Әмма аның үзенә тиңдәш бер генә ярдәмчесе дә юк иде. 21Раббы Алла адәмне каты йокыга талдырды. Адәм йоклап киткәч, аның кабырга сөякләреннән берсен суырып алып, урынын ит белән каплады[+]. 22Адәмнән алынган шул кабырга сөягеннән Раббы Алла бер хатын-кыз яратты һәм аны адәм хозурына китерде. 23Адәм әйтте:

«Менә минем сөякләремнән алынган сөяк,
менә минем итемнән алынган ит.
Аңа „хатын-кыз“ диелер, чөнки ул „ир“дән алынды»[*].

24Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр, һәм алар икесе бер тән булыр[+].

25Адәм дә, хатыны да шәп-шәрәләр, оялуның нәрсә икәнен белмиләр иде.

#### 3


Адәм белән Һаваның Гадән бакчасыннан куылуы

1Раббы Алла яраткан барлык кыр җанварларыннан иң мәкерлесе елан иде. Елан хатыннан:

– Аллаһы чыннан да бакчадагы һичбер агачтан җимеш ашамагыз дидеме? – дип сорады[+].

2– Бакчадагы агачлардан җимеш ашарга безгә рөхсәт бар, – дип җаваплады хатын. – 3Әмма Аллаһы әйтте, бакча уртасындагы агачның җимешләренә кагылмагыз, аларны ашамагыз, юкса үләрсез, диде[+].

4Елан:

– Юк, үлмисез, – диде. – 5Чөнки Аллаһы белә: ул агачның җимешен ашаган көнне сезнең күзләрегез ачылачак, яхшылык белән яманлыкның ни икәнен белеп, Аллаһының Үзе кебек[*] булачаксыз.

6Хатын әлеге агачның карап торышка гүзәл, җимешенең ризык өчен хуш булуын күрде. Белем бирү хасиятенә ия булган агач хатынның нәфесен кузгатып, хатын агачтан җимеш өзеп алып ашады, иренә дә өзеп алып бирде – ул да ашады[+]. 7Икесенең дә күзләре ачылды. Шәп-шәрә икәнлекләрен күрделәр. Инҗир яфракларыннан үреп, үзләренә бил каплагычлары ясадылар. 8Җиләс көн иде, алар бакчада йөргән Раббы Алланың тавышын ишеттеләр. Аңа күренмәс өчен, адәм һәм аның хатыны бакча агачлары арасына кереп постылар. 9Раббы Алла адәмгә:

– Син кайда? – дип эндәште.

10Адәм:

– Бакчада тавышыңны ишеттем дә куркып калдым. Чөнки мин шәрәмен, шуңа яшерендем, – диде.

11Раббы Алла:

– Шәрә икәнеңне сиңа кем әйтте? – дип сорады. – Мин җимешен ашама дигән агачтан җимеш өзеп ашадыңмы әллә?

12Адәм:

– Яныма Син куйган хатын, ул агачтан җимеш өзеп алып, миңа бирде, мин аны ашадым, – дип җаваплады.

13Раббы Алла хатынга әйтте:

– Моны син ничек эшли алдың?

Хатын әйтте:

– Мине елан котыртты, шуңа ашадым, – диде.

14Раббы Алла еланга болай диде:

«Бу эшең өчен син җир йөзендәге барлык хайваннар,
җәнлекләр каршында каһәр ияседер!
Гомерең буе карының өстендә шуышып йөрерсең
һәм туфрак ашап туенырсың.
15Синең белән хатын-кыз арасына,
синең токымың белән аның нәселе арасына
дошманлык җебе сузармын.
Аның нәселе[*] башыңны сугып ярыр,
син исә аны үкчәсеннән чагарсың»[+].

16Хатынга исә Раббы Алла әйтте:
«Сине чиктән тыш каты авыртуларга дучар итәчәкмен:
баланы зур газаплар чигеп табачаксың.
Күңелең иреңә тартылыр,
ул исә синең өстеңнән хакимлек итәр», – диде[+].

17Ә адәмгә Раббы Алла болай диде:
«Менә синең аркада, хатыныңның сүзен тыңлап,
Мин ашама дип кисәткән агачның җимешен ашаганың өчен,
җир туфрагына Минем ләгънәтем төште.
Гомерең буе тамагыңа ризыкны җәфа чигеп табарсың.
18Туфрак сиңа тикән дә чүпүлән үстерер.
Син кыргый үлән ашап туенырсың.
19Яратылмыш туфрагыңа кире әйләнеп кайтканчыга кадәр,
син ашар икмәгеңне маңгай тирен түгеп табарсың.
Чөнки син үзең туфрак,
туфрактан яратылдың
һәм янә туфракка әверелерсең»[+].

20Адәм хатынга Һава[*] дип исем кушты, чөнки ул барлык адәм балаларының анасы иде.

21Раббы Алла, Адәм[*] белән хатыны Һава өчен тиредән киемнәр ясатып, аларны киемле итте. 22Аннары болай диде:

– Кеше, яхшылыкны һәм яманлыкны танып белеп, безнең арадан беребез кебек булды. Инде ул, тереклек агачыннан да җимеш сузылып алып һәм аны ашап, үлемсез булып китмәгәе[+].

23Шулай дип, Раббы Алла, Адәмгә үзе яратылган туфракны эшкәртү-игү хезмәтен йөкләп, аны Гадән бакчасыннан чыгарды. 24Аны куды; тереклек агачына юлны бикләү өчен, Гадән бакчасының көн чыгышы тарафына керубимнәр[†] һәм әйләнмәле утлы кылыч куйды.

#### 4


Кабил һәм Һабил

1Адәм үзенең хатыны Һава белән якынлык кылды. Һава, йөккә узып, Кабилне[*] тудырды.

– Раббының мәрхәмәте[†] белән бер ир заты кабул иттем, – диде.

2Тагы да соңрак Кабилнең энесе Һабилне тудырды. Һабил – сарыклар көтүче, Кабил исә игенче булды. 3Берникадәр вакыт узгач, Кабил җир җимешләре уңышыннан Раббыга бүләк китерде. 4Һабил дә үз көтүендә беренче булып туган мал-туар үрчеменнән берничәсен һәм куй мае алып килде. Раббы Һабилне һәм аның бүләген кабул итте, 5Кабилне һәм аның бүләген исә кире какты. Кабил бик нык рәнҗеде, ачуыннан башын түбән иде. 6Раббы Кабилдән:

– Нигә шулай рәнҗисең? Ни өчен башыңны түбән идең? – дип сорады. – 7Яхшылык кылгач, башны түбән ияргә димени?! Яхшылык кылмыйсың икән, гөнаһ[†] ишек төбендә посып торыр, сине сагалар. Ә син аңардан өстен бул![+]

8Энесе Һабилгә Кабил:

– Әйдә, кырга чыгабыз! – диде.

Кырда чакта Кабил, энесе Һабилгә һөҗүм итеп, аны үтерде.

9Раббы Кабилдән:

– Энең Һабил кайда? – дип сорады.

Кабил:

– Белмимен, энемнең җан сакчысы түгел ич мин! – дип җаваплады.

10Раббы:

– Син ни кылдың? – диде. – Туфрактан кардәшеңнең кан ыңгырашуы Миңа ишетелеп тора. 11Инде син кардәшеңнең түккән канын эчәргә авызын ачкан туфракның каргышын алдың. 12Эшкәртә торган туфрагың моннан соң сиңа көч-куәтен бирмәс; җир йөзендә син гомерең буе сөрелеп һәм качак булып яшәрсең.

13Кабил Раббыга:

– Җәзам көчем җитмәс дәрәҗәдә авыр җәзадыр, – диде. – 14Бүген мине туган җиремнән сөрәсең. Синең хозурыңнан югалып, мин горбәттә[*] качак булып яшәргә мәҗбүр. Юлымда очраган теләсә кем мине үтерә алачак.

15Раббы әйтте:

– Кем дә кем Кабилне үтерсә, аңардан җиделәтә артык үч алыныр, – диде.

Шулай дип, Кабилне беркем дә күреп үтермәсен өчен, Раббы аны кисәтүле галәмәт белән тамгалады[+].

16Кабил, Раббысы хозурыннан аерылып, Гадән бакчасының көн чыгышы тарафындагы Нод[*] төбәгенә барып җирләште.

17Кабил үзенең хатыны белән якынлык кылды, хатыны йөккә узды һәм углы Ханохны тудырды. Кабил, ул арада бер шәһәр салдырып, аны углы хөрмәтенә Ханох дип атады.

18Ханохтан Ирад булды. Ирадтан Мәһүәил, Мәһүәилдән Мәтушаил, Мәтушаилдән Ләмех булды. 19Ләмех ике хатын алды. Бер хатынының исеме – Ада, икенчесенеке Силла иде. 20Ада Явалны тудырды. Явал, көтү көтеп, чатырда яшәүчеләрнең нәсел атасы булды. 21Явалның бертуган кардәше Ювал исемле иде. Ювал саз һәм курайда уйнаучыларның атасы булды. 22Силла Түбәл-Кабилне тудырды. Түбәл-Кабил бакыр һәм тимердән кораллар коеп ясау остасы иде. Түбәл-Кабилнең Нагама исемле кыз кардәше дә бар иде.

23Ләмех үзенең хатыннарына болай диде:

«Әй Ада һәм Силла, мине тыңлагыз!
Әй Ләмех хатыннары, сүзләремә колак салыгыз!
Мине берәр адәм яраласа – үтерәм!
Берәр егет мине рәнҗетсә – үтерәм!
24Кабил өчен җиделәтә артык үч алынасы булса,
Ләмех өчен җитмеш җиделәтә артык үч алыначак!»

25Адәм янә хатыны белән якынлык кылды. Һава бер угыл тудырды.

– Кабил тарафыннан үтерелгән Һабил урынына Аллаһы миңа икенче бер угыл багышлады, – дип, Һава бу углына Шет[*] дип исем бирде.

26Шетның бер углы булды, Шет аңа Энош[*] дип исем куйды.

Шул заманнардан адәм балалары үзләренең догаларын Раббы исеменә багышлый башладылар.

#### 5


Адәмнең нәсел шәҗәрәсе

1Адәмнең нәсел шәҗәрәсе түбәндәгечә. Кешене яратканда, Аллаһы аны Үзенә охшаш итеп яратты. 2Кешеләрне ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты һәм мөбарәк кылды. Яраткан көнендә аларга «адәм» дип исем бирде[+].

3Адәмгә йөз дә утыз яшь булганда, аның үз сурәтендә, үзенә охшаган бер углы туды. Аңа Шет дип исем кушты[+]. 4Шет туганнан соң, Адәм тагын сигез йөз ел гомер итте. Башка угыллары һәм кызлары булды. 5Адәм барлыгы тугыз йөз дә утыз ел яшәп вафат булды.

6Шетка йөз дә биш яшь булганда, углы Энош туды. 7Энош туганнан соң, Шет тагын сигез йөз дә җиде ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 8Шет барлыгы тугыз йөз дә унике ел яшәп вафат булды.

9Эношка туксан яшь булганда, углы Кынан туды. 10Кынан туганнан соң, Энош тагын сигез йөз дә унбиш ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 11Энош барлыгы тугыз йөз дә биш ел яшәп вафат булды.

12Кынанга җитмеш яшь булганда, углы Маһалалел туды. 13Маһалалел туганнан соң, Кынан тагын сигез йөз дә кырык ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 14Кынан барлыгы тугыз йөз дә ун ел яшәп вафат булды.

15Маһалалелгә алтмыш биш яшь булганда, углы Еред туды. 16Еред туганнан соң, Маһалалел тагын сигез йөз дә утыз ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 17Маһалалел барлыгы сигез йөз дә туксан биш ел яшәп вафат булды.

18Ередка йөз дә алтмыш ике яшь булганда, углы Ханох туды. 19Ханох туганнан соң, Еред тагын сигез йөз ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 20Еред барлыгы тугыз йөз дә алтмыш ике ел яшәп вафат булды.

21Ханохка алтмыш биш яшь булганда, углы Мәтушелах туды. 22Мәтушелах туганнан соң, Ханох тагын өч йөз ел Аллаһы юлында йөрде. Башка угыллары, кызлары булды. 23Ханох барлыгы өч йөз дә алтмыш биш ел гомер итте, 24Аллаһы юлында йөрде, соңра күздән югалды, чөнки Аллаһы аны Үз янына алган иде[+].

25Мәтушелахка йөз дә сиксән җиде яшь булганда, углы Ләмех туды. 26Ләмех туганнан соң, Мәтушелах тагын җиде йөз дә сиксән ике ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 27Мәтушелах барлыгы тугыз йөз дә алтмыш тугыз ел яшәп вафат булды.

28Ләмехка йөз дә сиксән ике яшь булганда, аның да углы туды. 29«Раббы ләгънәтләгән бу туфракны эшкәртеп, кулларыбыз хезмәттән талчыккан вакытларда юатучыбыз булыр», – дип, Ләмех үзенең углына Нух[*] дип исем кушты[+]. 30Нух туганнан соң, Ләмех тагын биш йөз дә туксан биш ел гомер итте. Башка угыллары, кызлары булды. 31Ләмех барлыгы җиде йөз дә җитмеш җиде ел яшәп вафат булды.

32Биш йөз ел гомер кичергәннән соң, Нухның Шем, Хам вә Яфет исемле угыллары туды.

#### 6


Туфан

1Җир йөзендә адәм балалары үрчегәннән-үрчеде, аларның кызлары туа башлады. 2Аллаһы угыллары[*], адәм кызларының чибәрлеген күреп, алар арасыннан үзләренә хатыннар сайлый торган булды[+]. 3Раббы әйтте:

– Кеше тәнендә Минем рухым-сулышым мәңгелек түгел, чөнки адәм баласы үлемледер, – диде. – Аның гомере йөз егерме ел белән чикләнер[+].

4Ул заманнарда һәм аннан соң да, бигрәк тә Аллаһы угылларының адәм кызларын хатынлыкка алып бала-чага үрчетеп яшәгән көннәрендә, җир йөзендә элек-электән шөһрәтле, көчле әзмәверләр бар иде[+].

5Раббы күрде ки, җир йөзендә адәм баласын азгынлык баскан, кешенең бөтен күңеле, уй-фикере һәрвакыт явызлыкта[+]. 6Раббы кешене бар итүенә үкенде, бөтен йөрәге белән сызланды[+]. 7Әйтте:

– Дөньяга Үзем яраткан кешеләрне, хайваннарны, сөйрәлүче хәшәрәтләрне, күктәге кошларны – һәммәсен җир йөзеннән юк итәм, чөнки аларны яратуыма Мин үкенәм, – диде.

8Раббы күңеленә фәкать Нух кына хуш килде.

9Нухның яшәү рәвеше болайдыр: ул тугры, замандашлары арасында саф, Аллаһы юлында йөрүче кеше иде[+]. 10Аның өч углы булды: Шем, Хам вә Яфет.

11Әмма Аллаһы хозурында җир йөзе бозылган, явызлыкка кереп баткан иде. 12Аллаһы җир йөзен күзеннән кичерде һәм һәр нәрсәнең тәмам бозылганын күрде, чөнки адәм балалары туры юлдан читкә тайпылганнар иде. 13Аллаһы Нухка әйтте:

– Бөтен кешелек дөньясын юк итәчәкмен! – диде. – Чөнки кешеләр аркасында җир йөзе явызлык белән тулды. 14Гофәр агачыннан[*] үзеңә көймә яса. Эчен-тышын сумалала, көймәнең эчендә бүлмәләр яса. 15Көймәнең зурлыгы болай булсын: озынлыгы өч йөз терсәк, киңлеге илле терсәк, биеклеге утыз терсәк[*]. 16Көймәнең өске өлешендә бер терсәк киңлегендә ачыклык калдыр, ян ягыннан ишек куй. Эчен аскы, урта, өске катлы итеп яса. 17Шуннан соң Мин җир йөзен туфан суына батырачакмын, күк астындагы барлык җан ияләрен юк итәчәкмен. Җир йөзендә бернинди тереклек калмаячак. 18Әмма Мин синең белән килешү[†] төзим. Угылларың, хатының, киленнәрең белән берлектә көймәгә кер. 19Исән калсыннар өчен, һәрбер токым җан иясеннән ата һәм ана җенесле берәр парны үзең белән көймәгә ал. 20Төрле токымдагы кошлар, хайваннар, җирдә сөйрәлүчеләр – һәр төрдән икешәр-икешәр булып – исән калу өчен, синең янга килерләр. 21Син исә, үзең һәм башкалар тукланыр өчен, төрлесеннән кирәк кадәр азык ал, аны яныңа тупла.

22Нух Аллаһының барлык боерыкларын җиренә җиткереп үтәде.

#### 7

1Раббы Нухка:

– Бөтен гаиләң белән берлектә көймәгә кер, – диде. – Чөнки бу буын кешеләре арасында син Минем хозурымда тугры булдың. 2-3Җир йөзендә токымнары сакланып калсын өчен, чиста хайваннардан ата һәм ана җенесле җиде парны, чиста булмаганнардан[†] шулай ук ата һәм ана җенесле берәр пар, кошлардан исә җиде парны үз яныңа ал. 4Чөнки җиде көннән соң Мин җир йөзенә кырык көн һәм кырык төн буе тоташтан яңгыр яудырачакмын – Үзем яраткан бар нәрсәне җир йөзеннән юк итәчәкмен.

5Раббының барлык боерыкларын Нух җиренә җиткереп үтәде.

6Җир йөзен туфан каплый башлаган чакта, Нухка алты йөз яшь иде. 7Туфаннан котылып калу өчен, Нух үзе, аның белән бергә хатыны, угыллары, киленнәре көймәгә керделәр. 8-9Аллаһы Нухка кушканча, чиста һәм чиста булмаган һәр токым хайван, кош һәм сөйрәлүчеләрдән – һәрберсеннән ата һәм ана җенесле берәр пар – Нух янына килеп, көймәгә менделәр.

10Җиде көннән соң туфан купты. 11Нух гомеренең алты йөзенче елында, икенче айда, айның унҗиденче көнендә, нәкъ шул көнне, күк капулары ачылып, төпсез упкыннар эченнән җир йөзенә томалап яңгыр коя башлады. 12Ул кырык көн һәм кырык төн тоташтан яуды. 13Яңгыр башланган көнне Нух, угыллары Шем, Хам, Яфет, Нухның хатыны һәм өч килене көймәгә кереп урнаштылар. 14Алар белән берлектә кыргый хайваннар, терлек, җирдә сөйрәлүче хәшәрәтләр, канатлы кош-корт, канатлы очар кошлар – һәркайсы икешәр-икешәр булып – көймәгә керделәр. 15Сулышы бар һәр төр терек җан пар-пар булып Нух янына көймәгә кергән иде. 16Аллаһы кушканча, һәр парның берсе ата җенесендә, икенчесе ана җенесендә иде. Раббы көймәгә кергәннәр артыннан ишекне япты.

17Су күтәрелү кырык көн дәвам итте. Сулар, тәмам ташып, көймәне җир өстеннән югары күтәрде. 18Су ташкыны артканнан арта барды, бөтен җирне каплады, көймә су өстеннән йөзеп китте. 19Шулкадәр артты ки, күк астындагы барлык биек-биек таулар су астында калды. 20Су, тауларны ташкын астында калдырып, алар өстеннән унбиш терсәк югары күтәрелгән иде.

21-22Җир йөзендәге сулышы бар бөтен җан иясе: кыргый хайваннар да, терлек тә, кош-корт, сөйрәлүчеләр һәм кешеләр дә – һәммәсе һәлак булды, юк ителде. 23Адәм баласыннан башлап хайваннарга кадәр, сөйрәлүче хәшәрәтләрдән алып очар кошларга кадәр барлык җан ияләре үлемгә дучар булды; җир йөзендәге бар нәрсә юкка чыкты. Фәкать Нух һәм аның белән бергә көймәдә булганнар гына исән калды.

24Су күтәрелү тагын йөз илле көн дәвам итте.

#### 8


Туфаннан соң

1Ахырда Аллаһы, Нухны һәм аның белән бергә көймәдә булган барлык хайваннарны исенә төшереп, җир өстенә җил истерде. Суның артуы бетте. 2Күк капулары ябылып, төпсез упкыннар эченнән коеп яуган яңгыр туктады. 3Йөз дә илле көн кичкәннән соң, җир өстендәге сулар кими башлады. 4Җиденче айның унҗиденче көнендә көймә Арарат таулары түбәсенә утырды[+]. 5Суның кимүе унынчы айга кадәр дәвам итте. Унынчы айның беренче көнендә тау башлары күренде.

6Кырык көн үткәч, Нух үзе ясаган көймәнең тәрәзәсен ачты. 7Тәрәзәдән бер козгынны тышка очырды. Козгын, җир өсте сулардан арынганга кадәр, бер очып китеп, бер очып кайтып йөрде. 8Җир өстеннән су китеп беткәнме-юкмы икәнен белер өчен, Нух күгәрченне очырды. 9Күгәрчен, аякларына кунар җир тапмыйча, Нух янына көймәгә кире әйләнеп кайтты; чөнки җир өстеннән су китеп бетмәгән иде әле. Нух, куллары белән тәрәзәдән сузылып, күгәрченне көймә эченә, үз янына алды. 10Нух тагын җиде көн узганны көтеп торды да күгәрченне янә тышка очырды. 11Кичен күгәрчен, томшыгына яшь зәйтүн яфрагы эләктереп, кире кайтты. Шуңардан Нух җир өстендәге суларның кимегәнлеген белде. 12Җиде көн үткәннән соң, Нух күгәрченне тагын очырды. Бу юлы күгәрчен кире әйләнеп кайтмады.

13Нух гомеренең алты йөз дә беренче елында, беренче айның беренче көнендә җир өстендәге сулар китеп бетте. Нух көймәнең түбәсен ачып карады һәм җирнең коры икәнлеген күрде. 14Икенче айның егерме җиденче көнендә туфрак тәмам кипте. 15-16Аллаһы Нухка:

– Хатының, угылларың һәм киленнәрең белән бергә көймәдән чык, – диде. – 17Синең белән бергә яныңдагы барлык төр җан ияләре: кошлар, хайваннар, җир өстендә сөйрәлүче хәшәрәтләр – һәммәсе көймәдән чыксыннар; чыгып, җир йөзенә таралсыннар, үрчеп, ишәеп, җир өстен тутырсыннар[+].

18Нух үзенең хатыны, угыллары һәм киленнәре белән бергә көймәдән чыкты. 19Җир йөзендә хәрәкәт итүче төрле токымдагы барлык җан ияләре – хайваннар, кошлар, хәшәрәтләр көймәне ташлап чыктылар. 20Раббы хөрмәтенә Нух бер мәзбәх[†] корды һәм, чиста саналган хайван һәм кошлар арасыннан берничәсен сайлап алып, ут өстендә яндырып корбан китерде[+]. 21Хуш истән күңеле булган Раббы үзалдына әйтте:

– Кешеләр аркасында җир йөзен бүтән нәгъләтләмәячәкмен, – диде. – Чөнки кешенең йөрәгендә туа торган явызлыклар аның балачагыннан ук килә; инде терек дөньяны, бу юлы эшләгәнем кебек, кабат үлемгә дучар итмәячәкмен[+]. 22Дөньяның киләчәк яшәешендә чәчү дә, уру да булыр, суык та, эссе дә булыр, җәй дә, кыш та булыр, көн дә, төн дә булып торыр.

#### 9


Аллаһының Нух белән төзегән килешүе

1Аллаһы Нухны һәм аның угылларын мөбарәк кылып әйтте:

– Үрчегез, ишәегез, җир йөзен тутырыгыз! – диде. –[+] 2Җирдәге хайваннар, күктәге кошлар, җир өстендә сөйрәлүче барлык хәшәрәтләр, диңгездәге балыклар – һәммәсе сездән куркып-калтырап торсыннар. Барысын да сезнең хөкемгә тапшырам. 3Җирдә хәрәкәт иткән һәрбер җанлы нәрсә, яшел чирәм кебек үк, сезнең өчен ризык булыр; аларның һәммәсен сезгә бирәм[+]. 4Әмма канлы итне, ягъни җаны бар итне ашамагыз![+] 5Сезнең җаныгыз яшерелгән үз каныгыз түгелсә дә, гаеплене Мин җавапка тартачакмын. Һәр хайваннан хисап алачакмын. Кешенең җанына кул сузган һәр бәндәдән үч алачакмын. 6Кеше канын койган адәмнең үз каны да кеше кулыннан коелыр. Чөнки кешене Аллаһы Үз сурәтендә яратты[+]. 7Үрчегез, ишәегез; җир йөзенә сибелеп, артканнан-арта барыгыз!

8Нухка һәм аның угылларына Аллаһы болай диде:

9-10– Менә, Мин сезнең белән һәм сездән соң туачак нәсел-нәсәбегез, шулай ук сезнең янда булган барлык җан ияләре – кошлар, терлекләр, кыргый хайваннар һәм көймәдән чыкканнарның барчасы белән килешү төзим. 11Минем бу килешүем буенча, моннан соң бернинди җан иясе дә туфан суларында һәлак булмаячак, җир йөзен суга батырган туфан бүтән беркайчан да кабатланмаячак.

12-13Аллаһы Үзенең сүзен дәвам итте:

– Минем белән сезнең арада, Минем белән сездән соңгы нәсел-нәсәбегез, һәрбер җан иясе арасында – Минем белән җир арасында төзелгән килешүемнең мәңгелек галәмәте итеп, Мин болыттан җиргә таба салават күпере сузам. 14Җир йөзенә яңгыр болыты җибәреп, болыттан җиргә таба салават күпере сузылуга, 15Мин сезнең белән, барлык җан ияләре белән ике арада төзелгән килешүемне хәтеремә төшерермен һәм терек дөньяны юк итәрдәй туфан сулары ташуына беркайчан да юл куймам. 16Болыттан җиргә таба сузылган салават күпере калкуга, Мин, аны күреп, җир йөзендәге барлык җан ияләре белән төзегән мәңгелек килешүемне хәтергә төшерәчәкмен.

17Аллаһы Нухка:

– Минем белән җир йөзендәге барлык терек җан ияләре арасында төзелгән килешүемнең галәмәте менә шулдыр, – диде.


Нухның угыллары

18Нухның көймәдән чыккан өч углының исемнәре Шем, Хам вә Яфет булып, Хам дигәне Кәнганга ата тиешле иде. 19Кешелек дөньясы, шушы өч угылдан яралып, бөтен җир өстенә таралган иде.

20Нух, җир эшкәртә башлап, әүвәл йөзем агачлары утыртты. 21Беркөнне, шәраб эчеп исергәч, ул үзенең чатырында шәп-шәрә килеш йокларга ятты[+]. 22Хам, Кәнганның атасы, үз әтисенең шәп-шәрә йоклап ятуын күреп, чатырдан чыкты да моны ике туганына сөйләде[+]. 23Шем белән Яфет, өс киеменнән нәрсәләрнедер иңбашларына салып, арт белән чигенә-чигенә чатыр эченә керделәр дә әтиләренең өстенә яптылар. Арт белән чигенеп кергәнлектән, алар Нухның шәрә икәнлеген күрмәделәр. 24-25Нух, шәрабтан айнып, йокысыннан уянгач, кече углының ни эшләгәнен белде дә әйтте:

«Ләгънәт төшсен Кәнганга,
колларның колы булсын кардәшләренә!»

26Аннары өстәде:

«Мөбарәк булсын Шемның Раббы Алласы,
Кәнган исә Шемга кол булсын!
27Аллаһы Яфетка киңлек бирсен;
Шемның чатырларында яшәсен,
Кәнган исә Яфетка кол булсын!»

28Туфаннан соң Нух тагын өч йөз дә илле ел яшәде. 29Нух барлыгы тугыз йөз дә илле ел яшәп вафат булды.

#### 10


Нух угылларының нәсел шәҗәрәсе

1Нух угыллары Шем, Хам вә Яфетның нәсел шәҗәрәләре түбәндәгечә. Туфаннан соң аларның үз угыллары туды. 2Яфетның угыллары: Гомәр, Магог, Мадай, Яван, Түбәл, Мешех һәм Тирас. 3Гомәрнең угыллары: Ашкеназ, Рифат һәм Түгәрмә. 4Яванның угыл-нәселләре: Элиша, Таршиш һәм киттиләр белән доданиләр[+]. 5Болар – үз телләрендә сөйләшеп, кабилә-кабилә булып, диңгез ярында үз җирләрендә яшәгән Яфет балаларыдыр.

6Хамның угыллары: Күш, Мисраим, Пут һәм Кәнган. 7Күшнең угыллары: Себа, Хавилә, Сабта, Рагма һәм Сабтеха. Рагманың угыллары: Шеба һәм Дедан[+]. 8Күшнең Нәмруд исемле бер углы булды. Нәмруд җир йөзендә батырлыгы белән дан алды. 9Раббы хозурында ул кыю бер аучы иде. «Раббы хозурындагы Нәмруд кеби кыю аучы» дигән сүзләр шуннан килә. 10Әүвәлендә аның патшалыгы Шинар җирләрендәге Бабил, Әрех, Аккад һәм Кәлне шәһәрләрен үз эченә ала иде. 11-12Соңра, патшалыгы Ашшурга таба киңәеп, ул Ниневә, Рехобот-ир, Кәләх калаларын һәм Ниневә белән Кәләх арасында Ресен каласын төзеде. Ул бөек шәһәр иде[+].

13Мисраим – луди, ганәми, ләһаби, нәфтухи, 14патруси, кәслухи (пелештиләр шулардан чыккан) һәм кәфтуриләрнең нәселбашы булды.

15-18Кәнганнан туган беренче угыл Сидун булды, аннары – Хит. Ул шулай ук явүси, амори, гиргәши, хивви, аркый, сини, әрвади, семари һәм хаматиләрнең нәсел атасы булды. Бу ыруг-кабиләләр соңыннан төрлесе-төрле якта таралышып яшәделәр. 19Кәнганиләр яшәгән җирләрнең чикләре Сидуннан Герар аша Газага кадәр, аннан Сәдүм, Гамура, Адма һәм Сәбоим аша Лашага кадәр сузылган иде. 20Болар – үз телләрендә сөйләшеп, үз җирләрендә кабилә-кабилә булып яшәгән Хам балаларыдыр.

21Яфетның өлкән абыйсы Шемның да угыллары булды. Шем – бөтен Гыйбер угыллары нәселенең атасы иде[+]. 22Шемның угыллары: Элам, Ашшур, Әрпәхшәд, Луд, Арам. 23Арамның угыллары: Утс, Хул, Гетер һәм Маш. 24Әрпәхшәднең Шелах исемле бер углы булды. Шелахтан Гыйбер туды. 25Гыйберның ике углы булды. Берсенең исеме Пелег[*] иде. Чөнки Пелег яшәгән заманда җир йөзе бүленеп бетте. Пелегның кардәше Йоктан исемле иде. 26Йоктаннан Алмодад, Шелеф, Хатсармавет, Ярах, 27Һадорам, Узал, Дыйкла, 28Обал, Абимаил, Шеба, 29Офир, Хавилә һәм Йовав тудылар. Боларның һәммәсе – Йоктан угылларыдыр[+]. 30Аларның тереклек иткән җирләре Мешадан көн чыгышы тарафында – Сефар тауларына кадәр сузылган мәйданны биләп тора иде. 31Болар – үз телләрендә сөйләшеп, үз җирләрендә кабилә-кабилә булып яшәгән Шем угылларыдыр.

32Туфаннан соң Нух угыллары нәселеннән чыккан һәм кавем-кабилә булып җир йөзенә сибелгән халыкларның нәсел шәҗәрәсе шушыдыр.

#### 11


Бабил манарасы

1Башлангычта бөтен кешеләр бер телдә, бер шивәдә сөйләшәләр иде. 2Алар, көнчыгыштан хәрәкәт итеп, Шинар үзәнлегендә үзләренә урын табып, шунда җирләштеләр[+]. 3Бер-берләренә:

– Әйдәгез, кирпеч сугып, утта яндырыйк! – диделәр.

Таш урынына – кирпеч, известь урынына җир сумаласы[*] куллана башладылар. 4Соңра әйттеләр:

– Җир йөзе буйлап сибелеп бетмик һәм исемебезне данга күмик дисәк, үзебезгә бер шәһәр төзеп, башы күкләргә тиярдәй биек манара торгызыйк! – диделәр.

5Раббы, адәм балалары төзи башлаган шәһәрне һәм манараны күрү өчен, күктән иңде 6һәм болай диде:

– Менә, болар барысы да бер телдә сөйләшүчеләр, бер кавем кешеләре, әнә нәрсә эшли башлаганнар. Инде болар уйлаган эшләреннән кире кайтмаячак. 7Шуңа күрә, түбән иңеп, телләрен буташтырыйк, сөйләшкәндә, берсе-берсен аңламас булсыннар.

8Шулай дип, Раббы адәм балаларын җир йөзе буйлап чәчте, алар бу шәһәрне төзүдән туктадылар[+]. 9Шунлыктан шәһәр Бабил[*] дип аталды. Чөнки Раббы адәм балаларының сөйләмә телен шунда буташтырды, аларны шуннан торып җир йөзе буйлап чәчте.


Шемның нәсел шәҗәрәсе

10Шемның нәсел шәҗәрәсе түбәндәгечә. Туфаннан соң ике ел узгач, йөз яшендәге Шемның Әрпәхшәд исемле углы туды. 11Әрпәхшәд туганнан соң, Шем тагын биш йөз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

12Әрпәхшәдкә утыз биш яшь булганда, углы Шелах туды. 13Шелах туганнан соң, Әрпәхшәд тагын дүрт йөз дә өч ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

14Шелахка утыз яшь булганда, углы Гыйбер туды. 15Гыйбер туганнан соң, Шелах тагын дүрт йөз дә өч ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

16Гыйберга утыз дүрт яшь булганда, углы Пелег туды. 17Пелег туганнан соң, Гыйбер тагын дүрт йөз дә утыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

18Пелегка утыз яшь булганда, углы Регу туды. 19Регу туганнан соң, Пелег тагын ике йөз дә тугыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

20Регуга утыз ике яшь булганда, углы Серуг туды. 21Серуг туганнан соң, Регу тагын ике йөз дә җиде ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

22Серугка утыз яшь булганда, углы Нахор туды. 23Нахор туганнан соң, Серуг тагын ике йөз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

24Нахорга егерме тугыз яшь булганда, углы Терах туды. 25Терах туганнан соң, Нахор тагын йөз дә унтугыз ел яшәде. Башка угыллары, кызлары булды.

26Терахка җитмеш яшь тулганнан соң, аның Ибрам, Нахор һәм Һаран исемле угыллары туды.


Терахның нәсел шәҗәрәсе

27Терахның нәсел шәҗәрәсе: Терах – Ибрамның, Нахорның һәм Һаранның атасы иде. Һаранның Лут исемле бер углы булды. 28Һаран, атасы Терах исән чакта ук, туган җирендә – килданиләрнең[†] Ур шәһәрендә вафат булды. 29Ибрам белән Нахор исә өйләнеп яшәделәр. Ибрам хатынының исеме Сарая, Нахор хатыныныкы Милкә иде. Милкәнең һәм Искәнең атасы – Һаран иде. 30Сарая, кысыр калып, бала тапмады.

31Терах, үзенең углы Ибрамны, оныгы Лутны (Һаранның углын) һәм киленен – Ибрам хатыны Сараяны ияртеп, Кәнган җиренә күчеп китү нияте белән килданиләр шәһәре Урдан юлга чыкты. Әмма Харанга җиткәч, тукталып, алар шунда торып калдылар. 32Терах, барлыгы ике йөз дә биш ел яшәп, Харан шәһәрендә вафат булды.

#### 12


Ибрамның туган җиреннән китүе

1Раббы Ибрамга әйтте:

– Торган җиреңне, туганнарыңны, атаң йортын калдыр, Мин күрсәтәчәк җиргә күчеп кит! – диде. –[+]

2Синнән Мин бөек халык тудырачакмын,
сине мөбарәк кылачакмын, исемеңне шөһрәтле итәчәкмен;
син фатиха-бәрәкәт иясе булачаксың.
3Сиңа изгелек теләгәннәргә Мин изгелек эшләячәкмен,
сине каһәрләгәннәргә ләгънәтемне яудырачакмын.
Җир йөзендәге халыкларның һәммәсе
синең аша фатиха алачак[+].

4Ибрам, Раббысы боерганча, юлга чыкты. Лут та аның белән китте. Хараннан чыгып киткән вакытында, Ибрамга җитмеш биш яшь иде. 5Хатыны Сарая һәм бертуган энесенең углы Лут белән бергә Ибрам, Харанда туплаган бар мал-мөлкәтен алып һәм кул астындагы барлык хезмәтчеләрен ияртеп, юлга чыкты һәм Кәнганга барып җитте. 6Ул, илне буйга кичеп, Шәкемдәге Мөре имәнлеге дигән җиргә килеп туктады. Ул заманда анда кәнганиләр яши иде. 7Раббы, Ибрамның каршысында пәйда булып:

– Менә бу җирләрне Мин синең токымыңа бирәм, – диде.

Раббысы пәйда булган төшкә Ибрам мәзбәх ясады. 8Аннары, бу урыннан янә кузгалып, Бәйт-Элдән көн чыгышы тарафындагы тауга таба юнәлде һәм, Бәйт-Элне үзеннән көнбатыш якта, ә Гайны көнчыгыш якта калдырып, ике уртага чатыр корды; мәзбәх ясады, Раббысының исеменә дога багышлады. 9Аннан Ибрам тагын кузгалды, юлын көньякка карап дәвам иттерде.


Ибрам белән Сарая Мисырда

10Ибрам тукталган җирләрдә ачлык хөкем сөрә иде. Ачлык көчәйгәннән-көчәя барганлыктан, Ибрам, вакытлыча яшәр өчен дип, Мисырга юл тотты[+]. 11Мисыр җиренә җитәрәк, хатыны Сараяга әйтте:

– Синең гүзәл кыяфәтле хатын икәнеңне беләм, – диде. – 12Сине күргәч, мисырлылар, бу аның хатыныдыр, дип, мине үтерерләр, ә сине исән калдырырлар. 13Мисырлыларның миңа карашлары яхшы булуын һәм синең хакка минем исән калуымны теләсәң, син аларга, минем абыем ул, дип әйт[+].

14Чыннан да, Мисыр җиренә аяк баскач, мисырлылар Ибрам хатынының бик гүзәл икәнлеген күреп алдылар. 15Фиргавеннең[†] сарай түрәләре дә, хатынны күреп, аның гүзәллеге турында фиргавенгә җиткерделәр. Шуннан соң Сараяны фиргавен ханәсенә алдылар. 16Хатыны аркасында Ибрамга караш яхшы булды. Вак һәм эре терлектән мал-туары, качыр, ишәк, дөяләре күп булды, өендә кол ир вә кол хатын-кызлар тотты. 17Ләкин Ибрамның хатыны Сарая аркасында Раббы фиргавенне һәм сарай җәмәгатен зур фаҗигаләргә дучар итте. 18Фиргавен Ибрамны үз каршына чакыртып әйтте:

– Син мине нишләттең? – диде. – Ник син Сараяны, минем хатыным ул, дип әйтмәдең, 19сеңелем, дип әйттең? Мин бит аңа чак кына өйләнми калдым. Ә ул синең үз хатының икән. Хатыныңны ал да илдән чыгып кит!

20Фиргавен үз адәмнәренә үзенең Ибрам хакындагы карарын ирештерде. Бу карар буенча, хатыны һәм кул астындагы барлык мал-мөлкәте белән берлектә Ибрам Мисырдан сөрелде.

#### 13


Ибрам белән Лутның аерылышуы

1Ибрам, хатыны һәм кул астындагы барлык мал-мөлкәте белән берлектә Мисырдан кузгалып, Нәгебкә карап юл тотты. Лут та аның белән иде. 2Ибрам мал-туарга һәм алтын-көмешкә бик бай иде. 3Бер урыннан икенче урынга күчә-күчә, ул Бәйт-Элгә кадәр барды, аннары Бәйт-Эл белән Гай арасында теге чакны үзе чатыр корган урынга килеп җитте. 4Шунда, элек үзе ясаган мәзбәх урынында, Раббысының исеменә дога багышлады.

5Ибрам белән бергә күчеп йөргән Лутның да чатырлары, мал-туары күп иде. 6Һәр икесенең мал-туары артык күп булганлыктан, алар бер җирдә сыешып яши алмыйлар иде. 7Ибрамның көтүчеләре белән Лутның көтүчеләре арасында әледән-әле низаглар чыга иде. (Ул заманнарда кәнганиләр белән фәризиләр дә шушы җирләрдә яшиләр иде.) 8Шулай бервакыт Ибрам Лутка әйтте:

– Моннан соң минем белән синең арада, минем көтүчеләрем белән синең көтүчеләрең арасында низаг-бәхәскә урын калмасын, – диде. – Чөнки без кардәшләр[+]. 9Бөтен җир йөзе синең күз алдыңда түгелмени?! Аерылып кит син миннән. Син сулга китсәң, мин уңга китәрмен. Син уңга китсәң, мин сулга китәрмен.

10Лут тирә-ягына күз ташлады. Сәдүм һәм Гамура шәһәрләре Раббы тарафыннан юк ителгәнгә кадәр, бөтен Үрдүн елгасы буйлары, Согар шәһәренә хәтле, тоташтан сугарылган – Раббы бакчасын яки мул сулы Мисыр җирләрен хәтерләтә иде[+]. 11Лут үзенә нәкъ менә шул Үрдүн буендагы җирләрне сайлап алды һәм көн чыгышына карап юл тотты. Ибрам белән Лут әнә шулай бер-берсеннән аерылдылар. 12Ибрам Кәнган җирендә калды. Лут исә, Сәдүмгә кадәр җәелеп яткан тигезлектәге калалар тирәсенә җирләшеп, шунда чатырларын корды. 13Сәдүм халкы явыз холыклы һәм Раббы каршында бик тә гөнаһлы иде[+]. 14Лут аерылып киткәннән соң, Раббы Ибрамга әйтте:

– Торган җиреңнән, башыңны күтәреп, көн ягына, төн ягына, көн чыгышы һәм көн батышы якларына карашыңны юнәлт, – диде. – 15Күз карашың иңләп алган бу җирләрнең һәммәсен Мин сиңа һәм синең нәсел варисларыңа мәңгегә бирәм[+]. 16Киләчәк буын кешеләреңне Мин туфрак комы санынча ишәйтәчәкмен. Кем дә кем туфрак комы бөртекләрен санап бетерә алса, шул кеше генә синең нәсел варисларыңның санын белә алыр[+]. 17Торып бас та бу җирләрне аркылыга-буйга йөреп чык, чөнки Мин аларны сиңа бирәм.

18Ибрам, чатырын сүтеп, юлга чыкты һәм Хебрундагы Мәмре имәнлеге дигән җиргә барып төпләнде. Шунда Раббы хөрмәтенә мәзбәх корды.

#### 14


Ибрамның Лутны әсирлектән коткаруы

1Шул заманнарда булган хәлләр ки, Шинар патшасы Амрафел, Элласар патшасы Ариох, Элам патшасы Кедорлагомер һәм Гоим патшасы Тидал, 2дүртәүләп, Сәдүм патшасы Берага, Гамура патшасы Биршага, Адма патшасы Шинабка, Сәбоим патшасы Шемеберга һәм Бела, ягъни Согар патшасына каршы сугыш ачтылар. 3Бу соңгы биш патша бүгенге көндә Тозлы диңгез урнашкан Сиддим үзәнлегендә үзләренең сугышчан көчләрен берләштерделәр[+]. 4Бу патшалар, унике ел Кедорлагомер патша кулы астында буйсынып яшәп, унөченче елында аңа каршы баш күтәргәннәр иде. 5Ундүртенче елда исә Кедорлагомер һәм аңа килеп кушылган патшалар Аштерот-Карнаимдә – рефаимнәрне, Һамда – зузимнәрне, Шаве-Кыръятаимдә – эмимнәрне,[+] 6чүл кырыендагы Эл-Паранга кадәр сузылган Сәгыйрь таулыгы янында хориләрне тар-мар иттеләр. 7Аннан әйләнеп кайткач, Эн-Мишпатка, ягъни Кадышка юл тотып, амалыкыйларның бөтен җирләрен басып алдылар һәм шулай ук Хасесон-Тамарда яшәгән амориләрне тар-мар китерделәр[+]. 8-9Һәм менә биш патша – Сәдүм патшасы, Гамура патшасы, Адма патшасы, Сәбоим патшасы һәм Бела, ягъни Согар патшасы, дүрт патшага – Элам патшасы Кедорлагомерга, Гоим патшасы Тидалга, Шинар патшасы Амрафелга һәм Элласар патшасы Ариохка каршы Сиддим үзәнлегендә сугышка керделәр[+]. 10Сиддим үзәнлегендә сумала чокырлары бик күп иде. Сәдүм һәм Гамура патшалары качып киткәндә, адәмнәреннән кайберләре шул чокырларга егылып төшеп һәлак булдылар. Исән калганнары исә тауларга качты. 11Җиңүчеләр Сәдүм һәм Гамурада булган бар мөлкәтне, барлык азык-төлекне үзләре белән алып киттеләр. 12Ул вакытларда Сәдүмдә яшәгән Ибрам кардәше Лутны да бөтен малы-мөлкәте белән бергә алып киттеләр.

13Әсирлектән котылган берәү, килеп, гыйбри[*] Ибрамга хәлне белгертте. Ул чакта Ибрам Эшкүлнең һәм Анерның кардәше янында – амори Мәмренең имәнлегендә яши иде. Болар Ибрам яклы кешеләр иде. 14Кардәше Лутның әсир төшүен ишеткәч, Ибрам, үзенең өендә туып үскән өч йөз дә унсигез кол адәмне коралландырып, дошман артыннан куа чыкты. Дан шәһәренә җиткәч,[+] 15адәмнәрен төркем-төркем бүлеп, төнлә белән дошман өстенә һөҗүм ясады, аны, тар-мар итеп, Дәмәшкътән төньяктарак урнашкан Хоба дигән җиргә кадәр эзәрлекләде. 16Алып кителгән байлыкны, әсир хатыннарны һәм адәмнәрне кире кайтарды, кардәше Лутны әсирлектән коткарып, аның да бар мал-мөлкәтен үзенә кайтарып бирде. 17Кедорлагомерны һәм аның яклы патшаларны тар-мар итеп кайтып килгәндә, хәзер Патша үзәне дип йөртелгән Шаве җирендә Ибрамны Сәдүм патшасы каршылады[+]. 18Аллаһы Тәгаләнең рухание булган Салим патшасы Мәлик-Садыйк та Ибрамны икмәк һәм шәраб белән каршы алды[+]. 19Изгелек теләп әйтте:

«Җирне-күкне бар иткән Аллаһы Тәгалә
бәндәсе Ибрамны мөбарәк кылсын!
20Дошманнарыңны кулыңа тапшырган Аллаһы Тәгаләгә
мактау-шөкерләр яусын!»

Ибрам үзендә булган бар мал-мөлкәтнең уннан бер өлешен Мәлик-Садыйкка бүлеп бирде[+]. 21Сәдүм патшасы Ибрамга:

– Адәмнәрне миңа калдыр, мал-мөлкәтне үзеңә ал, – диде.

22Ләкин Ибрам Сәдүм патшасына әйтте:

– Раббыга, җирне-күкне бар иткән Аллаһы Тәгаләгә кулымны күтәреп ант итәм: 23синеке булган мөлкәттән бер нәрсәне, хәтта җепне яки аяк киеме каешын да алмаячакмын. Син кемгәдер: «Мин Ибрамны баеттым!» – дип әйтерлек булмасын. 24Ләкин угланнар ашаган өлеш моңа керми. Шулай ук минем белән барган адәмнәр – Анер, Эшкүл һәм Мәмре – үз өлешләрен алсыннар.

#### 15


Аллаһының Ибрам белән төзегән килешүе

1Бу вакыйгалардан соң Раббы, Ибрамга күренеш иңдереп, болай диде:

«Курыкма, Ибрам!
Мин – синең калканың.
Аласы бүләгең зур булыр»[+].

2Ибрам:

– Хуҗа-Раббым, Син миңа нәрсә бирмәкчесең? – диде. – Бала атасы булалмадым. Минем өемдәге бар хуҗалык дәмәшкъле Элигызыр кулына калачак.

3– Менә, Син бит миңа бала насыйп итмәдең, – дип сүзен дәвам итте Ибрам. – Шуңа күрә өемдәге бер хезмәтче минем мирасчым булачак.

4Раббы Ибрамга Үзенең катгый сүзен ирештерде:

– Юк, ул синең мирасчың булмаячак. Синнән туган үз балаң сиңа мирасчы булыр, – диде.

5Раббы Ибрамны һавага алып чыкты һәм әйтте:

– Күк йөзенә башыңны күтәреп кара да, булдыра алсаң, андагы йолдызларны санап чык, – диде. – Синең нәсел варисларың менә шул йолдызлар санынча булачак[+].

6Ибрам Раббыга ышанды, һәм шуның белән Раббы алдында тәкъва булып саналды[+]. 7Һәм Раббы Ибрамга әйтте:

– Бу җирләрне сиңа мирас итеп бирү өчен, сине килданиләрнең Ур шәһәреннән алып чыккан Раббы – Мин ул! – диде.

8Ибрам:

– Йа Хуҗа-Раббым! Бу җирләрне мирас итеп алачагымны мин нидән белә алам? – дип сорады[+].

9Раббы әйтте:

– Миңа бер тана, бер кәҗә, бер сарык тәкәсе китер, – диде. – Һәрберсе өчәр яшьлек булсын. Бер урман күгәрчене белән бер бала күгәрченне дә китер.

10Ибрам, хайваннарны алып килеп, суеп, һәркайсын урталай ярды да кисәкләрне бер-берсенә каршы тезеп куйды. Фәкать кошларны гына урталай ярмады[+]. 11Ит кисәкләре өстенә ябырылып ташланган ерткыч кошларны Ибрам куа торды.

12Кояш баеган вакытта, Ибрамны тирән бер йокы биләп алды – дәһшәтле дөм караңгылык эченә чумды ул[+]. 13Раббы Ибрамга болай диде:

– Шуны белеп тор: нәселеңнең киләчәк буыннары дүрт йөз ел буена чит-ят җирдә килмешәк хәлендә, золым-җәбер күреп, кол тормышы белән яшәргә мәҗбүр булырлар[+]. 14Әмма синең нәсел варисларына коллык китергән ул халыкны Мин хөкем итәрмен. Варисларың коллыктан зур мал-мөлкәт белән чыгарлар[+]. 15Ә син үзең дөньядан ата-бабаларың янына тыныч күңел белән, олы яшьләргә җитеп күчәрсең. 16Нәселеңнең дүртенче буыны бирегә кире кайтыр. Чөнки амориләрнең яман эшләре әле чиктән ашмаган[+].

17Кояш баеп, караңгы төшүгә, мич морҗасыннан чыккандай, бер төтен баганасы һәм ут көлтәсе урталай ярылган хайваннарның кисәкләре арасыннан сызылып узды. 18-21Бу көнне Раббы, Ибрам белән килешү төзеп, аңа болай диде:

– Мисыр елгасыннан алып бөек Фөрат елгасына кадәр сузылган бу җирләрне – кыни, кынази, кадмуни, хитти, фәризи, рефаимнәрнең, шулай ук амори, кәнгани, гиргәши һәм явүсиләрнең җирләрен Мин синең нәсел токымыңа бирәчәкмен[+].

#### 16


Һаҗәр һәм Исмәгыйль

1Хатыны Сарая Ибрамга бала тапмады. Сараяның Һаҗәр исемендә мисырлы бер асравы бар иде. 2Сарая Ибрамга әйтте:

– Менә, Раббы мине бала табудан мәхрүм кылды, – диде. – Син асравым белән йоклап кара әле. Шулай, бәлкем, мин дә аңардан нәсел анасы була алырмын[*].

Ибрам Сараяның сүзен тыңларга булды. 3Шулай итеп, Сарая мисырлы Һаҗәрне ире Ибрамга хатынлыкка бирде. Бу хәл Ибрам Кәнганда ун ел гомер кичергәннән соң булды. 4Ибрам Һаҗәр белән йоклады, һәм Һаҗәр балага узды. Балага узганын белгәннән соң, Һаҗәр үзенең хуҗабикәсен санламый башлады. 5Сарая Ибрамга:

– Минем башка төшкән бу хаксызлыкка син гаепле! – диде. – Асравымны синең кочагыңа мин үзем бирдем. Ә ул, балага узганын белгәч, мине бөтенләй санламый башлады. Синең белән минем араны Раббы Үзе хәл итсен![+]

6Ибрам Сараяга:

– Асравың синең кул астында бит, нәрсә телисең, шуны эшлә, – диде.

Шуннан соң Сарая үзенең асравына җәбер күрсәтә башлап, асрау өйдән качып китте. 7Раббының фәрештәсе Һаҗәрне чүлдәге бер чыганак – Шурга бара торган юл буендагы кое яныннан эзләп тапты[+]. 8Аңардан сорады:

– Сараяның асравы, и Һаҗәр! Син каян килдең дә кая юл тотасың? – диде.

Һаҗәр:

– Мин хуҗабикәм Сараядан качып барам, – дип җавап бирде.

9Раббының фәрештәсе:

– Хуҗабикәң янына кире кайт та аңа буйсын, – диде. – 10Синең нәселеңне үрчеткәннән-үрчетәчәкмен, шулкадәр ки, аны санап та бетерерлек булмас.

11Раббының фәрештәсе тагын болай диде:

– Менә, син хәзер йөкле, бер угыл табарсың һәм аңа Исмәгыйль[*] дип исем кушарсың. Чөнки Раббы синең кичергән газапларыңны ишетте.

12Углың кыргый ишәкне хәтерләтер.
Аның кулы – бар кешегә каршы,
бөтен кешенең кулы аңа каршы күтәрелер.
Кардәшләре белән мөнәсәбәте низаглы булыр.

13Һаҗәр:

– Әллә чыннан да мине күрүче Затны күрдем микән? – дип, үзе белән сөйләшкән Раббыга «Син – Эл-Рои[*]» дип исем кушты.

14Менә шунлыктан Кадыш белән Беред арасындагы әлеге кое «Беер-Лахай-Рои»[*] исемен йөртә. 15Һаҗәр Ибрамга бер угыл тудырды. Һаҗәрдән туган бу углына Ибрам Исмәгыйль дип исем кушты. 16Һаҗәр Исмәгыйльне тапканда, Ибрам сиксән алты яшендә иде.

#### 17


Килешүнең билгесе – сөннәткә утырту

1Ибрам туксан тугыз яшьтә чагында, аның хозурында янә Раббы күренеп:

– Мин – Кадир[*] Алламын! – диде. – Минем юлымда йөр һәм кимчелексез бул! 2Синең белән төзегән килешүне үтәп, Мин сине бик тә, бик тә үрчемле итәчәкмен.

3Ибрам, сәҗдәгә китеп, йөзе белән җиргә орынды. Аллаһы Үзенең сүзен дәвам иттерде:

4– Менә, синең белән төзегән килешүем шулдыр: син бик күп халыкларның нәсел атасы булачаксың! 5Моннан соң синең исемең дә Ибрам[*] түгел, ә Ибраһим[*] булыр. Чөнки Мин сине күп халыкларның нәсел атасы итәчәкмен[+]. 6Син бик тә үрчемле нәселнең башы булырсың, нәселеңнең тармакларыннан күп халыклар туар, патшалар чыгар. 7Килешүемне Мин сиңа һәм синең токымыңа мәңгегә күндерәм. Мин – синең һәм токымыңның Алласымын. 8Син горбәттә гизеп йөргән шушы Кәнган җирләрен Мин сиңа һәм синең токымыңа мәңгелек милек итеп бирермен, Мин аларның барысының да Алласы булырмын.

9Аллаһы Ибрамга:

– Син һәм синең токымың Минем килешүемә тугры булыгыз! – диде. – 10Синең һәм токымың белән төзелгән килешүемнең шарты шулдыр: арагыздагы ир затларның барысы да сөннәткә утыртылырга[†] тиеш! 11Сөннәтле булыгыз, сөннәтле булу Минем белән сезнең арада төзелгән килешүемнең галәмәте итеп каралыр. 12Арагызда өйдә туганнар да, чит ыругтан акчага сатып алынганнар да – һәрбер ир бала тумышының сигезенче көнендә сөннәткә утыртылсын![+] 13Сезнең өегездә туган яки акчага сатып алынган һәр ир баланың сөннәткә катгый утыртылуы – бәдәнегездәге менә шул тамга – Минем килешүемнең мәңгелек билгесе булыр. 14Сөннәткә утыртылмаган һәр ир заты үз халкыннан киселеп калыр, чөнки ул Минем килешүемне бозган буладыр.


Аллаһының Сараяга биргән вәгъдәсе

15Аллаһы Ибраһимга:

– Хатының Сараяга да бүтән Сарая дип дәшмә, – диде. – Моннан соң аның исеме Сара[*] булыр. 16Мин аны мөбарәк кылам. Аңардан синең бер углың туар. Хатыныңны шулкадәр мөбарәк кылам ки, ул күп халык-кавемнәрнең анасы булыр, аның нәсел варислары арасыннан патшалар чыгар.

17Ибраһим, сәҗдәгә китеп, йөзе белән җиргә орынды һәм көлеп куйды. Эченнән: «Йөз яшьлек кеше ничек инде бала таптыра алсын?! – диде. – Туксан яшьлек Сарага да ничек бала тудырмак кирәк?!» 18Һәм Ибраһим Аллаһыга әйтте:

– Синең хозурыңда һич югы Исмәгыйлем исән-имин булса иде! – диде.

19Аллаһы исә:

– Нәкъ менә хатының Сара сиңа угыл табып бирер, – диде. – Аңа син Исхак[*] дип исем кушарсың. Мин аның белән һәм аның аша токымы белән килешүемне мәңгегә беркетеп куячакмын. 20Исмәгыйльгә килгәндә, Мин сине ишеттем. Аны мөбарәк кылып, нәселен бик үрчемле, бик ишле итәчәкмен. Аңардан унике идарәче туар, нәселеннән бөек халык барлыкка килер. 21Әмма килешүемне Мин Исхак белән – киләсе елда нәкъ шушы вакытта хатының Сарадан туачак углың белән беркетеп куячакмын.

22Шулай дип, Аллаһы сүздән туктады һәм, Ибраһимнан аерылып, күккә ашты. 23Ибраһим исә углы Исмәгыйльне һәм кул астындагы барлык ир затын – өендә туганнарны да, акчага сатып алынганнарны да җыеп, Аллаһы кушканча, шул көнне сөннәткә утыртты. 24Сөннәткә утыртылганда, Ибраһим туксан тугыз яшендә иде. 25Ә углы Исмәгыйль, сөннәткә утыртылганда, унөч яшьтә иде. 26Ибраһим да, углы Исмәгыйль дә бер үк көнне сөннәтле булдылар. 27Ибраһим өендәге барлык ир заты – шунда туганнар да, чит ыругтан сатып алынганнар да Ибраһим белән бергә сөннәт иясе булдылар.

#### 18


Өч кунак

1Көндезге челлә бер вакытта Мәмре имәнлегендәге үзенең чатыры ишеге төбендә утырган Ибраһимның алдында янә Раббы пәйда булды. 2Ибраһим, башын күтәреп, күзләрен йөртте һәм каршысында өч ир басып торганын күрде. Күргәч тә, чатыр ишеге төбендәге урыныннан җәһәт торып, тегеләрнең каршыларына ашыкты һәм, башын җиргә кадәр иеп:

3– И хуҗа әфәндем! Әгәр күңелеңә хуш килсәм, колың яныннан читләтеп үтмә, – диде. – 4Бераз су китереп, аякларыгызны юарлар; шушы агач күләгәсендә ял итеп алыгыз. 5Ә мин ашарыгызга икмәк алып килермен, йөрәкләрегезгә дәрман булыр, сез – мин колыгызның кунакларыдыр. Аннан юлыгызны дәвам итәрсез.

Юлчы адәмнәр: – Ярый, шулай эшлә, әйткәнеңчә булсын, – диделәр[+].

6Ибраһим чатырга таба – Сарасы янына ашыкты. Аңа:

– Өч үлчәм[*] сыйфатлы оннан тиз генә камыр куй да төче икмәк пешер, – диде.

7Аннан үзе сыер көтүенә таба китте, симез-көр һәм яхшы бер бозауны сайлап алып, хезмәтчесенә тапшырды. Хезмәтче адәм ашыга-ашыга бозау итеннән табын ашы әзерләде. 8Әзерләнгән азыкны Ибраһим сөт һәм май белән берлектә кунаклар алдына табынга китереп куйды. Кунаклар ашаганда, үзе аларның яннарында агач күләгәсендә басып торды. 9Кунаклар Ибраһимнан:

– Хатының Сара кайда соң? – дип сорадылар.

Ибраһим:

– Ул монда, чатыр эчендә, – дип җавап бирде.

10Кунаклардан берсе әйтте:

– Киләсе елны нәкъ шушы вакытта яныңа кабат киләчәкмен, – диде. – Ул вакытны инде хатының Сараның бер углы булыр.

Ә Сара арткы якта, чатыр ишеге ышыгында, моның сүзләрен ишетеп торды[+]. 11Ибраһим белән Сара картайганнар, инде олы яшьтә иделәр. Сарада күрем килү гадәте тукталган иде. 12Сара үзалдына көлеп: «Картлык көнемдә кая инде миңа андый бәхет-юаныч насыйп булсын?! – дип уйлады. – Хуҗам-әфәндем дә андый яшьтән узган»[+].

13Раббы Ибраһимнан:

– Сара ни өчен: «Картлык көнемдә кая инде миңа бала табу?!» – дип көлеп җибәрде? – дип сорады. – 14Раббы өчен мөмкин булмаган нәрсә бармыни?! Киләсе елны билгеләнгән вакытка Мин синең яныңа әйләнеп килгәндә Сараның бер углы булыр[+].

15Сара куркып калган иде. Ул:

– Мин көлмәдем, – дип акланып маташты.

Әмма Раббы әйтте:

– Юк, көлдең, – диде.


Ибраһимның Сәдүм өчен ялваруы

16Кунаклар, урыннарыннан торып, Сәдүмгә таба юл алдылар. Ибраһим аларны озата китте. 17Раббы әйтте: «Эшләргә җыенган эшемне нигә Миңа Ибраһимнан яшерергә?! – диде. –[+] 18Ибраһим нәселеннән һичшиксез бөек һәм куәтле халык яралачак һәм җир йөзендәге халыкларның һәммәсе аның аша фатиха алачак[+]. 19Үзенең угылларына һәм өй җәмәгатенә Раббы юлын күндерсен дип, аларны тугры һәм гадел булырга өйрәтсен дип, һәм аңа биргән вәгъдәмне үтәр өчен, Ибраһимны сайладым Мин». 20Ахырда Раббы әйтте:

– Сәдүм белән Гамура явызлыкка баткан, гөнаһлары бик авырдыр[+]. 21Шунда иңеп, Миңа килеп ирешкәннең дөресме-түгелме, гөнаһлары бармы-юкмы икәнен беләчәкмен.

22Юлчылар, кузгалып китеп, Сәдүмгә таба юнәлделәр. Әмма Ибраһим Раббының хозурында калды. 23Ибраһим, Аңа якынлашып:

– Син тәкъваны да яман белән бергә юк итәрсеңме? – дип сорады. – 24Бәлки, бу шәһәрдә илле тәкъва кеше бардыр. Шул илле тәкъвага мәрхәмәт күрсәтмичә, алар яшәгән җирне юк итәрсеңмени? 25Мондый эш Синнән ерак торсын. Яманны да, тәкъваны да бер тиң күреп, тәкъваны яман кеше белән бергә һәлак итүең мөмкин түгел! Бөтен дөньяның Хөкемчесе мондый гаделсезлеккә юл куймас![+]

26Раббы әйтте:

– Әгәр Сәдүм шәһәрендә тәкъва илле адәм табылса, Мин бу урынны исән-имин калдырачакмын, – диде[+].

27Ибраһим:

– Менә мин, туфрак вә көл бер адәм, Син Хуҗа-Хакимем белән сөйләшеп сүз әйтергә җөрьәт итәм, – диде. – 28Бәлки, тәкъвалар иллегә тулып җитмәс, биш кешегә кимрәк булыр. Шул биш кешегә ким булган өчен, бөтен шәһәрне харап итәрсеңме?

Раббы:

– Әгәр анда кырык биш тәкъва кешене тапсам, шәһәрне харап итмәячәкмен, – дип җавап бирде.

29Ибраһим янә сорады:

– Әгәр кырык кына кеше булса?

Раббы:

– Кырык кына кеше булганда да, харап итмәячәкмен, – диде.

30Ибраһим:

– Һаман үз сүзен сөйли дип ачуланма, Хуҗа-Хакимем: бәлки анда утыз гына тәкъва кеше табылыр? – дип сорады.

Раббы:

– Утыз гына кеше булса да, андый эшне эшләмәячәкмен, – диде.

31– Инде менә янә Син Хуҗа-Хакимемнән сорарга җөрьәт итәм, – диде Ибраһим. – Әгәр анда егерме генә тәкъва кеше табылса?

Раббы:

– Егерме генә кеше булганда да, шәһәрне харап итмәячәкмен, – дип җавап бирде.

32– Тагын бер мәртәбә авыз ачып сүз әйткәнем өчен ачуланма, Хуҗа-Хакимем, – диде Ибраһим. – Бәлкем, анда тәкъвалардан ун гына кеше табылыр?

Раббы:

– Унау гына булганда да, шәһәрне юк итмәячәкмен, – диде.

33Шулай дип, Раббы Ибраһим белән әңгәмәсен тәмамлады да китеп барды. Ибраһим да чатырына кире кайтты.

#### 19


Сәдүм белән Гамураның һәлакәте

1Кичке якта әлеге ике фәрештә Сәдүмгә килеп җитте. Бу вакыт Лут шәһәр капкасы[†] янында утыра иде. Юлчыларны күрүгә, ул каршыларга дип аягүрә басты һәм җиргә кадәр башын иеп сәлам бирде. 2Аннары:

– Әфәнделәрем, колыгызның өенә рәхим итегез, – диде. – Аякларыгызны юарсыз, бездә төн кунып, иртәгесен янә юлыгызны дәвам итәрсез.

Фәрештәләр:

– Юк, без урамда төн куначакбыз, – диделәр[+].

3Ләкин Лут бик нык кыстагач, алар өйгә керделәр. Лут табын җәйде, төче камырдан икмәк пешерде. Фәрештәләр ашадылар.

4Кунаклар йокларга әле ятмаганнар да иде, шулвакыт Сәдүмнең бөтен тарафыннан җыелган ир халкы, олысыннан алып кечесенә кадәр, Лутның өен чолгап алды. 5Лутны чакырып, алар:

– Сиңа төн кунарга кергән адәмнәр кайда? – дип сорадылар. – Чыксыннар, нинди икәннәрен татып белик[+].

6Лут, алар янына чыгып, үз артыннан өенең ишеген бикләп куйды.

7– Кардәшләрем, зинһар, яманлык эшләмәгез, – диде ул. – 8Менә, минем ир күрмәгән ике кызым бар; яныгызга шуларны чыгарам, алар белән теләгәнегезне эшләгез; әмма бу адәмнәргә тимәгез, чөнки алар минем өй кунакларым.

9Ләкин сәдүмлеләр аңа:

– Мондарак кил! – диделәр. Әйттеләр: – Бу адәм бирегә читтән килгән бер килмешәктер, ә үзен әнә нинди хуҗа итеп саный! Хәзер без сине кунакларыңа караганда да яманрак эшкә дучар итәрбез.

Шулай дип, Лутка таба якынлаштылар һәм өйгә бәреп кермәкче булдылар. 10Әмма ишектән кунак адәмнәрнең куллары сузылып, Лутны өй эченә тартып керттеләр дә ишекне эчтән бикләп куйдылар, 11ә ишек каршына җыелганнарны, олысыннан алып кечесенә кадәр, һәммәсенең күзләрен сукырайтып, ишекне таба алмастай хафалы хәлгә төшерделәр[+].

12Әлеге ике кунак Лутка әйттеләр:

– Синең монда тагын кемнәрең бар? Киявеңме, угылларың, кызларыңмы – кем генә булса да, якын тиешле һәммә кешеңне шәһәрдән читкә алып чык! 13Чөнки без бу шәһәрне юк итәчәкбез. Бу шәһәр халкының явызлыклары Раббыга ишетелде. Раббы безне шәһәрне юк итәргә дип җибәрде.

14Лут, өеннән чыгып, үзенең кызларын хатынлыкка аласы кияү егетләргә:

– Торыгыз, бу җирне ташлап китегез! – диде. – Чөнки Раббы бу шәһәрне юк итәчәк.

Әмма кияү егетләргә Лутның сүзләре шаярту булып тоелды. 15Таң беленгәч, фәрештәләр Лутны ашыктыра башладылар:

– Хатыныңны һәм яныңдагы ике кызыңны ал да тизрәк моннан кит! – диделәр. – Юкса гөнаһлы шәһәр белән бергә син дә һәлак булырсың.

16Лут акрын кыймылдады. Шуңа күрә әлеге адәмнәр, Раббының Лутка булган миһербанлылыгына таянып, аны һәм хатыны белән ике кызын култыклап алдылар да шәһәр читенә алып чыктылар. 17Шәһәр читенә чыгып җиткәч, адәмнәрнең берсе Лутка әйтте:

– Җаныңны коткарыйм дисәң, тизрәк кач моннан, артыңа борылып карама, бер җирдә дә тукталыш ясама! – диде. – Таулар арасына качып, җаныңны коткарып кал.

18Әмма Лут:

– Юк, әфәндем, – дип каршы төште. – 19Менә мин, Синең колың, күңелеңә хуш килгән бәндәмен: җанымны коткарам дип, Син миңа зур игелек күрсәтәсең. Ләкин мин тауларга кадәр барып өлгерә алмам, мине барыбер бәла һәм үлем куып җитәр. 20Әнә, якында кечкенә бер шәһәрчек күренә, анда барып җитү җиңелрәк. Рөхсәт ит, шунда качыйм да җанымны коткарыйм.

21Фәрештәләрнең берсе әйтте:

– Ярый, бу теләгеңә дә ризамын, син әйткән ул шәһәрчекне юк итмәмен, – диде. – 22Тиз бул, шунда качып кит! Чөнки син анда барып җитми торып, Мин эшемне башкара алмыйм.

Шуннан соң бу шәһәрне Согар[*] дип атадылар.

23Җир йөзенә кояш чыгып килгән вакытта Лут Согарга барып җитте. 24Һәм Раббы Сәдүм белән Гамура өстенә күктән утлы күкерт яңгыры яудырды,[+] 25бу шәһәрләрне, анда яшәүчеләрне, бөтен тирә-юньне туфрактагы үсемлекләре белән бергә юк итте. 26Лутның хатыны исә, юлда барганда, артына борылып карады да шундук тоз баганасына әверелде.

27Ибраһим, таң белән торып, өнендә Раббы хозурында басып торган урынга китте. 28Сәдүм белән Гамураны, бөтен тирә-юньне күзеннән кичереп, шуны күрде: җир өстеннән һавага мич морҗасыннан чыккан сыман төтен күтәрелә иде.


Лут һәм аның кызлары

29Шулай булды ки, бөтен бу тирә шәһәрләрен юк итәргә җыенганда, Аллаһы Ибраһимны хәтерендә тотты һәм һәлак ителәсе шәһәрдә яшәгән Лутны һәлакәт мәйданыннан читкә чыгарды. 30Лут исә Согарда торып калудан курка иде, шунлыктан ул, ике кызын ияртеп, шәһәрдән таулар арасына күчеп китте һәм шунда мәгарәдә кызлары белән яши башлады.

31Беркөнне олы кызы кечесенә әйтте:

– Атабыз картайган, – диде, – һәм, бөтен дөнья йоласы буенча, монда безнең янга ир булып керәчәк бүтән кеше юк. 32Әйдә, әтигә шәраб эчертеп исертик тә янына кереп йоклап чыгыйк, шул рәвешчә, әтидән ыруг-нәселебезне дәвам иттерик.

33Шул кичне кызлар аталарына шәраб эчерделәр. Олы кыз атасы янына кереп йоклап чыкты. Ата кеше аның кайчан янына кереп ятканын да, кайчан торып чыгып киткәнен дә белмәде.

34Икенче көнне кызларның олысы сеңелесенә әйтте:

– Менә, мин кичә әтием янында йоклап чыктым, – диде. – Бу кичне дә аңа шәраб эчертик – син дә янына кереп йоклап чыгарсың, шулай әтидән ыруг-нәселебезне дәвам иттерик.

35Бу кичне дә әтиләрен шәраб эчертеп исерттеләр. Кече кыз әтисе ятагына кереп йоклап чыкты. Ата кеше аның кайчан янына кереп ятканын да, кайчан торып чыгып киткәнен дә белмәде.

36Лутның ике кызы шулай үз аталарыннан йөкле булдылар. 37Олы кыз бер угыл тапты, аңа Мәаб[†] [*] дип исем кушты. Ул – бүгенге мәабиләр ыругының нәсел атасыдыр. 38Кече кыз шулай ук бер угыл тапты, аңа Бен-Амми[*] дип исем кушты. Ул – бүгенге аммониләр ыругының нәсел атасыдыр.

#### 20


Ибраһим белән Әбумәлик

1Ибраһим, аннан көньякка таба юл алып, Кадыш белән Шур шәһәрләре арасындагы дала җирләргә барып урнашты; вакытлыча Герарда да яшәде. 2Хатыны Сара хакында Ибраһим:

– Бу минем кыз кардәшем, – дип таныштыра иде.

Шуннан соң Герар патшасы Әбумәлик, кеше җибәреп, Сараны үзенә алдырды[+]. 3Әмма бер төнне, Әбумәликнең төшенә кереп, Аллаһы аңа әйтте:

– Бу хатынны үзеңә алган өчен, сине үлем көтә, чөнки ул башка кеше хатыныдыр, – диде.

4Әбумәлик исә хатынга кагылмаган иде, ул әйтте:

– Йа Хуҗа-Хакимем, Син гаепсез бер кавемне юк итмәкчесеңме? – диде. – 5«Бу хатын – минем кыз кардәшем», – дип, Ибраһим миңа үзе үк әйтте бит? Хатыны да Ибраһимны: «Бу минем абыемдыр» – дип таныштырды. Мин моны саф күңелдән эшләдем, минем кулларым чиста.

6– Саф күңелдән эшләгән икәнеңне беләм, – диде Аллаһы Әбумәликкә төшендә. – Шуңа күрә Мин сине Минем алда гөнаһлы эш кылудан тыеп калдым – синең тарафтан хатынга кул тидертмәдем. 7Инде хатынны хуҗасына кире кайтарып бир, чөнки аның ире – пәйгамбәрдер, ул синең өчен дога кылып, сине үлемнән коткарыр. Кире кайтарып бирмисең икән, ул чакта, белеп тор, синең үзеңне дә, халкыңны да үлем көтә[+].

8Әбумәлик, иртүк торып, хезмәтендәге адәмнәрне җыйды да аларга булган хәлне сөйләп бирде. Кешеләрне дәһшәтле курку биләп алды. 9Әбумәлик, Ибраһимны чакыртып, әйтте:

– Син безне нишләттең? – диде. – Миңа һәм мәмләкәтем өстенә шундый зур бәла китерердәй нинди гөнаһлы эш кылдым мин сиңа? Мондый эшне тиктомалдан эшләмиләр!

10Шулай дип, Әбумәлик Ибраһимнан сорады:

– Сәбәбе нәрсә, нигә син моны эшләдең?

11Ибраһим җавап бирде:

– Сәбәбе шулдыр: сезнең монда Аллаһыдан курку һәм Аны хөрмәт итү юк, шунлыктан хатыным аркасында мине үтерерләр дип уйладым. 12Ул чыннан да минем кыз кардәшемдер – атабыз бер үк, аналарыбыз гына башка. Ахырдан ул минем хатыным булды. 13Аллаһы мине горбәткә чыгарып җибәргән чакта, мин хатыныма әйттем: «Үтенеп сорыйм, нинди генә урынга барып чыксак та, син минем хакта: „Бу минем абыем“, – дип сөйлә», – дидем.

14Әбумәлик Ибраһимга хатынын кире кайтарды. Моның өстенә вак һәм эре терлектән мал-туар, кол хатыннар һәм кол ирләр бүләк итте. 15Һәм әйтте:

– Менә, мәмләкәтем синең каршыңда – кайда телисең, шунда утрак тормыш корып яшә, – диде.

16Сарага да әйтте:

– Менә, мин синең абыеңа мең көмеш[*] бирдем, – диде. – Бу сиңа баш бөркәнчеге, яныңдагы бар кешегә ул синең гөнаһсыз икәнлегеңне күрсәтеп торыр.

17Ибраһим Аллаһыдан мәдәт[*] сорап дога кылды, һәм Аллаһы Әбумәликнең үзен дә, хатынын һәм җарияләрен дә сихәтләндерде; хатыннар бала таба башладылар[+]. 18Чөнки Раббы Ибраһимның хатыны Сара аркасында Әбумәлик йортындагы барлык хатын-кызны кысыр кылган иде.

#### 21


Исхакның тууы

1Раббы, әйткән сүзен үтәп, Сарага якты чыраен күрсәтте – биргән вәгъдәсен гамәлгә ашырды. 2Сара йөккә узды һәм Ибраһимның картлык көнендә, аңа нәкъ менә Аллаһы алдан әйтеп куйган вакытта, дөньяга бер угыл китерде. 3Ибраһим үз хатыны Сарадан туган углына Исхак дип исем кушты[+] 4һәм, Аллаһы куйган шартны үтәп, тууының сигезенче көнендә углы Исхакны сөннәткә утыртты[+]. 5Углы Исхак туганда, Ибраһимга йөз яшь иде. 6Сара:

– Аллаһы минем йөземне шат-көләч итте, – диде. – Мине ишеткән һәркем үзен шулай ук шат-көләч итеп тоячак.

7Әйтте:

– Сара бала имезәчәк, дип, Ибраһимга кем сөйли алыр иде?! Менә, шушы яшемдә мин аңа бер угыл таптым.


Һаҗәр белән Исмәгыйльнең куылуы

8Бала үсә төшкәч, аны имидән аердылар. Исхакны имидән аерган көнне Ибраһим зур мәҗлес җыйды.

9Бервакыт Сара, Ибраһимның мисырлы Һаҗәрдән туган углы Исмәгыйль авызыннан мыскыллы сүзләр ишетеп,[+] 10Ибраһимга әйтте:

– Бу кол хатынны углы белән бергә куып җибәр! – диде. – Кол хатынның углы минем углым Исхак мирасына дәгъва кылырлык булмасын![+]

11Ибраһим пошаманга калды, чөнки Исмәгыйль дә аның үз углы иде. 12Әмма Аллаһы Ибраһимга әйтте:

– Углың белән җарияң өчен кайгырма, – диде. – Һәр нәрсәдә Сара сиңа ни әйтсә, шуны тыңла. Чөнки синең токымың Исхак белән дәвам ителәчәк[+]. 13Җарияңнән туган углыңнан да бер кавем барлыкка китерермен, чөнки ул да синең нәсел орлыгын дәвам итүчедер.

14Ибраһим иртәгесен таң белән торды, икмәк һәм бер турсык су әзерләп, Һаҗәрнең иңбашына асты һәм аны углы белән бергә өйдән чыгарып җибәрде. Һаҗәр, Беер-Шеба чүленә юл алып, шунда адашып йөрде. 15Турсыкта эчәр су беткәннән соң, Һаҗәр, углын бер куаклык күләгәсендә калдырып, 16бер җәя угы очып җитәрдәй арага читкәрәк китте дә җиргә утырды. «Баламның үлем газабын күрергә теләмим!» – дип, ул шулай углы каршысында утырган хәлдә үкереп-үкереп еларга тотынды. 17Угъланның өн-авазы Аллаһыга барып иреште. Аллаһының фәрештәсе, күкләрдән хәбәр биреп:

– Сиңа ни булды, Һаҗәр? – дип эндәште. – Курыкма! Аллаһы синең елап яткан углыңның тавышын ишетте. 18Тор, углыңны да торгыз, аны кулыннан җитәклә. Мин аны бөек бер халыкның нәсел атасы итәчәкмен.

19Аллаһы Һаҗәрнең күзләрен ачты, һәм Һаҗәр тулы сулы бер коены күрде; барып, турсыгына су тутырды да углына эчәргә бирде.

20Угълан, Аллаһы мәрхәмәте белән буй җитеп, чүлдә көн күрә башлады, укчы-мәргән булды. 21Ул Паран дигән чүлдә яшәде. Әнисе аңа хатынны Мисыр иленнән табып бирде[+].


Ибраһим белән Әбумәликнең үзара килешү анты

22Шул заманнарда булган хәлләр ки, Әбумәлик үзенең гаскәрбашы Пикүл белән бергә Ибраһим каршына килеп:

– Синең һәр эшләгән эшең Аллаһы катнашында эшләнә, – диде. – 23Инде менә: «Аллаһы – Үзе шаһиттыр! Синең үзеңне дә, углың һәм оныкларыңны да рәнҗетмәм», – дип ант ит! Сиңа минем мөгамәләм яхшы булганы кебек, син дә миңа һәм үзең кунак булып яшәгән илгә шундый ук яхшы мөгамәләңне күрсәт.

24Ибраһим:

– Ант итәм! – диде. 25Аннары: – Колларың минем су ала торган коемны тартып алдылар, – дип, Әбумәликкә үпкәсен дә белдерде.

26Әбумәлик исә:

– Андый эшне кем эшләгәндер, мин белмим, – диде. – Син бит бу турыда миңа әйтмәдең. Мин моны бүген беренче мәртәбә ишетәм.

27Ибраһим вак һәм эре терлектән Әбумәликкә мал бирде, шул рәвештә алар килешү ясадылар. 28Вак терлек көтүеннән җиде баш сарык бәрәнен Ибраһим махсус аерып куйган иде. 29Әбумәлик:

– Бу җиде баш сарык бәрәнен аерып куюның мәгънәсе нәрсәдә? – дип сорады.

30Ибраһим әйтте:

– Минем кулдан сиңа тапшырылган бу җиде сарык бәрәне әлеге коены мин үзем казыган икәнлекнең шаһәдәте булыр, – диде.

31Алар икесе ант итешкән бу урын шул көннән Беер-Шеба[*] дип атала башлады[+].

32Беер-Шебада килешү ясалганнан соң, Әбумәлик белән аның гаскәрбашы Пикүл, юлга кузгалып, пелештиләр җиренә кире әйләнеп кайттылар. 33Ибраһим исә Беер-Шебада бер тамариск агачы утыртты һәм Раббыга, бакый[*] Аллага, дога багышлады. 34Пелештиләр җирендә Ибраһим кунак-мосафир булып озак гомер кичерде.

#### 22


Аллаһының Ибраһимны сынап каравы

1Шулай булды ки, бу вакыйгалардан соң Аллаһы Ибраһимны сынап карарга теләде һәм аңа:

– Ибраһим! – дип өн салды.

– Мин тыңлыйм! – дип җавап бирде Ибраһим[+].

2Аллаһы әйтте:

– Бердәнбер сөекле углың Исхакны ал да Мориа җиренә юл тот, Мин сиңа күрсәткән тауга барып җиткәч, корбанлык учагы өстендә углыңны корбанга китер! – диде[+].

3Ибраһим иртән таң белән торды, ишәген иярләде, корбанлык учагы өчен утын ярды да, углы Исхакны һәм үзенең ике колын ияртеп, Аллаһы күрсәткән җиргә карап, юлга чыкты. 4Сәфәрнең өченче көнендә Ибраһим ерактан ук билгеләнгән тауны күрде. 5Ибраһим үзе белән килгән колларга:

– Сез шушында ишәк янында калып торыгыз, без исә малаем белән тауга барып сәҗдә кылып киләбез, – диде.

6Шулай дип, корбанлык учагы өчен әзерләнгән утынны углы Исхакка күтәртте дә, кулына пычак һәм утлы чыраг алып, икәве бергә тауга таба киттеләр. 7Исхак, атасына сүз катып:

– Әтием! – диде.

– Әйе, углым! – диде Ибраһим.

Исхак:

– Менә утын да, ут та бар, ә корбанлык бәрәне кайда соң? – дип сорады.

8– Углым, корбанлык бәрәнен Аллаһы Үзе боерыр, – диде Ибраһим.

Алар шулай икәве бергә юлларын дәвам иттерделәр. 9Аллаһы күрсәткән тауга килеп җиткәч, Ибраһим корбанлык учагы өчен урын әзерләде, шул урынга утын агачларын тезеп өйде дә кул-аяклары бәйләнгән Исхакны утын өеме өстенә сузып яткырды 10һәм, углын суяр өчен дип, пычаклы кулын алга таба сузды. 11Әмма шулчак Раббының фәрештәсе күкләрдән өн салып:

– Ибраһим! Ибраһим! – дип эндәште.

– Әйе, тыңлыйм! – дип җавап бирде Ибраһим.

12Фәрештә әйтте:

– Сузылган кулыңны кире ал, углыңа берни дә эшләмә! – диде. – Инде Мин белдем: син Аллаһыдан куркасың, Аны хөрмәт итәсең, Минем хакка үзеңнең бердәнбер углыңны да корбан итәргә әзерсең икән.

13Ибраһим, башын күтәреп, тирә-ягына күз ташлады һәм арткы яктагы әрәмәлектә мөгезе эләгеп чәбәләнгән бер сарык тәкәсен күрде. Ибраһим, барып, сарык тәкәсен алып килде дә углы урынына корбанга китерде. 14Шуннан соң Ибраһим бу урынга «Аллаһы Үзе боерыр» дип исем кушты. Хәзер әйтелә торган «Аллаһы тавында боерылыр» дигән гыйбарә шуннан килә.

15Раббының фәрештәсе, күкләрдән янә өн салып, Ибраһимга икенче мәртәбә эндәште. 16Әйтте:

– Раббы белдерде ки, Үз Затымнан ант итәм, диде, үзеңнең бердәнбер углыңны кызганмыйча, бу эшкә барганың өчен,

17Мин сиңа фатиха өстенә фатиха бирәчәкмен,
нәсел варисларыңны күктәге йолдызлар
һәм диңгез ярындагы ком бөртекләре санынча ишәйтәчәкмен.
Синең нәсел варисларың
дошманнарыңның шәһәр-калаларын үзләренә милек итәчәк[+].
18Минем өн-авазымны ишетеп, Мине тыңлаганың өчен,
җир йөзендәге халыкларның һәммәсе
синең токымың аша фатиха алачак, – диде[+].

19Шуннан соң Ибраһим кол хезмәтчеләре янына килде. Алар белән бергә кайтыр юлга чыгып, Беер-Шебага юнәлде һәм шунда яшәргә калды.


Нахорның угыллары

20Бу вакыйгалардан соң Ибраһимга хәбәр җиткерделәр: «Бертуган кардәшең Нахор үзенең хатыны Милкәдән сигез угыл атасы булды: 21беренче углы Утс, аның энеләре Буз, Кымуил (Арамның атасы), 22Кәсед, Хазу, Пилдаш, Идлаф һәм Бетуил». 23Бетуил – Рәбиканың атасы иде. Бу сигез угылны Ибраһимның кардәше Нахорга хатыны Милкә табып бирде[+]. 24Ревма исемле җариясеннән Нахорның тагын Тебах, Гәхәм, Тахаш һәм Мәгакәһ дигән балалары туды.

#### 23


Сараның вафаты һәм дәфен кылынуы[*]

1Сара йөз дә егерме җиде ел яшәде. Аның гомере әнә шул кадәрле булды. 2Сара Кәнган җирендә, бүген Хебрун дип аталып йөргән Кыръят-Арбада вафат булды. Һәм Ибраһим, Сараның баш очында елап утырыр өчен, шунда килде[+]. 3Соңра, мәетне калдырып, Хит угылларына болай дип мөрәҗәгать итте:

4– Мин сезнең арада читтән килгән бер килмешәкмен. Җәмәгатемнең мәетен дәфен кылыр өчен, миңа үз җирегездән хосусый милек итеп каберлек урыны бирегез, – диде.

5Хит угыллары Ибраһимга җавап итеп әйттеләр:

6– Хуҗабыз әфәнде, безне тыңла: син безнең арада кодрәтле бер юлбашчыдыр. Җәмәгатеңнең мәетен каберлекләребезнең иң яхшы дигәненә дәфен кыл. Безнең арада, җәмәгатеңнең мәетен дәфен кылыр өчен, каберлек урыны бирүгә берәү дә каршы килмәс, – диделәр.

7Ибраһим, торып, Хит угылларына башын иеп, рәхмәтен белдерде. 8Аннан әйтте аларга:

– Әгәр мәрхүмә җәмәгатемне монда дәфен кылуыма каршы килмисез икән, ул чакта сез, ишетәсезме, минем өчен ризалык сорап, Сохар углы Эфронга мөрәҗәгать итсәгез иде. 9Ул үзенең басу-җирләре башындагы Махпела мәгарәсен сезнең алда миңа сатып бирсен иде, мин аңа җитәрлек микъдарда акча түләр идем. Мәгарә минем үз милкем булгач, мин анда каберлек ясар идем, – диде.

10Хитти Эфрон исә шунда үз халкы арасында утыра иде. Һәм ул, үзенең шәһәр капкасы янына җыелган хиттиләрнең һәммәсенә ишетелерлек итеп, Ибраһимга болай дип җавап бирде:

11– Юк, хуҗам әфәнде, тыңла мине: мин сиңа мәгарәне дә, мәгарә торган җирне дә бушка бирәм, халкымның угыллары алдында аларны сиңа бүләк итәм. Күм шунда мәрхүмәңне, – диде.

12Ибраһим, Хит халкына рәхмәтен белдереп, янә башын иде һәм, 13җыелган кешеләрнең һәммәсенә ишетелерлек итеп, Эфронга әйтте:

– Сүземне тыңлачы: җир өчен мин сиңа көмеш бирәм, көмешне ал да, җәмәгатемнең мәетен мин шунда дәфен кылырмын, – диде.

14Җавабында Эфрон Ибраһимга болай диде:

15– Хуҗам әфәнде! Тыңла мине: җирнең бәһасе көмеш белән нибары дүрт йөз шәкыл[*] тора; минем өчен дә, синең өчен дә күпмени бу?! Җәмәгатеңне җирлә әйдә.

16Ибраһим Эфронның тәкъдимен кабул итте: хиттиләр алдында Эфрон үзе билгеләгән һәм сәүдә кешеләре арасында кабул ителгән авырлык үлчәме белән аңа дүрт йөз шәкыл көмеш бирде.

17Шулай итеп, Мәмре янәшәсендәге Махпелада Эфрон биләп торган җир мәйданы, мәгарәсе, бөтен агачлары белән берлектә, 18шәһәр капкасы янына җыелган хиттиләрнең күз алдында Ибраһимның кулына күчте. 19Бу хәлләрдән соң Ибраһим үзенең мәрхүмә җәмәгатен, хатыны Сараны, Кәнган җиренең хәзер Хебрун дип аталып йөргән Мәмре янәшәсендәге Махпела кыры мәгарәсенә дәфен кылды. 20Әнә шулай хиттиләрнең бер мәйдан җир биләмәсе һәм андагы мәгарә каберлек урыны сыйфатында хиттиләрдән Ибраһимга хосусый милек булып күчте.

#### 24


Исхак һәм Рәбика

1Ибраһим инде олы яшьләрдә, бик картайган иде. Раббы аны бөтен яктан мөбарәк кылган иде. 2-3Ибраһим үз өендәге бөтен нәрсә белән идарә итүче иң өлкән кол хезмәтчесен чакырып әйтте:

– Углым Исхакка араларында мин яши торган Кәнган халкы кызларыннан хатын алдырма! Кулыңны минем ботыма куй да күк вә җирне бар иткән Раббы Алла каршысында шул хакта ант ит! – диде. – 4Син минем туган җиремә, үз халкым иленә барып, углым Исхакка хатынны шуннан алып кайт!

5Кол хезмәтче Ибраһимнан:

– Бәлкем, андагы кыз минем белән бергә монда килергә теләмәс? Ул чакта мин синең углыңны шунда, син туган җиргә озатып җибәрергә тиешме? – дип сорады.

6– Сак бул, углымны анда җибәрмә! – дип җавап бирде Ибраһим. – 7Мине атам йортыннан, туган җиремнән алып чыккан, «Бу җирләрне нәсел варисларыңа бирәм!» дип, миңа ант-карарын ирештергән Раббы, күкләрнең Алласы, синнән алда анда Үзенең фәрештәсен күндерер, һәм син минем углыма хатынны шул илдән алып кайтырсың. 8Әгәр дә инде кәләш кыз синең белән монда килергә теләмәсә, син миңа биргән әлеге антыңнан азат булырсың; тик углымны гына анда җибәрмә.

9Кол хезмәтче, хуҗасы Ибраһимның ботына кулын куеп, шул хакта аңа ант итте. 10Аннан соң, хуҗасының дөя көтүеннән ун дөя алып, юлга чыкты. Аның кулында шулай ук хуҗасы биргән төрле кыйммәтле әйберләр бар иде. Ул Арам-Наһараимгә[*], анда Нахор яшәгән шәһәргә карап юл тотты. 11Барып җиткәч, кичкырын, шәһәр читендәге бер кое янында дөяләрен туктатты. Хатын-кыз халкының коега су алырга килә торган вакыты иде бу.

12Мосафир адәм:

– Йа Раббы, хуҗам Ибраһимның Алласы, ялварамын: минем хуҗам Ибраһим әфәндегә мәрхәмәтеңне күрсәт, мине аның теләгәне белән очраштыр! – диде. – 13Менә мин кое янында басып торам, шәһәр кешеләренең кызлары хәзер монда су алырга килерләр. 14Шуларның берсенә: «Кая, чүлмәгеңне янтайта төш әле, су эчимче», – дип мин әйткәч, ул: «Эч-эч, мин синең дөяләреңә дә эчәргә су бирермен», – дисә, Исхак колыңа Син насыйп иткән хатын менә шул булыр. Шуннан мин Синең хуҗам әфәндегә нинди мәрхәмәтле булуыңны белермен.

15Мосафир адәм үзалдына шулай укынып торган арада, кое юлында Рәбика күренде. Ибраһим энесе Нахорның Милкәдән туган углы Бетуил кызы иде бу. Рәбика иңбашына су чүлмәге күтәргән иде. 16Рәбика төскә-биткә чибәр, әле ир күрмәгән гыйффәтле кыз иде. Ул, түбән төшеп, чүлмәгенә су чумырып алды да өскә күтәрелде.

17Мосафир адәм, кыз каршысына йөгереп килеп:

– Кая, чүлмәгеңнән бераз су эчимче, – диде.

18Кыз:

– Эч, әфәндем, – дип, чүлмәген иңбашыннан кулына алып, мосафирга эчәргә бирде.

19Мосафир адәм эчеп туйгач, кыз:

– Коедан ташып, мин синең дөяләреңә дә суны туйганчы эчерим әле, – дип өстәде.

20Һәм чүлмәгендә калган суны колашага бушатты да, янәдән су алып килергә дип, коега таба ашыкты. Шул рәвешчә, барлык дөяләргә су ташып эчертте. 21Мосафир адәм, үзенең бу сәфәре Раббының ихтыяры белән эшләнгәнме-юкмы икәнен аңларга теләгәндәй, кызга дәшмичә уйланып карап торды.

22Дөяләр су эчеп туйгач, кызга бирер өчен, мосафир адәм ярты шәкыл авырлыгында алтын борын алкасы һәм ун шәкыл авырлыгында ике данә алтын кул беләзеге чыгарды. 23Һәм сорады:

– Әйт әле: кем кызы син? Атаң өендә, төн кунып чыгар өчен, безгә урын булмасмы икән? – диде.

24– Мин Нахорның Милкәдән туган углы Бетуилнең кызы буламын, – дип җавап бирде кыз. 25Аннан өстәп әйтте: – Бездә салам һәм мал азыгы җитәрлек. Төн кунар өчен, урын да булыр, – диде.

26Мосафир адәм, җиргә кадәр башын иеп, Раббыга шөкрана кылды. 27Һәм әйтте: «Минем хуҗам Ибраһим әфәнденең Раббы Алласына мактау булсын! Ул минем хуҗамны Үзенең мәрхәмәтеннән мәхрүм итмәде, аңа тугры калды! Раббы мине туры юл белән хуҗамның кардәше яшәгән йортка китереп җиткерде», – диде. 28Рәбика йөгерә-чаба анасының өенә кайтты да барлык бу хәлләрне сөйләп бирде. 29Рәбиканың Лабан исемле бертуган кардәше бар иде. Лабан тиз генә өйдән чыкты да, мосафирны күрергә дип, кое янына ашыкты. 30Сеңелесе кулындагы беләзекләр белән алканы күргәч, һәм сеңелесе аңа мосафирның әйткән сүзләрен ирештергәч, Лабанның бу кешене күрәсе килде.

Инде менә ул кеше дөяләре белән бергә кое янында басып тора. 31Лабан мосафирга әйтте:

– И Раббының мөбарәк бәндәсе, ник син шәһәр читендә басып торасың, әйдә, түрдән уз, – диде. – Мин синең өчен өй һәм дөяләрең өчен урын әзерләп куйдым.

32Мосафир адәм өйгә керде. Лабан, дөяләрне тугарып, аларга салам һәм азык бирде, мосафирга һәм аның янындагы кешеләргә аяк юар өчен су китерде. 33Ашарга тәкъдим ителгәч, мосафир әйтте:

– Ни өчен килгәнемне аңлатмыйча, ашарга утырмаячакмын, – диде.

Аңа:

– Алайса, аңлат, – диделәр.

34Мосафир сөйли башлады:

– Мин – Ибраһимның кол хезмәтчесемен, – диде. – 35Раббы минем хуҗам әфәндене мөбарәк кылды, аны олуг мал-мөлкәт иясе итте: аңа эре һәм вак терлек, алтын-көмеш, кол ир вә кол хатын-кызлар, дөя һәм ишәкләр бирде. 36Хуҗамның хатыны Сара картайган көнендә хуҗам әфәндегә бер угыл тудырган иде, инде менә хуҗам үзенең бар булган байлыгын шул углына васыять итте. 37Хуҗам мине ант иттереп кисәтте: «Үзем яшәгән Кәнган җиреннән углыма хатын алдырма! 38Атам йортына, кардәшләрем янына бар, углыма хатынны шул җирдән алып кайт!» – дип боерды. 39Мин хуҗам әфәндедән: «Бәлкем, андагы кыз минем белән монда килергә теләмәс?» – дип сорадым. 40Хуҗам миңа әйтте: «Мин Раббы хозурындагы кешемен, Ул, синең сәфәреңне уңышлы итәр өчен, барасы юлыңа алдан Үзенең фәрештәсен күндерер, – диде. – Углыма хатынны син минем ата-бабам йортыннан, кардәшләрем арасыннан алып кайт. 41Кардәшләрем янына барып та, алар сиңа кыз биреп җибәрүдән баш тартсалар, ул чакта син миңа биргән антыңнан азат булырсың», – диде. 42Бүген кое янына килеп туктагач, мин дога багышладым: «Йа Раббы, хуҗам әфәнде Ибраһимның Алласы! Минем юлымны уңышлы кыл! – дидем. – 43Менә мин кое янында басып торам. Кызлардан кем дә кем су алырга килсә, аңардан, чүлмәгеңнән бераз су эчимче, дип сорыйм. 44Әгәр ул, үзең дә эч, дөяләреңә дә су алып килеп эчерермен, дип әйтсә, хуҗамның углына Раббы насыйп иткән хатын шул кыз булыр». 45Күңелемдәге шул догалы уйларымны уйлап та бетермәдем, шулчак иңбашына су чүлмәге күтәргән Рәбика күренде, чыганак янына килде дә, түбән төшеп, су чумырып алды. Шуннан мин: «Миңа эчәргә су бирче», – дип сорадым. 46Ул, шундук иңбашыннан чүлмәген төшереп: «Эч! Дөяләреңә дә эчәргә бирермен», – диде. Мин эчтем; аннан Рәбика дөяләремә дә су алып килеп эчерде. 47Мин аңардан: «Кем кызы син?» – дип сорадым. Ул әйтте: «Нахорның Милкәдән туган углы Бетуилнең кызы буламын». Шуннан мин аңа борын алкасы һәм беләзекләр бирдем. 48Шуннан соң, җиргә кадәр башымны иеп, Раббыга шөкрана кылдым, хуҗамның углына бертуган кардәшенең кыз оныгын алып кайту өчен, миңа туры юл күрсәткән хуҗам әфәнде Ибраһимның Раббы Алласына күңелемнән догаларымны багышладым. 49Инде сез, хуҗам әфәндегә мәрхәмәтле булып, аңа тугрылык сакларга телисез икән, ачык итеп әйтегез. Теләмәгән очракта да әйтегез. Миңа уңга әллә сулга борылыргамы?

50Лабан белән Бетуил җавап биреп әйттеләр:

– Раббыдан иңгән эш бу, – диделәр. – Моны без сиңа яхшы эш дип тә, яман эш дип тә әйтә алмыйбыз. 51Әнә Рәбика каршыңда тора. Ал да кит. Раббы боерганча, хуҗа әфәндеңнең углына хатын булып барсын.

52Бу сүзләрне ишеткәч, Ибраһимның кол хезмәтчесе, җиргә кадәр башын иеп, Раббыга хөрмәтен белдерде. 53Аннары ул Рәбикага көмеш һәм алтын бизәнү нәрсәләре, өс киемнәре чыгарып бирде, шулай ук кызның абыйсына һәм анасына да затлы әйберләрдән бүләкләр өләште. 54Соңра янындагы адәмнәре белән бергә ашады-эчте, бергә төн кунды. Иртәгесен торгач, кол хезмәтче:

– Инде миңа әфәндем хозурына кайтып китәргә рөхсәт итегез, – диде.

55Әмма кызның анасы белән абыйсы әйттеләр:

– Бераз гына, бер ун көн генә булса да кыз безнең янда калсын, аннары алып китәрсең, – диделәр.

56– Мине тоткарламагыз, – диде кол хезмәтче. – Чөнки минем юлымны Раббы уңышлы итте. Зинһар, җибәрегез, мин хуҗам әфәнде хозурына кайтыйм.

57Алар әйттеләр:

– Кызны чакырыйк та сорыйк, ул ни дияр бит?

58Рәбиканы чакырып:

– Син бу кеше белән китәргә ризамы? – дип сорадылар.

Кыз:

– Риза, – дип җавап бирде.

59Шулай итеп, сеңелләре Рәбикага, аның даясына[*], Ибраһимның кол хезмәтчесенә һәм аның адәмнәренә китәргә рөхсәт ителде. 60Рәбикага фатиха биреп, әйттеләр:

«И кыз кардәшебез!
Меңнәрчә мең кешенең анасы бул син,
дошманнарыңның йорт-җирләрен
варисларың үзләренә милек итсен!»

61Рәбика һәм асрау кызлар, юл хәстәрен күреп, дөяләргә менеп утырдылар да кузгалып киттеләр. Кол хезмәтче Рәбиканы әнә шулай үзе белән алып китте.

62Исхак исә Беер-Лахай-Роидан кайткан, ул инде Нәгеб җирендә яши иде. 63Шулай булды ки, беркөнне кичкә таба, уйларына батып, кырда йөргәндә, Исхак башын күтәреп карады һәм якынлашып килүче дөяләрне күрде. 64Рәбика да, Исхакны күреп, дөя өстеннән җиргә төште. 65Кол адәмнән:

– Кыр буйлап безнең каршыбызга килүче кеше кем ул? – дип сорады.

– Ул минем хуҗам әфәнде, – дип җавап бирде кол.

Рәбика шундук бөркәнчеге белән йөзен каплады.

66Кол адәм үзе башкарган эшләрне түкми-чәчми Исхакка сөйләп бирде.

67Әнисе Сараның чатырына алып, Исхак Рәбикага өйләнде, аны хатыны итте. Рәбиканы ул сөеп-яратып яшәде. Әнисен юксынып хәсрәт чиккән Исхак өчен ул бер юаныч булды.

#### 25


Ибраһимның башка угыллары. Ибраһимның вафаты

1Ибраһим Кытура исемле башка берәүне дә хатынлыкка алган иде. 2Кытурадан Ибраһимның Зимран, Йокшан, Медан, Мидьян, Ишбак, Шуах исемле угыллары туды. 3Йокшаннан Шеба белән Дедан туды. Дедан ашшурим, летушим һәм леумимнәрнең нәсел атасы булды. 4Мидьяннан Эйфа, Эфер, Ханох, Абида һәм Элдага исемле угыллар тудылар. Боларның һәммәсе – Кытура ягы балаларыдыр[+].

5Ибраһим үз карамагында булган бар нәрсәне Исхакка тапшырды. 6Ә җарияләреннән туган угылларын Ибраһим бүләкләр биреп бәхилләтте дә, углы Исхактан ераклаштыру өчен, әле үзе исән чагында ук аларны көнчыгыш тарафка, шундагы җирләрдә үзбашларына көн күрергә җибәрде.

7Ибраһим үзе йөз дә җитмеш биш ел яшәде. Аның гомере шул кадәрле иде. 8Ибраһим, тормышта барысын татып-кичереп, олы яшьтә вафат булды һәм үзенең ата-бабалары белән кушылды. 9-10Угыллары Исхак белән Исмәгыйль аны хитти Сохар углы Эфроннан Ибраһим үзе сатып алган җирдә – Мәмре каршысындагы Махпела кырында урнашкан мәгарәгә илтеп дәфен кылдылар. Ибраһим белән хатыны Сараның каберләре икесенең дә шундадыр[+]. 11Ибраһимның вафатыннан соң, Аллаһы аның углы Исхакны мөбарәк кылды. Исхак Беер-Лахай-Роида яши иде.


Исмәгыйльнең нәсел шәҗәрәсе

12Сараның асравы мисырлы Һаҗәрдән туган Ибраһим углы Исмәгыйльнең шәҗәрәсе болайдыр. 13Шәҗәрәдә Исмәгыйль угылларының исемнәре: беренче углы Нәбают, аннан соң Кыдар, Адбеил, Мибсам, 14Мишма, Думаһ, Мәссә, 15Хадад, Тейма, Итур, Нафиш һәм Кыдыма[+]. 16Исмәгыйльнең бу унике углы аерым-аерым кабиләләргә баш булып, ул кабиләләр һәм алар тереклек иткән җәйләүләр башлыкларының исемнәре белән аталдылар. 17Исмәгыйльнең гомер еллары болайдыр: ул йөз дә утыз җиде яшендә соңгы сулышын алды һәм үзенең ата-бабалары белән кушылды. 18Исмәгыйльнең угыллары исә Ашшурга[*] бара торган юл буендагы Хавилә белән Шур җирләре арасында, Мисыр чиге якынында урнашып, кардәшләре белән низаглы мөнәсәбәттә булып тереклек иттеләр[+].


Ягъкуб һәм Эсау

19Ибраһимның углы Исхакның шәҗәрәсе болайдыр: Ибраһим Исхакка ата булды. 20Паддан-Арамнан арами Бетуилнең кызын, арами Лабанның сеңелесе Рәбиканы хатынлыкка алганда, Исхакка кырык яшь иде. 21Рәбика кысыр булганлыктан, Исхак, үз хатынының сихәтләнүе өчен, Раббыга догалар багышлады. Раббы, аның догасын ишетеп, хатынны сихәтләндерде, һәм Рәбика балага узды. 22Карынында ике җан иясе тибүен белгәч, Рәбика:

– Әгәр алай икән, бу хәлдән миңа ни булыр? – дип, Раббыдан сорарга китте.

23Раббы аңа әйтте:

«Карыныңда синең ике кавем җаны бар,
синнән аерым ике халык туачак.
Берсе икенчесеннән көчле булачак,
өлкәне кечесенә хезмәт итәчәк»[+].

24Бала тудырыр көн җиткәч, Рәбика игезәк ике бала тапты. 25Алдан дөньяга килгәненең бөтен тәне кып-кызыл һәм йонлы тире кебек төк белән капланган иде. Аңа Эсау[*] дип исем куштылар. 26Аннан соң игезәкнең карындаш икенчесе дөньяга килде. Анысы кулы белән Эсауның тәпиенә ябышып чыккан иде. Шуңа күрә аңа Ягъкуб[*] дип исем куштылар. Игезәк балалары туганда, Исхакка алтмыш яшь тулган иде.

27Игезәкләр үсеп җитеп, Эсау кыр-дала кешесе, киек-җәнлек аулауда оста сунарчы булды. Ә Ягъкуб чатыр тереклеге белән көн күрүче тыйнак бер адәм иде.

28Исхак Эсауны яратарак төште, чөнки Эсауның аудан алып кайткан кош итләре бик тәмле була иде. Рәбика исә Ягъкубны якынрак күрде.

29Беркөнне Ягъкуб аш пешерде, шул чакны кырда ауда йөреп кайткан Эсау килеп керде. Ул бик талчыккан кыяфәттә иде. 30Ягъкубка:

– Миңа шул кызылдан, шул кызыл аштан бераз салып бир әле, бик ачыктым, – диде ул.

(Шул сүздән Эсауга Эдом[†] [*] дигән кушамат тагылды.) 31Ягъкуб әйтте:

– Иң әүвәл син миңа үзеңнең дөньяга беренче булып туу хокукыңны сат, – диде[+].

32– Аһ, үләм! Беренче булып туу хокукының миңа ни хаҗәте бар?! – диде Эсау.

33– Алайса, сатам, дип, хәзер үк минем алда ант ит, – диде Ягъкуб.

Эсау ант итте һәм үзенең беренче булып туу хокукын шулай Ягъкубка сатып җибәрде. 34Шуннан соң Ягъкуб Эсауның алдына ясмык ашы белән икмәк китереп куйды. Эсау ашады, эчте дә, торып, чыгып китте. Ана карыныннан беренче булып туу хокукына аның исе дә китмәде[+].

#### 26


Исхак һәм Әбумәлик

1Ибраһим яшәгән замандагы кытлыктан башка илдә тагын бер ачлык афәте булды. Һәм Исхак пелештиләр патшасы Әбумәлик янына Герарга китте[+]. 2Раббы, Исхакның хозурында күренеп, әйтте аңа:

– Мисырга барма! – диде. – Мин сиңа күрсәтәчәк җирдә калып, 3шунда яшәп торырсың. Мин синең яныңда булачакмын, сине мөбарәк кылачакмын. Атаң Ибраһим белән антлашканымча, Мин, вәгъдәмне үтәп, әлеге җирләрнең һәммәсен сиңа һәм синең варисларыңа бирәчәкмен[+]. 4Синең нәселеңне күктәге йолдызлар санынча ишәйтәчәкмен; бу җирләрнең барчасын синең нәсел варисларына бирәчәкмен; җир йөзендәге барлык халыклар синең токымың аша фатиха алачак[+]. 5Чөнки Ибраһим, Минем өн-авазымны ишетеп, Мине тыңлады, Мин үтәлергә тиеш дигәннәрне: Минем боерыкларымны, кагыйдәләремне һәм кануннарымны – һәммәсен җиренә җиткереп үтәде.

6Шул рәвешчә, Исхак Герарда яшәргә калды. 7Җирле халык кешеләре аңардан хатыны Рәбика турында сорадылар. Исхак:

– Бу минем кыз кардәшем, – дип җавап бирде, аны «хатыным» дип әйтергә теле бармады, чөнки төскә-биткә чибәр Рәбиканы күреп, аның аркасында үзен үтерерләр дип курыкты[+].

8Шулай булды ки, шактый вакытлар узгач, беркөнне пелештиләр патшасы Әбумәлик тәрәзә аша тышка карады һәм Исхак белән Рәбиканың уен уйнауларын күрде. 9Әбумәлик, Исхакны чакыртып, әйтте:

– Менә, Рәбика синең үз хатының икән бит? Ник син аны «кыз кардәшем» дип ялганладың? – диде.

Исхак:

– Чөнки аның аркасында мине үтерерләр дип курыктым, – дип җавап бирде.

10– Син безне нинди кыен хәлгә куйдың! – диде Әбумәлик. – Әгәр безнең халыктан берәрсе синең хатының белән якынлык кылган булса? Ул чакта бит безнең өскә нинди зур гаеп төшкән булыр иде.

11Әбумәлик бөтен халыкка:

– Кем дә кем бу кешегә һәм аның хатынына кагылса, ул адәм үлемгә хөкем ителәчәк! – дигән әмерен игълан итте.

12Исхак бу илдә иген игеп көн күрә иде. Шул елны ул Раббысының фатихасы белән үз басуыннан йөз тапкыр артыграк уңыш җыеп алды. 13Дәрәҗәсе дә үскәннән-үсә, артканнан-арта барып, ул бөек кеше булып танылды. 14Ул вак һәм эре терлектән көтү-көтү мал тотты, аның бик күп хезмәтчеләре бар иде. Шунлыктан пелештиләр аңардан көнләшә башладылар. 15Атасы Ибраһим исән чагында үзенең колларыннан казыткан барлык коеларны пелештиләр, күмеп, җир белән тигезләделәр[+]. 16Шуннан соң Әбумәлик Исхакка әйтте:

– Кит син бездән! Чөнки син хәзер безнең өчен артык куәтле булдың, – диде.

17Исхак торган җирен ташлап китеп барды. Герар үзәнлегендә яңа урын табып, шунда чатырларын корып яши башлады. 18Атасы Ибраһим заманында казылып, аның вафатыннан соң пелештиләр тарафыннан күмелгән коеларны яңадан ачтырды, аларның исемнәрен дә электә атасы куйган исемнәр белән атады. 19Шулай бер вакыт Исхакның коллары үзәнлектә тере сулы бер чишмәне ачкач, 20«Бу безнең чишмә!» дип, Герарның җирле көтүчеләре белән Исхакның көтүчеләре арасында бәхәс чыкты. Шул бәхәс уңае белән Исхак бу чишмәгә Исык[*] дип исем кушты. 21Икенче бер коены казыдылар. Анысы өчен дә гауга чыкты. Исхак монысын Ситна[*] дип атады. 22Исхак, бу урынны да калдырып, башка бер җиргә күчте һәм тагын кое казыды. Монысы өчен инде гауга куптаручы булмады. Шуңа күрә Исхак аны Рехобот[*] дип атады һәм әйтте: «Раббы безне хәзер иксез-чиксез киңлекләргә алып чыкты, һәм без шушы җирләрдә үрчегәннән-үрчи барачакбыз», – диде.

23Бу урыннан Исхак Беер-Шебага күчте. 24Һәм шул төнне аңа Раббы күренеп әйтте:

– Мин – синең атаң Ибраһимның Алласы. Курыкма, Мин синең яныңда! Мин сине мөбарәк кылам, колым Ибраһим хакына синең нәсел варисларыңны үрчеткәннән-үрчетәчәкмен, – диде.

25Бу җирдә Исхак мәзбәх ясады һәм Раббының исеменә дога багышлады. Шул ук төбәктә чатырын корып, колларыннан кое казытты.

26Шул заманнарда булган хәлләр ки, беркөнне Исхак янына Герардан, мәслихәтчесе Ахуззат һәм гаскәрбашы Пикүлне ияртеп, Әбумәлик килде. 27Исхак аларга:

– Нигә әле сез монда минем янга килдегез? – диде. – Сез бит мине дошман күрәсез, илегездән мине куып ук җибәрдегез!

28Җавап биреп әйттеләр:

– Без Раббының синең янда булуын ачык күрдек тә безнең белән синең арада антлашу, синең белән үзара иттифак төзү[*] кирәк дигән уйга килдек. 29Син дә безгә явызлык кылма, без дә сиңа яманлык кылмабыз. Без бит сиңа яманлык эшләмәдек, син безнең илдән исән-имин китеп бардың. Инде син хәзер Раббының мөбарәк фатихасын алган бер кешедер, – диделәр[+].

30Исхак мәҗлес җыйды, кунаклар ашап-эчеп сыйландылар. 31Иртәгесен, таңнан торып, Исхак белән үзара ант итештеләр, аннары хуҗаның рөхсәте белән исән-имин хәлдә кайтып киттеләр.

32Шул ук көнне Исхакның коллары килеп: «Сулы булдык!» – дип, үзләре казыган кое турында хәбәр китерделәр. 33Исхак бу коега Шибга[*] дип исем бирде. Хәзерге Беер-Шеба[*] шәһәренең атамасы әнә шуннан килә.


Эсауның беренче хатыннары

34Эсау, кырык яшендә өйләнеп, хитти Беэринең кызы Яһүдит һәм хитти Элонның кызы Басематны үзенә хатынлыкка алды[+]. 35Бу хатыннар Исхак белән Рәбика өчен йөрәк әрнеткеч бер яра булдылар.

#### 27


Ягъкубның Исхактан мөбарәк фатиха алуы

1Шулай булды ки, тәмам картаеп, күзләре күрмәс хәлгә җиткәч, Исхак өлкән углы Эсауны чакыртып алды да:

– Әй углым! – дип эндәште.

– Мин мондамын, – дип җавап бирде Эсау.

2Исхак:

– Менә, углым, мин бик картайдым инде, үләсе көнемне генә белмим, – диде. – 3Ау коралларыңны – садак[*], җәя-укларыңны ал да, кырга чыгып, минем өчен берәр киек-кош атып кайт[+]. 4Шуңардан мин яраткан берәр ризык әзерлә, аны миңа алып кил. Җаным теләгән шул ризыкны ашап, әҗәлем җиткәнче, сиңа мөбарәк фатихамны биреп калырмын.

5Углы Эсауга Исхак әйткән бу сүзләрне Рәбика ишетеп калган иде. Һәм Эсау кырга ауга дип чыгып китүгә, 6Рәбика үзенең углы Ягъкубка болай диде:

– Сөйләшкәннәрен ишетеп калдым, атаң синең карындашың Эсауга әйтте: 7«Ауга чыгып, берәр киек-кош атып кайт та миңа ризык пешереп китер, – диде. – Шуны ашагач, әҗәлем җиткәнче, Раббы каршысында мин сиңа мөбарәк фатихамны биреп калырмын», – диде. 8Инде хәзер, углым, мин кушканны тыңла: 9көтүгә барып, аннан миңа көр-симез ике кәҗә бәтие алып кайт, шулар итеннән мин атаңа аның яраткан ризыгын әзерләрмен. 10Ризыкны атаңа син алып керерсең. Ризыкны ашагач, ул, үзенең фатихасын биреп, үлеме алдыннан сине мөбарәк кылыр.

11Анасы Рәбикага Ягъкуб әйтте:

– Әмма минем карындашым Эсау – йонлач адәм, ә минем тәнем шоп-шома, төксез, – диде. – 12Әгәр атам мине кулы белән капшап караса? Аның алдында алдакчы булып фаш ителсәм? Ул чакны бит мин аның фатихасын түгел, ә ләгънәт-каргышын алачакмын.

13Анасы Ягъкубка:

– Сиңа төшкән ләгънәт-каргышны мин үз өстемә алырмын, углым, – диде. – Тик сүземне тыңла, мин кушканны алып кайт, бар.

14Ягъкуб, көтүдән кәҗә бәтиләре алып кайтып, анасына бирде. Ана кеше Ягъкуб атасының яраткан сый-ризыгын әзерләде. 15Аннары кече углы Ягъкубка өлкән углы Эсауның өйдә булган затлы киемнәрен кидерде. 16Аның төксез-шома муенына һәм шәрә беләкләренә кәҗә бәтие тиресе урады. 17Ахырда әзер сый-ризык белән икмәкне углы Ягъкубның кулына тоттырды. 18Ягъкуб үзенең атасы Исхак янына керде дә, каршысына басып:

– Әтием! – дип дәште.

Ата кеше:

– Әйе, мин монда, – диде. – Синме, углым? Син кем соң әле?

19– Бу мин, әүвәл туган углың Эсау, – дип җавап бирде Ягъкуб. – Менә, кушканыңны үтәдем. Әйдә, торып утыр, алып килгән сунар ите ризыгыннан авыз ит, аннан соң җаның теләгән фатихаңны бирерсең.

20Исхак:

– Син, углым, ничек әле болай бик тиз өлгердең? – дип сорады.

– Миңа синең Раббы Аллаң ярдәм итте, – диде Ягъкуб.

21Исхак Ягъкубка әйтте:

– Углым, кая, якынрак килче, – диде. – Капшап карыйсым килә, Эсаумы син, әллә түгелме, һич аңлый алмыйм, углым!

22Ягъкуб атасы каршына якын ук килеп басты. Исхак аны куллары белән капшап:

– Тавышы Ягъкубныкы, ә куллары менә, куллары Эсауныкы, – дип куйды.

23Ул аны танымады. Чөнки Ягъкубның куллары кардәше Эсауныкы кебек үк йонлач иде. Исхак аңа мөбарәк фатихасын әйтә башлап:

24– Син чынлап та углым Эсаумы? – дип янә сорады.

Ягъкуб:

– Әйе! – дип җавап бирде.

25Исхак әйтте:

– Кая, китер, углымның ау итеннән пешергән ризыгын ашыйм да, җаным теләгән мөбарәк фатихамны ишетерсең, – диде.

Ягъкуб аның алдына ризыкны китереп куйды, Исхак ашады; Ягъкуб шәраб китерде, Исхак шәрабны дә эчте.

26– Якынрак кил дә үп мине, углым, – диде Исхак.

27Ягъкуб, якынаеп, атасын үпте. Исхак, углының киеменнән аңкыган таныш исне иснәп, мөбарәк фатихасын бирде:

«Раббы мөбарәк кылган ялан-кыр иседәй,
хуш ис бөркелә минем углымнан.
28Аллаһы сиңа күкләр чыгы сугарган уңдырышлы тук туфракның
мул уңышлы икмәген һәм йөзем-шәрабын насыйп итсен[+].
29Халыклар сиңа коллык итсеннәр,
баш исеннәр сиңа кавемнәр,
кардәшләреңә бул син хуҗа-әфәнде,
анаң угыллары сиңа буй сонсын.
Сине ләгънәт иткән – ләгънәтле булсын!
Сине мөбарәк кылган – мөбарәк булсын!»

30Шулай булды ки, Ягъкуб, атасы Исхакның фатихасын алып, аның хозурыннан чыгып җитәр-җитмәс үк, өйгә аудан кайткан кардәше Эсау килеп керде. 31Эсау да ау итеннән атасына ризык-сый әзерләп килгән иде. Ул атасы Исхакка:

– Әти, тор әле, углың әзерләгән ризык-сыйдан авыз ит, аннары миңа җаның теләгән мөбарәк фатихаңны әйтерсең, – диде ул.

32Исхак аңардан:

– Син кем соң? – дип сорады.

Эсау әйтте:

– Бу мин, синең әүвәл туган углың Эсау, – диде.

33Исхакны бөек бер тетрәнү биләп алды.

– Алайса, әйт: сиңа кадәр монда килеп, ау итеннән пешергән ризык белән мине сыйлаган кеше кем иде соң? – дип сорады ул. – Мин бит, аның ризыгын ашап, аны мөбарәк кылдым. Ул бит инде минем фатихамны алган кеше!

34Эсау, атасы сүзләреннән тәмам йөрәге өзгәләнеп, ачынулы тавыш белән:

– Әтием! Мөбарәк фатихаңны миңа, миңа да бир! – дип, елап ук җибәрде.

35– Әмма сиңа дигән фатиханы, хәйлә юлы белән монда кереп, кардәшең алып китте, – дип каршы төште Исхак.

36Эсау әйтте:

– Аның исемен Ягъкуб дип юкка гына атаганнармыни?! Ул инде мине ике тапкыр алдады: дөньяга беренче булып тууым хокукын тартып алды, хәзер, менә, миңа тиешле мөбарәк фатихамны үзләштерде, – диде. Ахырда: – Мөбарәк фатихаңнан син миңа шулай берни дә калдырмадыңмыни? – дип сорады[+].

37Эсауга җавап биреп, Исхак әйтте:

– Әйе, мин аны синең өстән хуҗа-әфәнде итеп куйдым, бөтен кардәшләрен аңа кол иттем, аны икмәк-шәрабтан мул бәрәкәт иясе кылдым, – диде. – Инде мин сиңа нәрсә эшли алам, углым?

38Эсау:

– Әти! Синең хәер-фатихаң шулай бер генәмени? Мине дә мөбарәк кыл, әти! – дип, янә ачыргаланып еларга кереште.

39Атасы Исхак, аңа җавап биреп, болай диде:

«Яшәгән урының булыр җирнең күкләр чыгы сугарган
уңдырышлы тук туфрагыннан еракта[*].
40Кылыч көче илә көн күрерсең,
кардәшеңдә булырсың кол хезмәтендә.
Әмма килер бер заман, ирек даулап,
аның золымын үз өстеңнән алып ташларсың»[+].


Ягъкубның Лабан янына качып китүе

41Атасының Ягъкубка фатиха биргәне, аны мөбарәк кылганы өчен, Эсау күңелендә Ягъкубка карата тирән нәфрәт хисе уянды. Күңеленнән ачыргаланып: «Атамның якынлашып килгән матәм көннәре генә узсын, мин кардәшем Ягъкубны барыбер үтерәчәкмен!» – диде ул. 42Олы углы Эсауның бу сүзләре Рәбикага барып ирешкәч, ул кече углы Ягъкубны чакырып алды да аңа:

– Әнә, кардәшең Эсау сине үтерәм дип яный икән, – диде. – 43Мине тыңла, углым: тизрәк минем бертуганым Лабан янына Харанга качып кит! 44Кардәшең Эсауның ярсуы басылганчы, берникадәр вакыт шунда кал. 45Сиңа ачуы беткәнчегә кадәр, син кылган эшләрне Эсау онытканчыга кадәр, Лабан янында яшә. Аннан мин сине, кеше җибәреп, үз яныма алдырырмын. Бер көн эчендә сезнең икегездән дә мәхрүм калуның миңа ни хаҗәте бар?!

46Исхакка исә Рәбика болай дип белдерде:

– Бу хитти киленнәрдән минем тәмам җаным бизде. Әгәр Ягъкуб та хатынны шушы хитти кызлардан алса, андый тормыш миңа нигә кирәк?![+]

#### 28

1Исхак үз янына Ягъкубны чакырды да фатиха биреп кисәтте:

– Кәнган кызларыннан хатын алма! – диде. – 2Әниеңнең атасы Бетуил янына Паддан-Арамга кит, анда барып, әниеңнең абыйсы Лабанның кызларыннан берсен үзеңә хатын итеп ал[+]. 3Кадир Алла синең юлыңны мөбарәк кылсын, сине үрчемле итсен, токымнарыңны ишәйткәннән-ишәйтеп, сине бихисап кавем-халыкларның нәсел атасы итсен. 4Аллаһы Ибраһимга биргән мөбарәк фатихасын сиңа һәм синнән соң килгән нәселең токымнарына да бирсен – син горбәттә гизеп йөргән һәм Аллаһы Ибраһимга тапшырган бу җирләр һәммәсе сиңа мирас булсын![+]

5Шулай дип, Исхак Ягъкубны юлга күндерде. Ягъкуб, үзенең һәм Эсауның анасы Рәбиканың бертуган кардәше арами Бетуил углы Лабан янына барырга дип, Паддан-Арамга карап сәфәр чыкты.


Эсауның үзенә тагын бер хатын алуы

6Атасы Исхакның Ягъкубны мөбарәк кылганын, Кәнган кызларыннан хатын алма, дип кисәтеп, аңа, хатын алмак өчен, Паддан-Арамга барырга юл фатихасы биргәнен Эсау шундук ишетеп белде. 7Шулай ук Ягъкубның, ата-ана сүзен тыңлап, Паддан-Арамга сәфәр чыгып киткәнен дә белде. 8Моңардан Эсау үзенең атасы Исхакның Кәнган кызларын үз итмәвен аңлады. 9Һәм ул, Ибраһимның оныгына – Исмәгыйльнең углы Нәбаютның бертуган кыз кардәше Махалатка өйләнеп, өйдәге хатыннары өстенә тагын бер хатын алды[+].


Ягъкубның төше

10Ягъкуб, Беер-Шебаны калдырып, Харанга карап юлга чыкты. 11Кояш баеган вакытта, бер урынга җиткәч, шунда төн кунарга туктады. Җирдәге ташлардан берсен баш астына куйды да йокларга ятты. 12Ул төш күрде. Җир өстеннән югарыга таба бер баскыч сузылган имеш, очы күк гөмбәзенә үк тиеп тора. Баскыч буйлап бер менеп, бер төшеп, Аллаһының фәрештәләре йөри. 13Менә баскычта Раббы Үзе күренде һәм әйткән сүзләре ишетелде:

– Мин – Раббы, бабаң Ибраһим һәм Исхакның Алласымын! – диде Ул. – Син ятып йоклаган бу җирне Мин сиңа һәм синең нәсел токымнарына бирәчәкмен[+]. 14Синең нәселнең киләчәк буын кешеләре җир йөзендәге ком бөртекләре санынча булачак. Синең нәсел диңгез ярларына таба да, көнчыгышка, төньякка, көньякка да – һәр тарафка ишәеп таралыр. Синең аша һәм синең нәсел орлыгың аша җир йөзендәге бөтен халыклар мөбарәк кылыначак[+]. 15Менә, Мин синең янда! Кая таба юл тотсаң да, Мин сине саклап барачакмын, сине бу җирләргә кабат кайтарачакмын. Сиңа вәгъдә иткәнне үтәп чыкканга кадәр, Мин синнән аерылмаячакмын.

16Ягъкуб, йокысыннан уянып, әйтте:

– Чыннан да, Раббы шушы җирдә бит, ә мин шуны белмәгәнмен, – диде. 17Аннары, шомланып: – Куркыныч җир бу! – дип куйды. – Хактыр, Аллаһы йортыдыр[†] бу, күк капусы шушындадыр.

18Ягъкуб иртүк торды, баш астына салып яткан ташны һәйкәл сыман итеп җиргә утыртты да өстенә зәйтүн мае койды[+]. 19Бу урынны ул Бәйт-Эл[*] дип атады. Аңарчы ул Луз шәһәре дип атала иде[+]. 20Соңрак Ягъкуб күңелдән нәзер әйтте: «Аллаһы һәрчак минем янда булып, сәфәрем юлында мине саклап барса, ашарыма – ризык, кияремә кием биреп,[+] 21мин атам йортына исән-имин кабат кайта алсам, шул чакны Раббы минем табынган Аллам булыр, 22һәйкәл итеп мин куйган бу таш Аллаһы йортына әверелер һәм Син, Раббы, миңа насыйп итәчәк һәр нәрсәнең уннан берен мин Сиңа бирермен»[+].

#### 29


Ягъкубның Паддан-Арамга Лабан янына килүе

1Ягъкуб, бу урыннан кузгалып, Шәрык угыллары яшәгән җирләргә таба юлын дәвам иттерде. 2Юлында аңа кырда бер кое очрады. Кое әйләнәли өч урында сарык көтүен күрде. Бу кое терлек сугару чыганагы булып, кое авызы зур бер таш белән томалап куелган иде. 3Көтүләр кое янына тәмам җыелып беткәч, кое авызындагы ташны бер кырыйга этәреп, сарыкларны сугаралар; аннары, ташны янәдән үз урынына куеп, кое авызын томалыйлар иде.

4Ягъкуб көтүчеләрдән:

– Туганнарым! Сез кайдан? – дип сорады.

Көтүчеләр:

– Без Хараннан, – дип җавап бирделәр.

5Ягъкуб янә:

– Сез анда Нахор углы Лабанны беләсезме? – дип сорады.

Тегеләр:

– Беләбез, – дип җавап бирделәр.

6– Исән-имин яшиме? – диде Ягъкуб.

– Исән-имин, – диделәр көтүчеләр. – Әнә кызы Рахилә дә үзенең көтүе белән монда килә.

7Ягъкуб көтүчеләргә:

– Кичкә кадәр вакыт күп бит әле, көтүләрне туплауга җыярга иртәрәк. Сарыкларыгызны сугарыгыз да тагын утлатып килегез, – дип киңәш бирде.

8Көтүчеләр әйттеләр:

– Юк, барлык көтү бергә җыелып бетмичә торып, кое авызыннан ташны алырга ярамый, – диделәр. – Без, бөтен көтүләр җыелып беткәч кенә, сарыкларыбызны сугарабыз.

9Ягъкуб көтүчеләр белән сөйләшеп торган арада, Рахилә дә үзенең сарык көтүе белән килеп җитте. Ул атасы Лабанның сарыкларын көтә иде. 10Ягъкуб, әнисенә абый тиешле Лабанның кызын һәм Лабанның сарык көтүен күргәч, кое янына килде дә, аның авызыннан ташны кырыйга этәреп, абзасының сарыкларына су эчерде. 11Рахиләне үпкәндә, ул үкереп елады. 12Рахиләнең атасы Лабанга ул үзенең туган тиешлеген, Рәбиканың углы булуын аңлатты. Рахилә исә, өенә йөгереп кайтып, боларны атасына сөйләде. 13Лабан, сеңелесе Рәбиканың углы Ягъкуб килүен ишеткәч, тиз генә өйдән чыгып, кунакны каршыларга китте, аны кочагына алып үпте, өенә алып кайтты. Ягъкуб Лабанга бөтен булган хәлләрне сөйләп бирде. 14Лабан исә аңа:

– Хактыр, син чыннан да минем сөягем, минем тән кардәшем икәнсең, – диде.


Ягъкубның Лабан кызларына өйләнүе

Ягъкуб Лабанның өендә бер ай торды. 15Лабан Ягъкубка болай диде:

– Кардәшем булгач, син миңа бушка хезмәт итәргә тиешмени?! Әйт, әҗеренә нәрсә бирим?

16Лабанның ике кызы бар иде: олысы Лия исемле, кечесе Рахилә исемле. 17Лиянең күзләре кылыйрак[*], ә Рахилә төскә-биткә чибәр, зифа буйлы кыз иде. 18Ягъкуб Рахиләгә гашыйк булган иде, шунлыктан ул Лабанга:

– Кече кызың өчен мин сиңа җиде ел хезмәт итәрмен, – дип җавап бирде.

19Лабан әйтте:

– Аны сиңа бирмәк ниндидер башка берәүгә бирүдән яхшырак, – диде. – Миндә кал!

20Шулай итеп, Ягъкуб Рахилә өчен җиде ел хезмәт итте. Рахиләгә гашыйк булганлыктан, бу җиде ел аңа берничә көн кебек кенә тоелды. 21Ягъкуб Лабанга әйтте:

– Минем хезмәт көннәрем тулды, инде хатынымны бир, аның янына керергә рөхсәт ит, – диде.

22Лабан, бөтен төбәк халкын җыеп, туй ясады. 23Шулай булды ки, Лабан кичен кияү катына кызы Лияне кертте, һәм Ягъкуб аның белән якынлык кылды. 24Лабан Зилпә исемле хезмәтчесен Лиягә асрау кыз итеп биргән иде. 25Иртәгесен Ягъкуб күрә: янында Лия ята. Шуннан соң ул Лабанга әйтте:

– Синең бу эшеңне ничек аңларга? – диде. – Рахилә өчен хезмәт иттем түгелме мин сиңа?! Ни өчен мине алдадың?

26Лабан җавап биреп әйтте:

– Безнең илдә кече кызны олысыннан алда кияүгә бирү гадәте юк, – диде. – 27Менә бу бер атнаны тәмамла да, аннан Рахиләне дә сиңа бирербез, тик аның өчен син миңа тагын җиде ел хезмәт итәрсең[+].

28Ягъкуб күнде: Лия янында бер атна уздырды. Шуннан соң Лабан аңа Рахиләне дә хатынлыкка бирде. 29Хезмәтчесе Билһаны исә Лабан Рахиләгә асрау кыз итеп бирде. 30Шулай итеп, Ягъкуб Рахилә янына да кияү булып керде, аны Лиягә караганда күбрәк яратты, аның өчен янә җиде ел Лабанга хезмәт итте[+].


Ягъкубның Лиядән туган угыллары

31Раббы, Лиянең ир тарафыннан сөелмәвен күреп, аңа бала анасы булу бәхетен бирде. Рахилә исә бала тапмый, кысыр иде[+]. 32Лия, йөккә узып, бер угыл тудырды. Аңа Рубин[*] дип исем кушты. Әйтте: «Раббы, бәхетсезлегемне күреп, миңа игелек күрсәтте. Инде ирем мине дә сөя башлар», – диде. 33Янәдән йөккә узып, ул тагын бер угыл тудырды һәм: «Раббы, иремнән сөелмәвемне ишетеп, миңа угылның икенчесен дә бирде», – дип, бу углына Шимун[*] исемен кушты. 34Өченче тапкыр йөккә калып, тагын угыл тапкач: «Хәзер ирем инде миңа ябышып ятачак, чөнки мин аңа өч угыл тудырып бирдем», – диде, һәм аның бу углына Леви[*] дип исем кушылды. 35Лия тагын йөккә узды, дүртенче углын тапты һәм: «Бу юлы инде Раббымны данлыйм», – дип, яңа туган углына Яһүдә[*] дип исем кушты.

Шуннан соң Лия бүтән бала тапмас булды.

#### 30


Ягъкубның асрау хатыннардан туган угыллары

1Рахилә, иренә бала табып бирә алмаганлыктан, кыз кардәше Лиядән көнләшеп, Ягъкубка әйтте:

– Миңа бала булдыр, юкса мин үләм, – диде.

2Бу сүзләрдән Ягъкубның Рахиләгә бик нык ачуы чыкты:

– Синең карыныңны бала табудан мәхрүм иткән Аллаһы түгел бит мин! – диде ул.

3Рахилә:

– Алайса, әнә асравым Билһа янына кер, аның белән йокла, – диде. – Тезләрем өстенә минем өчен бала тудырсын, ичмасам аңардан туган балага ана булырмын[*].

4Асравы Билһаны Рахилә шулай иренә хатынлыкка бирде. Ягъкуб Билһа белән якынлык кылды. 5Билһа, йөккә узып, Ягъкубка бер угыл тудырды. 6Рахилә әйтте: «Аллаһы миңа хөкемен ирештерде, догамны ишетеп, миңа бер угыл бирде», – диде һәм углына Дан[*] дип исем кушты. 7Рахиләнең асравы Билһа, янә йөккә узып, Ягъкубка икенче бер угыл тудырды. 8Рахилә әйтте: «Апама каршы гаять тә көчле көрәш алып бардым һәм җиңүгә ирештем», – диде һәм бу углына Нәптали[*] дип исем кушты.

9Лия дә, үзенең инде балага бүтән уза алмаячагын күреп, асравы Зилпәне Ягъкубка хатынлыкка бирде. 10Шул рәвешчә, Лиянең асравы Зилпә дә Ягъкубка бер угыл тудырды. 11Лия: «Яхшыга галәмәт бу!» – дип, углына Гәд[*] дип исем кушты. 12Лиянең асравы Ягъкубка тагын бер угыл тудырды. 13Лия: «Бәхетемә бу! Инде хатыннар мине бәхет иясе дип күрәчәкләр», – диде һәм бу углына Ашер[*] дип исем кушты.


Лиянең янәдән балага узуы

14Бодай урагына төшкән көннәрнең берсендә Рубин, кырда адәмут[*] тамырлары табып, аларны анасы Лиягә алып кайтып бирде. Шулчак Рахилә Лиягә әйтте:

– Углың тапкан ул адәмут тамырларын миңа бир, – диде.

15Ләкин Лия җавабында әйтте:

– Иремне үзләштерүең җитмәгән, инде углымның адәмут тамырларын да алмакчы буласыңмы? – диде.

Рахилә әйтте:

– Углыңның адәмуты өчен бер төнгә сиңа Ягъкубны бирәм, бүген синең белән ятсын, – диде[+].

16Кичен Ягъкуб кырдан кайтып килгәндә, каршысына Лия чыгып:

– Бүген син минеке, чөнки мин сине углым тапкан адәмут тамырлары хакына сатып алдым, – диде.

Бу төнне Ягъкуб Лия янында йоклады. 17Аллаһы Лиянең гозерен үтәде: Лия, йөккә узып, Ягъкубка бишенче углын тапты. 18«Асравымны иремә биреп торган өчен, Аллаһы миңа әҗерен кайтарды», – диде Лия һәм углына Исәсхәр[*] дип исем кушты. 19Лия тагын йөккә узды һәм Ягъкубка алтынчы углын тудырды. 20Һәм әйтте: «Аллаһы миңа күркәм бүләк насыйп итте – иремә алты угыл табып бирдем, инде ирем гел минем янда яшәр», – дип, углына Зәбулун[*] дип исем кушты. 21Аннары бер кыз тапты һәм аңа Динә дип исем кушты.


Йосыф – Рахиләнең беренче углы

22Аллаһы Рахиләне дә хәтерендә тотты, аның гозерен үтәп, аңа бала табу хасиятен бирде. 23Рахилә, йөккә узып, Ягъкубка бер угыл тудырды. «Аллаһы минем өстән кысырлык хурлыгын алды, – диде ул. 24Һәм: – Раббы миңа икенче угыл да насыйп итсен», – дип, бу углына Йосыф[*] исемен кушты.


Ягъкубның туплаган мал-мөлкәте

25Рахилә Йосыфны тапканның соңында, Ягъкуб Лабанга әйтте:

– Миңа китәргә рөхсәт ит, мин инде үз илемә, туган якларыма кайтыйм, – диде. – 26Сиңа сарыф иткән хезмәтләрем хакына хатыннарымны, балаларымны бир дә, китеп барыйм мин. Сиңа ничек хезмәт иткәнемне үзең дә яхшы беләсең бит.

27Лабан җавабында әйтте:

– Әгәр миннән разый булсаң, монда кал, – диде. – Мин багып белдем ки, синең аркада Раббы мине дә бәрәкәт иясе итте, мөбарәк кылды.

28Әйтте:

– Әҗеренә миннән ни сорасаң да бирермен, – диде.

29Ягъкуб әйтте:

– Сиңа ничек хезмәт иткәнемне, минем аркада мал-туарың ничек артканын үзең дә беләсең. 30Мин килгәнче, мал-туарың аз иде, ул хәзер күбәйде. Мин килгәч, Раббы сине мөбарәк кылды, бәрәкәт иясе итте. Инде мин үз йортым-гаиләм өчен кайчан эшли башлармын?

31Лабан:

– Сиңа нәрсә бирим соң? – дип сорады.

Ягъкуб:

– Миңа бернәрсә дә бирмә, – диде. – Мин сиңа бер гозеремне әйтәм, шуны үтәсәң, мин көтүләреңне янәдән көтәргә һәм сакларга риза: 32менә бүген синең бөтен сарык-кәҗә көтүләреңне йөреп чыгам да алардагы кара һәм аклы-каралы сарыкларны һәм чуар тап төшкән кәҗәләрне аерып куям – минем хезмәтемнең әҗере әнә шулар булсын[*]. 33Синең алда гаделлек шартым болайдыр: әгәр дә, минем әлеге хезмәт әҗерен карарга дип килгәндә, минем көтүдә чуар таплары булмаган берәр кәҗә яки кара булмаган берәр сарык табыла калса, син аларның һәммәсен үз көтүеңнән урланган дип санарга хаклы.

34– Яхшы, син дигәнчә булсын, – диде Лабан.

35Һәм шул ук көнне Лабан төсләре ала-кола, чуар кәҗәләрне һәм кәҗә тәкәләрен – үзләрендә ак табы булганнарның һәммәсен, шулай ук барлык кара төстәге сарыкларны көтүдән аерып алып, аларны үзенең угыллары карамагына тапшырды. 36Ягъкубны исә үз яныннан өч көнлек юл кадәре ераклыктагы башка бер көтүне көтәргә җибәрде.

37Ягъкуб тупыл, бадәм һәм чинар агачларыннан таза-яшь чыбыклар кисеп алды, аларны, кабыгыннан арындырып, ак сырлар белән чуарлады да 38шул сырлы-чуар чыбыкларны мал-туар су эчәргә һәм парлашырга йөри торган сугару ялгашлары эченә җәеп салды. 39Сырлы-чуар чыбыклар каршысында парлашкан кәҗә-сарыклардан ала-кола, тимгелле-чуар бәрәннәр туды. 40Ягъкуб яңа туган бәрәннәрне көтүдән аерып ала да калганнарын Лабанның ала-кола һәм кара төстәге көтүе каршысына тамашага куя, әмма үз көтүен Лабан көтүе белән аралаштырмый, аерым тота иде. 41Таза-сәламәт кәҗә, сарыкларның парлашу вакытларында, алар тамаша кылып торсын өчен, Ягъкуб сугару ялгашларына һәрчак әлеге сырлы-чуар чыбыкларны җәеп куя иде. 42Ә көтүдәге хайваннарның ябыгы-зәгыйфе парлашканда, чыбыкларны куеп маташмый, шунлыктан хайванның ябык-зәгыйфь үрчеме Лабанга, ә таза-сәламәт үрчеме Ягъкубка эләгә иде.

43Ягъкуб әнә шул рәвешчә бик тә, бик тә бай кешегә әверелде. Аның бик күп терлек көтүе, җарияләре, коллары, дөяләре һәм ишәкләре бар иде.

#### 31


Ягъкубның яшерен рәвештә Лабаннан качып китүе

1Лабан угылларының «Атабызның милкендә булган бар нәрсәне бу Ягъкуб үзләштереп бетерде, атабызның малыннан үзенә байлык ясады!» дигән сүзләрен ишетеп, 2Лабан белән ике араның әүвәлгедән бик нык бозылганлыгын Ягъкуб ачык аңлады.

3Раббы әйтте аңа:

– Ата-бабаларың җиренә, кардәшләрең янына кайт! – диде. – Мин синең белән булырмын.

4Рахилә белән Лияне Ягъкуб үзенең көтүе йөргән утлауга чакырып алды.

5– Хактыр: атагызның миңа карашы үзгәргән, әүвәлдә булганча түгел, – диде ул аларга. – Әмма минем атамның Алласы – янымдадыр. 6Атагызга бөтен көчемне биреп хезмәт иткәнемне беләсез. 7Ә ул мине гел алдап килде, миңа тиешле әҗерне үз белдегенчә ун тапкыр үзгәртте. Әмма Аллаһы аның миңа явызлык эшләвенә юл куймады. 8Лабан: «Хайванның ала-кола туганы сиңа әҗер булыр», – дип әйткәч, бөтен көтү ала-кола үрчем бирә башлады. «Чуар төстәгеләре дә сиңа әҗер итеп бирелер», – дигәч, бөтен көтү шулай ук чуар төстәге бәрәннәр китерә башлады. 9Шулай итеп, Аллаһы, бөтен терлекне атагызның кулыннан тартып алып, миңа насыйп итте. 10Бервакыт, хайваннарны каплату вакытында, мин бер төш күрдем. Имеш, сарыклар һәм кәҗәләр белән кушылучы барлык тәкәләр аклы-каралы, чуар төстә. 11Шулчак төшемдә Аллаһының фәрештәсе миңа: «Ягъкуб!» – дип эндәште. «Мин мондамын!» – дидем мин. 12Фәрештә, сүзен дәвам итеп: «Күзләреңне күтәреп кара: сарыклар һәм кәҗәләр белән кушылучы тәкәләрнең һәммәсе дә аклы-каралы, чуар төстәләр, чөнки Мин Лабанның сиңа карата ни кыланганын күреп торам, – диде. – 13Бәйт-Элдәге һәйкәл ташына зәйтүн мае койган чагыңда, синең хозурыңа килгән Аллаһы – ул Мин! Шул чакта син Миңа нәзереңне әйттең. Инде урыныңнан кузгал, бу илне калдыр, туган җиреңә кайт»[+].

14Рахилә белән Лия Ягъкубка җавап биреп әйттеләр:

– Атабызның йортында безгә дигән тагын берәр өлеш, мирас бармы соң?! 15Ул безне чит кеше итеп санамыймы?! Ул бит безне сатып, әҗерен ашап бетерде. 16Шуңа күрә атабыздан Аллаһы тартып алган бар байлык-мөлкәт – ул безнеке һәм безнең балаларыбызныкы. Димәк ки, Аллаһы сиңа ни дип кушса, шуны эшлә.

17Ягъкуб, юлга әзерләнеп, балаларын һәм хатыннарын дөяләргә утыртты. 18Үзе белән көтү-көтү хайваннарын, туплаган бөтен мал-мөлкәтен алды. Паддан-Арамда туплаган шул терлек көтүләре, мал-мөлкәте белән берлектә атасы Исхак янына Кәнган җиренә карап юлга чыкты. 19Сарыкларның йонын кыркырга дип, Лабанның утлауга киткән чагы иде. Рахилә, атасының юклыгыннан файдаланып, аның потларын да үзе белән алды. 20Ягъкуб исә яшерен рәвештә качып китүе белән арами Лабан йөрәгендә рәнҗер өчен урын калдырды. 21Шулай, булган бар нәрсәне алып китте дә барды Ягъкуб. Фөрат елгасын кичеп, Гилыгад тауларына таба юлын дәвам иттерде.


Лабанның Ягъкуб артыннан куа килүе

22Өченче көнендә Ягъкубның качып китүе турында Лабанга хәбәр китерделәр. 23Шуннан соң ул, кардәш-туганнарын җыеп, Ягъкуб артыннан куа чыкты һәм җиде көннән аны Гилыгад таулары янында куып җитте. 24Шул төнне арами Лабанның төшендә Аллаһы пәйда булды. Лабанга Ул:

– Сак бул, Ягъкубка нә яхшыдан, нә яманнан авыз ачып сүз әйтмә! – диде.

25Лабан Ягъкубны куып җиткән мәлдә, Ягъкуб инде Гилыгад тавында чатыр корып урнашкан иде. Лабан да кардәш-туганнары белән бергә шунда чатырларын корды. 26Ягъкубка ул болай диде:

– Синең бу эшеңне ничек аңларга? Нигә син мине алдадың? Сугыш әсирләредәй, минем кызларымны алып китеп бардың? 27Ник миңа берни әйтмичә, миңа белгертмичә, яшерен рәвештә качып киттең? Мин бит сине күңелле тамашалар ясап, җырлар җырлап, саз кылларын чиртеп, барабаннар кагып озаткан булыр идем. 28Син хәтта оныкларымны, кызларымны үбеп озатып калудан да мәхрүм иттең мине. Акылсыз эшең булды бу синең! 29Сезгә яманлык кылырга кулымнан килмәс идеме?! Ләкин кичә атагызның Алласы әйтте миңа: «Сак бул, Ягъкубка нә яхшыдан, нә яманнан авыз ачып сүз әйтмә!» – диде. 30Ярар, китеп тә бардың ди, чөнки син атаң янына өйгә кайтырга бик телисең, ләкин син нигә минем илаһларымны урлап киттең[+]?

31Ягъкуб җавап биреп әйтте:

– Мин курыктым, ачудан кызларыңны миннән аерып алып калырсың дип шикләндем, – диде. – 32Инде илаһларыңны берәрсе алган булса, ул кешенең гомере киселер. Кардәш-туганнарыбыз күз алдында барлап-тикшереп чык, синеке дигән ни нәрсә табылса, алып кал.

Потларны Рахиләнең урлаганын Ягъкуб белми иде.

33Лабан шуннан Ягъкуб белән Лиянең чатырларын әйләнеп чыкты, ике кол асрауның чатырында да булды, әмма берни дә тапмады. Лия чатырыннан чыгып, Рахилә чатырына керде. 34Рахилә исә потларны дөясенең ияре астына яшереп, өстенә менеп утырган иде. Рахилә чатырында никадәр актарынса да, Лабан үзенең илаһларын таба алмады. 35Рахилә атасына әйтте:

– Алдыңда аягүрә торып басмавым өчен миңа ачуланма, әтием әфәнде, чөнки хатын-кызның айлык гадәтен кичергән чагымдыр, – диде.

Шулай итеп, Лабанга потларны эзләп табу насыйп булмады.

36Ягъкуб, тәмам ачуы чыгып, Лабан белән бәхәс корып җибәрде һәм әйтте:

– Минем гаебем нәрсәдә? – диде. – Мине эзәрлекләрдәй нинди гөнаһ эшләдем мин синең алда? 37Бөтен әйберләремне карап-тикшереп чыктың, арадан синеке дигәне табылдымы соң?! Табылса, әнә синең һәм минем кардәш-туганнар каршысына чыгарып куй, икебезнең арасын алар хөкем итсен. 38Егерме ел мин сиңа көтү көттем, сарыкларың, кәҗәләрең беркайчан да бәрән салмады, көтүеңнән бер сарык тәкәсен дә суеп ашамадым. 39Ерткыч җанвар ботарлаганын да сиңа күрсәтмәдем, зыянын үз өстемә алдым. Ә син хайванның көтүдән көндез югалганын да, төнлә югалганын да миннән түләттең. 40Мин көндезге эсседән, төнге салкыннан җәфа чиктем, минем күзләремнән йокы качты. 41Синең өйдә үткән егерме елым менә шундый минем. Ике кызың өчен мин сиңа – ундүрт ел, терлек көтүләрең өчен – алты ел хезмәт иттем. Ә син миңа түлисе әҗереңне ун тапкыр үзгәрттең. 42Атамның Алласы, Ибраһимның Алласы һәм Исхакның Куркусы минем янда булмаса, син мине хәзер буш кул белән озатып җибәргән булыр идең. Аллаһы минем хәлемә керде, кулларымның хезмәт җимешен күреп, кичә төнлә хөкемен чыгарды – синнән яклады мине.


Ягъкуб белән Лабан тарафыннан чик манарасы куелуы

43Лабан, җавап биреп, Ягъкубка әйтте:

– Кызларым – алар минем кызлар, балаларым – минем балалар, терлек көтүләрем – минем көтүләр. Монда син күргән бөтен нәрсә – минеке. Кызларыма һәм алар тудырган балаларга яманлык эшли аламмы мин?! 44Аңлашыйк, икебез арасында килешү төзик, һәм ул безнең татулашуыбызны исбатласын.

45Ягъкуб бер таш алды да һәйкәл итеп җиргә куйды[+]. 46Аннары кардәш-туганнарына:

– Ташлар җыегыз! – дип боерды.

Тегеләр, ташлар җыеп, бер өем ясадылар. Соңра шул ташлар өеме янында барысы бергә утырып ашап-эчтеләр. 47Лабан таш өеменә Егар-Саһадута дип, Ягъкуб исә Гәлгыд дип исем кушты[*]. 48Лабан Ягъкубка әйтте:

– Бу таш өеме бүген безнең үзара килешүнең шаһиты булыр, – диде.

Шуңа күрә ул Гәлгыд дип аталды. 49Миспа[*] дигән атамасы да сакланды. Чөнки Лабан:

– Бер-беребездән аерылышканнан соң, синең белән минем араны күзәтеп торучы Раббы Үзе булыр, – диде. – 50Әгәр син минем кызларыма яманлык кылсаң яки кызларым өстеннән башка хатыннарга өйләнсәң, гәрчә безнең ике араны күзәтеп торучы кеше булмаса да, белеп тор: моңа Аллаһы Үзе шаһитлык итәчәк. 51Менә таш өеме һәм менә синең белән минем арага мин куйган һәйкәл, – дип, сүзен дәвам итте Лабан. – 52Бу таш өеме дә, бу һәйкәл дә – шаһитлар; шулай ки, мин дә таш өеме аша синең якка явыз ният белән чыкмаячакмын, син дә таш өеме һәм һәйкәл аша минем якка явыз ният белән чыкмаска тиеш. 53Безнең араны Ибраһимның Алласы, Нахорның Алласы – ата-бабаларыбызның Аллалары[*] хөкем итсен.

Ягъкуб үзенең атасы Исхакның Куркусы хакына ант итте[+]. 54Аннары, тауда корбан чалып, кардәш-туганнарын ашарга чакырды. Икмәк-ризыкны ашап, алар шул тауда төн кундылар.

55Лабан иртәгесен иртүк торды, оныкларын, кызларын үбеп, аларга фатихасын бирде дә торган җиренә кире кайтып китте.

#### 32


Ягъкубның Эсау янына хезмәтчеләрен алдан күндерүе

1Ягъкуб исә үзенең юлын дәвам иттерде һәм Аллаһының фәрештәләре белән очрашты. 2Аларны күргәч, Ягъкуб:

– Болар – Аллаһының гаскәре! – дип, бу урынга Маханаим[*] дип исем кушты.

3Ягъкуб Сәгыйрь җирләрендә, Эдом өлкәсендә яшәгән бертуганы Эсауга алдан ук хәбәрчеләр күндерде. 4Аларга боерык биреп әйтте:

– Әфәндем Эсауга хәбәремне җиткерегез: «Мин менә, аның колы Ягъкуб, бүгенгә кадәр вакытлыча Лабан янында яшәдем. 5Вак терлек көтүләрем, үгезләрем, ишәкләрем, кол хезмәтчеләрем һәм асрауларым бар; үзем турында бу хәбәрне ирештерүем белән мин синең, Эсау әфәндемнең, ягымлы карашыңны күрергә өмет итәм», – дип әйтте диегез.

6Хәбәрчеләр, әйләнеп кайтып, Ягъкубка:

– Кардәшең Эсау янында булдык. Ул сине каршыларга юлга чыкты, үзе белән дүрт йөз кешесе бар, – дип белдерделәр.

7Ягъкуб бик нык курыкты һәм каушап калды. Ул үз кул астында булган барлык кешеләрне, вак һәм эре терлек көтүен, дөяләрне ике аерым төркемгә бүлде. 8Һәм әйтте:

– Эсау бер төркеменә һөҗүм итеп пыран-заран китерсә дә, һич югы төркемнең икенчесе исән калыр, – диде.

9Аннары Аллаһыга ялварып дога кылды:

– И бабам Ибраһимның, атам Исхакның Раббы Алласы! Син: «Туган җиреңә, кардәшләрең янына кайт, Мин сиңа игелек кылырмын!» – дип вәгъдә бирдең[+]. 10Колыңа кылган мәрхәмәтеңә, күрсәткән тугрылыгыңа лаек түгелмен. Үрдүн елгасын кичкәндә, юл таягымнан башка минем бернәрсәм дә юк иде; инде менә ике зур туплам байлыгым бар. 11Ялварамын: туган кардәшемнең кулыннан, Эсау кулыннан коткар мине! Килеп, мине дә, балаларым белән аналарын да үтереп ташламагае дип куркам. 12Син бит миңа: «Сиңа игелек кылачакмын, нәселеңне диңгездәге бихисап ком бөртекләре санынча ишәйтәчәкмен», – дип вәгъдә бирдең[+].

13Ягъкуб шушы урында төн кунды һәм, туган кардәше Эсауга бүләк итеп бирү өчен, 14үзендәге мал-туардан ике йөз кәҗә һәм егерме кәҗә тәкәсе, ике йөз сарык һәм егерме сарык тәкәсе, 15колыннары белән берлектә утыз баш савым дөя, кырык баш сыер, ун үгез, егерме ана ишәк һәм ун ата ишәкне аерып алды. 16Аерып алган шул терлек көтүләрен кол хезмәтчеләре карамагына тапшырып, аларга:

– Бер-берегездән ара калдырып, үз көтүләрегез белән миннән алда юлга чыгыгыз, – дип боерды.

17Иң алдан баручыга болай дип әмер бирде:

– Кардәшем Эсау белән очрашкач, ул: «Хуҗаң кем? Кая юл тотасың? Бу терлек көтүе кемнеке?» – дип сораса, 18әйт: «Колың Ягъкубныкы, – диген. – Ул моны әфәндесе Эсауга бүләк итеп җибәрде, үзе дә арттан килә», – диген.

19Икенче, өченче һәм башка терлек төркемнәрен әйдәп баручыларга да Ягъкуб шулай эшләргә – Эсау белән очрашкач, аңа шул ук сүзләр белән җавап бирергә кушты; 20«Безнең арттан колың Ягъкуб та килә», – дип әйтегез, диде. «Алдан бүләкләр җибәреп, Эсауның күңелендә миһербанлык уятырмын, үзе белән очрашкач, ул мине, бәлки, кабул итәр», – дип уйлады Ягъкуб.

21Шул рәвешчә, бүләккә дигән маллар алдан китте. Ягъкуб исә бу төнне туктаулыкта кунарга калды.


Ягъкубның Аллаһы белән көрәшүе

22Шул төнне ул, торып, ике хатынын, ике җариясен һәм унбер углын ияртеп, Яббок ермагының сай җиреннән ерып, аргы якка чыкты. 23Аларны аргы якка чыгарганнан соң, кул астындагы бар мал-мөлкәтне дә шунда күчерде. 24Бу як ярда Ягъкуб берьялгызы калды. Шул төнне таң атканчыга кадәр ниндидер адәм аның белән көрәшеп чыкты. 25Көрәшкәндә, үзенең җиңә алмавын күреп, шул адәми зат Ягъкубның бот буынын каймыктырды. 26Шунда әйтте:

– Инде таң атты, җибәр мине! – диде.

Ягъкуб:

– Юк, җибәрмим! Иң элек син миңа мөбарәк фатихаңны бир, – диде.

27Адәми зат:

– Исемең ничек? – дип сорады.

– Ягъкуб, – дип җавап бирде Ягъкуб.

28Адәми зат:

– Моннан соң синең исемең Ягъкуб түгел, ә Исраил[†] [*] булыр, – диде. – Чөнки син, Аллаһы һәм кешеләр белән көрәшеп, җиңүче булдың[+].

29Ягъкуб сорау биреп әйтте:

– Исемең кем соң синең? – диде.

Адәми зат:

– Исемем нәрсәгә сиңа, ник сорап торасың? – дип, Ягъкубка мөбарәк фатихасын бирде[+].

30«Монда мин Аллаһы белән йөзгә-йөз очраштым, җаным исән калды», – дип, Ягъкуб бу урынга Пенуил[*] дип исем кушты[+].

31Ягъкуб Пенуил яныннан узып киткәндә, кояш чыккан иде инде. Бот буыны каймыкканга, ул бер аягына аксап атлады. 32(Адәми зат Ягъкубның бот буынын каймыктыру сәбәпле, Исраил балалары хайван ботындагы сеңерле итне бүгенгәчә ашамыйлар.)

#### 33


Ягъкуб белән Эсауның очрашулары

1Ягъкуб, алга таба күзен төбәп, каршысына Эсау һәм аның дүрт йөз кешесе якынлашып килүен күрде. Лиянең, Рахиләнең һәм ике җариянең балаларын ул аерым-аерым төркемнәргә бүлде. 2Җарияләрне һәм аларның балаларын алга куйды, алар артына Лия белән аның балаларын, ә ахырга Рахилә белән Йосыфны бастырды.

3Ягъкуб үзе исә, төркем алдына чыгып, туган кардәше Эсауга таба атлады һәм, туктый-туктый, җиде тапкыр җиргә кадәр иелеп, итагатен белдерде. 4Эсау, аның каршысына йөгереп килеп, муенына сарылды, үбәргә тотынды. Икесе дә елап җибәрделәр. 5Эсау күз карашын хатыннарга һәм балаларга таба юнәлтте:

– Синең кемнәрең болар? – дип сорады ул.

– Мин колыңа Аллаһы насыйп иткән балаларым, – диде Ягъкуб.

6Җарияләр һәм балалары Эсау каршына килеп баш иделәр. 7Лия дә балалары белән берлектә, аннары, ниһаять, Рахилә белән Йосыф та, килеп, Эсау каршысында баш иеп, итагать күрсәттеләр. 8Эсау:

– Миңа юлда очраган көтү-көтү малның хикмәте нәрсәдә? – дип сорады.

– Син әфәндем миннән разый булсын өчен, бүләк ул, – дип җавап бирде Ягъкуб.

9Эсау әйтте:

– Миндә мал болай да җитәрлек, кардәшем, үз малың үзеңә булсын, – диде.

10– Юк, әгәр синең күңелеңә хуш килсәм, минем бүләгемне дә кабул ит, – диде Ягъкуб. – Синең йөзеңне күрү миңа Аллаһының йөзен күрү кебек булды – син бит миңа ягымлы мөнәсәбәтеңне күрсәттең. 11Алып килгән бүләгемне кабул итеп ал. Аллаһы миңа күп игелекләр насыйп итте, миндә бөтен нәрсә дә бар.

Эсау бүләкне кабул иткәнчегә кадәр, ул шулай кыставыннан туктамады. 12Эсау:

– Инде юлыбызны дәвам итик, – диде. – Мин синең белән бергә барырмын.

13Ягъкуб әйтте:

– Кардәшем әфәндегә мәгълүмдер ки, бала-чага иркә-назлы була, өстәвенә көтүемдә имезүче хайваннар да шактый – аларны көне буе тагы куалап барсак, бөтен көтү үлеп бетәчәк, – диде. – 14Кардәшем әфәнде, син алдан бара тор, мин исә, синең колың, хайваннар, бала-чага йөрешенә җайлашып, әкрен генә хәрәкәт итәрмен, шулай барып, Сәгыйрьдә син әфәндем белән кушылырмын, – диде.

15Эсау:

– Алайса, мин янымдагы берничә кешене синең белән калдырам, – диде.

– Нигә кирәк? – диде Ягъкуб. – Син миңа, кардәшем әфәнде, болай да ягымлы карашыңны күрсәттең.

16Эсау шул ук көнне Сәгыйрьгә кайту юлына борылды. 17Ә Ягъкуб Суккөткә карап юл тотты, анда үзенә йорт корды, мал-туары өчен утарлар булдырды. Шул сәбәптән бу урынга ул Суккөт[*] дип исем кушты. 18-19Паддан-Арамнан кайтканнан соң, Ягъкуб, Кәнган җирендәге Шәкем шәһәренә исән-имин килеп җитеп, шәһәргә якын урында Шәкемнең атасы Хамурның угылларыннан йөз кесита[*] бәрабәренә җир кисәге сатып алды да шунда чатырларын корды[+][+]. 20Шул җирдә үк мәзбәх ясап, аңа Эл-Илаһи-Исраил[*] дип исем бирде.

#### 34


Динәнең намусы тапталуы. Абыйларының Шәкем халкыннан уч алуы

1Лиянең Ягъкубка тудырып биргән кызы Динә беркөнне, җирле халык кызларын күрергә дип, шәһәргә чыкты. 2Төбәкнең хакиме хивви Хамурның углы Шәкем, кызга күзе төшеп, аны көчләп алып китте дә намусын таптады. 3Ягъкубның кызы Динә егетнең күңелен яулап, Шәкем аңа тәмам гашыйк булган иде. Шуңа күрә ул кызга ягымлы мөгамәлә күрсәтергә тырышты. 4Атасы Хамурга исә:

– Бу кызны миңа хатынлыкка алып бир! – дип ялынды.

5Ягъкуб, кызы Динәнең мәсхәрә ителүен ишетсә дә, үзенең угыллары терлек көтүе белән утлауда булганлыктан, алар кайтканчы, бу хакта бер сүз дә дәшмәде.

6Шулай беркөнне Шәкемнең атасы Хамур, киңәш-табыш итәргә дип, Ягъкуб янына килде.

7Ягъкубның угыллары, хәлне ишетүгә үк, утлаудан кайттылар. Алар нәфрәт белән тәмам ярсыганнар иде. Чөнки Ягъкуб кызының намусын таптау Исраилне мәсхәрә итү белән бер – моңа юл куярга һич тә ярамый иде[+]. 8Хамур аларга болай диде:

– Углым Шәкем бөтен җаны-тәне белән сезнең кызыгызга гашыйк. Зинһар, аны углыма хатынлыкка бирегез[+]. 9Туганлашыйк шулай. Кызларыгызны безнең егетләргә кияүгә бирегез, безнең кызларны үзегезгә килен итеп алыгыз. 10Шулай бергәләшеп тату яшик. Җирләребез сезнең күз алдыгызда, шунда теләгән шөгыль-эшегезне эшләп, җирләр биләп яши бирегез.

11Шәкем дә Динәнең атасына һәм агаларына әйтте:

– Әгәр күңелегезгә хуш килсәм, мин сезгә теләгән нәрсәгезне бирергә әзермен, – диде. – 12Иң зур мәһәр һәм бүләк сорасагыз да, мин барысына риза, тик кызыгызны гына миңа хатынлыкка бирегез[+].

13Ягъкубның угыллары, сеңелләре Динәнең намусын таптаган Шәкемгә һәм аның атасы Хамурга хәйләле төстә җавап биреп:

14– Булмас эш бу! Кызыбызны сөннәтсез[†] кешегә кияүгә бирә алмыйбыз, – диделәр. – Бу безнең өчен хурлык булыр иде[+]. 15Әгәр без куйган шартка разый булсагыз, ягъни сезнең барлык ир затларыгыз безнең кебек үк сөннәткә утыртылган булса, 16менә шул чакны гына без кызларыбызны сезләргә бирербез, ә сез үз кызларыгызны безләргә бирерсез, шулай сезнең белән бер халык булып яши башларбыз. 17Инде безнең белән килешмисез, сөннәтле булырга теләмисез икән, ул чакны без кызыбызны алабыз да моннан китеп барабыз.

18Мондый сүзләр Хамурның күңеленә дә, углы Шәкемнең күңеленә дә хуш килде. 19Атасы гаиләсендә иң абруйлы кеше булган Шәкем әлеге шартны кичектерми гамәлгә ашырды, чөнки ул Ягъкубның кызына гашыйк иде. 20Хамур белән углы Шәкем, үзләренең шәһәр капкасы янына халыкны җыеп, аларга болай дип мөрәҗәгать иттеләр:

21– Бу адәмнәр – безнең белән дустанә мөнәсәбәт яклылар; илебездә җирләшеп, үз эш-шөгыльләре белән яши бирсеннәр. Аларның күз алдында күпме җирләр җәйрәп ята! Кызларын хатын итеп үзебезгә алыйк, кызларыбызны аларның егетләренә кияүгә бирик. 22Ләкин монда җирләшеп калыр һәм безнең белән бер халык булып яшәр өчен, алар шундый шарт куялар: бездәге барлык ир заты аларның үзләре кебек үк сөннәтле булырга тиеш. 23Аларның көтү-көтү маллары, хайваннары, бөтен мал-мөлкәте безнеке булмасмыни?! Ризалык кына бирик, алар безнең белән бергә яши башлаячаклар.

24Шәһәр капкасы янына җыелган һәркем Хамур белән аның углы Шәкем әйткән сүзләрне кабул итте – барлык ир заты бердәм төстә сөннәткә утыртылды.

25Шулай булды ки, сөннәткә утыртылганнарның сырхаулы өченче көнендә Ягъкубның ике углы, Динәнең агалары Шимун белән Леви, һәркайсы кулына кылыч алып, көтмәгәндә шәһәргә бәреп керделәр һәм барлык ир затларын суеп чыктылар. 26Хамур белән аның углы Шәкемне дә кылычтан кичерделәр һәм өйләреннән Динәне алып кайтып киттеләр. 27-28Аннан соң Ягъкубның угыллары, суеш урынына кире кайтып, шәһәр буйлап өйләрне талап йөрделәр, намусы тапталган Динә өчен шәһәр эчендәге һәм утлаулардагы барлык эре һәм вак терлекне, ишәкләрне үзләренә алдылар. 29Бөтен мал-туарны алдылар, бала-чаганы, хатыннарны әсир иттеләр, өйләрдә булган бар нәрсәне талап чыктылар.

30Ягъкуб үзенең угыллары Шимун белән Левигә әйтте:

– Сез бу җирләрдә яшәгән кәнганиләр белән фәризиләрнең барчасын миңа дошман ясадыгыз, башыма бәла тудырдыгыз! – диде. – Минем үз кешеләрем аз, шуңа күрә алар, миңа каршы тупланып, мине гаиләм-йортым белән юк итәчәкләр.

31Шимун белән Леви:

– Ә сеңелебезне фахишә кыздай мыскыл итү ярый идемени?! – дип җавап бирделәр.

#### 35


Ягъкубның Бәйт-Элгә кайтуы

1Аллаһы Ягъкубка әйтте:

– Кузгал! Бәйт-Элгә китеп, шунда яшә! Туган кардәшең Эсаудан качып киткән чагында синең алда пәйда булган Аллаһы хөрмәтенә шунда мәзбәх яса! – диде[+].

2Ягъкуб, бөтен өй җәмәгатенә һәм янында булган барлык адәмнәргә мөрәҗәгать итеп:

– Чит-ят илаһларыгызны ташлагыз! – диде. – Чистарынып, өс киемнәрегезне алыштырыгыз. 3Без кузгалабыз, Бәйт-Элгә китәбез. Бәлагә төшкән көннәремдә ярдәменнән калдырмаган һәм йөрер юлларымда һәрчак минем белән бергә булган Аллаһы хөрмәтенә Бәйт-Элдә мин мәзбәх корачакмын, – диде.

4Шуннан соң һәркайсы кулларында булган барлык чит-ят илаһларын, колак алкаларын Ягъкубка тапшырды. Ягъкуб исә аларны, Шәкем янындагы бер имән төбенә күмеп, күздән юк итте[+].

5Шулай итеп, алар юлга кузгалдылар. Бөтен тирә-яктагы шәһәрләрнең халкын Аллаһыдан курку биләп алган иде, шул сәбәпле Ягъкуб угылларын эзәрлекләүче булмады.

6Ягъкуб үзенең бөтен адәмнәре белән берлектә Кәнган җирендәге Луз шәһәренә, ягъни Бәйт-Элгә килде. 7Анда мәзбәх корып, бу урынга Эл-Бәйт-Эл[*] дип исем кушты, чөнки туган кардәшеннән качып барган чагында, Аллаһы аңа нәкъ менә шушы урында күренгән иде[+].

8Рәбиканың сөт анасы Дебора вафат булгач, аны Бәйт-Элдән түбәндәрәк бер имән агачы төбенә күмделәр. Шул уңайдан бу агачка Аллон-Бахут[*] дигән исем бирелде[+].

9Ягъкуб Паддан-Арамнан кайтканнан соң, Аллаһы, аның алдында янә бер күренеп, аңа мөбарәк фатихасын ирештерде, 10әйтте:

– Моңарчы сине Ягъкуб дип атап йөрделәр, әмма бүгеннән синең исемең Исраил булыр, – диде.

Шулай итеп, Аллаһы Ягъкубка Исраил дигән исем кушты[+]. 11Аллаһы тагын болай диде:

– Мин – Кадир Алламын! Үрчемле бул һәм ишәй! Мин синнән зур халык һәм тагын күп халыклар тудырачакмын – син күп патшаларның нәсел атасы булачаксың[+]. 12Мин Ибраһим белән Исхакка биргән җирләрнең һәммәсен сиңа һәм синнән соңгы нәсел варисларыңа бирәчәкмен.

13Шулай дип, Аллаһы Ягъкуб белән сөйләшеп торган урыннан күккә ашты. 14Ягъкуб исә Аллаһының сүзләрен ишеткән бу урынга таштан бер һәйкәл куйды һәм аның өстенә шәраб белән зәйтүн мае койды[+]. 15Ягъкуб Аллаһы аның белән сөйләшкән бу урынга Бәйт-Эл дип исем кушты[+].


Беньяминнең тууы. Рахиләнең вафаты

16Аннары алар, Бәйт-Элдән күчеп, ары киттеләр. Эфрата җиренә җитәрәк, юлда Рахиләнең тулгагы башланды. Баланы ул бик авыр тапты. 17Тулгак газабын кичергәндә, кендек әбисе аңа әйтте:

– Курыкма, тагын бер углың булыр, – диде[+].

18Әмма Рахилә инде үлем түшәгендә иде. Җаны чыгып барганда, ул үзенең дөньяга яңа килгән углына Бенони[*] дип исем кушты. Ләкин атасы аның исемен Беньямингә[*] алыштырды.

19Рахилә шулай вафат булып, аны Эфратага, ягъни Бәйт-Лехемгә бара торган юл буена җирләделәр[+]. 20Ягъкуб Рахиләнең каберенә таш һәйкәл куйды, һәм ул һәйкәл ташы әле бүген дә шунда тора.

21Исраил бу урыннан янә күчте һәм Мигдал-Эдер аръягындагы җирләрдә чатыр корып яши башлады.

22Ул шунда яшәгән заманда, Исраилнең углы Рубин атасының җариясе Билһа белән якынлык кылды. Исраил бу хәлне ишетеп белде.


Ягъкубның угыллары

Ягъкубның унике углы бар иде[+].

23Лиядән туган угыллары: иң өлкәне Рубин, аннан соң Шимун, Леви, Яһүдә, Исәсхәр һәм Зәбулун.

24Рахиләдән туган угыллары: Йосыф белән Беньямин.

25Рахиләнең җариясе Билһадан туган угыллары: Дан белән Нәптали.

26Лиянең җариясе Зилпәдән туган угыллары: Гәд, Ашер.

Ягъкубның Паддан-Арамда чакта туган угыллары шулардыр.

27Ягъкуб кайчандыр үзенең бабасы Ибраһим һәм хәзер атасы Исхак яшәгән җирләргә – бүгенге көндә Хебрун дип йөртелгән Кыръят-Арба янындагы Мәмрегә, атасы Исхак янына әйләнеп кайтты[+].

28Исхак йөз дә сиксән ел яшәде. 29Картаеп, тормышта барысын татып-кичереп, ул соңгы сулышын алды, җан тәслим кылып, үзенең ата-бабалары белән кушылды. Угыллары Эсау белән Ягъкуб аны дәфен кылдылар[+].

#### 36


Эсауның нәсел шәҗәрәсе

1[•]Эсауның, ягъни Эдомның нәсел шәҗәрәсе болайдыр[+]. 2Эсау үзенә Кәнган җире кызларыннан хитти Элонның кызы Аданы, хивви Сибгоннан туган Анаһ кызы Оһолибаманы һәм 3Исмәгыйльнең кызы – Нәбаютның кыз кардәше Басематны хатын итеп алган иде[+].

4Ада Эсауга Элифазны тудырды, Басемат – Регуилне, 5Оһолибама – Игушны, Ягълам һәм Корахны тудырды. Эсауның Кәнган җирендә туган угыллары шулардыр.

6Эсау үзенең хатыннарын, угылларын, кызларын, өендәге бөтен адәмнәрне, терлек көтүләрен, Кәнган илендә туплаган бар мал-мөлкәтен алды да, кардәше Ягъкубтан аерылып, башка бер төбәккә күчеп китте. 7Аларның икесенең дә мал-мөлкәте шулкадәр зур иде ки, мондагы җәйләүләрдә көтү-көтү маллары өчен инде урын җитми, шуңа күрә алар берничек тә бергә сыешып яши алмыйлар иде.

8Эсау (ягъни Эдом) Сәгыйрь тавы буендагы җирләргә барып төпләнде.

9Сәгыйрь тавы буенда җирләшкән эдомиләрнең нәсел атасы булган Эсауның шәҗәрәсе түбәндәгечә.

10Эсау угылларының исемнәре: Эсауның хатыны Ададан туган углы Элифаз, Эсауның хатыны Басематтан туган углы Регуил.

11Элифазның угыллары: Теман, Омар, Сефо, Гәтәм һәм Кыназ. 12Тимна – Эсау углы Элифазның җариясе иде. Тимна Элифазга Амалыкны тудырды. Болар – Эсау хатыны Аданың оныкларыдыр[+].

13Регуилнең угыллары: Нахат, Зерах, Шамма һәм Мизза. Болар – Эсау хатыны Басематның оныкларыдыр.

14Сибгоннан туган Анаһ кызы Оһолибама Эсауга табып биргән угылларның исемнәре: Игуш, Ягълам һәм Корах.

15Эсау угылларының ыругбашлары: Эсауның өлкән углы Элифаз угылларыннан туган Теман, Омар, Сефо, Кыназ, 16Корах, Гәтәм, Амалык. Болар – Эдом илендә Элифаз нәселеннән туган ыругбашлары, Эсау хатыны Аданың оныкларыдыр.

17Эсау углы Регуилдән туган ыругбашлары: Нахат, Зерах, Шамма, Мизза. Болар – Эдом илендә Регуил нәселеннән чыккан ыругбашлары, Эсау хатыны Басематның оныкларыдыр.

18Эсау хатыны Оһолибама тудырган ыругбашлары: Игуш, Ягълам һәм Корах. Болар – Эсауның хатыныннан, Анаһ кызы Оһолибамадан туган ыругбашлары.

19Боларның һәммәсе – Эсау (ягъни Эдом) угыллары һәм алар нәселеннән чыккан ыругбашларыдыр.

20[•]Шул ук җирләрдә яшәгән хори Сәгыйрьнең угыллары: Лотан, Шобал, Сибгон, Анаһ,[+] 21Дишон, Эсер һәм Дишан. Болар – Эдом җирләрендә хориләрнең ыругбашлары булган Сәгыйрь угылларыдыр.

22Лотанның угыллары: Хори һәм Һемам. Тимна – Лотанның кыз кардәше иде.

23Шобалның угыллары: Алван, Манахат, Эвал, Шефу һәм Онам.

24Сибгонның угыллары: Аяһ һәм Анаһ. Атасы Сибгонның ишәкләрен көтүдә йөрткәндә, чүлдә кайнар су чыганаклары тапкан Анаһ шушы буладыр.

25Анаһның балалары: углы Дишон һәм кызы Оһолибама.

26Дишонның угыллары: Хемдан, Эшбан, Итран һәм Керан.

27Эсерның угыллары: Билһан, Загаван һәм Акан.

28Дишанның угыллары: Утс һәм Аран.

29Хориләрдән чыккан ыругбашлары шулар: Лотан, Шобал, Сибгон, Анаһ, 30Дишон, Эсер һәм Дишан. Болар – Сәгыйрь җирләрендә яшәгән хориләрнең ыругбашларыдыр.

31[•]Исраил патшалары хакимлегенә кадәр Эдом җирләрендә хөкем сөргән патшалар: 32Бигур углы Бела Эдом илендә патша булып торды. Аның баш шәһәре Динһаба дип атала иде. 33Бела үлгәч, Босра шәһәреннән Зерах углы Йовав патша булды[+]. 34Йовав үлгәч, Теман иленнән Хушам патша булды[+]. 35Хушам үлгәч, Бедад углы Һадад патша булды (Мәаб кырларында мидьяниләрне ул тар-мар итте). Шәһәренең исеме Авит иде. 36Һадад үлгәч, Масрыкадан Самла патша булды. 37Самла үлгәч, елга буендагы Рехоботтан Шаул патша булды. 38Шаул үлгәч, Ахбор углы Багал-Ханан патша булды. 39Ахбор углы Багал-Ханан үлгәч, Һадар патша булды. Шәһәренең исеме Пагу иде. Һадарның хатыны – Ме-Заһабның кыз оныгы, Матредның кызы – Меһетабел исемле иде.

40Эсау нәселеннән чыккан һәм исемнәре белән кабиләләре, яшәгән җирләре аталган ыругбашлары болардыр: Тимна, Алва, Ятет,[+] 41Оһолибама, Элаһ, Пинон, 42Кыназ, Теман, Мибсар, 43Мәгдиел һәм Ирам. Яшәгән җирләренә, биләмәләренә үзләренең исемнәрен биргән Эдом ыругбашлары менә шулардыр.

Эдомиләрнең нәселбашы исә Эсаудыр.

#### 37

1Ягъкуб шулай атасы Исхак гомер кичергән Кәнган җирләрендә яши иде.

2Ягъкубның яшәү рәвеше болайдыр.


Йосыфның төшләре

Унҗиде яшьлек углы Йосыф атасының хатыннары Билһа һәм Зилпәдән туган агалары белән берлектә көтү көтә һәм агаларының кырын эшләре турында аталары Исраилгә хәбәрләр җиткереп тора иде. 3Исраил Йосыфны бүтән барлык угылларыннан артыграк ярата, чөнки Йосыф аның картлык көнендә туган баласы иде. Ул аңа төрле төстәге тукымадан затлы кием ясаткан иде. 4Аталарының Йосыфны үзләренә караганда артыграк яратуын күргәч, Исраилнең өлкән угыллары Йосыфка нәфрәт белән карый башладылар, хәтта аның белән дустанә сөйләшмәс булдылар.

5Бервакыт Йосыф төш күрде һәм төшен агаларына сөйләде. Шуннан соң агаларының нәфрәтләре тагы да көчәйде. 6Йосыф әйтте аларга:

– Тыңлагыз, мин сезгә күргән төшемне сөйлим, – диде. – 7Имеш, без барыбыз да кырда көлтә бәйлибез икән. Шулчак мин бәйләгән көлтә җир өстенә туп-туры калкып утырды, ә сез бәйләгән көлтәләр, минем көлтәне уратып алып, аның алдында сәҗдә кылдылар.

8Агалары Йосыфка:

– Син безнең өстән хаким булмакчы, безне үзеңә буйсындырмакчымы?! – дип ризасызлык белдерделәр.

Күргән төше, сөйләгән сүзләре өчен Йосыфны тагы да ныграк күрәлмый башладылар. 9Йосыф, тагын бер төш күреп, аны да агаларына һәм атасына сөйләде:

– Менә, мин тагын бер төш күрдем, – диде. – Имеш, кояш, ай һәм унбер йолдыз, сәҗдә кылып, миңа баш иделәр.

10Төшен атасына һәм агаларына сөйләгәч, атасы ачуланып әйтте:

– Нәрсәне аңлата синең күргән бу төшең? Мин, анаң һәм агаларың синең алдыңа килеп баш ияргә тиешләр дисеңмени?! – диде.

11Агаларының Йосыфтан зарланулары арта бара иде. Аталары исә боларның барысын күңеленә салып куйды.


Йосыфның кол итеп сатылуы

12Беркөнне Йосыфның агалары аталарының көтүен көтәргә Шәкемгә киттеләр. 13Исраил Йосыфка:

– Агаларың Шәкемгә көтү карарга киткәннәр иде, – диде. – Син дә алар янына барып кайт.

Йосыф:

– Ярый, – дип җавап бирде[+].

14– Баргач, белеш: агаларың авырмыйлармы, хайваннар исән-иминме? Шул хакта миңа хәбәр алып кайт, – диде Ягъкуб һәм Йосыфны Хебрун үзәнлегеннән юлга күндерде.

Йосыф Шәкемгә килде[+]. 15Кырда агаларын эзләп йөргәндә, аңа бер адәм очрап:

– Син нәрсә эзлисең? – дип сорады.

16Йосыф:

– Агаларымны эзлим, – дип җавап бирде. – Әйтче: көтүне алар кайда көтәләр икән?

17Әлеге адәм:

– Алар моннан китеп бардылар, – дип җаваплады. – Мин аларның «Дотанга китәбез» дигән сүзләрен ишетеп калдым.

Йосыф, янә юлга чыгып, агаларын Дотанда эзләп тапты[+]. 18Йосыфның якынлашып килүен ерактан ук күреп алгач, агалары, аны үтерү өчен, үзара киңәш-табыш итә башладылар. 19Бер-берләренә:

– Әнә төш хастасы килә, – диештеләр. – 20Үтерик тә мәетен берәр чокырга илтеп ташлыйк. Әйтербез, аны ерткыч хайван ашады, диярбез. Шуннан күрербез: күргән төшләреннән нәрсә килеп чыгар икән, – диделәр.

21Рубин, бу сүзләрне ишетеп:

– Юк, җанына тимибез! – дип, Йосыфны кардәшләренең кара ниятләреннән йолып калырга тырышты.

22– Кан коймагыз! – диде ул. – Аны чүлдәге берәр чокырга ташлап калдырыгыз, әмма үзенә кул тидермәгез.

Рубиннең теләге – Йосыфны кардәшләре кулыннан коткарып калу, аны исән-имин хәлдә атасына кайтарып тапшыру иде.

23Яннарына Йосыф килеп җитүгә, агалары аның өстенә кигән төсле-чуар киемен салдырып алдылар да, 24култыгыннан тотып, сусыз-коры бер коега төртеп төшерделәр[+]. 25Шуннан соң үзләре ашарга дип утырдылар. Шулчак Гилыгад тарафыннан бер кәрван якынлашып килгәне күренде. Дөяләренә агач сагызы, бәлзәм һәм ладан[†] төяп, Мисырга баручы исмәгыйлиләр кәрваны иде бу. 26Кардәшләренә Яһүдә болай диде:

– Энекәшебезне үтереп, аның канын яшереп калудан безгә ни файда?! 27Без аны кәрванчы исмәгыйлиләргә сатып җибәрик, җанына кул сузмыйк. Ул бит безнең энекәшебез, кан кардәшебез.

Бүтәннәр Яһүдәнең бу сүзләренә риза булдылар[+]. 28Мидьян сәүдәгәрләре якынлашкач, Йосыфны коедан чыгарып, егерме көмеш бәһасенә энеләрен Мисырга баручы исмәгыйлиләргә сатып җибәрделәр.

29Рубин чокыр янына кабат килеп басты, карый – чокырда Йосыф юк, һәм ул өстен-башын ертып өзгәләнергә тотынды. 30Аннары, кардәшләре янына килеп:

– Энебез чокырда юк! Инде мин нишлим? Кая барыйм? – диде.

31-32Шуннан соң алар, көтүдән бер кәҗә тәкәсе тотып, аны суеп, канына Йосыфның парча киемен манчыдылар да «Без менә нәрсә таптык. Кара әле, бу синең углыңның киеме түгелме икән? Әллә юкмы?» дигән сүзләр белән бергә канга манчылган шул киемне аталарына күндерделәр.

33Ягъкуб, киемне танып:

– Бу – минем углымның киеме, – диде. – Йосыфымны ерткыч хайван ботарлаган булса кирәк!

34Ягъкуб хәсрәттән өстен-башын ертты, ертык-портыкка төренеп, углы өчен озак көннәр кан-яшь түкте[+]. 35Барлык угыллары, кызлары, җыелып, аны юатырга тырышсалар да, ул тынычланырга теләмәде:

– Углым янына, үлеләр аймагына[†] хәсрәтем белән бергә китәчәкмен, – дип, углы өчен күз яше коюдан туктамады.

36Йосыфны исә Мидьян сәүдәгәрләре, Мисырга алып килеп, фиргавеннең сарай хезмәтчесенә – җансакчылар башлыгы Потифарга коллыкка саттылар.

#### 38


Яһүдә һәм Тамар

1Шул заманнарда Яһүдә, кардәш-туганнарыннан аерылып, Хира исемле адуллами бер адәмнең җирләренә якын урында яши башлады. 2Анда ул кәнгани бер кыз белән очрашты. Кызның атасы Шуа исемле иде. Яһүдә, шул кызга өйләнеп, янына кияү булып керде. 3Хатыны, йөккә узып, бер угыл тапты. Яһүдә аңа Эр дип исем кушты. 4Хатын янә йөккә узды һәм тагын бер ир бала тапты. Исемен Онан дип куйды. 5Тагын бер угыл табып, анысын Шела дип атады. Шела туган вакытта, Яһүдә Кәзиб төбәгендә иде. 6Яһүдә өлкән углы Эрны Тамар исемле бер кызга өйләндерде. 7Әмма Яһүдәнең бу өлкән углы Раббы каршында яман кеше иде. Шуңа күрә Раббы аны үлемгә дучар итте. 8Яһүдә Онанга:

– Абыеңның тол хатынын үзеңә ал, – диде. – Каене буларак абыеңның токымын дәвам итү – синең бурыч[+].

9Әмма туар балаларның үзенә насыйп булмаячагын Онан белә иде. Шуңа күрә ул, абыйсы файдасына мәниен бирмәс өчен, аның тол хатыны янына йокларга кергәндә, һәр юлы бушанып – мәниен җиргә түгеп керә иде. 10Онанның бу эше Раббы каршында яманлык иде, шунлыктан Раббы Онанны да үлемгә дучар итте.

11Яһүдә үзенең килене Тамарга:

– Углым Шела үсеп җиткәнгә кадәр, син атаң өенә кайтып тор, шунда тол хатын булып яшә, – диде.

Абыйлары кебек, Шела да үлеп китмәгәе дип курка иде Яһүдә. Шулай итеп, Тамар, атасы өенә кайтып, шунда яши башлады.

12Шактый күп заманнар узгач, Шуаның кызы, Яһүдәнең хатыны, вафат булды. Матәм йолалары беткәннән соң, Яһүдә үзенең адуллами дусты Хира белән берлектә Тимна утлавындагы сарыкларының йонын кыркучылар янына китте. 13Тамарга исә:

– Кайнатаң сарык йоны кыркучылар янына Тимнага килә, – дип, алдан әйтеп куйдылар.

14Тамар, өстендәге толлар киемен салып, бөркәнчегенә бөркәнде дә, йөзен-битен каплап, Тимна юлы өстендәге Энаим капкасы янына барып утырды. Шела үсеп балигъ яшькә җитсә дә, Тамар үзен аңа хатынлыкка бирергә җыенмаганлыкларын күреп тора иде. 15Яһүдә, аны күргәч, фахишә хатындыр, дип уйлады. Чөнки хатынның йөзе-бите капланган иде. 16Яһүдә, адымнарын хатынга таба юнәлтеп, аның үз килене икәнен һич абайламыйча:

– Мин синең белән йокларга телим, – диде.

Хатын:

– Синең белән йокласам, миңа нәрсә бирәсең? – дип сорады.

17Яһүдә:

– Көтүемнән үзеңә бер кәҗә бәтие җибәрермен, – диде.

Хатын:

– Кәҗә бәтие килгәнгә кадәр, рәһен[*] итеп миңа нәрсә калдырасың? – диде.

18– Рәһен итеп нәрсә калдырыйм соң? – дип сорады Яһүдә.

Хатын:

– Каешы белән бергә мөһереңне һәм кул таягыңны калдыр, – диде.

Яһүдә, сораган нәрсәләрне биреп, хатын янында йоклап чыкты. Хатын аңардан йөккә узды. 19Аерылып киткәч, бөркәнчеген салды һәм үзенең әүвәлге толлар киеменә киенде. 20Яһүдә исә, кәҗә бәтиен тапшыру һәм рәһен итеп биргән әйберләрен кире кайтарып алу өчен, хатын янына үзенең адуллами дустын җибәрде. Әмма дусты хатынны таба алмады. 21Шул тирәдә яшәгән кешеләрдән ул:

– Энаим капкасы янындагы юл буенда утырган фахишә хатын хәзер кайда икән? – дип сорады.

Ләкин аңа:

– Монда бернинди фахишә хатынның булганы юк, – дип җавап бирделәр.

22Адуллами дусты, Яһүдә янына кайтып:

– Хатынны таба алмадым. Анда яшәүче кешеләр дә, монда андый хатынның булганы юк, дип җавап бирделәр, – диде.

23Яһүдә:

– Ярар, әйберләр үзенә булсын, тик безне кеше алдында көлкегә генә калдырмасын, – диде. – Мин, менә, аңа дип кәҗә бәтие җибәрдем, ә син хатынны таба алмагансың.

24Бер өч айлап вакыт узганнан соң, Яһүдәгә хәбәр китерделәр:

– Киленең Тамар фахишәлеккә бирелгән, зинадан бала табарга җыена! – диделәр.

Яһүдә:

– Аны, мәйданга чыгарып, утта яндырсыннар! – дип әмер бирде[+].

25Әмма мәйданга алып чыкканда, Тамар:

– Мин бу әйберләрнең хуҗасыннан йөккә уздым, – дип, кеше аша кайнатасына хәбәр ирештерде. – Бу мөһер белән каеш, бу кул таягы кемнеке икән, әйтсен? – диде.

26Яһүдә, үз әйберләрен танып:

– Киленем миннән хаклырак, чөнки мин аны углым Шелага хатынлыкка бирмәдем, – диде.

Шуннан соң ул Тамар белән бүтән якынлык кылмады[+]. 27Бала тудыру вакыты җиткәч, Тамарның карынында игезәк бала булуы аңлашылды. 28Тудырганда, иң әүвәл игезәкләрнең берсе кулын тышка чыгарды. Кендек әбисе шундук баланың кул беләзегенә кызыл җеп бәйләп куйды да:

– Әүвәл туганы шушысы булыр, – диде.

29Әмма бала кулын кире эчкә тартып алды, һәм дөньяга беренче булып игезәкнең икенчесе туды. Кендек әбисе:

– Көч белән үзеңә юл ярып чыктыңмы?! – дип әйтеп куйды.

Шуңа күрә бу балага Перес[*] дигән исем куштылар. 30Аннан соң игезәкнең кулына кызыл җеп бәйләгәне туды. Анысына Зерах[*] дип исем куштылар.

#### 39


Йосыф һәм Потифарның хатыны

1Йосыф Мисырга китерелде. Мисыр фиргавененең сарай хезмәтчесе, җансакчылар башлыгы Потифар, аны исмәгыйлиләр кулыннан сатып алды[+]. 2Раббы Йосыфны ташламады. Йосыфның бөтен эшләре уңышлы чыга иде. Ул үзенең мисырлы хуҗасы өендә яши башлады. 3Өй хуҗасы Йосыфка Раббысы химая итүен[*], ни генә эшләсә дә, аның һәр эшен уңышлы кылуын күрә иде. 4Йосыф шулай, хуҗасы күңеленә хуш килеп, аның хезмәтчесе булып китте. Ахырда Потифар үзенең өе белән идарә итүне, барлык хуҗалык эшләрен Йосыф кулына тапшырды. 5Хуҗалык эшләре, өй белән идарә итү вазифасы Йосыф кулына тапшырылганнан соң, Йосыф хакына Потифарның өен Раббы мөбарәк кылды, аның йортында һәм кырларында башкарылган барлык эшләргә бәрәкәт насыйп итте. 6Потифар үз хуҗалыгындагы бар нәрсәне шулай Йосыф хөкеменә калдырды, ашаган ризыгыннан башка бернәрсә турында да кайгыртып уйламады.

Йосыф зифа буйлы, төскә-биткә чибәр егет иде. 7Потифар хатынының Йосыфка күзе төшеп:

– Минем белән йокла, – дип, аңа тәкъдим ясады.

8Әмма Йосыф баш тартты, хуҗабикәгә:

– Менә, мин монда булганга, хуҗа әфәндемнең үз өендәге эшләрдән бернинди кайгысы юк, ул бөтен эшләрне минем кулга тапшырды, – дип җавап бирде. – 9Бу өйдә мин дә аның кебек үк хуҗамын, – диде Йосыф. – Чөнки ул синнән кала бар нәрсәне минем ихтыярыма куйды. Әмма син – аның хатыны! Ничек инде мин, шундый яманлык эшләп, Аллаһы каршында үз өстемә зур гөнаһ алыйм?![+]

10Хуҗабикә һәркөн үзе белән йокларга, якынлык кылырга чакырса да, Йосыф аның сүзен тыңламады. 11Шулай булды ки, беркөнне Йосыф үз эшләре белән өйгә керде. Бу юлы өй эчендә хуҗабикәдән башка беркем дә юк иде. 12Хуҗабикә янә:

– Минем белән йокларга ят! – дип, кулы белән Йосыфның киеменнән эләктереп алды.

Әмма Йосыф, өске киемен хуҗабикәнең кулында калдырып, тиз генә өйдән чыгып йөгерде. 13Хатын, Йосыфның, өс киемен ташлап калдырып, өйдән чыгып качуын күргәч, 14кычкырып, йорт хезмәткәрләрен чакырды һәм аларга:

– Менә, күрегез! Бу гыйбри адәм безне мыскыл итәр өчен алып кайтылган, – диде. – Минем белән йокларга дип килгән булган, ләкин мин әче тавыш белән кычкырып җибәрдем. 15Шулай ачыргаланып, әче тавыш белән кычкыруымны ишеткәч, менә, киемен ташлап калдырып, өйдән чыгып йөгерде[+].

16Хуҗабикә, ире Потифар өйгә кайтканга кадәр, Йосыфның өс киемен үз янында саклап тотты. 17Кайткач, аңа баягыча сүзләр белән хәлне сөйләп бирде:

– Монда син алып кайткан гыйбри колың мине мыскыл итәргә теләде, 18әмма мин әче тавыш белән кычкыргач, өс киемен монда калдырып, өйдән чыгып качты, – диде.

19Үзенең колы өстеннән хатынының зарлануын ишеткәч, Потифарның ачуы тәмам соң чиккә җитте. 20Йосыфны ул тоткын итеп патшаның мәхбүсләре[*] ята торган зинданга яптырды. Йосыф зинданга ябылса да, 21Раббы аның янында булды, мәрхәмәтен ирештереп, зинданбашы күңелендә Йосыфка карата рәхимле караш уятты[+]. 22Зинданбашы Йосыфны төрмәдәге барлык тоткыннар өстеннән карап торучы назыйр итеп куйды. Тоткыннарның зиндандагы бөтен эшләре белән Йосыф җитәкчелек итә иде. 23Зинданбашы үзе Йосыф кул астында эшләнә торган эшләрнең һичберсе белән кызыксынмады, чөнки Йосыфның янында Раббы булып, Раббы аның һәрбер эшен уңышлы кыла иде.

#### 40


Йосыфның шәрабчы белән икмәкче күргән төшләрне юравы

1Бу вакыйгалардан соң бервакыт Мисыр патшасының шәрабчысы белән икмәкчесе үзләренең хуҗалары алдында гаепле булдылар. 2Шунлыктан фиргавеннең шул сарай хезмәтчеләренә – баш шәрабчы белән баш икмәкчегә – бик тә нык ачуы чыкты, 3һәм ул аларны сак астына алдырды: үзенең җансакчылар башлыгы өе карамагындагы, Йосыф яткан зинданга ябарга кушты. 4Җансакчылар башлыгы бу ике тоткынга хезмәт күрсәтү вазифасын Йосыфка йөкләде. Алар шулай берникадәр вакыт сак астында бергә булдылар. 5Мисыр патшасының зинданга ябылган әлеге шәрабчысы белән икмәкчесе һәр икесе бер төндә үзенә аерым мәгънәдәге төш күрделәр[+]. 6Иртән Йосыф, алар янына кергәч, боларның бик нык аптырашка калуын күрде. 7Шуннан Йосыф үзенең хуҗасы Потифар өе зинданында үзе белән бергә тоткынлык кичерүче бу ике фиргавен сарае түрәсеннән:

– Бүген сезнең нигә чырайларыгыз бик боек? – дип сорады.

8Алар әйттеләр:

– Без төш күрдек, тик төшләребезне юраучы кеше генә юк, – диделәр.

Йосыф:

– Төш юрау Аллаһы иркендә түгелме?! – диде. – Миңа сөйләгезче![+]

9Баш шәрабчы күргән төшен Йосыфка сөйләп әйтте:

– Төшемдә мин бер йөзем агачы күрдем. 10Аның өч ботагы бар иде. Агач үсеп чәчәк атты, аннары тәлгәш-тәлгәш җимешләр өлгерде. 11Мин фиргавеннең касәсен кулыма тотканмын имеш. Агачтан йөзем тәлгәшен алып касәгә сыктым да касәне фиргавенгә бирдем.

12Йосыф шәрабчының төшен юрап әйтте:

– Төшеңнең тәгъбире болайдыр: өч ботак – өч көн ул; 13өч көннән фиргавен сине югары күтәрәчәк – элеккеге урыныңа кире кайтарачак. Электә фиргавеннең шәрабчысы булгандагы кебек, син янә фиргавен касәсен аның кулына биреп тора башлаячаксың. 14Тик сиңа бер үтенеч! Эшләрең җайлангач, мине дә хәтереңә төшер: игелек күрсәтеп, минем хакта фиргавенгә сүз җиткер һәм мине бу йорттан чыгарырга булыш. 15Мин – гыйбриләр иленнән урлап кителгән кеше! Мин бу илдә дә зинданга ябып куярдай бернинди яман эш эшләмәдем!

16Баш икмәкче, Йосыфның төшне яхшы юравын күреп, аңа:

– Мин дә бер төш күрдем, – диде. – Баш түбәмә өсте-өстенә өч үрмә кәрзин куйганмын имеш. 17Иң өстәге кәрзиндә фиргавен өчен төрле нигъмәтләр, икмәкче пешергән ризыклар. Менә шул ризыкларны башым өстендәге кәрзиннән, чукып-чукып, кошлар алып китәләр иде.

18Йосыф икмәкчегә җавап биреп әйтте:

– Төшнең тәгъбире болай: өч кәрзин – өч көн ул; 19өч көннән фиргавен сине дә югары күтәрәчәк – сине агачка асып куячак, күк кошлары исә, чукып-чукып, синең тәнеңдәге итне ашаячаклар.

20Өч көннән, үзенең туган көнендә, фиргавен барлык сарай түрәләре өчен зур мәҗлес җыйды һәм алар алдында баш шәрабчы белән баш икмәкчене югары күтәрде –[+] 21баш шәрабчыны элекке урынына кайтарды, һәм ул әүвәлгечә фиргавен кулына касәсен биреп тора башлады, 22ә баш икмәкчене, Йосыф аларга юраганча, дарга асты[+].

23Йосыфның тик үзен генә хәтергә төшерүче булмады, баш шәрабчы аны тәмам оныткан иде.

#### 41


Фиргавен күргән төшләр

1Ике ел вакыт кичкәннән соң, фиргавен дә бер төш күрде. Ул Нил елгасы ярында басып тора имеш. 2Менә, елга суыннан көр-симез бәдәнле җиде сыер чыкты да яр буе камышлыгында утлап йөри башлады. 3Ул да булмады, алар артыннан судан янә җиде сыер чыкты. Болары гәүдәгә бик тә арык-ябык сыерлар иде. Алар яр буенда утлап йөргән көр-симез сыерлар янына килеп бастылар да 4тегеләрне ашарга керештеләр. Арык-ябык җиде сыер көр һәм симез җиде сыерны ашап бетергәндә, фиргавен йокысыннан уянды. 5Аннан ул тагын йоклап китте һәм бу юлы башка бер төш күрде. Имеш, бер сабактан тук-симез орлыклы җиде башак үсеп чыкты. 6Шуның артыннан ук ач орлыклы, көнчыгыш җилләреннән тәмам куырылып беткән янә җиде башак үсеп чыкты да 7тук-симез орлыклы җиде башакны йотып-ашап бетерде. Фиргавен, уянып, үзенең төш күргәнлеген аңлады.

8Иртән аның бөтен җаны-рухы тынычсыз иде. Ул, чапкыннар җибәреп, Мисырның барлык акыл ияләрен, тәгъбирчеләрне чакыртып алды һәм аларга үзенең күргән төшләрен сөйләп бирде. Ләкин аңа төшләренең мәгънәсен юрардай кеше табылмады[+]. 9Шулчак баш шәрабчы, сүз сорап, фиргавенгә әйтте:

– Мин бүген үткәндәге гөнаһымны хәтергә алырга мәҗбүрмен, – диде. – 10Без колларына ачуы чыгып, фиргавен мине һәм баш икмәкчене җансакчылар башлыгы йортындагы зинданга яптырган иде. 11Бер үк төнне без икебез дә – мин дә, ул да – һәркайсыбыз үзенә аерым мәгънәдәге төш күрдек. 12Зинданда безнең белән бергә җансакчылар башлыгының кол хезмәтчесе – бер гыйбри егет утыра иде. Без күргән төшләребезне аңа сөйләдек, һәм ул һәркайсыбызның төшен үзенчә юрап бирде[+]. 13Аның юраганнары барысы да дөрескә чыкты: мин әүвәлге хезмәтемә кайтарылдым, ә теге икмәкче дарга асылды.

14Фиргавен, Йосыфны тизлек белән зинданнан чыгарып, аны үз янына китертте. Сакал-чәчен алдырып, киемен алыштыргач, Йосыф фиргавен хозурына килде.

15Фиргавен аңа болай диде:

– Мин бер төш күрдем, әмма аны юрап аңлатырдай кеше юк. Ә синең турыда: «Төшләрне ишетүгә үк юрый белә», – диләр.

16Йосыф фиргавенгә җавап биреп әйтте:

– Бу минем кодрәтемдә түгел. Фиргавенгә хәерле җавапны Аллаһы Үзе ирештерер, – диде[+].

17Фиргавен үзе күргән төшне Йосыфка сөйләп бирде:

– Төшемдә мин Нил елгасы ярында басып торам, имеш. 18Менә, елга суыннан көр-симез бәдәнле җиде сыер чыкты да яр буе камышлыгында утлап йөри башлады. 19Ул да булмады, алар артыннан судан янә җиде сыер чыкты. Болары гәүдәгә бик тә арык-ябык сыерлар иде. Андый алама сыерларны Мисыр җирендә минем бөтенләй күргәнем дә юк иде. 20Менә шул арык-ябык сыерлар әүвәл чыккан симез сыерларны ашап бетерделәр. 21Симез сыерлар тегеләрнең карынына шулай йотылды да бетте, әмма йотылулары тыштан беленмәде: арык-ябык сыерлар электә ничек булсалар, шул арык хәлендә калдылар. Шулчак мин уянып киттем. 22Аннан тагын бер төш күрдем. Имеш, бер сабактан тук-симез орлыклы җиде башак үсеп чыкты. 23Ләкин, менә, шуның артыннан ук арык, ач орлыклы, көнчыгыш җилләреннән тәмам куырылып беткән янә җиде башак үсеп чыкты да 24тук-симез орлыклы җиде башакны кабып йотты. Мин бу төшне тәгъбирчеләргә сөйләсәм дә, мәгънәсен аңлатучы булмады.

25Фиргавенгә җавап биреп Йосыф әйтте:

– Фиргавен күргән ике төшнең дә мәгънәсе бердер, – диде. – Аллаһы алда кыласы эшенең хәбәрен фиргавенгә ирештерә. 26Җиде симез сыер – ул җиде ел димәктер; җиде тук башак та – җиде ел ул. Мәгънәләре бер үк. 27Соңыннан пәйда булган җиде ач-арык сыер һәм көнчыгыш җилләреннән куырылып беткән ач орлыклы җиде башак шулай ук җиде елны белдерә һәм җиде ел кытлык буласын хәбәр итә. 28Менә шуның өчен мин: «Аллаһы фиргавенгә алда ни кыласын күрсәтеп бирде», – дип әйттем дә. 29Шулай, бөтен Мисыр җирендә җиде ел бөек муллык чоры булачак. 30Аннан соң җиде еллык кытлык чоры башланачак, һәм Мисыр иле тәмам бөлгенлеккә төшеп, элекке муллык еллары онытылачак[+]. 31Кытлык чоры шулкадәр авыр булыр ки, ачка интегүдән илдәге элекке муллык бөтенләй хәтердән чыгачак. 32Төшнең фиргавенгә ике тапкыр кабатлануы исә Аллаһының әмере хак булуны күрсәтә. Тиздән Ул аны гамәлгә ашырачак. 33Шунлыктан фиргавенгә, зирәк акыллы бер адәм табып, аны Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп кую мәслихәттер. 34Фиргавен мәмләкәтнең бөтен өлкәләренә назыйрлар куйсын. Алар уңдырышлы җиде ел дәвамында Мисыр җирендә җитештерелгән бар азык-төлекнең биштән бер өлешен җыеп барсыннар. 35Шул муллык елларында һәртөрле икмәктән җыелган азык-төлек нәрсәсе шәһәрләргә – фиргавен карамагындагы саклык урыннарына туплансын. 36Бу азык-төлек, саклык мал буларак, Мисыр җирләренә ябырылачак җиде еллык кытлык чоры ихтыяҗына, ягъни мәмләкәтне ачлык һәлакәтеннән коткару өчен калдырылсын.


Йосыф – Мисыр идарәчесе

37Бу мәслихәт фиргавенгә вә аның барлык хезмәтчеләренә хуш килде. 38Фиргавен үзенең барлык хезмәтчеләренә:

– Аллаһының Рухын үзендә йөрткән мондый кешене тагын кайдан табарга мөмкин?! – дип әйтеп куйды[+].

39Йосыфка исә фиргавен:

– Аллаһы сиңа боларның һәммәсен ачып биргән икән, димәк, синдәй зирәк акыллы адәм бүтән юктыр, – диде. – 40Син минем ил-йортымның идарәчесе булырсың. Бөтен халкым синең сүзне тыңлап эш итәр. Синнән тик минем тәхетем генә бөегрәк булыр[+]. 41Менә, мин сине бөтен Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп куям! – дип, сүзен бетерде фиргавен.

42Шулай дип, фиргавен, үзенең бармагыннан мөһер йөзеген салып, аны Йосыфның бармагына кигезде; аңа нәфис җитеннән тегелгән киемнәр бирде, муенына алтын чылбыр муенса такты[+]. 43Аны үзенең икенче дәрәҗә арбасына утыртырга кушты. Юлда барганда, Йосыфны «Юл бирегез!»[*] дигән сүзләр белән каршылап һәм озатып калырга тиешләр иде. Шул рәвешчә, фиргавен Йосыфны бөтен Мисыр җирләре өстеннән идарәче итеп куйды. 44Йосыфка фиргавен:

– Мин фиргавеннең сүзе: бөтен Мисыр мәмләкәтендә синең рөхсәтеңнән башка һичкем кулын да, аягын да селкетмәс! – диде.

45Фиргавен Йосыфка Сафнат-Панеах дип исем кушты, аңа Он[*] шәһәренең каһине[*] Поти-Пераның кызы Асенатны хатынлыкка алып бирде. Йосыф шулай бөтен Мисыр җирләре буйлап сәяхәтен башлады[+]. 46Мисыр патшасы фиргавен хозурына килгәндә, Йосыф утыз яшьтә иде. Фиргавен хозурыннан киткәч, ул бөтен Мисыр җирләрен аркылыга-буйга йөреп чыкты.

47Җиде ел муллык чорында туфракка чәчелгән һәр орлык бөртегеннән кушучлап уңыш алынды. 48Җиде ел эчендә Йосыф, Мисыр җирендә җитешкән һәртөрле игеннән мул уңыш җыеп, шәһәрләрнең саклык урыннарына азык-төлек туплады; аерым шәһәр тирәсендәге басулардан җыелганны шул шәһәр эчендәге амбарларга салдырды. 49Тупланган ашлык диңгез комыдай шулкадәр күп иде ки, ахырда Йосыф аның исәбен үк югалтты.

50Кытлык еллары башланганчы ук, Йосыфның ике углы туды, аларны аңа Он шәһәренең каһине Поти-Пераның кызы Асенат табып бирде. 51Йосыф беренче углына Менашше[*] дип исем кушты. «Чөнки, – диде ул, – Аллаһы миңа бөтен кайгы-хәсрәтемне, атам йортында кичергән бөтен нәрсәне онытырга мөмкинлек бирде». 52Ә икенче углын Эфраим[*] дип атады. «Чөнки, – диде ул, – Аллаһы мине газап чигеп яшәгән илемдә җимешле кеше итеп кылды».

53Ниһаять, Мисыр җирләрендә җиде ел дәвам иткән муллык чоры тәмам булды. 54Йосыф юраганча, алмашка җиде еллык кытлык чоры килде. Бөтен мәмләкәтләрдә ачлык хөкем сөрде. Ә Мисырның барлык төбәкләрендә әле азык-төлек бар иде[+]. 55Ләкин тора-бара Мисыр төбәкләрендә дә ачлык башланды, һәм халык, икмәк даулап, фиргавенгә фөрьяд итте[*]. Фиргавен барлык мисырлыларга:

– Йосыф янына барыгыз! Ул нәрсә әйтсә, шулай эшләгез! – дип киңәш кылды.

56Ачлык бөтен җирләрне биләп алгач, Йосыф, азык-төлек амбарларын ачтырып, мисырлыларга икмәк сата башлады. Әмма кытлык Мисыр төбәкләрендә дә көчәйгәннән-көчәя барды. 57Менә, бөтен илләрдән кешеләр Йосыфтан икмәк сатып алырга Мисырга агыла башлады. Чөнки ачлык афәте бөтен җир йөзен каплап алган иде.

#### 42


Йосыф агаларының Мисырга барулары

1Ягъкуб, Мисырда икмәк барлыгын белеп, угылларына:

– Сез нәрсә бер-берегезгә карашып торасыз? – диде. 2Аннары: – Мисырда, әнә, икмәк бар дип ишеттем. Исән калыйк, үлмик дисәк, шунда барып, икмәк сатып алып кайтыгыз, – дип өстәде.

3Шулай итеп, Йосыфның ун кардәше, икмәк сатып алыр өчен, Мисырга юнәлде. 4Әмма Ягъкуб Йосыфның энесе Беньяминне агалары белән бергә җибәрмәде, ул-бу булмагае дип курыкты.

5Мисырга икмәк сатып алырга килүчеләр арасында әнә шулай Исраилнең угыллары да бар иде. Чөнки Кәнган җирендә дә ачлык хөкем сөрә иде. 6Йосыф исә, Мисырның баш түрәсе сыйфатында, килгән бар халыкка икмәк сата иде.

Йосыфның хозурына килгәч, ун кардәше итагать белән аңа баш иделәр[+]. 7Йосыф үзенең агаларын бер күрүдә үк таныды, әмма таныганлыгын сиздермәде һәм алар белән бик кырыс сөйләште. Сорады:

– Сез кайдан килдегез? – диде.

Тегеләр:

– Без Кәнган җиреннән, икмәк сатып алырга килдек, – диделәр.

8Йосыф үзе агаларын таныса да, тегеләр аны танымадылар. 9Йосыф, агалары турында төшендә күргәннәрне хәтеренә төшереп, аларга:

– Сез – шымчылар! Сез монда мәмләкәтнең шәрә урыннарын[*] карарга килгәнсез! – диде[+].

10– Юк, әфәндебез, – диделәр кардәшләре. – Без, синең колларың, монда икмәк сатып алырга дип килдек. 11Без – бер ата балалары, намуслы кешеләр, без колларыңның беркайчан шымчылык иткәннәре юк!

12Йосыф:

– Түгел! – дип кисте. – Сез монда мәмләкәтнең шәрә нокталарын күзәтергә килгәнсез!

13Кардәшләре:

– Без, синең колларың, Кәнган җирендәге бер кешенең угыллары булабыз, абыйлы-энеле унике туган. Иң кече энебез әтиебез янында калды, ә бер энебез инде юк, – диделәр.

14– Әйтәм бит, сез монда шымчы булып килгәнсез! – дип кабатлады Йосыф. – 15Шуңа күрә сез сынау үтәргә тиеш. Фиргавеннең гомере белән ант итәм: кече энегез монда китерелгәнгә кадәр, сез моннан беркая да китә алмаячаксыз! 16Арагыздан берегез, өегезгә кайтып, энегезне монда алып килсен. Калганнарыгыз монда тотык булып калыр. Сөйләгән сүзләрегез хакмы, түгелме икәне менә шунда ачыкланыр. Энегезне алып килмисез икән, ул чакны, фиргавеннең гомере белән ант итәм, сез чыннан да шымчылар булып чыгасыз!

17Шулай дип, Йосыф аларны өч көнгә сак астына куйды. 18Өченче көнендә аларга әйтте:

– Исән каласыгыз килсә, мин әйткәнне эшләрсез, чөнки мин Аллаһыдан куркам. 19Әгәр намуслы кешеләр икәнсез, арагыздан кем дә булса берегез тотык булып монда калсын, ә башкаларыгыз ачлыктан иза чиккән гаиләләрегез өчен моннан икмәк алып китәр. 20Ә инде сүзегезнең хаклыгын исбатларга һәм үлемнән котылып калырга теләсәгез, кече энегезне минем хозурыма китерегез.

Кардәшләр күнделәр. 21Алар бер-берләренә болай диештеләр:

– Хактыр: без кардәш энебезгә карата кылган эшебезнең җәзасын татыйбыз. Без аның җаны газапланганын күреп тордык, ул бездән ялвара-ялвара үтенде, әмма без тыңламадык. Инде шул эшебез өчен безнең башка да кайгы килде.

22Арадан Рубин, җавап биреп, кардәшләренә әйтте:

– Мин сезне кисәттем түгелме?! «Малайга яманлык эшлисез, тыелыгыз!» – дидем. Ләкин сез тыңламадыгыз. Менә, баланың каны хәзер бездән үч ала[+].

23Йосыф белән тылмач аша аралашканга, кардәшләр хәзер Йосыфның бу сүзләрне тыңлап-аңлап торганын белмәделәр. 24Йосыф, кардәшләре яныннан читкә китеп, елап алды. Аннары янәдән алар янына килде, сөйләште-аңлашты һәм, араларыннан Шимунны аерып алып, барысының да күз алдында агасының кулларына богау салырга кушты.


Йосыф агаларының Кәнганга кайтуы

25Аннан соң тагын әмер биреп, кардәшләренең йөк капчыкларына икмәк тутыртты, юлда ашарларына өлеш чыгарып, икмәк бәһасе өчен алынган көмешне һәркайсының капчыгына кире салып куярга кушты. Барысы да Йосыф кушканча эшләнде. 26Кардәшләр, үзләренең икмәкләрен ишәкләргә төяп, кайтыр юлга чыктылар. 27Төн кунарга туктаган җирдә кардәшләрнең берсе, ишәгенә азык бирү өчен, капчыгын чиште һәм, капчык авызында ук үзенең икмәк сатып алганда түләгән көмеш акчаларын күреп, 28кардәшләренә:

– Менә, минем көмешем үземә кире кайтты, капчыгымның авызында ята! – диде.

Курку-аптыраудан һәммәсенең йөрәге кысылып килде. Тетрәнә-тетрәнә, алар бер-беренә:

– Аллаһының безгә күрсәткән бу хикмәтләре нәрсәне аңлата икән? – диештеләр.

29Кәнган җиренә, Ягъкуб янына кайткач, алар үз башларыннан үткән барлык бу хәлләрне аталарына сөйләп бирделәр.

30– Ул мәмләкәтнең хуҗасы булган кеше безнең белән бик кырыс сөйләште, – диделәр. – Ул безне бу илдә шымчылык итәргә килгән кешеләр дип кабул итте. 31Без аңа аңлаттык: «Без намуслы кешеләр, безнең шымчылык иткәнебез юк, – дидек. – 32Без бер ата балалары, абыйлы-энеле унике туган; беребез инде юк, ә иң кечебез хәзер әтиебез янында, Кәнганда калды», – дидек. 33Ләкин мәмләкәтнең ул идарәчесе безгә әйтте: «Менә, намуслы кешеләрме, юкмы икәнегезне мин болай беләчәкмен: кардәшләрегездән берегез минем янда монда калыр, ә башкаларыгыз, ачлыктан иза чиккән гаиләләрегез өчен икмәк алып, юлга чыксыннар, – диде. – 34Аннары кече энегезне минем янга алып килегез. Менә шул чакны мин сезнең шымчылар түгел, ә намуслы кешеләр икәнегезгә ышанырмын. Кардәшегезне дә азат итәрмен, сез бу мәмләкәттә рәхәтләнеп алыш-биреш эшләре белән шөгыльләнә алырсыз», – диде.

35Капчыкларны бушата башлагач, гаҗәп хәл: аларның һәркайсының капчыгыннан көмеш акча янчыгы килеп чыкты. Үзләренең бу көмеш акчалы янчыкларын күргәч, һәммәсе – угыллар да, аталары Ягъкуб та – тәмам куркуга төштеләр. 36Аталары Ягъкуб угылларына әйтте:

– Сез мине угылларымнан мәхрүм иттегез: Йосыф юк, Шимун юк! Инде менә Беньяминне дә алып китәргә телисез. Моның бар авырлыгы минем башка төшәчәк! – диде.

37Атасы Ягъкубка җавап биреп, Рубин әйтте:

– Беньяминне кире алып кайтмасам, минем ике углымны үтер! – диде. – Беньяминне миңа ышанып тапшыр, мин аны сиңа һичшиксез кире алып кайтачакмын!

38Ләкин Ягъкуб:

– Углымны сезнең белән җибәрмәячәкмен! – диде. – Абыйсы үлгәч, ул минем берүзе калды. Әгәр барыр юлыгызда бер-бер хәл була калса, хәсрәт-кайгыдан сез минем чал башымны гүргә кертәчәксез бит!

#### 43


Агаларының Беньяминне Мисырга алып баруы

1Илдә ачлык көчәйгәннән-көчәя барды. 2Мисырдан алып кайткан икмәк тотылып беткәч, Ягъкуб үзенең угылларына:

– Мисырга барып, аннан тагын бераз икмәк сатып алып кайтыгыз, – диде.

3Яһүдә аңа җавап биреп әйтте:

– Ул кеше безгә катгый рәвештә: «Яныгызда кече энегез булмаса, хозурыма килеп тә күренмәгез», – диде. 4Энебезне безнең белән бергә җибәрсәң, без, сиңа икмәк алып кайтыр өчен, анда барырга риза. 5Әгәр җибәрмисең икән, баруның хикмәте юк, чөнки ул кеше безгә: «Яныгызда энегез булмаса, хозурыма килеп тә күренмәгез», – диде.

6Исраил:

– Ни өчен сез ул кешегә: «Тагын бер энебез бар», – дип әйтеп, мине бу хәвефле газапка дучар иттегез? – дип сорады.

7Угыллары җавап биреп әйттеләр:

– Ул кеше бездән «Атагыз әле исәнме? Башка берәр кардәшегез бармы?» кебек сөальләр белән безнең хакта һәм якын кардәшләребез хакында җентекләп сораштыра башлады, без дә аның һәр сөаленә җавап бирергә тырыштык. Аның: «Кече энегезне минем хозурыма китерегез!» – дип әйтәсен без каян белик?!

8Яһүдә исә атасы Исраилгә:

– Углыңны миңа ышанып җибәр, – диде. – Барырбыз да кайтырбыз. Беребез дә үлмәс: без дә, син дә, балаларыбыз да исән-имин булыр. 9Беньямин өчен мин башым белән җавап бирәчәкмен! Син аны миннән таләп итәрсең. Әгәр аны сиңа кире алып кайтып, синең хозурыңа бастырмасам, мин гомерем буе синең алда гаепле булырмын. 10Вакытны сузмасак, без инде анда ике тапкыр барып кайта алган булыр идек.

11Исраил, ата кеше, угылларына әйтте:

– Хәлләр шундый икән, сез болай эшләгез: юл капчыкларыгызга салып, ул кешегә күчтәнәчкә үз җиребез җимешләреннән бераз бәлзәм, бераз бал[*], хуш исле сумала-майлар, ладан, пестә һәм бадәм чикләвеге кебек бүләкләр алып барыгыз. 12Шулай ук көмешне дә үзегез белән икеләтә артыграк алыгыз: капчыкларыгыз авызына салып җибәрелгән көмешне үз кулларыгыз белән кире кайтарып бирегез. Мөгаен, ул көмешләр берәр ялгышлык белән генә салынган булгандыр. 13Ярар, энегезне дә үзегез белән алып, ул адәмнең хозурына тагын бер барып күренегез. 14Кадир Алла ул адәмнең күңелендә рәхим-шәфкать уятсын да, анда тоткарланган кардәшегезне дә, Беньяминне дә ул адәм сезнең белән бергә кире кайтарып җибәрсен иде. Инде миңа балаларымнан мәхрүм калырга язган икән, нишләмәк, язмышым шулдыр!


Йосыфның үз агалары белән кабат очрашуы

15Ягъкубның угыллары, әлеге бүләкләрне төяп һәм кулларына икеләтә күбрәк көмеш акча алып, Беньямин белән бергә Мисырга таба юл чыктылар һәм, Мисырга барып җиткәч, Йосыф хозурына килделәр. 16Араларында Беньяминне дә күргәч, Йосыф үз өенең мөдиренә:

– Бу кешеләрне минем өйгә алып кайт. Аяклы малдан кирәк кадәр хайван суеп, табын әзерлә, чөнки төшкелекне мин бүген бу кешеләр белән бергә ашармын, – диде.

17Мөдир, хуҗасы кушканча, кардәшләрне Йосыфның өенә алып китте. 18Кардәшләр үзләрен Йосыфның өенә алып китүләреннән тәмам каушап калганнар иде.

– Теге чакны без түләгән көмеш акчаны капчыкларыбызга кире салып җибәрү белән бәйле эш инде бу! – диештеләр алар. – Йортына алып кайткач, безгә һөҗүм итеп, бездән кол ясарга, ишәкләребезне алып калырга тели, күрәсең!

19Йосыфның өй капкасы янына килеп җиткәч, туктап, алар мөдиргә сүз куштылар. 20Әйттеләр:

– Хуҗабыз әфәнде, – диделәр, – без инде элек тә монда икмәк сатып алырга бер килгән идек. 21Кайтыр юлда төн кунарга туктап, капчыкларыбызны чишеп җибәрсәк, күрдек ки, без түләгән көмеш акча һәркайсыбызның капчыгы авызында ята. Без бу көмеш акчаларны тулысы белән сезгә кире алып килдек. 22Кулыбызда тагын икмәк сатып алыр өчен алып килгән башка көмешебез дә бар. Теге юлы капчыкларыбызга көмешне кем салган булгандыр, без белмибез.

23Мөдир әйтте:

– Тыныч булыгыз: куркырга урын юк, – диде. – Капчыкларыгызда табылган ул хәзинәне сезгә, мөгаен, үз Аллагыз, атагызның Алласы насыйп иткәндер. Теге юлы сез түләгән көмешне мин тулысынча алдым.

Шулай дип, мөдир алар янына Шимунны алып чыкты. 24Аннан соң кардәшләрне Йосыфның өенә алып керде, аякларын юарга су китерде, ишәкләренә азык бирде. 25Кардәшләр өйлә вакытына Йосыф кайтышка үзләренең бүләкләрен әзерләп куйдылар. Төшкелекне ашау монда булачагын аларга инде хәбәр иткәннәр иде. 26Йосыф кайткач, алар аның янына керделәр һәм, башларын җиргә кадәр иеп, алып килгән бүләкләрне Йосыфка тапшырдылар. 27Кардәшләреннән хәл-әхвәл белешкәннән соң, Йосыф:

– Сез сөйләгән карт әтиегез исән-иминме, сәламәт яшиме әле? – дип сорады.

28– Атабыз, синең колың, сау-сәламәт, исән-имин яши, – дип җавап бирделәр Йосыфның кардәшләре һәм, янә сәҗдәгә китеп, башларын җиргә ордылар.

29Күзләрен йөртеп һәм үзенең бертуган энесенә, әнисенең төпчек углы Беньямингә тукталып, Йосыф:

– Сез миңа сөйләгән кече энегез шушымы инде? – дип сорады, аннары өстәп: – И углым, Аллаһы сиңа карата миһербанлы булсын! – диде.

30Туган энесенә булган мәхәббәт хисләреннән күңеле тулып, Йосыфның күзләренә яшь тыгылды, һәм ул, эчке бүлмәгә кереп, шунда күз яшьләрен түкте. 31Аннары, күзен-битен юып һәм ныгаеп, янәдән туганнары янына чыкты да:

– Ашарга китерегез! – дип боерды.

32Йосыфның аш табыны үзенә аерым, кардәшләренеке үзләренә аерым, шулай ук Йосыф хезмәтендәге мисырлыларның да ашау табыны аерым куелган иде. Чөнки мисырлыларга гыйбриләр белән бергә утырып ашарга ярамый, мисырлылар өчен бу мәкруһ[*] санала иде[+].

33Йосыф каршысында кардәшләре яшь буенча – өлкәненнән кечегә таба тезеп утыртылганнар иде. Алар тирән бер гаҗәпсенү белән бер-берсенә карашып алдылар. 34Йосыф аларга ризык артыннан ризык җибәрттерә торды. Беньямин алдына куелган азык абыйларының һәркайсыныкына караганда биш өлеш артыграк иде. Шулай ашап-эчеп, алар Йосыф хозурында хуш вакыт кичерделәр.

#### 44


Капчыкта табылган көмеш касә

1Йосыф үзенең йорт мөдиренә әмер биреп әйтте:

– Бу адәмнәрнең капчыкларына үзләре күтәрә алган кадәр икмәк тутыр, – диде. – Түләгән көмешләрен дә һәркайсының капчыгы авызына салып куй. 2Ә иң кечесенең капчыгына, икмәк өчен түләгән акчасы белән бергә, минем менә бу көмеш касәмне дә урнаштыр.

Мөдир үз хуҗасының әмерен җиренә җиткереп үтәде.

3Иртәгесен, яктыргач, кардәшләргә, ишәкләрен алып, юлга чыгарга рөхсәт ителде. 4Алар шәһәрдән чыгып җитәр-җитмәс, Йосыф үзенең мөдиренә:

– Бар, артларына төш! – диде. – Куып җитеп, аларга әйт: «Ни өчен сез яхшылыкка яманлык белән җавап бирдегез? 5Хуҗа әфәндемнең шәраб эчә торган, шул ук вакытта фал да ача торган касәсен урлап киткәнсез? Бик тә начар эш бу!»

6Мөдир, юлчыларны куып җитеп, әлеге сүзләрне кабатлады. 7Аңа җавап биреп, юлчылар әйттеләр:

– Хуҗабыз әфәнде нигә әле безгә шундый сүзләр сөйли? – диделәр. – Юк, без, синең колларың, андый нәрсәне эшли алмыйбыз. 8Менә, капчыкларыбыз авызыннан тапкан көмешне дә без Кәнган җиреннән сиңа алып килдек. Хуҗаң әфәнде өеннән алтын-көмеш урлап китәргә без ничек җөрьәт итик?! 9Без колларыңның берәрсендә урланган нәрсә табылса, аңа үлем булсын, калганнарыбыз исә хуҗабыз әфәндегә кол булып калыйк!

10Мөдир:

– Яхшы, сез әйткәнчә булсын, – диде. – Касә кемдә табылса, ул кеше – миңа кол, калганнарыгыз исә азат булыр.

11Юлчылар йөкләрен тиз генә җиргә төшереп, һәркайсы үз капчыгының авызын чиште. 12Мөдир кардәшләрнең өлкәненнән башлап кечесенә кадәр һәммәсенең капчыгын тикшереп чыкты. Касә Беньямин капчыгыннан табылды. 13Кардәш туганнар кайгыдан өс-башларын ерттылар һәм, йөкләрен ишәкләренә төяп, шәһәргә кире әйләнеп кайттылар.

14Яһүдә үзенең кардәшләре белән бергә Йосыфның өенә килеп кергәндә, Йосыф өйдә иде әле. Кардәшләр аның каршысында йөзтүбән җиргә капландылар.

15– Сез үзегезнең ни кылганыгызны беләсезме? – диде Йосыф аларга. – Миндәй кешеләрнең фал ачу белән дә шөгыльләнгәнен сез, әлбәттә, белергә тиеш идегез.

16– Син әфәнде алдында акланыр өчен, без ни әйтә алыйк та, нәрсә аңлата алыйк?! – диде Яһүдә. – Аллаһы синең колларыңда гаеп тапты. Инде менә капчыгында касә табылган кардәшебез дә, аның белән бергә без дә – һәммәбез синең колларың булабыз.

17Ләкин Йосыф:

– Юк, мин андый эшкә бармаячакмын, – диде. – Капчыгында касә табылган кеше миндә кол булып калыр, ә калганнарыгыз исән-имин килеш атагыз янына кайтып китәрсез.

18Яһүдә, Йосыфка таба якынрак килеп:

– Әфәндем, колыңа сүз әйтергә рөхсәт ит! – диде. – Сүзем өчен колыңа ачуың кабармасын, чөнки син үзең дә фиргавендәй кешесең. 19Син әфәндем теге чакны без колларыңнан: «Атагыз яки тагын берәр кардәшегез бармы?» – дип сорадың. 20Син әфәндегә без сөйләп бирдек: «Карт атабыз белән аның картлык көнендә туган тагын бер углы – безнең иң кече энебез бар, – дидек. – Кече энебезнең бер анадан туган абыйсы да бар иде, тик ул үлде дә, кече энебез берүзе калды. Атабыз аны бик тә ярата», – дидек[+]. 21Син исә без колларыңа әйттең: «Аны минем янга алып килегез, үз күзләрем белән күрим», – дидең. 22Без син әфәндебезгә: «Энебез карт атасын калдырып китә алмый, калдырып китсә, атабыз үләчәк», – дидек. 23Ләкин син без колларыңа әйттең: «Әгәр кече энегезне үзегез белән алып килмәсәгез, ул чакны минем хозурымда бүтән күренмәгез», – дидең. 24Колың атабыз янына кайткач, без син әфәндебезнең сүзләрен аңа сөйләп бирдек. 25Шуннан атабыз әйтте: «Тагын анда барып, бераз икмәк сатып алып кайтыгыз», – диде. 26Без әйттек: «Безгә анда болай гына барырга ярамый, – дидек. – Безнең белән кече энебез дә барса, ул чакны мөмкин, – дидек. – Чөнки кече энебездән башка без ул кешенең күзенә күренә алмыйбыз», – дидек. 27Шуннан соң синең колың, ягъни минем атам әйтте: «Сез беләсез, – диде, – хатыным Рахилә миңа ике угыл табып бирде. 28Берсе янымнан китеп югалды, берәр ерткыч хайван ботарлады булса кирәк, бүгенгә кадәр аны күрергә насыйп булмады. 29Инде монысын да күз алдымнан алып китеп, бәхетсезлеккә дучар итсәгез, сез минем кайгылы чал башымны гүргә илтеп тыгачаксыз», – диде. 30Хәзер синең колың, безнең атабыз янына әйләнеп кайтып, яныбызда кече энебез булмаса, кече углының җаны белән үз җанын бер күреп яшәгән 31атабыз, төпчек углының юклыгын абайлап, шундук егылып үләчәк, һәм без шулай итеп атабызның кайгылы чал башын гүргә илтеп тыккан булабыз. 32Мин, синең колың, кече энемне исән-имин сакларга атам каршында үз өстемә җаваплылык алдым, атама: «Әгәр аны сиңа кире алып кайтмасам, мин гомерем буе синең алда гаепле булырмын», – дидем. 33Шуңа күрә мин, синең колың, үтенәмен: энем урынына кол итеп монда мине калдыр, ә ул үзенең абыйлары белән берлектә атабыз янына кайтсын. 34Юкса энемнән башка миңа атам янына ничек кайтмак кирәк?! Аның афәтле язмышын күрер өченме?

#### 45


Йосыфның кардәшләренә үзен танытуы

1Йосыф, күңелендә ташыган уй-хисләрдән үз-үзен тыя алмыйча, янында басып торган чит кешеләргә:

– Чыгып китегез моннан! – дип кычкырды.

Шунлыктан, үзен кардәшләренә танытканда, аның янында читләрдән инде бер кеше дә юк иде. 2Ул каты тавыш белән елап җибәрде, аның елаган тавышын хәтта мисырлылар да ишеттеләр, хәбәре исә шундук фиргавен йортына да барып җитте.

3– Мин – Йосыф! – дип белдерде ул кардәшләренә. – Әтием исән-саумы?

Ләкин кардәшләре авыз ачып сүз әйтә алмадылар, чөнки алар тәмам аптырап калганнар иде.

4– Миңа якынрак килегез, – диде Йосыф.

Кардәшләре якынлашкач:

– Сезнең тарафтан Мисырга сатылган Йосыф мин! – дип өстәде. – 5Ләкин мине монда сатып җибәрүегез өчен хәсрәт чигеп, үкенеп газапланмагыз. Чөнки сез инсаннарның гомерләрен саклап калу өчен, Аллаһы мине монда сездән алданрак күндерде. 6Җир йөзендә инде менә ике ел кытлык хөкем сөрә. Алда тагы биш елы бар. Ул биш ел эчендә чәчү дә, уру да булмаячак. 7Аллаһы сезнең нәсел-токымнарыгызны җир йөзендә калдырыр өчен һәм җаннарыгызны бөек афәттән йолып алыр өчен, алдан ук күндерде мине монда! 8Димәк, мине монда җибәрүче сез түгел, ә Аллаһыдыр! Аллаһы мине монда фиргавенгә киңәшче ата, аның бөтен ил-йорты белән идарә итүче хуҗа, бөтен Мисыр мәмләкәте җирләренә хөкемдар итеп кылды! 9Тизрәк атам янына кайтыгыз да аңа: «Углың Йосыф болай диде: „Аллаһы мине бөтен Мисыр мәмләкәте җирләренә хөкемдар кылды; вакытны сузмыйча, яныма килеп җит! 10Син Гөшен җирләрендә яшәрсең; үзең дә, угылларың да, угылларыңның балалары да, мал-туар көтүләрең һәм кул астындагы бар нәрсәң минем янәшәмдә булырсыз. 11Йортың-гаиләң бөлмәсен өчен, мин барысын эшләрмен, сине монда карап-ризыкландырып торырмын. Чөнки әле тагын биш ел кытлык дәвам итәчәк“», – диегез. 12Барыгыз алдында, энем Беньяминнең күз алдында сезгә мин әйткән, минем авызымнан чыккан сүзләр бу! 13Атама сез минем Мисырда нинди шөһрәт казануымны, үзегез күргәннәрнең бөтенесен сөйләп бирегез һәм атамны тизрәк монда алып килегез!

14Шулай дип, Йосыф энесе Беньяминнең муенына сарылып елап җибәрде. Беньямин дә, күз яшьләрен агызган хәлдә, абыйсына сарылды. 15Йосыф, егълый-егълый, кардәшләренең һәрберсен кочагына алып үпте. Соңра кардәшләре аның белән әңгәмә корып җибәрделәр.

16Йосыф янына кардәшләре килү хәбәре фиргавен сараена да барып җиткән иде. Фиргавен үзе һәм сарай хезмәтчеләре бу хәбәрне хуш күреп кабул иттеләр. 17Фиргавен Йосыфка болай диде:

– Кардәшләреңә әйт, болай эшләсеннәр: йөк хайваннарына кирәк нәрсәләрен төясеннәр дә Кәнганга таба юл алсыннар. 18Анда барып, атагызны һәм сезнең бөтен гаиләгезне алып, монда минем янга кире әйләнеп килсеннәр. Мин сезгә Мисырның иң яхшы җирләреннән урын бирермен. Туфрагы каймактай җирләрнең җимешләрен ашап яшәрсез. 19Сиңа әмерем шул, аларга сүземне ирештер: балаларыгыз, хатыннарыгыз өчен Мисырдан арбалар алып китсеннәр, аннары атагыз белән берлектә монда әйләнеп килсеннәр! 20Күзләре төшкән һәр әйберне алырга кызыкмасыннар, чөнки Мисырда яхшы ни-нәрсә бар, һәммәсе аларныкы булыр.

21Исраилнең угыллары нәкъ шулай эшләргә булдылар. Фиргавеннең әмерен үтәп, Йосыф үзенең кардәшләренә арбалар бирде, юл өчен җитәрлек азык-төлек белән тәэмин итте. 22Һәркайсына, алыштырып кияр өчен, бер кат кием бирде, Беньямингә исә, биш кат алмаш киемнән тыш, өч йөз көмеш тә өстәде. 23Шулай ук Йосыф, атасына дип, Мисырның иң затлы әйберләрен төягән ун ата ишәк һәм юл хаҗәтләре өчен икмәк, азык-төлек төягән ун ана ишәк күндерде.

24Кардәшләрен озатканда, Йосыф аларга:

– Юлда гауга чыгармагыз! – дип калды.

25Йосыфның кардәшләре шулай, Мисырны калдырып, Кәнган җиренә, аталары Ягъкуб янына әйләнеп кайттылар. 26Ягъкубка:

– Йосыф исән! – дип белдерделәр. – Ул хәзер бөтен Мисыр мәмләкәтенең хөкемдары! – диделәр.

Ягъкуб тораташтай катып калган иде, угылларының сүзләренә аның ышанасы килмәде. 27Угыллары аңа, Йосыфның бөтен әйткән сүзләрен кабатлап, аңлатырга тырыштылар. Бары шуннан соң һәм, үзен Мисырга алып китәр өчен, Йосыф җибәргән арбаларны күргәч кенә, аталары Ягъкубка җан керде.

28– Булды, тәмам! – диде Ягъкуб. – Углым Йосыф исән! Әҗәлем килгәнче, мин аны барып күрәчәкмен әле!

#### 46


Ягъкубның Мисырга күченеп килүе

1Ягъкуб, үзенең бар мал-мөлкәтен алып, юлга чыкты. Беер-Шебада туктап, атасы Исхакның Алласына багышлап, корбаннар китерде[+]. 2Төнлә исә Исраилнең күз алдында Аллаһы күренеп:

– Ягъкуб! Ягъкуб! – дип өн салды.

– Мин тыңлыйм! – дип җавап бирде Ягъкуб.

3Аллаһы әйтте:

– Мин – Аллаһы, атаңның Алласымын! – диде. – Курыкма, Мисырга күчеп кит! Мин анда синнән бөек бер халык тудырачакмын. 4Мин Мисырга синең белән бергә барам. Соңра сине аннан алып чыгучы да Мин булырмын. Йосыф үз куллары белән синең күзләреңне йомдырыр[+].

5Беер-Шебадан Ягъкуб янә кузгалды. Исраилнең угыллары, фиргавен җибәргән арбаларга үзләренең балаларын, хатыннарын һәм Ягъкубның үзен утыртып, Мисырга таба юлларын дәвам иттерделәр. 6-7Кәнганда туплаган бар мал-мөлкәтне һәм бөтен мал-туарны алар үзләре белән алганнар иде. Шул рәвешчә, Ягъкуб үзенең бөтен ыруг-нәселен – угылларын, кызларын һәм онык-туруннарын үзе белән бергә Мисыр җиренә алып килде.

8[•]Мисырга күчеп килгән Исраил токымының исемнәре шулайдыр: Ягъкуб һәм аның угыллары.

Ягъкубның иң беренче углы Рубин[+].

9Рубинның угыллары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Кәрми[+].

10Шимунның угыллары: Емуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар һәм кәнгани хатыннан туган углы Шаул[+].

11Левинең угыллары: Гершон, Коһат һәм Мерари[+].

12Яһүдәнең угыллары: Эр, Онан, Шела, Перес һәм Зерах. Ләкин Эр белән Онан Кәнган җирендә үк вафат булдылар. Пересның угыллары Хесрон һәм Хамул исемле иде[+].

13Исәсхәрнең угыллары: Тола, Пувва, Яшуб һәм Шимрон[+].

14Зәбулунның угыллары: Серед, Элон, Яхлел[+].

15Болар Ягъкубның Лия ягыннан туган угылларыдыр. Лия аларны һәм кызы Динәне Паддан-Арамда чакта тапты. Ягъкубның бу угыллары белән кызлары җәмгысы утыз өч җан иде.

16Гәднең угыллары: Сефон, Хәгги, Шуни, Эсбон, Эри, Аруди һәм Арели[+].

17Ашерның угыллары: Имна, Ишва, Ишви һәм Берига. Кыз кардәшләре – Серах. Бериганың угыллары: Хебер һәм Малкиел[+].

18Болар – Ягъкубның хатыны Лиягә атасы Лабан асрау кыз буларак ияртеп җибәргән Зилпә ягыннан туган балалардыр. Зилпә Ягъкубка җәмгысы уналты җан бала табып бирде.

19Ягъкубның хатыны Рахиләдән туган угыллары: Йосыф һәм Беньямин. 20Мисырда Йосыфның Он шәһәре каһине Поти-Пераның кызы Асенаттан Менашше һәм Эфраим исемле ике углы туды[+]. 21Беньяминнең угыллары: Бела, Бәхер, Ашбел, Гера, Нагаман, Эхи, Рош, Муппим, Хуппим һәм Ард[+].

22Болар Ягъкубның Рахилә ягыннан туган угыллары һәм оныкларыдыр. Җәмгысы ундүрт җан.

23Данның углы: Хушим[+].

24Нәпталинең угыллары: Яхсиел, Гүни, Есер һәм Шиллем[+].

25Болар Рахиләгә атасы Лабан ияртеп җибәргән асравы Билһаның угылларыдыр. Билһа Ягъкубка җәмгысы җиде бала табып бирде.

26Угылларының хатыннарыннан башка, Ягъкуб токымыннан булган һәм аның белән берлектә Мисырга күчеп килгән кешеләр җәмгысы алтмыш алты җан иде. Болар һәммәсе Ягъкубның канкардәшләредер. 27Йосыфның Мисырда туган угыллары икәүдер; Ягъкуб токымының Мисырдагы гомуми саны җитмеш җан тәшкил итә иде[+].

28Ягъкуб, Яһүдәне Йосыф янына җибәреп, Гөшенгә бару юлын алдан белешеп куйган иде. Алар Гөшенгә килеп җитәрәк, 29Йосыф та, арбасын җиктереп, атасы Исраилне каршылар өчен, Гөшенгә килде. Атасын күрүгә ул, атлыгып, аның муенына барып сарылды һәм кочагында бик озак үксеп елады.

30– Инде үләргә дә була: йөзеңне күрдем, син исән! – диде Исраил Йосыфка.

31Йосыф үзенең кардәшләренә һәм атасының өй җәмәгатенә болай диде:

– Мин, барып, фиргавенгә хәбәр ирештерим: «Кәнган җирләрендә яшәгән кардәшләрем белән атамның бөтен өй җәмәгате минем янга күчеп килделәр», – дип әйтим. 32Аңа сезнең сарык асраучылар, көтүчеләр булуыгызны аңлатыйм. «Алар вак һәм эре терлектән барлык мал-туарларын, булган бар мөлкәтләрен үзләре белән алып килделәр», – дип әйтим. 33Әгәр фиргавен, чакырып, сездән: «Шөгылегез нидән гыйбарәт?» – дип сораса, 34сез әйтегез: «Ата-бабаларыбыз кебек, синең колларың без дә бала чагыбыздан бирле хайван асраучылык белән шөгыльләнәбез», – диегез. Бу сезгә Гөшен төбәгендә җирләшеп калу өчен кирәк. Чөнки мисырлылар көтүче халкын сөймиләр, мәкруһ саныйлар[+].

#### 47


Исраил угыллары фиргавен хозурында

1Фиргавен хозурына баргач, Йосыф әйтте:

– Атам белән минем кардәшләрем, вак һәм эре терлектән барлык мал-туарны, булган бар мөлкәтне үзләре белән алып, Кәнган җиреннән монда күчеп килделәр. Хәзер алар монда – Гөшен төбәгендә, – диде.

2Кардәшләреннән бишесен Йосыф үзе белән алып килгән иде, аларны фиргавен хозурына кертеп бастырды. 3Йосыфның кардәшләреннән фиргавен:

– Шөгылегез нидән гыйбарәт? – дип сорады.

Йосыфның кардәшләре:

– Ата-бабаларыбыз кебек, без колларың да көтүчеләр, сарыклар асрыйбыз, – дип җавап бирделәр.

4– Без бу илгә яшәргә дип күчеп килдек, – дип аңлаттылар алар фиргавенгә, – чөнки Кәнган җирендә кытлык хөкем сөрә, көтүлекләр корып кипте. Без колларыңа Гөшен төбәгендә җирләшеп яшәргә рөхсәт бирсәң иде, үтенәбез.

5Фиргавен Йосыфка:

– Атаң белән кардәшләрең монда синең янга килгәннәр, – диде. – 6Бөтен Мисыр иле синең каршыңда: туганнарыңа илнең иң әйбәт җирләрен бир. Әйдә, Гөшен төбәгендә урнашып яшәсеннәр. Араларында белдекле-сәләтле угланнар булса, аларны минем хайван көтүләре өстеннән дә караучы итеп куй.

7Йосыф үзенең атасы Ягъкубны да фиргавен хозурына алып килде. Ягъкуб фиргавенгә хәер-фатихасын бирде. 8Фиргавен Ягъкубтан:

– Сиңа ничә яшь? – дип сорады.

9– Минем горбәттә үткән гомер көннәрем йөз дә утыз елдыр, – дип җавап бирде Ягъкуб. – Гомер елларым аз әле, алары да михнәтләр эчендә үтте, ата-бабаларымның горбәттә үткән гомер еллары белән чагыштырырлык түгел[+].

10Ягъкуб, фиргавенгә янә хәер-фатихасын әйтеп, аның яныннан чыкты.

11Йосыф шулай атасы Ягъкуб белән үзенең кардәшләрен Мисырга урнаштырды; фиргавеннең боерыгында әйтелгәнчә, аларга илнең иң яхшы өлешеннән – Рәмесес төбәгеннән җир биләмәсе бирде[+]. 12Атасы Ягъкубны, үзенең кардәшләрен һәм Ягъкуб токымындагы һәр гаиләне балалары санынча Йосыф икмәк белән тәэмин итте.


Мисырдагы кытлык

13Ул арада кытлык, көчәеп, шул дәрәҗәгә җитте ки, бөтен өлкәләрдә икмәкнең әсәре дә калмады. Мисыр һәм Кәнган җирләре тәмам зәгыйфьләнеп-корып киптеләр. 14Йосыф, Мисыр һәм Кәнган җирләрендә булган бөтен көмеш акчаны икмәк сату бәрабәренә үз кулына туплап, фиргавеннең сарай хәзинәсенә тапшырган иде. 15Шунлыктан Мисыр һәм Кәнган җирләрендәге халыкта акча калмады. Мисырлылар, Йосыф хозурына килеп:

– Безгә ашарга икмәк бир, күз алдыңда егылып үликмени? Безнең бар көмешебез тотылып бетте, – диләр иде.

16Йосыф аларга:

– Көмешегез бетсә, аяклы малыгызны китерегез, терлек бәрабәренә мин сезгә икмәк бирермен, – диде.

17Шуннан соң мисырлылар Йосыфка көтү-көтү терлек китерә башладылар. Китерелгән атлар, ишәкләр, вак терлек һәм эре терлек көтүләре бәрабәренә Йосыф аларга икмәк бирә иде. Ул елны Йосыф терлеккә алмашу юлы белән халыкны икмәккә туендырып торды.

18Ул ел узып, икенче ел кергәч, мисырлылар янә Йосыф каршысына килделәр:

– Син хуҗабыз әфәндедән яшерер урын юк, – диделәр алар. – Безнең акчабыз да төкәнде, терлек-көтүләребез дә син әфәнде кулына күчеп бетте. Җаныбыздан һәм җир биләмәләребездән башка син әфәндегә бирердәй бернәрсәбез дә калмады. 19Инде үз күзең алдында без үзебез дә, туфрак-җирләребез дә шулай харап булсынмыни? Икмәк бәрабәренә үзебезне дә, җирләребезне дә сатып ал. Без җирләребез белән берлектә фиргавеннең коллары булыйк. Ә син безгә орлык бир, орлык биреп, безне үлемнән, җирләребезне, кысыр калып, чүлгә әйләнүдән коткар.

20Шул рәвешчә, Йосыф Мисырдагы җир мәйданнарын да фиргавен өчен сатып ала башлады. Һәрбер мисырлы ачлык кытлыгыннан үзенең җир кисәген сатты. Илдәге бөтен җир мәйданы шулай фиргавеннеке булды. 21Йосыф Мисыр чикләренең бер очыннан икенче очына кадәр булган бар халыкны колга әверелдерде[*]. 22Фәкать каһиннәрнең генә җир биләмәләре сатып алынмады, чөнки аларның җир биләмәләре фиргавен тарафыннан үзләренә беркетелгән, алар шул җир биләмәләре исәбенә туенып яшиләр иде. Шуңа күрә аларның җир биләмәләре сатылмады.

23Йосыф халыкка мөрәҗәгать итеп әйтте:

– Менә мин сезне дә, җирләрегезне дә фиргавен коллары һәм милке итеп сатып алдым, – диде. – Инде менә сезгә орлык, җирне эшкәртеп, иген үстерегез. 24Урып-җыю беткәч, ашлыкның биштән бер өлешен фиргавенгә бирерсез. Биштән дүрте исә чәчүлек орлык һәм үзегезгә, йорт кешеләрегезгә, балаларыгызга азык өчен булыр.

25– Син безнең җаныбызны саклап калдың, – диделәр мисырлылар. – Син әфәндебезнең күңеленә хуш килеп, фиргавенгә кол булып яшик!

26Шулай итеп, Йосыф бөтен Мисыр мәмләкәтендә шул вакыттан алып бүгенгәчә гамәлдә булган канунга нигез салды: каһиннәр кулындагы җир биләмәләреннән кала, илдәге һәр җир биләмәсеннән алынган ашлыкның биштән бере фиргавенгә бирелергә тиеш булды.


Ягъкубның соңгы теләге

27Исраил токымы шулай Мисыр мәмләкәтенең Гөшен өлкәсендә җир биләп яши башлады. Шунда алар, үрчеп, нәселләрен ишәйттеләр.

28Мисыр җирендә Ягъкуб унҗиде ел торды. Аның дөньялыкта яшәү көннәре, гомеренең исәбе йөз дә кырык җиде ел тәшкил итте. 29Әҗәле якынлаша баруын сизеп, ул углы Йосыфны чакыртып алды да:

– Әгәр синең күңелеңә хуш килсәм, мәрхәмәт вә тугрылык күрсәтеп, кулыңны минем ботыма куй да ант ит, – диде. – Зинһар, мине Мисыр туфрагында җирләмә. 30Мин ата-бабаларым янәшәсендә ятарга телим. Мине, Мисырдан алып чыгып, ата-бабаларым янында дәфен кыл.

Йосыф:

– Теләгеңне үтәрмен! – диде[+].

31Исраил:

– Ант ит! – диде.

Йосыф ант итте, һәм Исраил үзенең ятагы өстендә сәҗдә кылды[+].

#### 48


Ягъкубның Менашше белән Эфраимга мөбарәк фатиха бирүе

1Берникадәр вакыттан соң Йосыфка:

– Атаң авырый! – дигән хәбәр китерделәр.

Йосыф, ике углы Менашше белән Эфраимны ияртеп, юлга чыкты.

2Ягъкубка да:

– Углың Йосыф синең янга килә, – дип хәбәр ирештергәннәр иде.

Исраил, бөтен ихтыяр көчен туплап, ятагына торып утырды. 3Йосыфка ул болай диде:

– Мин Кәнганда, Луз шәһәрендә вакытта Кадир Алла, миңа күренеп, мине мөбарәк кылды, 4әйтте: «Мин синең нәселне үрчемле итәчәкмен, аны ишәйтәчәкмен, синең нәселеңнән күп халыклар тудырачакмын. Синнән соң бу җирләрне синең токымыңа мәңгелек милек итеп бирәчәкмен», – диде[+]. 5Мин Мисырга күчеп килгәнгә кадәр, монда туган ике углың шулай ук минекеләр. Эфраим белән Менашше минем өчен, Рубин белән Шимун кебек үк, үз угылларымдыр[+]. 6Инде алардан соң туачак балаларың синең үзеңнеке булыр. Әмма абыйлары мирасында аларның да өлешләре булачак. 7Мин Падданнан[*] кайтып барганда, Кәнган өлкәсендә, Эфратага җитәрәк, юлда минем Рахиләм вафат булды. Мин аны шунда җирләдем.

(Эфрата хәзер Бәйт-Лехем дип йөртелә.)[+]

8Шулчак Исраил, Йосыфның угылларын абайлап:

– Болар кемнәр? – дип сорады.

9Йосыф:

– Болар – миңа Аллаһы насыйп иткән угылларым. Монда, Мисырда тудылар, – дип җавап бирде.

– Аларны яныма якынрак китерче, – диде Исраил. – Мөбарәк кылып, үзләренә фатихамны әйтеп калыйм.

10Картлыктан Исраилнең күзләре зәгыйфьләнгән, ул бөтенләй диярлек күрми иде. Йосыф үз угылларын атасы янына якынрак китерде. Исраил үзенең оныкларын кочаклап үпте дә 11Йосыфка:

– Мин инде синең йөзеңне күрә алырмын дип өмет тә итмәгән идем, ә Аллаһы, менә, синең балаларыңны да күрергә насыйп итте, – диде.

12Йосыф, атасының тезләреннән угылларын алып, Исраил каршында сәҗдәгә егылды һәм башын җиргә тигезде. 13Аннары кече углы Эфраимне уң кулыннан, өлкән углы Менашшены сул кулыннан җитәкләп, Исраил каршысына китереп бастырды. Угылларның кечесе Исраилнең сул кул ягына, өлкәне уң кул ягына туры килә иде. 14Әмма Исраил, кулларын алга таба чалыштырып сузып, уң кулын кече угылның башы өстенә, ә сулын өлкән угылның башы өстенә куйды. 15Аннары, Йосыфны мөбарәк кылып, болай диде:

«Ата-бабаларым Ибраһим белән Исхак табынган Аллаһы,
яратылышымнан бүгенгәчә мине әйдәп барган Аллаһы,
16мине бар явызлыклардан йолып-коткарып калган фәрештә,
мөбарәк фатихаңны насыйп ит Син бу угланнарга!
Минем исемем белән Ибраһим вә Исхак исемнәре
дәвам итсен бу яшь угланнар исемендә!
Җир йөзендә нәселләре ишәйгәннән-ишәйсен!»

17Исраил уң кулын Эфраимнең баш өстенә куйганны күргәч, Йосыф уңайсызланып китте. Атасының уң кулын ул, Эфраим башыннан алып, Менашшеның башы өстенә күчерергә теләде.

18– Әтием, алай түгел бит, – диде ул. – Менашше – беренче булып туган бала, уң кулыңны аның башына куй.

19Ләкин ата кеше килешмәде:

– Беләм, углым, беләм, – диде. – Менашше да бөек бер халыкның нәсел атасына әйләнер, әмма энесе Эфраим аңардан бөегрәк булыр, аның нәселеннән күп халыклар мәйданга чыгар[+].

20Шул көнне Исраил яшьләрне мөбарәк кылып әйтте:

«Киләчәктә үрнәк булыр исемегез Исраилдә:
„Аллаһы сине Эфраим кебек,
Менашше кебек итсен!“ –
дип тәкрарлар исраилиләр, хәер-дога теләгәндә».

Шулай дип, Исраил Эфраимне абыйсы Менашшедан өстенрәк куйды. 21Аннары, Йосыфка мөрәҗәгать итеп:

– Инде мин үләм, – диде ул. – Әмма Аллаһы сезнең янда калачак. Ул сезне ата-бабаларыгыз туфрагына кире кайтарачак. 22Кардәшләреңнекеннән аермалы буларак, мин сиңа өстәмә таулы җир биләмәсе – Шәкемне калдырам, заманында мин аны амориләрдән ук-җәям һәм кылычым белән яулап алган идем.

#### 49


Ягъкубның үз угылларына биргән васыяте

1[•]Ягъкуб, угылларын янына җыеп, әйтте:

«Бирегә җыелыгыз, сезне ниләр көтәсен әйтәчәкмен!

2Җыелыгыз, Ягъкубның угыллары,
атагыз Исраилнең сүзен колак салып тыңлагыз!

3Рубин, өлкән углым! Син – минем кодрәтем,
ирлек куәтемнең әүвәлге җимеше!
Иң абруйлысы һәм көч-шөһрәттә иң беренчесе!
4Ләкин син – ташкын судай дуамал;
беренчелек сиңа бүтән тимәячәк,
чөнки син атаңның ятагына мендең,
ятагымны хыянәтең белән нәҗесләдең[+].

5Бертуган кардәшләр Шимун белән Левинең кылычлары –
дәһшәт коралыдыр![+]
6Уй-ниятләре мәкерледер – саклан, җаным!
Алар җәмгыятеннән күңелем-тәнем ерак торсын!
Ачу-үчтән үтерделәр алар ир-егетне һәм йөрделәр,
кызык ясап, үгезләрнең сеңер-тамырларын кисеп.
7Нәфрәтле күңелләренә ләгънәт төшсен,
ачулары – дәһшәтле, ярсулары – афәтледер!
Нәселләрен Ягъкуб токымнары арасына чәчәрмен,
исраилиләр арасына сибеп таратырмын![+]

8Яһүдә! Кардәшләрең сине данлар, мактар!
Дошманнарың сыртында булыр синең кулың,
кардәшләрең, буйсынып, сиңа баш иярләр![+]
9Яшь бер арысландыр син, Яһүдә углым!
Менә син ау йөреп кайткансың да
ата арыслан, ана арысландай җиргә чүккәнсең –
арысланны борчырга кем соң җөрьәт итсен?![+]
10Хөкемдарлык тәхетеннән Яһүдә һич төшмәс!
Хуҗасы[*] килгәнчегә кадәр,
аның хөкемдарлык таягын[†] кулдан ычкындырмас!
Ил-халыклар аңа буйсынырлар[+].
11Аның ишәгенең бәе – йөзем агачыдыр,
ишәк колыннарының бәе – йөзем ботагы.
Киемнәрен чайкар ул шәрабта,
япанчасын юар йөзем канында.
12Шәрабтандыр аның куе-кучкыл күзләре,
сөттәндер аның җете ап-ак тешләре.

13Зәбулун яшәр диңгез буе җирләрендә,
диңгез көймәләре туктый торган ярда.
Җирләренең чиге булыр Сидунгача[+].

14Исәсхәр – ияргә сала торган ике биштәр арасында яткан,
көче-куәте ташып торган ишәккә тиң.
15Ялы-тынычлыгы өчен яхшы,
күңеленә хуш бер җир күргәч,
шунда ул, йөк ташырга сыртын куеп,
авыр хезмәткә әзер булып яшәр.

16Дан, исраилиләрнең бер ыругы буларак,
үз халкы өстеннән хөкем итәр[+].
17Дан – юл өстендә, сукмак буйларында
сузылып яткан елан, зәһәр елан ул.
Шундый елан ки, атның аягын чагып,
җайдагы шундук аркасына егылып төшәдер[+].

18Йа Раббы, Синең коткаруыңа өмет баглыймын![+]

19Гәд һәрчак юлбасарлар һөҗүменә дучар булыр,
әмма, һөҗүмне кире кагып, үзе һөҗүмгә күчәр.

20Ашер иккән икмәк тук һәм мул булыр,
тәмле ризыклары патшалар табынына куелыр.

21Нәптали – табигатьнең ирекле боланы,
аның авызыннан хикмәтле сүзләр чыгар.

22Йосыф – чишмә ярында үскән,
җимешле, мул җимешле йөзем агачының бер тармагыдыр.
Аның ботаклары диварларны каплап алган.
23Аны күп бимазаладылар,
аның белән дошманлаштылар,
укчылар, аңа төбәп, уклар аттылар.
24Әмма аның үз ук-җәясе куәтен киметмәде,
беләкләре таза-нык, егәрле калды,
чөнки кулларына көчне ул Исраилнең Көтүчесе һәм Кыяташы –
Ягъкубның Кодрәт Иясеннән алды[+].
25Атаңның Алласы сине ярдәмсез калдырмас,
Кодрәт иясе фатихасыннан аермас!
Югарыдан күкләрнең бәрәкәте,
түбәннән төпсез упкыннар бәрәкәте,
күкрәк сөте вә ана карыны бәрәкәте белән
Ул сине мөбарәк кылыр.
26Атаңның хәер-догасы борынгы таулар,
борынгы калкулыклар бәрәкәтеннән артыграк.
Бу бәрәкәтләрнең барчасын Йосыф углыма –
кардәшләре арасында иң өстен торганына насыйп итсен![+]

27Беньямин ерткыч бүре белән бер:
иртәнге авын ашап бетерер,
ә кичке ганимәтен[*] кисәкләп бүләр»[+].

28Исраил токымының унике ыругы менә шулардыр. Әлеге сүзләрне әйтеп, Исраил үз угылларының барысын мөбарәк кылды, һәркайсына тиешле үз фатихасын бирде.


Ягъкубның вафаты

29-30Ягъкуб, үзенең угылларына боерыклар биреп, болай диде:

– Озакламый мин халкымның ата-бабалары белән кушылачакмын. Мине ата-бабаларым янына – Кәнган җиренә, Мәмре янындагы Махпела кырында урнашкан мәгарәгә алып кайтып дәфен кылыгыз. Ул мәгарәне, каберлек өчен, шул кыр белән берлектә бабам Ибраһим хосусый милек итеп хитти Эфроннан сатып алган иде. 31Анда Ибраһим белән бергә аның җәмәгате Сара, Исхак белән аның җәмәгате Рәбика дәфен кылынган. Хатыным Лияне дә мин шунда дәфен кылдым[+]. 32Электә андагы бу кыр һәм мәгарә хиттиләр кулында иде.

33Ягъкуб, үзенең угылларына җиткерәсе боерыкларын, васыятьләрен әйтеп бетереп, ятагына сузылып ятты һәм, җан тәслим кылып, үз халкының ата-бабалары белән кушылды.

#### 50


Ягъкубны дәфен кылу

1Йосыф, атасының өстенә капланып, битеннән үбеп, үкси-үкси елады. 2Аннары, атасының җәсәден[*] бәлзәмләргә дип, үз хезмәтендәге табибларга боерыгын бирде. Табиблар мәетне бәлзәмләү хәстәренә керештеләр. 3Ул эш кырык көн дәвам итте. Бәлзәмләү өчен нәкъ шулкадәр вакыт таләп ителә иде. Мисырлылар исә җитмеш көн матәм тоттылар. 4Матәм көннәре тәмамлангач, фиргавеннең сарай түрәләренә Йосыф әйтте:

– Сезнең күңелегезгә хуш килсәм, зинһар, фиргавенгә үтенечемне ирештерегез: 5атам миңа ант эчереп әйтте: «Мин инде үләм, – диде. – Мине Кәнган җиренә, үзем өчен алдан ук әзерләп куйган урынга илтеп дәфен кыл», – диде. Хәзер менә шунда атамның җәсәден алып барып, дәфен кылып кайтырга миңа рөхсәт бирелсә иде.

6Фиргавен, рөхсәтен биреп:

– Бар, атаңның җәсәден дәфен кылып кайт, антыңны үтә, – диде.

7Йосыф шулай, атасының җәсәден алып, юлга чыкты. Аның белән берлектә фиргавеннең барлык сарай әһелләре һәм идарәчеләре, Мисыр җиренең һәммә түрә кешеләре, 8Йосыфның туган-кардәшләре, аларның, үзенең һәм атасының бөтен өй җәмәгатьләре мәетне озата бардылар. Гөшен җирендә фәкать бала-чага белән вак һәм эре терлек көтүләре генә торып калды. 9Йосыф янында шулай ук арбалар һәм ат менгән җайдаклар да бар иде. Болар һәммәсе зур бер кәрван булып бардылар. 10Үрдүн елгасының аргы тарафындагы Горен-Атад дигән урында туктап, гаять тә көчле һәм сагышлы егълау матәме оештырдылар. Атасы истәлегенә Йосыф оештырган бу егълау матәме җиде көн дәвам итте. 11Бу төбәктә яшәгән кәнганиләр, Горен-Атадтагы бу матәм тамашасын күреп:

– Мисырлыларның егълау матәме бигрәк тә көчле-тәэсирле икән! – диештеләр.

Шул уңайдан Үрдүн буендагы бу төбәккә Әбел-Мисраим[*] дигән исем бирелде.

12Ягъкубның угыллары шулай аталары әйтеп калдырган боерык-васыятьне җиренә җиткереп үтәделәр. 13Аның җәсәден, Кәнган җиренә алып килеп, Мәмре янындагы Махпела кырында урнашкан, кайчандыр бабалары Ибраһим каберлек өчен кыры белән берлектә хитти Эфроннан хосусый милек итеп сатып алган мәгарә эченә дәфен кылдылар[+]. 14Атасын дәфен кылганнан соң, Йосыф үзе, кардәшләре һәм Йосыф белән килгән адәмнәрнең барчасы Мисырга кире әйләнеп кайттылар.


Йосыфның үз агаларын тынычландыруы

15Аталары вафатыннан соң, Йосыфның кардәшләре, үзара кайгырышып:

– Әгәр Йосыф, безгә кинә тотып, эшләгән бөтен явызлыкларыбыз өчен бездән үч алырга теләсә, нишләрбез? – диештеләр. 16Һәм Йосыфка хәбәр күндерделәр:

– Вафаты алдыннан атабыз үзенең васыятендә болай дип боерды: 17«Йосыфка әйтегез: кардәшләрең сиңа күп явызлыклар эшләсә дә, син аларның гаеп һәм гөнаһларын кичер». Инде син безләрне – атаң табынган Аллаһының колларын кичерә күр, – диделәр.

Бу хәбәрне ишеткәч, Йосыфның күзләре яшькә манчылды. 18Ахырда кардәшләре үзләре дә килеп җиттеләр, Йосыф каршында җиргә капланып:

– Бүгеннән без синең колларың! – диделәр.

19Йосыф:

– Курыкмагыз, мин Аллаһы урынында түгел бит! – дип җавап бирде аларга. – 20Сез миңа яманлык эшләргә теләгән булсагыз да, Аллаһы сез теләгән яманлыкны яхшылыкка әверелдерде: менә, күрегез, күпме халыкның тормышы, исәнлеге саклап калынды. 21Шуңа күрә курыкмагыз! Сезне дә, балаларыгызны да карап-ризыкландырып торырмын.

Шулай дип, Йосыф үзенең кардәшләрен тәмам тынычландырды, аларның күңелләренә хуш килердәй сүзләр сөйләде.


Йосыфның вафаты

22Йосыф үзе һәм атасының барлык өй җәмәгатьләре Мисырда шулай яшәүләрен дәвам иттерделәр. Йосыф барлыгы йөз дә ун ел яшәде. 23Гомере эчендә ул углы Эфраимнең оныкларын күрде, Менашшеның углы Макирнең яңа туган балаларын да үзенең тезләре өстенә алып кабул итте[+]. 24Йосыф үзенең кардәш-туганнарына:

– Мин инде үләм, – диде. – Әмма Аллаһы сезгә ярдәм күрсәтәчәк: Ул сезне бу җирләрдән алып чыгып, Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка ант эчеп вәгъдә иткән илгә кире кайтарачак[+].

25Ахырда Йосыф:

– Аллаһы сезгә ярдәмен күрсәткәч, минем сөякләремне бу илдән алып чыгарсыз, – дип, шул хакта Исраил угылларыннан ант иттерде[+].

26Йосыф йөз дә ун яшендә вафат булды. Аны бәлзәмләп, җәсәден Мисырда аерым табутка урнаштырдылар.

### Чыгыш

#### Чыгыш

Чыгыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]


#### 1


Чыгыш


Җәберләнгән исраилиләр Мисырда

1Мисырга Ягъкуб үзенең угыллары һәм аларның гаиләләре белән күченеп килә. Ягъкуб угылларының исемнәре түбәндәгечә: 2Рубин, Шимун, Леви, Яһүдә[†], 3Исәсхәр, Зәбулун, Беньямин, 4Дан, Нәптали, Гәд һәм Ашер[+]. 5Ягъкубның нәсел варислары җитмеш кеше исәпләнеп, углы Йосыф бу вакытта инде Мисырда яши иде[+]. 6Соңрак Йосыф үзе, аның барча ир туганнары һәм әлеге буынның барлык кешеләре дә үлеп бетә, 7ә исраилиләр[†] үрчеп-ишәеп, аларның саны артканнан-арта бара. Шул рәвешле, алар бөтен Мисыр җире буйлап таралалар.

8Вакытлар үтеп, Мисыр тәхетенә Йосыф турында берни белмәүче патша килә[+]. 9Үзенең халкына ул болай дип әйтә:

– Карагыз, исраилиләр бездән күбрәк тә һәм безгә караганда көчлерәк тә! 10Безгә, бик әйбәт уйлап, алар белән нәрсәдер эшләргә кирәк. Югыйсә исраилиләр, тагын да ишәеп, яу-фәлән булган очракта, дошманнарыбызга кушылып, безгә каршы сугышырга һәм бездән аерылып китәргә мөмкиннәр.

11Шуңа күрә мисырлылар, исраилиләрне авыр эш белән интектерү максатыннан, алар өстеннән назыйрлар билгеләделәр һәм, фиргавенгә[†] мал-мөлкәт туплау өчен, Питом һәм Рәмесес шәһәрләрен төзергә мәҗбүр иттеләр[+]. 12Әмма мисырлылар исраилиләрне нинди генә авырлыкларга дучар итсәләр дә, тегеләр артканнан-арта гына бардылар һәм ил буйлап һаман күбрәк таралдылар. Мисырлылар исраилиләрдән тагын да ныграк курка башладылар, 13шуңа күрә, һич кызганмыйча, аларны эшләргә мәҗбүр иттеләр. 14Мисырлылар, алардан балчык издереп, кирпеч суктырып, кырлардагы бөтен эшләрен эшләтеп, тормышларын аяныч хәлгә төшерделәр – исраилиләр нинди генә эштә булмасын, аларга карата миһербансыз кыландылар.

15Шифра һәм Пуга исемле гыйбри[*] кендек әбиләренә Мисыр патшасы болай диде:

16– Гыйбри хатын-кызларга бала табарга ярдәм иткәндә, яңа туган сабыйның нинди җенестән булуын карагыз: ир бала булса – үтерегез, кыз бала туса – калдырыгыз!

17Әмма кендек әбиләре Аллаһыдан[†] курка һәм Аны хөрмәт итә иделәр, шуңа күрә Мисыр патшасы әмерен тыңламадылар – ир балаларны исән калдыра бардылар. 18Мисыр патшасы, кендек әбиләрен үз янына чакыртып:

– Ни өчен сез болай эшлисез? Ни өчен яңа туган ир балаларны исән калдырасыз? – дип сорады.

19Кендек әбиләре фиргавенгә:

– Гыйбри хатын-кызлар Мисыр хатын-кызлары кебек түгел, алар тазалар һәм, без барып җиткәндә, балаларын инде тудырган булалар, – дип җавап кайтардылар.

20-21Кендек әбиләре Аллаһыдан курыкканга һәм Аны хөрмәт иткәнгә күрә, Ул аларга игелек күрсәтте – гаиләле итте. Исраилиләр исә артканнан-арта барды.

22Ахыр чиктә, фиргавен үзенең барлык халкына әмер бирде:

– Гыйбриләрнең яңа туган ир балаларын Нил елгасына ташлагыз, ә кыз балаларын исән калдырыгыз.

#### 2


Мусаның тууы

1Леви ыругыннан булган бер ир шул ук ыругтан бер хатынга өйләнде[+]. 2Хатын, балага узып, ир бала тапты һәм, матурлыгына сокланып, аны өч ай яшереп асрады. 3Алга таба да баласын яшереп тоту мөмкин булмагач, ул, камыш кәрзин алып, аны сумала белән сылады да шуңа сабыен салды, аннары кәрзинне елга буендагы камышлар арасына куйды. 4Сабыйның апасы исә, аның белән нәрсә булыр икән дип, ерактан күзәтеп торды.

5Бераздан фиргавен кызы елгага су коенырга килде, ә аңа хезмәт күрсәтүче хатын-кызлар яр буенда йөреп тордылар. Кыз, камыш арасындагы кәрзинне күреп, бер хезмәтчесенә аны алып килергә кушты. 6Кәрзинне ачуга, фиргавен кызы, анда елап яткан сабыйны күреп, аны бик кызганды.

– Бу – гыйбри бала, – диде ул.

7Сабыйның апасы, фиргавен кызы янына килеп:

– Сабыйны күкрәк сөте белән туендырырга һәм аны тәрбияләргә берәр гыйбри хатынны табып китеримме? – дип сорады.

8– Бар, китер, – диде фиргавен кызы.

Сабыйның апасы китте һәм баланың анасын алып килде.

9– Бу сабыйны ал да миңа аны имезеп үстереп бир, – диде фиргавен кызы. – Мин сиңа түләрмен.

Хатын, баланы үзенә алып, аны карады-бакты. 10Бала үсә төшкәч, ул аны фиргавен кызына бирде; ә кыз исә аны үз баласы кебек кабул итте. Ул аңа Муса[*] дигән исем кушты һәм әйтте:

– Чөнки мин баланы судан үзем тартып чыгардым, – диде.


Мусаның Мидьянга качуы

11Үсеп җиткәч, Муса бервакыт үз халкы арасына чыкты һәм аның авыр хезмәт башкаруын күрде. Шунда ул бер мисырлының үз халкы кешесен – гыйбрине кыйнавын күреп алды. 12Як-ягына карады да, беркем дә юклыгын күргәч, әлеге мисырлыны, үтереп, комга күмеп куйды. 13Икенче көнне Муса ике гыйбринең сугышуын күрде. Рәнҗетүчедән сорады:

– Син нигә үзеңнең якыныңны кыйныйсың? – диде.

14Ә анысы:

– Безнең өстән сине башлык һәм хөкемче итеп куйдылармы әллә?! Мисырлыны үтергән кебек, мине дә үтерергә телисеңме? – диде.

Муса курка калды, «Минем нәрсә эшләгәнемне барысы да белә икән», – дип уйлады.

15Мусаның нәрсә эшләгәнен белгәч, фиргавен аны үтертергә теләде, ә Муса исә, фиргавеннән качып, Мидьян җиренә юл тотты. Анда ул бер кое янына килеп утырды. 16Мидьянда бер каһиннең[*] җиде кызы бар иде; алар, аталарының сарыкларын сугару өчен, әлеге кое янына килделәр дә улакларга су тутырдылар. 17Әмма берничә көтүче, килеп, кызларны куып җибәрде. Муса исә, урыныннан торып, кызларны яклап чыкты һәм аларның терлекләренә су эчерде. 18Кызлар өйләренә кайткач, аталары Регуил алардан:

– Нигә бүген иртә кайттыгыз? – дип сорады[+].

19Кызлары аңа:

– Көтүчеләр безне куарга теләгән иде, әмма ниндидер бер мисырлы яклап калды, хәтта безгә су алып бирде һәм сарыкларыбызга эчерде, – дип җавап кайтарды.

20Кызларына Регуил:

– Кайда ул кеше? Сез аны нишләп калдырдыгыз? Чакырыгыз, безнең белән бергә ашап алсын, – диде.

21Муса бу кешедә калырга риза булды, һәм Регуил үзенең Сиппора исемле кызын Мусага кияүгә бирде. 22Сиппора, балага узып, ир бала тапты, һәм Муса аңа Гершом[*] дигән исем бирде. Шушы чит-ят җирдә үзе килмешәк булганга күрә, углын ул шулай атады.

23Күп вакытлар узды. Мисыр патшасы үлде, ә исраилиләр авыр эштән зар еладылар, сыкрандылар. Аларның фөрьядлары[*] Аллаһыга барып иреште. 24Аллаһы аларның сыкрануларын ишетте һәм Ибраһим, Исхак, Ягъкуб белән төзегән килешүен[†] исенә төшерде –[+] 25Исраил халкының газап чигүен күреп, аларны кызганды[+].

#### 3


Аллаһының Мусаны чакыруы

1Муса үзенең кайнатасы – Мидьян каһине Итероның[*] вак терлекләрен көтә иде. Бервакыт ул, сарыкларын чүлгә алып китеп, Аллаһы тавы Хореб[*] янына килеп чыкты[+]. 2Шунда янып торган күгән куагы эчендә аның алдында Раббы[†] фәрештәсе пәйда булды. Муса куакның януын, әмма һич янып бетмәвен күрде. 3Шулчак ул: «Ни өчен куак дөрләп яна, әмма янып бетми? Мин бу сәер күренешне якынрак барып карыйм әле», – дип уйлады.

4Раббы, Мусаның куакны карарга килүен күреп, куак арасыннан аңа:

– Муса! Муса! – дип эндәште.

– Мин мондамын, – дип җавап кайтарды Муса.

5– Якын килмә, – диде Аллаһы, – аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын – изгедер[+]. 6Мин – синең ата-бабаларыңның Алласымын; Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы!

Муса, Аллаһыга карарга куркып, йөзен каплады[+].

7Раббы әйтте:

– Халкымның Мисырда газап чигүен күрдем, назыйрларның җәбереннән ничек сыкрануын ишеттем. Мин әлеге халыкның ачы кайгысын беләм. 8Шуңа күрә аны мисырлылар коллыгыннан азат итәргә дип иңдем: әлеге халыкны Мин, шул җирдән алып чыгып, иркен һәм уңдырышлы, сөт вә бал агып торган якларга алып барачакмын. Анда төрле халыклар: кәнганиләр[†], хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр һәм явүсиләр яши[+]. 9Әйе, Исраил халкының ялваруы Миңа иреште, шулай ук мисырлыларның аларны ничек изүен дә күрдем[+]. 10Менә Мин хәзер сине фиргавен янына җибәрәм. Бар һәм Минем халкымны – Исраил халкын – Мисыр җиреннән алып чык!

11Муса исә Аллаһыга болай диде:

– Фиргавен янына барып, Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыгарга мин кем соң?!

12– Мин синең янәшәңдә булырмын! – диде Аллаһы. – Сине Мин җибәргәннең исбаты шул булыр: халыкны Мисыр җиреннән алып чыккач, сез, бу тауга килеп, Миңа табынырсыз![+]

13Муса исә:

– Әгәр мин, барып, Исраил халкына: «Мине сезнең ата-бабаларыгызның Алласы җибәрде», – дисәм, ә алар миннән: «Аның исеме ничек соң?» – дип сораса, мин нәрсә дип җавап кайтарырмын? – диде.

14Аллаһы Мусага болай дип җавап бирде:

– Мин – Мәңге Булучы[*]. Исраил халкына: «Сезнең янга мине Мәңге Булучы җибәрде», – дип әйт[+].

15Мусага Аллаһы тагын болай диде:

– Исраилиләргә әйт: «Сезнең ата-бабаларыгызның Раббы Алласы – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы – мине сезнең янга җибәрде». Минем исемем мәңгегә шушы булыр, һәм Мине буыннан-буынга шушы исем белән белерләр!

16Бар, Исраил өлкәннәрен[†] җый һәм аларга тапшыр: «Сезнең ата-бабаларыгызның Раббы Алласы – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубның Алласы – минем алда пәйда булды һәм: „Мисырда сезнең белән ни-нәрсә эшләүләрен күреп, 17Мин сезне Мисыр коллыгыннан алып чыгарга, кәнганиләр, хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр һәм явүсиләр яшәгән, сөт вә бал агып торган җиргә алып барырга булдым“, – дип әйтте».

18Өлкәннәр сине тыңларлар һәм синең белән Мисыр патшасы янына барырлар. Сез аңа әйтерсез: «Безгә Раббы, гыйбриләр Алласы күренде. Раббы Аллабызга корбаннар китерү өчен, безгә, зинһар, өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга рөхсәт ит».

19Мисыр патшасының сезгә китәргә рөхсәт итмәячәген Мин беләм; әгәр бер кодрәтле кул аны мәҗбүр итмәсә, сез китмәячәксез. 20Үземнең кодрәтем белән могҗизалар кылып, мисырлыларны Мин тар-мар итәрмен. Шуннан соң Мисыр патшасы сезгә китәргә рөхсәт итәр[+]. 21Мин мисырлылар күңелендә Исраил халкына карата кызгану хисе уятырмын, һәм сез Мисырдан буш кул белән китмәячәксез[+]. 22Барлык Исраил хатын-кызлары мисырлы күршеләреннән, шулай ук янәшә йортларда яшәүче башка хатын-кызлардан алтын-көмеш һәм кием-салым сорар. Сез бу бүләкләрне үзегезнең угылларыгызга һәм кызларыгызга кидерерсез. Сез шул рәвешле мисырлыларны талап китәрсез.

#### 4


Аллаһының Мусага дәлилләр китерүе

1Шунда Муса:

– Әгәр Исраил халкы миңа ышанмаса, сүземне тыңламаса, «Раббы синең алда пәйда булмады» дисә, нәрсә эшләрмен? – дип сорады.

2Раббы Мусадан:

– Синең кулыңда нәрсә ул? – дип сорады.

– Юл таягым, – дип җавап кайтарды Муса.

3– Таягыңны җиргә ташла, – диде Раббы.

Мусаның таякны җиргә ташлавы булды, таяк шундук еланга әверелде. Муса еланнан читкә сикерде, 4ләкин Раббы аңа:

– Кулыңны суз да еланны койрыгыннан тотып ал, – диде.

Мусаның, кулын сузып, еланны койрыгыннан тотып алуы булды, елан аның кулында шундук янә таякка әверелде. 5Раббы әйтте:

– Менә шулай эшлә, шул чагында кешеләр ата-бабалары Раббы Алласының, Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб Алласының, синең алда пәйда булуына ышанырлар.

6Раббы Мусага тагын шуны әйтте:

– Кулыңны куеныңа тык.

Муса кулын япанчасы астына тыкты. Ә инде кире чыгарганда, кулы йогышлы тире авыруыннан кардай агарган иде.

7– Хәзер кулыңны яңадан куеныңа тык, – диде Раббы, һәм Муса янә кулын куенына тыкты, ә кулын кире алганда, тәненең башка урыннары кебек, ул сәп-сәламәт иде. 8Аннары Раббы:

– Әгәр кешеләр беренче могҗизага ышанмасалар, икенче могҗизаны күрсәткәч ышанырлар, – диде. – 9Әгәр инде ике могҗизага да ышанмасалар һәм сине тыңламасалар, Нил елгасыннан бераз су ал да җиргә түк; җиргә тиюгә, су шундук канга әверелер.

10Әмма Муса Раббыга әйтте:

– И Хуҗа-Хакимем[†]! Мин элек тә матур итеп сөйләми идем, хәзер дә, Син Үзеңнең колың белән сөйләшеп торганда да шулай. Мин тотлыгучан һәм сакаумын[+].

11Раббы аңа әйтте:

– Кешегә телне кем бирә?! Кешене кем телсез яки чукрак ясый ала?! Кешене кем сукыр яисә күзле итә?! Мин, Раббы, түгелме?![+] 12Хәзер бар; син сөйләгәндә, Мин сиңа ярдәм итәрмен һәм нәрсә әйтергә кирәклегенә өйрәтермен.

13Муса исә Раббыга:

– Әй Хуҗа-Хакимем, зинһар өчен, башка берәүне җибәр! – диде.

14Шулчак Раббы ачуланып әйтте:

– Леви ыругыннан Һарун синең туганың түгелме?! Мин аның сүзгә оста икәнен беләм. Ул инде сине каршыларга чыкты һәм сине күрүенә шат булыр. 15Һарунга син нәрсә сөйләргә кирәклеген әйтерсең. Нәрсә сөйләргә кирәклеген Мин сезгә әйтермен һәм нәрсә эшләргә икәнен өйрәтермен. 16Һарун исә синең урыныңа халык белән сөйләшер. Ул – синең авызың, ә син аның өчен Аллаһы кебек булырсың. 17Кешеләргә могҗизалар күрсәтү өчен, үзең белән юл таягыңны ал.


Мусаның Мисырга әйләнеп кайтуы

18Муса, үзенең кайнатасы Итеро янына кайтып, аңа:

– Зинһар, миңа Мисырга кайтырга рөхсәт бир, анда минем туганнарым исән-сау микән, шуны беләсем килә, – диде.

– Бар, имин йөр! – диде Итеро.

19Муса әле Мидьянда чакта ук Раббы аңа:

– Мисырга кайт, сине үтерергә теләгән барча кешеләр инде үлделәр, – дигән була[+].

20Һәм менә Муса, хатынын һәм балаларын ишәккә утыртып, Мисырга юл тотты, Аллаһы таягын да үзе белән алды.

21Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Мисырга кайткач, Минем кодрәтем белән тудырылган барлык могҗизаларны фиргавен алдында күрсәтергә онытма. Ә Мин аның йөрәгенә кирелек салырмын, һәм халыкка ул китәргә рөхсәт итмәс[+]. 22Фиргавенгә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Исраил – Минем беренче углым;[+] 23Мин сиңа, углымны Миңа табынырга җибәр, дидем. Син җибәрмәдең, һәм хәзер Мин синең беренче углыңны үтерәчәкмен».

24Мисырга барганда, Муса, төн үткәрергә дип, юлда туктагач, аны Раббы очратты һәм үтерергә теләде. 25-26Ә Сиппора чакматаш пычак белән углының җенес әгъзасыннан тиресен кисеп алды да әлеге тирене Мусаның аякларына тидерде. Шуннан соң Раббы Мусаны исән калдырды. Һәм Сиппора:

– Хәзер инде син – минем кан аша киявем, – дип әйтте. (Моны ул углын сөннәткә утыртканга[†] күрә әйтте.)

27Раббы Һарунга:

– Чүлгә Мусаны каршыларга бар, – диде.

Шуннан Һарун китте һәм Аллаһы тавында Муса белән очрашты, күрүгә, Мусаны үбеп алды. 28Муса аңа Раббы әйтергә кушкан барлык сүзләрне һәм нинди могҗизалар күрсәтергә боерганны сөйләп бирде. 29Шуннан Муса белән Һарун исраилиләрнең барлык өлкәннәрен җыйдылар. 30Раббының Мусага әйткән барлык сүзләрен Һарун халыкка җиткерде һәм алар алдында могҗизалар кылды. 31Кешеләр Муса белән Һарунга ышандылар; аларның газапларын Раббының күрүен һәм Раббының аларны кайгыртуын белгәч, исраилиләр Раббыга баш иделәр, сәҗдә кылдылар.

#### 5


Фиргавеннең исраилиләрне җәзалавы

1Муса белән Һарун, фиргавен янына барып, менә нәрсә диделәр:

– Исраилнең Раббы Алласы сиңа: «Минем хөрмәткә бәйрәм ясасыннар өчен, халкыма чүлгә чыгарга рөхсәт ит», – дип әйтә.

2Фиргавен исә:

– Кем соң ул Раббы?! Нишләп әле мин аны тыңларга һәм исраилиләрне җибәрергә тиеш?! Мин Раббыны белмим һәм исраилиләргә китәргә рөхсәт итмим! – диде[+].

3– Гыйбриләр Алласы безгә күренде, – дип җавап бирде Һарун белән Муса. – Зинһар, Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, безгә өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга рөхсәт ит. Әгәр моны эшләмибез икән, Ул безне үтерер: без йә берәр авырудан үләрбез, йә кылычтан һәлак булырбыз.

4Ә Мисыр патшасы:

– Муса, Һарун! Ни өчен халыкка эшләргә комачаулыйсыз? Барыгыз, эшләгез! 5Сезнең халык бик күбәйде, ә сез аларны эштән аермакчы! – дип әйтте.

6Исраилиләр өстеннән күзәтчелек итүче назыйрларга һәм җитәкчеләргә фиргавен шул көнне үк әмер бирде:

7– Элек сез, кирпеч сугу өчен, салам бирә идегез, хәзер инде саламны үзләре барып тапсыннар. 8Алар сугарга тиешле кирпеч саны элеккечә калсын, кимемәсен. Алар ялкауландылар, шуңа күрә үз Аллаларына корбан китерү өчен җибәрүемне сорыйлар. 9Күбрәк эшләргә мәҗбүр итегез, ул чагында алар эшләрләр һәм ялган сүзләрне тыңламаслар.

10Назыйрлар һәм җитәкчеләр, халык янына барып:

– Моннан соң фиргавен сезгә, кирпеч сугу өчен, салам бирмәскә карар итте; 11хәзер барыгыз, саламны үзегез табыгыз, ә кирпечне элек күпме суккан булсагыз, хәзер дә шулкадәр үк әзерләргә тиешсез, – диделәр.

12Шуннан соң исраилиләр бөтен Мисыр буйлап салам урынына камыл җыярга чыгып киттеләр. 13Назыйрлар:

– Сугылган кирпечнең күләме элеккечә, саламыгыз булган вакыттагы сыман калсын! – дип, аларны мәҗбүрләп эшләттеләр.

14Фиргавеннең назыйрлары исраилиләр арасыннан билгеләп куелган җитәкчеләрне:

– Сез хәзер кирпечне нигә элекке күләмдә сукмыйсыз? – дип кыйнадылар.

15Әлеге җитәкчеләр фиргавенгә барып зарландылар:

– Син нишләп безнең белән – үзеңнең колларың белән шулай эшлисең? 16Салам бирмисең, ә үзең элек күпме кирпеч суккан булсак, хәзер дә шулкадәр кирпеч сугуны таләп итәсең, шуның өстенә әле безне кыйныйлар. Шулай эшләп, синең кешеләр үз өстенә гаеп ала!

17Фиргавен исә:

– Сез ялкауландыгыз, эшләргә теләмисез, шуңа күрә Раббыгызга корбан китерү өчен китәргә рөхсәт сорыйсыз. 18Ә хәзер барыгыз, эшләгез! Сезгә бернинди дә салам бирмәячәкбез, элек күпме кирпеч суккан булсагыз, хәзер дә шулкадәр үк кирпеч бирергә тиешсез, – диде.

19Исраилиләрнең җитәкчеләре «Сугылган кирпечнең көндәлек күләме кимемәскә тиеш!» дигәнне ишеткәч, үзләренең бәлагә таруларын аңладылар.

20Фиргавен яныннан чыккач, алар үзләрен көтеп торучы Муса белән Һарунны очраттылар.

21– Безне фиргавен һәм аның күзәтчеләре нәфрәтенә дучар иткән өчен, Раббы сезгә җәза бирсен! Сез фиргавенне, аның хезмәтчеләрен безгә дошман ясадыгыз һәм, безне үтерү өчен, аларга кылыч тоттырдыгыз, – диделәр алар Муса белән Һарунга.


Мусаның Аллаһыга зарлануы

22Муса кабат Раббыга мөрәҗәгать итте:

– Йа Хуҗа-Хакимем, нигә Син Үз халкыңны шундый бәлагә дучар кылдың? Нәрсәгә дип мине бирегә җибәрдең[+]? 23Мин, фиргавенгә барып, аңа Синең исемеңнән сөйләп бирдем, һәм ул шул вакыттан бирле халыкны җәберли башлады. Син бит, халыкка ярдәм итү өчен, бернәрсә дә эшләмәдең!

#### 6

1Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Фиргавен белән нәрсә эшләвемне син менә хәзер күрерсең. Мин аңа каршы Үземнең кодрәтемне юнәлтермен, һәм ул Минем халкыма китәргә рөхсәт итәчәк, хәтта үзе үк аларны куып җибәрәчәк, чөнки Мин аңа Үземнең кодрәтемне кулланырмын.


Аллаһының Мусаны кабат чакырып алуы

2Аллаһы Мусага янә әйтте:

– Мин – Раббы; 3Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб алдында пәйда булган Кадир Алламын, әмма әлегә алар Раббы дигән исемемне белми тордылар[+]. 4Моңарчы алар килмешәк булып яшәгән Кәнган җирен Мин, килешү төзеп, үзләренә биләмәгә бирергә вәгъдә иткән идем. 5Мисырлылар кол иткән Исраил халкының ыңгырашуын ишетеп, Мин әлеге килешүне искә төшердем. 6Шулай булгач, Исраил халкына әйт: «Мин – Раббы, Мин сезне мисырлыларның авыр хезмәтеннән коткарырмын, һәм сез аларның коллары булмассыз. Мин, Үземнең кодрәтем белән мисырлыларга куркыныч җәзалар җибәреп, сезне азат итәрмен. 7Сез – Минем халкым, ә Мин сезнең Аллагыз булырмын. Мисыр изүеннән азат ителгәч, Минем Раббы Аллагыз булуымны белерсез[+]. 8Мин сезне Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубка бирергә ант иткән җиргә алып барачакмын һәм шул җирне сезгә биләмә итеп бирәчәкмен. Мин – Раббы»[+].

9Шушы сүзләрне Муса исраилиләргә сөйләде, әмма алар аны тыңлап та тормадылар, чөнки авыр хезмәттән төшенкелеккә бирелгән иделәр. 10Шул чагында Раббы Мусага әйтте:

11– Бар, Мисыр патшасына – фиргавенгә әйт, Исраил халкына үз җиреннән китәргә рөхсәт итсен.

12Муса исә болай дип җавап кайтарды:

– Исраил халкы тыңларга теләмәгәнне, фиргавен мине тәгаен тыңларга теләмәс! Мин бит бик начар сөйлим!

13Әмма Раббы, Муса һәм Һарун белән сөйләшеп, Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыгар өчен, аларга Исраил халкы һәм Мисыр патшасы, ягъни фиргавен янына барырга боерды.


Муса белән Һарунның нәсел шәҗәрәсе

14Үзләренең токымнарында нәселбашлары булган кешеләр түбәндәгеләр. Исраилнең беренче углы булган Рубиннең дүрт углы: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Кәрми. Рубиннәр токымы әнә шулардан башлана[+].

15Шимунның угыллары: Емуил, Ямин, Оһад, Яхин, Сохар һәм кәнгани хатыннан туган углы Шаул. Шимуннар токымы әнә шулардан башлана[+].

16Нәсел шәҗәрәсеннән күренгәнчә, Леви угылларының исемнәре: Гершон, Коһат һәм Мерари. Леви йөз дә утыз җиде ел яшәде[+]. 17Гершон угыллары: үзләренең нәселләре белән Либни вә Шимгый. 18Коһат угыллары: Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел. Коһат йөз дә утыз өч ел яшәде. 19Мерари угыллары: Махли белән Муши. Шәҗәрәдән күренгәнчә, болар барысы да – левиләр токымы[+].

20Амрам үз атасының кыз туганы Йөхәбәдкә өйләнде; аларның угыллары: Һарун белән Муса. Амрам йөз утыз җиде ел яшәде[+].

21Исһар угыллары: Корах, Непег һәм Зихри[+].

22Уззиел угыллары: Мишаил, Элсафан һәм Ситри[+].

23Һарун Амминадабның кызына, Нахшонның кыз туганы Элишебага өйләнде, һәм аларның Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамар исемле угыллары туды[+].

24Корах угыллары: Ассир, Элкана һәм Абиасаф. Корахлар токымы әнә шулардан башлана[+].

25Һарунның углы Элгазар Путиелның бер кызына өйләнде, һәм аларның угыллары Пинхәс туды.

Болар – Леви токымының нәселбашлары[+].

26Әлеге Һарун белән Муса – Раббы: «Исраилиләр гаскәрен йорт-гаилә буенча Мисыр җиреннән алып чыгыгыз!» – дип кушкан кешеләр. 27Алар: «Исраил халкын Мисырдан чыгар!» – дип, Мисыр патшасы, ягъни фиргавен белән сөйләшкән кешеләр.


Аллаһының Мусага биргән әмере

28Мисырда Муса белән сөйләшкән чакта, Раббы болай диде:

29– Мин – Раббы. Мин сиңа нәрсә әйтсәм, шуларның барысын да Мисыр патшасына, ягъни фиргавенгә җиткер!

30Җавабында Муса:

– Мин бит бик начар сөйлим, фиргавен мине тыңлармы? – диде.

#### 7

1Раббы исә Мусага:

– Фиргавен өчен Мин сине Аллаһы кебек итәрмен, ә Һарун синең пәйгамбәрең булыр, – диде. – 2Сиңа нәрсә боерсам, барысын да туганың Һарунга әйт, ә ул, Исраил халкына бу җирдән чыгарга рөхсәт итсен өчен, фиргавенгә җиткерер. 3Мин исә фиргавенне киреләндерермен, ә соңыннан Мисырда бик күп могҗизалар тудырырмын. 4Ләкин фиргавен ул чагында да тыңларга теләмәс. Шуннан соң Мин, Үземнең кодрәтем белән мисырлылар өстенә куркыныч җәзалар җибәреп, Үз гаскәремне – халкым Исраилне Мисыр җиреннән алып чыгармын. 5Мисыр өстенә авыр кулымны сузып, Үз халкымны шуннан алып чыкканда, мисырлылар Минем Раббы булуымны белерләр.

6Раббы ничек кушса, Муса белән Һарун шулай эшләделәр. 7Алар фиргавен белән сөйләшкәндә, Муса – сиксән, ә Һарун сиксән өч яшьтә иде.


Таякның еланга әверелүе

8Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

9– Фиргавен сездән могҗиза күрсәтүне таләп итсә, Һарунга әйт, ул үзенең юл таягын җиргә ташласын, һәм таяк фиргавен күз алдында еланга әверелер.

10Муса белән Һарун фиргавен янына бардылар һәм, Раббы нәрсә кушкан булса, шуны үтәделәр. Һарунның таякны җиргә ыргытуы булды, таяк фиргавен һәм аның хезмәтчеләре күз алдында еланга әверелде. 11Шуннан соң фиргавен үзенең акыл ияләрен һәм тылсымчыларын чакырып китерде, һәм Мисыр сихерчеләре тылсымнары белән Һарун кылганны кылдылар: 12таякларын җиргә ташлаулары булды, һәр таяк шундук еланга әверелде, әмма Һарунның таягы тегеләрнең барлык таякларын йотып бетерде. 13Фиргавен исә һаман киреләнә бирде. Барысы да Раббы әйткәнчә булды: фиргавен Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты.


Суның канга әверелүе

14Раббы шуннан Мусага әйтте:

– Фиргавеннең йөрәге йомшармый, халыкка китәргә рөхсәт бирми ул. 15Иртә белән фиргавен Нил елгасы буена чыгар, син, шунда барып, аны көт. Еланга әверелгән теге таягыңны да үзең белән ал 16һәм фиргавенгә болай дип әйт: «Раббы, гыйбриләр Алласы, мине синең янга җибәреп: „Миңа табыну өчен, халкыма чүлгә чыгарга рөхсәт ит“, – дип әйтергә кушкан иде. Ләкин син моңарчы Аны тыңламадың. 17Шунлыктан Раббы болай дип әйтә: „Хәзер син Минем Раббы икәнемне белерсең!“ Менә, кулымдагы таягым белән Нил елгасына сугуым булыр, су канга әверелер. 18Андагы балык үлеп бетәр, елга сасый башлар, һәм мисырлылар аннан су эчә алмас».

19Раббы болай дәвам итте:

– Һарунга әйт, ул үзенең таяк тоткан кулын Мисырдагы барлык елгалар, арыклар, күлләр һәм һәр сусаклагыч өстенә сузсын, аның шулай эшләве булыр – шундук барча сулар канга әверелер. Мисырның һәр җирендә кан булыр. Хәтта агач һәм таш савытлардагы су да канга әверелер.

20Муса белән Һарун Раббының кушканын үтәделәр. Һарунның фиргавен вә аның хезмәтчеләре күз алдында, таягын күтәреп, Нил елгасына сугуы булды – бөтен су канга әверелде. 21Нилдагы балыклар үлде, һәм, андагы су сасып, мисырлылар аннан су эчә алмадылар. Мисырның һәр җирендә кан иде. 22Мисыр тылсымчылары, үз сихерләрен кулланып, шуны ук эшләделәр. Фиргавен, киреләнеп, Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты. Һәммәсе дә Раббы әйткәнчә булды. 23Фиргавен, Муса белән Һарунның кылган эшләренә игътибар бирмичә, борылып, өенә кайтып китте. 24Барлык мисырлылар елга суын эчә алмадылар һәм эчәргә су табу максаты белән Нил ярлары буйлап коелар казыдылар.

25Раббының Нил елгасына сугуына җиде көн узды.

#### 8


Бакалар

1Раббы Мусага әйтте:

– Фиргавен янына бар һәм аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Халкымны Миңа табынырга җибәр. 2Әгәр рөхсәтеңне бирмәсәң, Мин синең бөтен илеңне бака белән тутырырмын. 3Нил елгасында бакалар мыжгып торыр; һәм алар, судан чыгып, синең өеңә, йокы бүлмәңә, урын-җиреңә, хезмәтчеләрең һәм халкың яшәгән өйләргә, мичләреңә һәм күәс чиләкләреңә кереп тулыр. 4Алар синең өскә, халкың һәм барча хезмәтчеләрең өстенә сикерер».

5Раббы янә Мусага әйтте:

– Һарунга әйт, юл таягы тоткан кулын елгалар, арыклар, күлләр өстенә сузып, Мисыр өстенә бакалар җибәрсен.

6Һарун үзенең кулын Мисыр сулыклары өстенә сузды, һәм шундук бакалар, чыгып, бөтен Мисырны каплап алдылар. 7Әмма тылсымчылар да, үз сихерләрен кулланып, Мисыр җирен бака белән тутырды.

8Фиргавен шунда Муса белән Һарунны чакырып әйтте:

– Раббыга дога кылыгыз, миннән һәм минем халкымнан бакаларны алсын. Шуннан мин сезнең халкыгызга Раббыга корбан китерү өчен китәргә рөхсәт итәрмен[+].

9Муса фиргавеннән:

– Син минем кайчан дога кылуымны телисең? – дип сорады. – Мин синең өчен, хезмәтчеләрең һәм халкың өчен дога кылып сорармын. Шуннан соң бакалар синең яныңнан һәм сарайларыңнан китәрләр, бары тик Нил елгасында гына калырлар.

10– Иртәгә, – дип җавап кайтарды фиргавен.

– Син әйткәнчә булыр, һәм шунда син Раббы Аллабызга тиң бер зат та булмавын белерсең, – диде Муса. – 11Бакалар синнән, синең сарайларыңнан, хезмәтчеләреңнән һәм халкыңнан китәрләр; алар бары тик Нил елгасында гына калырлар.

12Муса белән Һарун фиргавен яныннан киттеләр, һәм Муса, фиргавен башына төшкән бака афәтен туктатуын үтенеп, Раббыга дога кылды. 13Раббы Мусаның үтенечен канәгатьләндерде: өйләрдәге, ишегалларындагы һәм кырлардагы бакалар үлеп бетте. 14Үле бакаларны өемнәргә җыярга керештеләр; шуннан бөтен җир сасый башлады. 15Ләкин фиргавен, бакалардан арынуын күреп, янә киреләнде һәм, Раббы әйткәнчә, Муса белән Һарунның сүзләрен игътибарга алмады.


Черкиләр

16Раббы Мусага әйтте:

– Һарунга әйт: «Таягыңны сузып, тузанлы җиргә сук!» Шул чагында бөтен Мисырдагы тузан черкигә әверелер.

17Алар нәкъ шулай эшләделәр дә. Һарунның, таяк тоткан кулын сузып, тузанлы җиргә сугуы булды, бөтен Мисырда тузан бөртекләре черкигә әверелде дә, кешеләрне һәм терлекне черки сырып алды. 18Тылсымчылар үз сихерләре белән тузанны черкигә әверелдерә алмадылар. Шулай итеп, кешеләрне һәм терлекне черки басты. 19Тылсымчылар фиргавенгә:

– Моны Аллаһы эшләде, – диделәр.

Әмма фиргавен һаман киреләнде һәм аларны тыңламады. Һәммәсе Раббы әйткәнчә булды.


Чебеннәр

20Раббы Мусага әйтте:

– Иртәгә иртүк тор да, фиргавен елга буена барганда, аның каршына чыгып бас һәм, Раббы болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 21Әгәр Минем халкыма китәргә рөхсәт итмисең икән, кара аны: сиңа, хезмәтчеләреңә, халкыңа һәм сарайларыңа чебен өере җибәрермен. Мисырдагы йортларда чебеннәр мыжгып торыр, һәм бөтен җир өсте шулар белән капланыр. 22Әмма Минем халкым яшәгән Гөшен җирен Мин ул көнне аерып куярмын – анда чебеннәр булмас. Шул чакта Мин Раббының әлеге җирдә булуын белерсең. 23Мин Үз халкымны синең халкыңнан аерырмын, һәм бу могҗиза иртәгә булыр».

24Раббы шулай эшләде дә. Мисыр җирен биниһая күп чебеннәр каплап алды, алар фиргавен өенә дә, аның хезмәтчеләре яшәгән өйләргә дә кереп тулды. Чебен чирүе бөтен Мисырны һәлакәткә төшерде.

25Шул чагында фиргавен Муса белән Һарунны чакырып алды да аларга:

– Барыгыз, Аллагызга корбаннарны шушы җирдә китерегез, – диде.

26Моңа каршы Муса әйтте:

– Юк, болай эшләргә ярамый! Раббы Аллабызга китерә торган корбаннарны мисырлылар җирәнгеч дип саныйлар, әгәр без аларның күз алдында корбан китерсәк, безне таш атып үтермәсләрме?![+] 27Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, без, Ул кушканча, өч көнлек сәфәргә чүлгә чыгарга тиешбез.

28Фиргавен әйтте:

– Раббы Аллагызга корбан китерү өчен, мин сезгә чүлгә чыгарга рөхсәт итәрмен, тик ерак китмәгез. Минем өчен дога кылыгыз.

29– Иртәгесе көнне чебеннәр синең үзеңнән, хезмәтчеләреңнән һәм халкыңнан китсен дип, мин, синнән чыккач, Раббыга дога кылырмын, әмма син алдамаска һәм халыкның Раббыга корбан китерүенә кабат каршы төшмәскә тиеш, – диде Муса.

30Муса фиргавен яныннан китте һәм Раббыга дога кылды. 31Раббы Мусаның үтенечен кабул итте: чебеннәр фиргавеннән, аның хезмәтчеләреннән һәм халкыннан китте – бер чебен дә калмады. 32Әмма фиргавен тагын киреләнергә тотынды һәм халыкка китәргә рөхсәт итмәде.

#### 9


Хайван үләте

1Аннары Раббы Мусага болай диде:

– Фиргавен янына бар да, Раббы, гыйбриләр Алласы, болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 2Әгәр син аларга китәргә рөхсәт итмәсәң, янә тоткарласаң, 3Раббы, Үзенең кулын сузып, кырдагы хайваннарыңа – атларыңа, ишәкләреңә, дөяләреңә, сыерларыңа, сарыкларыңа һәм кәҗәләреңә коточкыч үләт зәхмәте җибәрәчәк. 4Ә Исраил халкының терлеген Раббы мисырлылар терлегеннән аерып куячак, һәм исраилиләрнең бер генә хайваны да үлмәячәк».

5Шушы хәлнең кайчан буласын билгеләп, Раббы:

– Иртәгә бу җирдә Мин моны эшләячәкмен, – дип әйтте.

6Икенче көнне Раббы шулай эшләде дә: мисырлыларның бар терлеге үлеп бетте, ә Исраил халкының бер генә хайваны да үлмәде. 7Фиргавен, белешер өчен, кешеләр җибәрде, һәм, дөрестән дә, Исраил халкының бер генә хайваны да үлмәгән иде. Шулай да фиргавен каршы торуын дәвам итте һәм Исраил халкына китәргә рөхсәт бирмәде.


Эренле чуан авыруы

8Раббы Муса белән Һарунга:

– Мичтән, уч тутырып, көл алыгыз, һәм фиргавен күз алдында Муса шул көлне күккә сибеп җибәрсен. 9Көл шунда, тузанга әйләнеп, бөтен Мисырны каплап алыр, һәм илдәге барча кешеләр вә хайваннар тәнендә эренле чуан ялкынсынуы башланыр, – диде.

10Муса белән Һарун, мичтән көл алып, фиргавен каршына килеп бастылар. Мусаның көлне күккә сибеп җибәрүе булды, кеше һәм хайваннар тәнендә эренле чуан ялкынсынуы башланды. 11Тылсымчылар Муса янына чыга алмадылар, чөнки алар, барлык мисырлылар кебек, эренле чуан белән капланган иделәр. 12Ә Раббы исә фиргавендә янә дә кирелек тудырды, һәм фиргавен Муса белән Һарунны тыңлаудан баш тартты. Бөтенесе дә Раббы Мусага әйткәнчә булды[+].


Боз

13Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Иртәгә иртүк фиргавен янына барып бас та, Раббы, гыйбриләр Алласы, болай дип әйтә, диген: «Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 14Әгәр бу юлы да рөхсәтеңне бирмәсәң, Мин барлык бәла-казаларны синең үзеңә, хезмәтчеләрең һәм халкың өстенә җибәрәчәкмен. Һәм шул чагында син бөтен җир йөзендә Минем кебек бер зат та юклыгын беләчәксең. 15Хәзер Мин, кулымны сиңа һәм синең халкыңа каршы юнәлтеп, сине һәм синең халкыңны җир йөзеннән юк итәрлек үләт зәхмәте җибәрә алыр идем. 16Әмма син көч-кодрәтемне күрсен, һәм исемем бөтен җир йөзендә данга күмелсен өчен, Мин сине исән калдырам[+]. 17Син Минем халкыма әле дә каршы торасың һәм китәргә рөхсәт итмисең. 18Белеп тор: иртәгә шушы вакытта Мин Мисырның нигезе салынган көннән алып бүгенгә кадәр күрелмәгән гаять көчле боз яудырачакмын. 19Хәзер үк терлегеңне һәм кырда булган бар нәрсәңне ышык урынга кертеп яшерергә куш; югыйсә, түбә астына кермичә, ачык кырда калган һәр кешене яисә хайванны боз сугып үтерәчәк».

20Раббы сүзеннән куркуга төшкән фиргавен хезмәтчеләре үз терлекләрен һәм колларын тиз генә җыеп алдылар. 21Ә инде Раббы сүзенә ышанмаган мисырлылар колларын һәм терлекләрен кырда калдырдылар.

22Раббы Мусага әйтте:

– Кулыңны күккә суз, һәм шундук бөтен Мисырда боз ява башлар. Кешеләрне, терлекләрне, Мисыр җирендәге барлык үсемлекләрне боз сугар.

23Мусаның таякны күккә сузуы булды, Раббы, күкләр күкрәтеп, боз җибәрде, җиргә яшен төшерде. Бөтен Мисыр өстенә Раббы ишеп боз яудыра башлады[+]. 24Боз яуды, яшен яшьнәде – ил буларак Мисырның нигезе салынган көннән алып мондый көчле бозның яуганы юк иде әле. 25Мисыр кырларындагы бар нәрсәне – кешеләрне, терлекләрне һәм үсемлекләрне боз харап итте, хәтта агачларны сындырып бетерде. 26Бары тик исраилиләр яши торган Гөшен җирендә генә боз яумады.

27Фиргавен, Муса белән Һарунны чакырып, аларга:

– Бу юлы гөнаһ[†] миндәдер: Раббы хаклы, ә мин һәм минем халкым гаепле[+]. 28Раббыга дога кылыгыз! Аллаһы боз яудыруын һәм күк күкрәтүен туктатсын! Шуннан мин сезгә китәргә рөхсәт итәрмен, һәм сез монда калмассыз, – диде[+].

29– Шәһәрдән чыгуга мин, кулларымны күтәреп, Раббыга дога кылырмын, – диде Муса фиргавенгә, – шуннан күк күкрәү дә, боз яву да туктар, һәм син Раббының Җир хуҗасы булуын белерсең[+]. 30Әмма мин ни синең, ни хезмәтчеләреңнең Раббы Алладан әле дә курыкмавын беләм.

31(Җитен инде өлгергән, ә арпа баш җибәргән иде, шуңа күрә бу үсемлекләр һәлак булды. 32Ә бодай белән борай исә, соңрак өлгергәнгә күрә, исән калды.)

33Муса, фиргавен яныннан китеп, шәһәрдән чыкты да кулларын Раббыга күтәрде. Күк күкрәү дә, боз яву да туктады. Җир өстенә бүтән яңгыр да коймады. 34Моны күрүгә, фиргавен янә гөнаһ эш кылды: ул үзе дә, хезмәтчеләре дә тагын киреләнә башлады. 35Фиргавен әүвәлгечә үҗәтләнә бирде һәм Исраил халкына китәргә рөхсәт итмәде. Һәммәсе дә Муса аша Раббы әйтеп куйганча булды.

#### 10


Саранча

1Раббы Мусага:

– Фиргавен янына бар. Мин аны һәм аның хезмәтчеләрен үҗәтләндердем. Моны Мин алар арасында могҗизалар тудыру өчен, 2һәм син соңыннан балаларыңа, оныкларыңа Минем мисырлыларга кырыс мөгамәләдә булуымны һәм Минем тарафтан Мисырда күрсәтелгән могҗизаларны сөйли алсын өчен эшләдем. Сез Минем Раббы булуымны белерсез, – диде.

3Аннары Муса белән Һарун, фиргавен янына барып, болай дип әйттеләр:

– Раббы, гыйбриләр Алласы: «Син әле Миңа буйсынудан тагын күпме баш тартмакчы буласың? Миңа табыныр өчен, халкыма китәргә рөхсәт ит! 4Әгәр халкыма китәргә рөхсәт итмисең икән, иртәгә синең илеңә саранча җибәрермен[+]. 5Җир өсте күренмәслек итеп, әйләнә-тирәне саранча каплап алыр, боз сугудан исән калган бар нәрсәне, ялан-кырдагы бар агачларның яфракларын ашап бетерер. 6Ул синең сарайларыңда, хезмәтчеләрең һәм барча мисырлыларның өйләрендә мыжгып торыр. Ата-бабаларыгыз шушы җиргә килеп урнашканнан бирле, андый хәлнең булганы юк иде әле», – дип әйтә.

Шуннан соң Муса, борылып, фиргавен яныннан чыгып китте.

7Хезмәтчеләре фиргавенгә:

– Кайчангача шушы кешенең тозагында булырбыз икән? Раббы Аллаларына табыныр өчен, бу халыкка китәргә рөхсәт ит. Мисырның һәлакәткә баруын әллә күрмисеңме?! – диделәр.

8Муса белән Һарунны фиргавен, кабат үз янына чакыртып алып:

– Барыгыз, Раббы Аллагызга табыныгыз, тик кемнәр барасын әйтегез, – диде.

9– Без барыбыз да барабыз – яшьләр дә, картлар да, – дип җавап кайтарды Муса. – Үзебез белән угылларыбызны һәм кызларыбызны, вак һәм эре терлекне алабыз, чөнки Раббы хөрмәтенә бәйрәм итәргә тиешбез.

10-11– Юк! Әгәр балаларыгыз белән китәргә рөхсәт итсәм, димәк, Раббы чынлап та сезнең яклы булып чыга! – диде фиргавен. – Карагыз аны, бәла-казага юлыкмагыз! Ирләрегез генә, барып, Раббыга табынсын, сез сораганча булсын, – дип, Муса белән Һарунны фиргавен куып җибәрде.

12– Мисыр җиренә кулыңны суз, – диде Раббы Мусага, – җир өстен саранча басып алсын да басу-кырларда боз сугудан исән калган барча үсемлекне ашап бетерсен.

13Мусаның таякны сузуы булды, Раббы Мисыр җиренә көчле көнчыгыш җилен җибәрде. Җил, көн буе вә төн буе исеп, иртәнге якта саранча алып килде. 14Саранча бөтен җир өстен каплап алды – шуның кадәр саранчаның моңарчы булганы юк иде һәм киләчәктә дә булмас. 15Бар җирне саранча басып алганлыктан, җир өсте кап-кара булды. Саранча басу-кырларда боз сугудан исән калган барлык үсемлекләрне һәм агачлардагы барлык җимешләрне ашап бетерде. Бөтен Мисыр илендә агачларда һәм үсемлекләрдә яфрак әсәре калмады.

16Фиргавен ашыгыч рәвештә Муса белән Һарунны үзенә чакыртып алды һәм әйтте:

– Раббы Аллагызга һәм сезгә каршы килеп, мин гөнаһ эшләдем[+]. 17Зинһар, бу юлга мине гафу итегез һәм Раббы Аллагыздан бу афәтне миннән алуын сорагыз![+]

18Фиргавен яныннан киткәч, Муса Раббыга дога кылды, 19һәм Раббы, җилнең юнәлешен үзгәртеп, көчле көнбатыш җиле истерде; бу җил барлык саранчаны Мисырдан Камышлы диңгезгә[†] төшереп батырды. Мисырда бер генә саранча да калмады! 20Әмма Раббы фиргавенне янә киреләндерде, һәм Исраил халкына ул китәргә рөхсәт итмәде.


Дөм караңгылык

21Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Кулыңны күккә суз, һәм шулчак Мисыр җире өстенә дөм караңгылык төшәр!

22Мусаның күккә кул сузуы булды, бөтен Мисыр өстен тоташ караңгылык каплап алды. 23Өч көн буе кешеләр бер-берсен күрә алмады һәм өйләреннән чыкмады, ә исраилиләр яшәгән төбәк яп-якты булды.

24Фиргавен яңадан Мусаны чакырып алды да:

– Барыгыз, Раббыга табыныгыз! Үзегез белән балаларыгызны да алыгыз, тик вак һәм эре терлегегезне калдырыгыз, – диде.

25-26– Раббы Аллабызга корбан китерү өчен, син безгә корбанлык мал алырга рөхсәт итәргә тиеш. Раббы Аллабызга табыныр өчен, барлык хайваннарыбызны алачакбыз, бер генә малны да калдырмаячакбыз! Раббыга корбан китерер өчен, терлекләрнең кайсы кирәк буласын, тиешле урынга барып җиткәнче, әле тәгаен белмибез, – дип җавап кайтарды Муса.

27Раббы фиргавенне тагын киреләндерде: халыкка ул китәргә рөхсәт итмәскә булды. 28Мусага фиргавен әйтте:

– Күземнән югал! Сак бул! Минем янга башка киләсе булма! Әгәр кабат күземә күренсәң, әҗәлең шунда булыр.

29– Син әйткәнчә булыр – башкача күзеңә күренмәм! – дип җавап кайтарды Муса фиргавенгә.

#### 11


Беренче булып туган барлык ир затының үтерелүе

1Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Мин фиргавенгә һәм Мисырга янә бер афәт җибәрәчәкмен; шуннан соң ул сезгә китәргә рөхсәт итәр, хәтта сезне үзе куып җибәрер. 2Исраил халкына әйт: ир-атлар да, хатын-кызлар да күршеләренең алтын вә көмеш әйберләрен сорап алсыннар.

3Раббы исә мисырлылар күңелендә Исраил халкына карата кызгану хисе уятты, һәм фиргавеннең хезмәтчеләре дә, Мисыр халкы да Мусаны бөек кеше дип саный иделәр.

4Фиргавенгә Муса:

– Раббы болай дип әйтә: «Төн уртасында Мин бөтен Мисыр буйлап узачакмын, 5һәм Мисыр җирендә беренче булып туган ир балалар – тәхеттәге фиргавеннең беренче углыннан башлап, ашлык сугучы кол хатынның беренче углына кадәр барысы да үләчәк. Хәтта иркәк хайваннарның да дөньяга беренче булып килгәннәре үлеп бетәчәк. 6Мисыр өстендә моңа кадәр булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак иңрәп елаган авазлар ишетелеп торачак. 7Ә Исраил халкына һәм аларның хайваннарына хәтта эт тә өрмәячәк». Шуннан син Раббының исраилиләрне мисырлылардан ничек аерганын белерсең[+]. 8Синең барлык хезмәтчеләрең, миңа килеп, каршымда баш иярләр һәм: «Кит бездән, үзең дә, син әйдәгән халкың да китсен!» – диярләр. Шулчакны мин китәрмен, – дип әйтте һәм фиргавен яныннан ярсып чыгып китте.

9Раббы Мусага:

– Фиргавенне сезнең сүзләрегезгә колак салмас иттем; Мисырда тагын да күбрәк могҗизалар күрсәтер өчен эшләдем Мин моны, – диде.

10Муса белән Һарун фиргавен каршында байтак могҗизалар күрсәттеләр, әмма Раббы фиргавенне үҗәтләндерде, һәм фиргавен Исраил халкына Мисырдан китәргә рөхсәт итмәде.

#### 12


Котылу бәйрәме

1[•]Раббы Муса белән Һарунга Мисыр җирендә болай дип әйтте:

2– Бу ай сезнең өчен беренче ай, ул сезнең ел башы аегыз булсын. 3Бөтен Исраил җәмәгатьчелегенә әйтегез: бу айның унынчы көнендә һәр ир кеше үз гаиләсе өчен бер бәрән алсын – һәр гаиләдә бер бәрән булсын. 4Әгәр гаиләдә кешеләр аз булып, бәрәнне үзләре генә ашап бетерә алмастай икән, иң якын күршеләре белән берләшсеннәр. Алдан ук кешеләр саны һәм аларның күпме ашаячагы исәпләнсен. 5Бу иркәк хайван – кимчелексез, бер яшьлек сарык яисә кәҗә бәрәне булырга тиеш. 6Шушы айның ундүртенче көненә кадәр һәркемнең терлеге үзендә саклансын, ә көне җиткәч, эңгер-меңгер төшүгә, Исраил халкыннан булган һәммәсе аларны суярга[+] 7һәм терлекнең канын корбан ите ашалачак йортның ишек яңакларына вә ишек өстендәге аркылы борыска сыларга тиеш. 8Шул ук төнне, бәрәнне ут өстендә кыздырып, аның итен төче икмәк һәм ачы үләннәр белән бергә ашасыннар. 9Кызып җитмәгән, шулай ук суда пешерелгән бәрәнне ашамагыз, аны аяклары, эче-башы белән бергә ут өстендә кыздырып ашагыз. 10Аның бернәрсәсен дә иртәнгә калдырмагыз; әгәр калса, аны утта яндырыгыз. 11Бу итне ашаганда, киенгән булыгыз: япанчагызның чабуларын билбавыгызга кыстырып, аякларыгызга киегез, кулыгызга юл таягы алыгыз һәм тиз-тиз ашагыз, чөнки бу – Раббы хөрмәтенә үткәрелә торган Котылу бәйрәменең[†] ашы.

12Шул төнне Мин Мисыр җире буйлап узачакмын һәм беренче булып туган һәр ир-атны вә иркәк терлекне үтерәчәкмен, Мисырның барча илаһларын хөкемгә тартачакмын. Мин – Раббымын[+]. 13Ә йортларыгызга сыланган кан – билге ул: канны күрүгә, Мин сезнең йортларыгызны читләтеп үтәчәкмен. Мин Мисыр җирен тар-мар иткәндә, сезгә бу куркыныч афәтнең берсе дә янамас.

14Сезнең өчен бу – истәлекле көн, Раббы хөрмәтенә үткәрелә торган бәйрәм булсын. Киләчәктә дә сезнең нәсел варисларыгыз аны бәйрәм итсен. Бу сезгә – мәңгелек кагыйдә. 15Җиде көн буе төче икмәк ашагыз. Ачыткы салынган бар нәрсәне беренче көннән үк өегездән юк итегез; әгәр кем дә булса берәү беренче көннән җиденче көнгә кадәр ачыткы салынган ризык ашый икән, андый кеше Исраил халкыннан читләштерелергә тиеш. 16Беренче һәм җиденче көннәрдә изге җыелышлар үткәрелсен, бу көннәрдә сез бернинди эш тә башкарырга тиеш түгел, эшләргә яраклы бердәнбер эш – ул үзегезгә ашарга әзерләү. 17Сез Төче күмәч бәйрәмен[†] үткәрергә тиеш, чөнки шушы көнне Мин сезнең гаскәрегезне Мисырдан алып чыктым. Киләчәктә сезнең нәсел варисларыгыз бу көнне бәйрәм итәргә тиеш. Сезнең өчен мәңгелек кагыйдә бу. 18Беренче айның ундүртенче киченнән башлап, егерме беренче киченә кадәр төче икмәк ашагыз. 19Җиде көн дәвамында сезнең өйләрегездә бернинди дә чүпрәле ризык булмасын. Бу вакытта чүпрәле ризык ашаган кеше, читтән килгән кешеме ул яисә җирле кешеме, Исраил халкыннан читләштерелергә тиеш. 20Сез, кайда гына яшәсәгез дә, чүпрәле икмәк түгел, төче икмәк кенә ашарга тиешсез.

21Муса Исраилнең барлык өлкәннәрен чакырып алды да аларга әйтте:

– Үзегезнең гаиләләрегез өчен сарык яисә кәҗә бәрәннәре сайлап алыгыз һәм Котылу бәйрәме хөрмәтенә суегыз. 22Шулай ук бер бәйләм һүссөп[†] үсемлеген канга манып алыгыз да ишек яңакларына вә аркылы борыска сөртегез. Иртәнгә кадәр беркем дә өеннән чыгарга тиеш түгел[+]. 23Раббы, мисырлыларны үтереп, ил буйлап йөргәндә, ишек яңагындагы һәм аркылы борыстагы канны күреп, бу йортны аяп калачак – Җан алучыга сезнең йортка керергә һәм сезне үтерергә юл куймаячак.

24Сез һәм сезнең токымыгыз шушы күрсәтмәне үтәргә тиеш, бу – мәңгелек кагыйдә. 25Раббы сезгә Үзе вәгъдә иткән җиргә килгәч, моны үтәгез. 26Сезнең балаларыгыз: «Сезнең өчен бу йола нәрсәне аңлата?» – дип сорагач,[+] 27сез болай әйтерсез: «Бу – Котылу бәйрәмендә Раббыга китерелә торган корбан. Чөнки без Мисырда яшәгәндә, Раббы Исраил йортларын читләтеп үтте. Раббы мисырлыларны үтерде, ә безнең йортларны коткарып калды».

Шулчак халык, Раббы алдында баш иеп, Аңа сәҗдә кылды. 28Раббы Муса белән Һарунга ничек кушса, Исраил халкы шулай эшләде.

29Төн уртасында Раббы Мисыр җирендә беренче булып туганнарның барысын да – тәхеттәге фиргавеннең беренче углыннан башлап, зиндандагы тоткынның беренче углына кадәр үтерде. Беренче булып туган барлык иркәк терлек тә үтерелде. 30Ул төнне фиргавен, аның хезмәтчеләре һәм барча мисырлылар уяу иделәр – бөтен Мисыр җирендә кычкырып елаган тавышлар ишетелеп торды, чөнки һәр йортта кем дә булса үлгән иде.


Исраилиләрнең Мисырны ташлап китүе

31Шул төнне фиргавен Муса белән Һарунны чакырып алды да әйтте:

– Үзегез дә, исраилиләр дә минем халкымнан аерылып китегез! Сораганыгызча, Раббыгызга барып табыныгыз! 32Сез сораганча булсын: үзегез белән вак һәм эре терлегегезне алыгыз да китегез! Ә миңа хәер-фатихагызны бирегез!

33Мисырлылар да, Исраил халкының Мисыр җиреннән тизрәк китүен сорап:

– Югыйсә барыбыз да һәлак булачакбыз, – диделәр.

34Шуннан соң исраилиләр камырлары әчеп өлгермәгән күәс чиләкләрен кием-салымга төрделәр дә җилкәләренә куеп алып киттеләр. 35Алар, Муса кушканча, мисырлылардан көмеш вә алтын әйберләрен һәм кием-салым сорадылар[+]. 36Раббы мисырлылар күңелендә Үз халкына карата кызгану хисе уятты, һәм алар исраилиләр сораган барлык әйберләрне бирделәр. Исраилиләр, шулай итеп, мисырлыларны талап киттеләр[+].

37Исраил халкы – балаларны исәпкә алмаганда, җәяүле алты йөз мең ир-ат – Рәмесестән Суккөткә таба юл тотты[+]. 38Аларга чит халыклардан да байтак кеше иярде. Исраилиләрнең күп кенә вак һәм эре терлеге дә бар иде. 39Исраилиләргә Мисырдан алып чыккан камырдан төче күмәч кенә пешерергә туры килде. Мисырдан бик тиз сөрелгәнгә күрә, алар камыр әчетергә өлгермәделәр, аларның ризык әзерләү өчен вакытлары да булмады.

40Исраил халкы Мисырда дүрт йөз дә утыз ел яшәде;[+] 41нәкъ дүрт йөз дә утыз ел тулган көнне Раббының барлык гаскәре Мисырдан чыгып китте. 42Ул төнне Раббы, кизү торып, исраилиләрне Мисыр җиреннән алып чыкты. Шуңа күрә Исраил халкының киләчәк буыннары да, Раббыны хөрмәтләп, бу төнне кизү торырга тиеш.


Котылу бәйрәме турындагы кагыйдә

43Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

– Менә Котылу бәйрәме турындагы кагыйдә: бер генә чит кеше дә Котылу бәйрәме ризыгын ашарга тиеш түгел. 44Әгәр кем дә булса берәү, кол сатып алып, аны сөннәткә утырта икән, әлеге кол ул ризыкны ашый ала, 45ә вакытлыча яшәүчегә яки ялчыга аны ашарга ярамый. 46Бу ризыкны бер йорт эчендә генә ашагыз; ул иттән бер кисәкне дә тышка алып чыкмагыз һәм бәрәннең сөякләрен сындырмагыз[+]. 47Бу йоланы бөтен Исраил халкы үтәргә тиеш. 48Әгәр сезнең арагызда яшәүче чит кешенең Раббы хөрмәтенә Котылу бәйрәмендә катнашасы килә икән, аның гаиләсендәге барлык ир затлары сөннәтләнергә тиеш; шуннан соң ул, җирле исраилиләр кебек, сезнең белән Котылу бәйрәмендә катнаша ала. Әгәр кеше сөннәткә утыртылмаган икән, аның Котылу бәйрәме ризыгын ашарга хакы юк. 49Җирле кеше өчен дә, арагызда яшәүче читтән килгән кеше өчен дә шушы канун бер булсын[+].

50Раббы Муса белән Һарунга ничек кушса, барлык исраилиләр шулай эшләделәр. 51Ул көнне Раббы кабиләләргә бүленгән Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыкты.

#### 13


Беренче булып туган барлык ир баланы һәм иркәк терлекне Аллаһыга багышлау турында

1Раббы Мусага әйтте:

2– Барлык хатыннарның беренче ир балалары Миңа багышлансын. Исраилиләрдә беренче булып туган һәр адәм баласы һәм иркәк терлек – Минеке[+].

3– Мисырдан, коллык йортыннан котылган көнегезне хәтерегездә саклагыз, – диде Муса халыкка. – Чөнки бу көндә Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән сезне шул җирдән алып чыкты. Ачы камырдан пешергән икмәк ашамагыз ул көнне. 4Сез Абиб аеның[*] шушы көнендә Мисырдан китәсез. 5Раббы сезнең ата-бабаларыгызга: «Кәнгани, хитти, амори, хивви һәм явүсиләр яшәгән җирләрне сезгә бирермен», – дип ант итте. Ул сезне сөт вә бал агып торган шул җирләргә алып килгәч, елның шушы аенда түбәндәге йоланы үтәгез: 6җиде көн дәвамында төче икмәк ашагыз, ә җиденче көнне Раббы хөрмәтенә бәйрәм итегез. 7Шушы җиде көн дәвамында төче икмәк ашагыз; сездә ачы камырдан пешерелгән икмәк булмаска тиеш, яшәгән җирегездә ачыткы салынган бернәрсә дә булмасын[+].

8Ул көнне һәркем үзенең углына: «Мисырдан киткән чагымда, Раббының минем өчен ни-нәрсә эшләвен хәтердә яңартыр өчен үтим мин бу йоланы», – дип аңлатсын. 9Бу йола сезнең кулыгыздагы тасма һәм маңгаегыздагы билге кебек булсын, Раббы кануны сезнең телегездә саклансын, чөнки Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты[+]. 10Шулай булгач, бу кагыйдәне һәр елны билгеләнгән вакытта үтәгез.

11Раббы, сезне кәнганиләр яши торган җиргә алып барып, бу җирне сезгә биргәч (шушы җирне сезгә бирермен, дип, Ул сезгә һәм ата-бабаларыгызга ант итте), 12беренче булып туган һәр ир баланы Раббыга багышлагыз. Беренче булып туган иркәк мал-туар да – Раббыныкы. 13Беренче туган һәр ишәк баласын бәрән биреп йолып алыгыз[†]; әгәр йолып алмасагыз, ишәк баласының муенын сындырыгыз. Сезнең беренче туган ир балагыз да йолып алынырга тиеш.

14-15Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Нәрсәне аңлата бу?» – дип сораса, сез аларга: «Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән безне Мисырдан алып чыкты. Анда без коллар идек. Фиргавен, киреләнеп, безгә китәргә рөхсәт итмәде, ә Раббы исә мисырлыларның беренче булып туган ир балаларын һәм иркәк терлекләрен үтертте. Шуңа күрә мин беренче булып туган иркәк терлекне Раббыга корбан итәм, ә беренче булып туган углымны йолып алам», – дип җавап бирегез[+]. 16Үзенең кодрәтле кулы белән Раббының безне Мисырдан алып чыгуын хәтердә тоту өчен, кулыгыздагы тасма яки маңгаегыздагы билге кебек булыр бу.


Аллаһының исраилиләргә юл күрсәтеп баруы

17Фиргавен Исраил халкына Мисырдан китәргә рөхсәт иткәч, Аллаһы аларга пелештиләр җиренә илтә торган кыска юлдан барырга ирек бирмәде, чөнки Ул: «Исраилиләргә сугышырга туры килсә, алар, кире уйлап, Мисырга әйләнеп кайтырга мөмкин», – дип әйтте[+]. 18Шуңа күрә Аллаһы аларны урау юлдан, чүл аша Камышлы диңгезгә алып китте. Мисыр җиреннән чыкканда, Исраил халкының кулында инде сугыш коралы бар иде.

19Йосыфның сөякләрен Муса үзе белән алды, чөнки кайчандыр бервакыт Йосыф: «Аллаһы сезгә ярдәмен күрсәткәч, минем сөякләремне бу илдән алып чыгарсыз», – дип, исраилиләрне ант иттергән була[+].

20Суккөттән чыккач, Исраил халкы, чүл кырыендагы Этам дигән җирдә тукталып, чатырлар корды[+]. 21Көндезен Раббы, болыт баганасы булып, алар алдыннан юл күрсәтеп барды, төнлә исә, ут баганасы булып, барыр юлларын яктыртты. Шуңа күрә алар көндез дә, төнлә дә юлларын дәвам итә алдылар[+]. 22Болыт баганасы – көнозын, ә ут баганасы төне буе алардан аерылмады.

#### 14


Исраилиләрнең Камышлы диңгезне кичүләре

1Шуннан соң Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә әйт, алар Пи-Һахирутка кире кайтсыннар һәм Мигдол белән диңгез арасындагы Багал-Сефон каршында, диңгез буенда чатырлар корсыннар[+]. 3Фиргавен: «Исраилиләр чүлдә адашып йөриләр, барыр җирләре юк», – дип уйласын. 4Мин фиргавенне янә үҗәтләндерермен, һәм ул аларны куа чыгар, ә Мин аны һәм аның гаскәрен җиңәрмен дә, Миңа дан килер. Шул чагында мисырлылар Минем Раббы булуымны танырлар.

Исраил халкы шулай эшләде дә.

5Мисыр патшасына, ягъни фиргавенгә «Исраил халкы качты» дигән хәбәр ирешкәч, аның һәм хезмәтчеләренең исраилиләр турындагы фикерләре кинәт үзгәрде:

– Нәрсә эшләдек без?! Ник исраилиләргә китәргә рөхсәт бирдек?! Безнең хәзер эшләргә хезмәтчеләребез калмады бит, – диеште алар.

6-7Шунда фиргавен үзенең сугыш арбасын[†] әзерләргә боерды. Ул үзе белән гаскәрен – иң яхшылардан саналган алты йөз сугыш арбасын, шуннан тыш, Мисырдагы барча арбаларны алды. Һәркайсында арба башлыгы барды. 8Раббы шулчак Мисыр патшасының, ягъни фиргавеннең кирелеген кузгатты, һәм ул батыраеп китеп барган исраилиләрне куа чыкты[+]. 9Мисырлылар – фиргавеннең барлык атлары, арбалары, җайдаклары һәм сугышчылары – исраилиләрне Пи-Һахирут янында, Багал-Сефон каршындагы диңгез ярында куып җиттеләр. Тегеләрнең нәкъ чатырлар корып яткан чаклары иде.

10Фиргавен якынлаша төшкәч, Исраил халкы үзен куа чыккан мисырлыларны күреп алды. Исраилиләр бик нык курыктылар һәм, ярдәм сорап, Раббыга ялвардылар.

11– Мисырда зиратлар юк идеме әллә?! Син безне чүлгә үләргә дип алып килдеңмени?! – диде исраилиләр Мусага. – Нәрсә дип син безне Мисырдан алып чыктың?! 12Мисырда чакта без сиңа: «Безне калдыр! Мисырлыларга хезмәт итик», – дип әйтмәдекме?! Чүлдә үлүгә караганда, мисырлыларга кол булып хезмәт итү яхшырак булыр иде.

13Ә Муса болай дип җавап бирде:

– Курыкмагыз! Нык торыгыз һәм Раббының бүген ничек итеп сезне коткаруын күрерсез. Каршыгыздагы мисырлыларны сез башкача күрмәссез! 14Сезнең өчен Раббы Үзе көрәшәчәк. Тынычланыгыз![+]

15Шулчак Раббы Мусага әйтте:

– Син әле нишләп Мине ярдәмгә чакырасың? Исраил халкына әйт – алга барсыннар. 16Син исә юл таягыңны күтәр һәм кулыңны диңгез өстенә суз, шулчак сулар икегә аерылыр да, халык, коры җирдән баргандай, диңгезне кичәр. 17Мин мисырлыларны киреләндерермен, шуңа күрә алар сезнең арттан куа барырлар, ә Мин фиргавенне, аның барлык гаскәрен арбалары һәм җайдаклары белән бергә җиңәрмен дә, Миңа дан килер. 18Фиргавенне, аның арбаларын һәм җайдакларын җиңеп, дан яулагач, мисырлылар Минем Раббы булуымны танырлар.

19Шуннан Аллаһының фәрештәсе Исраил гаскәренең артына барып басты (ә моңарчы ул, халыкны ияртеп, һәрвакыт алдан барган иде); болыт баганасы, шул рәвешле, артка күчеп, 20Мисыр гаскәре белән Исраил гаскәре арасында тора башлады. Болыт төн буена исраилиләргә яктылык бирде, ә мисырлылар ягында караңгылык хөкем сөрде. Шуңа күрә алар төн буе бер-берсенә якыная алмадылар.

21Мусаның диңгез өстенә кул сузуы булды, Раббы, төн буе көнчыгыштан көчле җил истереп, диңгезне чигендерде – шул урында коры җир барлыкка килде. Су ике якка аерылды,[+] 22һәм исраилиләр, коры җир буйлап баргандай, диңгезне кичтеләр – аларның уң ягында да, сул ягында да дивар сыман булып су торды. 23Мисырлылар алар артыннан ташланды – фиргавеннең барлык атлары, арбалары һәм җайдаклары сусыз калган диңгез төбеннән бара башлады. 24Таң алдыннан Раббы, ут һәм болыт баганасы эченнән Мисыр гаскәренә карашын ташлап, алар арасында буталыш тудырды – 25арба тәгәрмәчләре күчәрләреннән чыкты, һәм мисырлылар аларны көч-хәл белән өстерәп китте.

– Качыйк без моннан! – диеште мисырлылар. – Аларны яклап, Мисырга каршы Раббы Үзе көрәшә!

26Шунда Раббы Мусага:

– Кулыңны диңгез өстенә суз! – диде. – Мисырлылар, аларның арбалары һәм җайдаклары өстенә киредән су ургылсын!

27Муса диңгез өстенә кулын сузды, һәм, таң атып килгәндә, диңгез әүвәлге хәленә кайтты. Мисырлылар судан качып йөгерергә тотындылар, әмма Раббы, селкеп төшергән сыман, аларны дулкын эченә ыргытты. 28Су, кабат үз урынына кайтып, Исраил халкы артыннан куып килгән фиргавеннең барлык гаскәрен, арбаларын һәм җайдакларын күмеп китте. Аларның берсе дә исән калмады! 29Исраил халкы исә диңгезне коры җир буйлап кичте, ә су аларның уң ягында да, сул ягында да дивар сыман булып торды[+].

30Шул көнне Раббы Исраилне мисырлылардан йолып алды, һәм исраилиләр диңгез ярында мисырлыларның үле гәүдәләрен күрделәр. 31Исраилиләр, Раббының мисырлыларга каршы күрсәткән кодрәтенә шаһит булгач, Раббыдан куркып, Аны хөрмәт иттеләр, һәм Аңа да, Аның колы Мусага да ышандылар.

#### 15


Исраилиләр җыры

1Шуннан Муса һәм Исраил халкы Раббыга менә бу җырны җырладылар:

«Раббыга җыр җырлыйм мин – Ул биеккә күтәрелде.
Диңгезгә атып бәрде Ул атны җайдагы белән бергә[+].
2Раббы – минем көчем, җырым,
Ул бит минем Коткаручым.
Раббы – минем Аллам,
мин Аны данлыйм!
Раббы – ата-бабаларымның Алласы,
мин Аны югары күтәреп мактыйм![+]
3Раббы – сугышчы,
Аның исеме – Раббы[+].
4Фиргавеннең сугыш арбаларын вә гаскәрен диңгез төбенә атты Ул –
фиргавеннең иң яхшы яубашлары Камышлы диңгездә батты.
5Аларны тирән сулар яшерде,
алар, таш кебек, диңгез төбенә китте.
6Синең уң кулың, әй Раббым, көче белән дан алды,
Синең уң кулың, Раббым, дошманны тар-мар итте[+].
7Даның, бөеклегең белән Син Үзеңә каршы күтәрелгәннәрне юк иттең,
Синең ачуың аларны салам урынына яндырып китте.
8Борының сулышы белән Син суларны үрә торгыздың,
алар диварга әверелде,
диңгез чоңгылы катып калды[+].
9Дошман мактанды:
„Мин, артларыннан барып, аларны куып тотармын,
байлыкларын бүлеп, алардан рәхәтлек татырмын,
кылычымны суырып алып, барчасын юк итәрмен“.
10Әмма Син тыныңны өрдең,
һәм аларны диңгез каплады –
кургаш сыман, зур сулар төбенә киттеләр.
11Илаһлардан кайсысы Сиңа тиң, әй Раббым?!
Кем Синең кебек бөек изгелектә?!
Кем Синең кебек данлыклы һәм могҗизалар тудыручы?![+]
12Уң кулыңны сузуга, җир аларны йотты шундук!
13Үзеңнең мәрхәмәтең[†] белән Син
Үзең коткарган халыкны әйдәп барасың,
Үзеңнең кодрәтең белән аларны изге урыныңа илтәсең.
14Моны ишетеп, башка халыклар хәвефкә төшәр:
куркудан пелештиләр калтырана башлар;
15котлары очкан Эдом[†] җитәкчеләре дер-дер килер,
Мәаб[†] башлыклары тетрәнеп торыр,
Кәнган халкы кыюлыгын югалтыр[+].
16Барлык бу халыклар бик нык тәшвиштә булыр, әй Раббым!
Синең халкың узып киткәнче,
Син коткарган халык узганчы,
алар, Синең кулыңның көчен тоеп, таштай катып калырлар.
17Халкыңны Син Үз биләмәңә –
Үз тавыңа алып килеп урнаштырырсың;
Син бу урынны Үзеңә торак өчен әзерләдең, әй Раббым!
Син бу изге йортны Үз кулың белән төзедең, әй Хуҗа-Хакимем![+]
18Раббы мәңге-мәңге хакимлек итәчәк!»[+]

19Нәкъ шулай булды да! Фиргавеннең атлары, сугыш арбалары һәм җайдаклары диңгез төбенә керүгә, Раббы алар өстенә диңгездәге барлык суны ишеп төшерде! Ә Исраил халкы диңгезне коры җирдән кичеп өлгерде. 20Шулчак Һарунның кыз туганы, Мәрьям пәйгамбәр, шөлдерле барабан алды, һәм барча хатыннар, аңа ияреп, шөлдерле барабаннарда уйнадылар һәм биеделәр[+]. 21Мәрьям аларга җырлады:

«Раббыга җыр җырлагыз, чөнки Ул биеккә күтәрелде.
Диңгезгә атып бәрде Ул атны җайдагы белән бергә»[+].


Аллаһының исраилиләрне су белән тәэмин итүе

22Муса Исраил халкын Камышлы диңгездән Шур чүленә алып китте. Алар чүлдән өч көн буе бардылар, тик эчәргә су таба алмадылар[+]. 23Өч көннән соң алар Марага килеп җиттеләр. Анда су булса да, аны эчә алмадылар, чөнки ул бик ачы иде, шуңа күрә бу урынны Мара[*] дип атадылар. 24Һәм халык:

– Без нәрсә эчик соң? – дип, Мусага зарланды.

25Шуннан соң Муса Раббыга фөрьяд итте, һәм Раббы бер агачка күрсәтте. Мусаның агачны суга салуы булды, су шундук тәмләнде.

Шул урында Раббы халыкка кагыйдә һәм канун җиткерде, шунда Ул аларны сынады. 26Ул әйтте:

– Әгәр сез Миңа, үзегезнең Аллагызга буйсынсагыз, күземә ятышлы күренгән гамәлләр кылсагыз, Минем барлык боерыкларымны һәм кагыйдәләремне үтәсәгез, Мин мисырлыларны зарарлаган авыруларның берсен дә сезгә җибәрмәм. Мин – Раббы, сезнең савыктыручыгыз![+]

27Шуннан алар Элимгә килеп җиттеләр. Анда унике су чыганагы һәм үсеп утыра торган җитмеш хөрмә агачы бар иде. Алар, чатырлар корып, су янында урнаштылар[+].

#### 16


Аллаһының исраилиләрне ризык белән тәэмин итүе

1Аннары исраилиләр Элимнән юлга кузгалдылар һәм Мисырдан чыгуларының икенче аенда, айның унбишенче көнендә, Элим белән Синай тавы[†] арасындагы Син чүленә килеп җиттеләр[+]. 2Чүлдә бар халык Муса белән Һаруннан зарланды.

3– Раббының кулы безне Мисыр җирендә үтерсә, яхшырак булыр иде, – диде алар. – Анда, ичмаса, ит салынган казан янында утырдык, туйганчы ашадык. Ә сез безне шушы чүлгә алып килдегез, һәм биредә без барыбыз да ачтан үләчәкбез[+].

4Шулчак Раббы әйтте Мусага:

– Карагыз аны: Мин сезгә күктән икмәк яудырырмын. Халык көн саен чыксын һәм, көненә күпме кирәк булса, шуның кадәр генә җыйсын. Минем Канун буенча гамәл кылырлармы икән дип сынамакчымын аларны. 5Ә алтынчы көнне алар ике көнгә җитәрлек ризык җыеп пешерсеннәр.

6Муса белән Һарун барлык исраилиләргә әйттеләр:

– Бүген кич сез Раббының сезне Мисырдан алып чыгучы Зат икәнлеген белерсез, 7ә иртәгә иртән Аның шөһрәтен күрерсез, чөнки сез Раббыдан зарландыгыз, һәм менә Ул сезне ишетте. Ә без кем соң ул кадәр – ник бездән зарланасыз?![+]

8Муса тагын шуны әйтте:

– Кич белән Раббы сезгә ит җибәрәчәк, ә иртә белән сезгә күпме кирәк булса, шулкадәр икмәк бирәчәк, чөнки сез Аңардан зарландыгыз, һәм Ул моны ишетте. Без кем соң?! Сезнең зарлануыгыз безгә түгел, ә Раббыга каршы.

9Шулчак Һарунга Муса әйтте:

– Барлык Исраил халкына: «Раббы каршына чыгып басыгыз, чөнки Ул сезнең зарны ишетте», – дип әйт.

10Һарун Исраил халкы белән сөйләшкәндә, барысы да чүлгә таба борылды, һәм шулчак болыт эчендә Раббы шөһрәте пәйда булды.

11Раббы Мусага әйтте:

12– Мин Исраил халкының зарланганын ишеттем. Аларга болай дип әйт: «Бүген кич сез ит ашарсыз, ә иртән икмәк белән туенырсыз һәм шул чагында Минем Раббы Аллагыз булуымны аңларсыз».

13Шул кичне бүдәнәләр өере очып килеп исраилиләр станын[†] каплап алды, ә иртәгесен станның әйләнә-тирәсенә чык төште[+]. 14Чык күтәрелгәч, чүлдә юка катлам булып бәскә охшаган нәрсә ятып калды. 15Моны күреп, исраилиләр бер-берсеннән:

– Бу ни соң? – дип сораштылар, чөнки аларның мондый нәрсәне әлегәчә күргәннәре юк иде.

Муса аларга әйтте:

– Бу – икмәк; аны сезгә Раббы җибәрде. 16Ул «Һәркем үзенә күпме кирәк, шуның кадәр генә җыйсын. Һәркайсыгыз гаиләгездәге кеше башына берәр омер[*] җыйсын» дигән әмер бирде[+].

17Исраил халкы шулай эшләде дә: берәүләре икмәкне күбрәк, икенчеләре азрак җыйды. 18Үлчәгәндә исә, икмәк һәркемгә җитәрлек кенә булды – артып та китмәде, җитми дә калмады. Һәркем үзенә җитәрлек кадәр генә җыеп алды[+].

19– Җыйган ризыгыгызны иртәгәгә калдырмагыз, – диде аларга Муса.

20Әмма кешеләр аны тыңламадылар; кайберләре азыкны иртәнгә калдырды, ә ул исә, кортлап, исләнә башлады. Шуның өчен Мусаның аларга ачуы чыкты. 21Ашый алган күләмдә кешеләр һәр иртәдә икмәк җыйдылар; көндезге эсседә исә ризык эреп юкка чыга иде. 22Алтынчы көнне кешеләр ризыкны ике тапкыр артыграк – һәркемгә икешәр омер исәбеннән җыйдылар; һәм халыкның башлыклары, Муса янына барып, бу хакта сөйләп бирделәр. 23Муса аларга әйтте:

– Моны Раббы шулай кушты: иртәгә – шимбә[†], Раббыга багышланган изге ял көне. Бүген күпме теләсәгез, шулкадәр ризык пешерегез яки кайнатыгыз, ә артып калганын иртәгәге көн өчен саклагыз[+].

24Кешеләр, Муса кушканча, калган бар нәрсәне иртәгәгә кадәр сакладылар, һәм ул ризык исләнмәде дә, кортламады да. 25Җиденче көнне Муса халыкка әйтте:

– Бүген шул калган ризыкны ашагыз, чөнки бүген – Раббыга багышланган ял көне, сезнең берегез дә кырда берни тапмаячак. 26Алты көн дәвамында җыегыз, ә җиденче көн – ял көне, шуңа күрә ул көнне җирдә икмәк булмас.

27Шулай да кайберәүләр җиденче көнне дә ризык җыярга бардылар, ләкин бернәрсә дә тапмадылар. 28Шул чагында Раббы Мусага әйтте:

– Минем боерыкларымны һәм кануннарымны сез кайчанга кадәр кире кагарсыз икән?! 29Исегездә тотыгыз: Раббы җиденче көнне сезгә ял өчен билгеләде, шуңа күрә алтынчы көндә Ул икмәкне ике көнгә җитәрлек итеп җибәрә. Җиденче көнне һәркайсыгыз үз торагында булсын, чыкмасын.

30Шул рәвешле, җиденче көндә халык ял итте.

31Әлеге ризыкны Исраил халкы манна[*] дип атады. Ул ак, кориандр орлыгына охшаган булып, тәме белән баллы юка көлчәне хәтерләтә иде.

32Муса әйтте:

– Раббы менә болай боерды: «Бу ризыкны бер омер күләмендә киләчәк буыннар өчен саклап калыгыз. Шуны күреп, Мисырдан алып чыккан чакта, сезне чүлдә нәрсә белән ризыкландыруымны белерләр».

33Муса Һарунга әйтте:

– Чүлмәк ал да, шуңа бер омер манна салып, Раббы алдына куй, аны киләчәк буыннар өчен сакла.

34Раббы Мусага ничек кушкан булса, Һарун шулай эшләде дә: маннаны ул Боерыклар сандыгы[†] [*] алдына куйды. 35Халык үзе урнашачак урынга – Кәнган җиренең чикләренә килеп җиткәнче, кырык ел дәвамында шушы манна белән тукланды[+]. 36(Бер омер – эфаның[*] уннан бер өлеше.)

#### 17


Кыядан су бәреп чыгу

1Раббы кушканча, Исраил халкы, бер урыннан икенче урынга күчә-күчә, Син чүле буйлап алга атлады. Чатырлар корып, алар Рефидимдә тукталдылар, әмма анда эчәргә су булмады[+]. 2Халык янә, Мусаны гаепләп:

– Безгә эчәргә су бир, – дип таләп итте.

– Сез әле нишләп мине гаеплисез? – диде Муса. – Ни өчен сез Раббыны сыныйсыз[+]?

3Әмма сусаудан газапланган кешеләр Мусаны битәрләделәр:

– Нигә син безне Мисырдан алып чыктың? Балаларыбыз һәм терлекләребез белән бергә сусызлыктан үтереп бетерер өченме?!

4Муса Раббыга ялварып әйтте:

– Бу халык белән миңа нишләргә хәзер? Озакламый алар миңа таш атар![+]

5Раббы Мусага әйтте:

– Үзең белән берничә Исраил өлкәнен ияртеп һәм Нил елгасына суккан таягыңны тотып, халык алдына чык та юлыңны дәвам ит. 6Мин исә Хоребтагы кыя башында синең каршыда басып торырмын. Таягың белән кыяга сугуың булыр, шундук аннан су бәреп чыгар, һәм кешеләр сусыннары канганчы эчәрләр.

Муса Исраил өлкәннәре күз алдында нәкъ шулай эшләде дә[+]. 7Бу урын Массаһ[*] һәм Мериба[*] дип аталды, чөнки Исраил халкы Мусаны гаепләде һәм, Раббыны сынап, әйтте: «Раббы безнең беләнме, әллә түгелме?»


Исраилиләрнең амалыкыйлар белән сугышы

8Амалыкыйлар, Рефидимгә килеп, Исраил халкына һөҗүм иттеләр[+]. 9Һәм Муса Ешуага әйтте:

– Амалыкыйларга каршы орышка чыгар өчен, кешеләр сайлап ал, ә мин иртәгә, Аллаһының таягын тотып, тау башында басып торырмын.

10Ешуа Муса кушканча эшләде – амалыкыйлар белән сугышырга китте, ә Муса Һарун һәм Хүр белән тау башына менде. 11Муса кулларын күтәргәндә, яуда Исраил халкы өстенлек ала, ә кулларын төшергәндә, амалыкыйлар җиңә иде. 12Мусаның куллары арыгач, Һарун белән Хүр, таш алып, аның янына куйдылар. Шуннан Муса ташка утырды да Һарун бер яктан, ә Хүр икенче яктан Мусаның кулларын тотып торды: аның куллары кояш батканчы күтәрелгән хәлдә булды. 13Шул рәвешле, бу сугышта Ешуа җиңде – амалыкыйларның барысын да кылычтан уздырды.

14Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Кешеләр хәтерендә саклансын өчен, бу сугыш турында язып калдыр, һәм «Амалыкыйларның исемен Мин дөнья йөзеннән юк итәрмен» дигән сүзләремне Ешуага җиткер[+].

15Шуннан Муса, мәзбәх[†] кордырып, аны «Раббы – минем байрагым» дип атады 16һәм әйтте:

– Куллар Раббы тәхетенә таба сузылган иде. Раббы амалыкыйларның киләчәк буыннары белән һаман сугышып торачак.

#### 18


Итероның Мусага киңәше

1Мидьян каһине Итеро, Мусаның кайнатасы, Аллаһының Муса һәм Исраил халкы өчен кылган барлык гамәлләре, шулай ук Раббының Исраил халкын Мисырдан ничек алып чыгуы турында ишетте[+]. 2-3Муса үзенең хатыны Сиппораны өенә кайтарып җибәргән, һәм Итеро аны, шулай ук аның ике углын үз янына кабул иткән иде. Угылларының беренчесе Гершом исемле иде, чөнки Муса: «Бу чит-ят җирдә мин килмешәкмен», – дип әйткән иде, 4ә икенчесенең – Элигызыр[*] иде, чөнки Муса: «Минем атамның Алласы миңа булышты һәм мине фиргавен кылычыннан коткарды», – дип әйткән иде.

5Кайнатасы Итеро, Мусаның хатынын һәм угылларын ияртеп, чүлгә, Аллаһы тавы янында урнашкан Муса станына килде һәм:

6– Мин, кайнатаң Итеро, хатының һәм ике углың белән синең яныңа килдем, – дип, Мусага хәбәр итәргә кушты.

7Муса, кайнатасы каршына чыгып, башын иде дә аны үпте. Ирләр бер-берсеннән хәл-әхвәл сораштылар, аннан чатыр эченә керделәр. 8Муса Итерога барысын-барысын – Исраил халкы өчен Раббының фиргавен белән мисырлыларга ни-нәрсә эшләве, юлда кичергән авырлыклар һәм Раббының исраилиләрне ничек коткаруы турында сөйләп бирде. 9Исраилиләрне мисырлылар кулыннан коткару хакына Раббы кылган игелекләр турында ишетеп, Итеро бик шатланды.

10– Раббыга дан булсын! – диде ул. – Сезне мисырлылар вә фиргавен кулыннан йолып алды һәм халыкны Мисыр изүеннән азат итте Ул. 11Хәзер мин Раббының барлык илаһлардан өстен булуын беләм, чөнки шушы эшләрне Ул мисырлылар Исраил халкы белән дорфа кыланганга эшләде![+]

12Аннары Итеро Аллаһыга корбаннар китерде, соңрак барлык Исраил өлкәннәре белән бергә Һарун да килде, һәм алар, Мусаның кайнатасына кушылып, Аллаһы каршында корбан ашы ашадылар.

13Икенче көнне Муса хөкем эшләре белән мәшгуль булды, һәм халык көне буе аның янында аягүрә басып торды. 14Мусаның халык белән шушы рәвешле эшләвен күреп, Итеро сорады:

– Ни өчен халык белән шулай мөгамәлә кыласың?! Нишләп үзең генә хөкем итәсең, ә барча кешеләр көнозын синең алда аяк өсте торалар?!

15Муса кайнатасына болай җавап кайтарды:

– Алар минем янга Аллаһының хөкемен сорарга киләләр. 16Берәр четерекле хәл булганда, алар миңа киләләр; мин исә алар арасындагы бәхәсләрне хәл итәм һәм кешеләргә Аллаһы кагыйдәләрен һәм кануннарын җиткерәм.

17Мусаның кайнатасы әйтте:

– Болай эшләргә ярамый. 18Бу синең берүзеңә генә бик авыр эш. Син моны ялгызың гына башкара алмыйсың – үзең дә, халык та талчыгып бетәчәк![+] 19Киңәшемне тыңла, һәм Аллаһы гел синең янда булсын! Аллаһы алдында син шушы халыкның арадашчысы бул, аларның бәхәсләрен Аңа җиткер. 20Бу кешеләргә Аллаһы кагыйдәләрен вә кануннарын өйрәт һәм аларга ничек яшәргә, нәрсә эшләргә кирәклеген аңлат. 21Исраилиләр арасыннан сәләтле, Аллаһыдан куркып, Аны хөрмәт итүче һәм ришвәт алмаучы ышанычлы кешеләр сайлап ал да халык өстеннән күзәтеп торучы меңбашлары, йөзбашлары, иллебашлары һәм хәтта унбашлары билгелә[+]. 22Нәкъ менә шулар халыкның дәгъваларын тикшерсеннәр. Инде мәсьәлә бик җитди икән, киңәшкә сиңа килсеннәр, ә җиңел мәсьәләләрне үзләре хәл итсеннәр. Шул чагында сиңа җиңелгәрәк туры килер – эшеңнең бер өлешен алар башкарыр. 23Әгәр шулай эшләсәң, әгәр Аллаһы шуны эшләргә кушса, син үз вазыйфаларыңны башкара алырсың, килүчеләр дә өйләренә тыныч күңел белән кайтып китәр.

24Муса кайнатасының сүзен тыңлады һәм шулай эшләде. 25Ул, барлык Исраил халкы арасыннан сәләтле кешеләрне сайлап алып, аларны мең, йөз, илле һәм ун кеше өстеннән башлык итеп билгеләде[+]. 26Бу кешеләр һәрвакыт халык хөкемчеләре булдылар; җитди мәсьәләләр белән алар Муса янына килделәр, ә җиңел мәсьәләләрне үзләре хәл иттеләр[+].

27Аннары Муса кайнатасы белән хушлашты, һәм Итеро үз җиренә кайтып китте.

#### 19


Аллаһының Синай тавында исраилиләргә күренүе

1-2Мисырдан китүләренең өченче аенда, айның беренче көнендә Исраил халкы Синай чүленә килеп җитте; Рефидимнән китеп, биредә тукталганнан соң, тау каршындагы бер урында чатырларын корды[+]. 3Муса Аллаһы хозурына тауга менде, һәм Раббы таудан аңа болай дип сүз катты:

– Ягъкуб токымына, ягъни Исраил халкына әйт: 4«Мисыр халкына Минем ниләр кылганымны һәм сезне, бөркет канатларына утырткандай, Мисырдан Үз яныма алып килгәнемне күрдегез[+]. 5Хәзер, әгәр Миңа тулысынча буйсынсагыз һәм Минем белән төзегән килешүгә тугрылык сакласагыз, башка халыклар арасыннан Мин сайлап алган халык булырсыз. Бөтен җир – Минеке,[+] 6ә сез Минем өчен руханилар[†] патшалыгы, изге халык булырсыз». Минем шушы сүзләремне исраилиләргә җиткер[+].

7Шуннан соң Муса таудан төште һәм, халыкның өлкәннәрен җыеп, Раббы кушканнарның һәммәсен аларга җиткерде. 8Бар халык бертавыштан:

– Без Раббы әйткәннәрнең барысын да үтәрбез, – дип җавап кайтарды.

Муса халыкның җавабын Раббыга ирештерде[+].

9Раббы Мусага:

– Халык Минем белән сөйләшүеңне ишетсен һәм сиңа һәрвакыт ышансын өчен, Мин синең янга куе болыт эчендә килермен, – диде.

Кешеләрнең нәрсә әйткәнен Раббыга сөйләп биргәннән соң, 10Раббы Мусага болай диде:

– Халык янына бар! Бүген һәм иртәгә аларны изгеләндер! Кешеләр үзләренең киемнәрен юсыннар һәм[+] 11өченче көнгә әзер булып торсыннар: Мин бөтен халыкның күз алдында Синай тавына төшәрмен. 12-13Син тау тирәли сызык сыз да халыкка әйт: «Сак булыгыз! Тауга күтәрелмәгез, хәтта тау итәгенә дә якынлашмагыз. Тауга орынган җан иясе – кешеме ул, хайванмы – үлем җәзасына тартылырга тиеш: аны таш яки ук атып үтерегез, тик кул белән кагылмагыз». Халык мөгез быргы кычкыртканны көтсен, бары тик шуннан соң гына алар тауга күтәрелә алырлар[+].

14Муса таудан төште дә халыкны изгеләндерде. Кешеләр үз киемнәрен юдылар. 15Муса халыкка:

– Берсекөнгә әзер булып торыгыз, аңарчы хатыннарыгыз белән якынлык кылмагыз, – дип әйтеп куйды.

16Өченче көнне иртән тауга куе болыт төште, күк күкрәп, яшен яшьнәде һәм быргының колак яргыч тавышы ишетелде – стандагы халык курка калды. 17Шулвакыт Муса кешеләрне, Аллаһы белән очрашырга дип, станнан алып чыкты, һәм алар тау итәге янына килеп бастылар. 18Синай тавы төтенгә күмелде, чөнки Раббы тауга ут эчендә төште. Таудан, мичтән чыккан сыман, төтен бөркелә иде. Тау тоташтан селкенеп торды. 19Быргы тавышы көчәйгәннән-көчәя барды. Шулчак Муса Аллаһыга мөрәҗәгать итте, һәм Аллаһы, күк күкрәтеп, аңа җавап кайтарды. 20Раббы Синай тавының башына төште һәм Мусаны Үз янына чакырды. Шуннан Муса тауга күтәрелде.

21Раббы Мусага әйтте:

– Аска төш тә халыкны кисәт: Мине күрергә дип ашкынмасыннар, югыйсә күбесе үләр[+]. 22Хәтта Миңа якынлашырга җыенган руханилар да үзләрен пакьләргә тиеш; пакьләмәсәләр, аларны да һәлак итәрмен[+].

23– Халык Синай тавына менә алмый, – диде Муса. – Син бит тау тирәли сызык сызарга һәм шул җирне изге дип исәпләргә куштың.

24– Аска төш, – дип җавап кайтарды Раббы, – һәм бирегә Һарунны алып мен. Әмма руханилар һәм халык Минем янга тауга менәргә ашкынмасын, юкса Мин аларны җәзалармын.

25Муса аска – халык янына төшеп, боларның барысын да аларга сөйләп бирде.

#### 20


Ун боерык

1[•]Шулчак Аллаһы түбәндәге сүзләрне әйтте:

2– Мин – сезне Мисырдан, коллык йортыннан коткарган Раббы Аллагыз[+].

3Сездә Миннән башка аллалар булмасын[+].

4Үзегезгә һичнинди потлар ясамагыз. Югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, яисә җир асты суларында булган нәрсәләргә охшатып, сын-сурәтләр ясамагыз[+]. 5Аларга табынмагыз, сәҗдә кылмагыз, чөнки Мин, сезнең Раббы Аллагыз, бары тик Үземә генә тугры булып калуны таләп итүче Затмын. Миннән йөз чөергән аталарының гөнаһлары өчен өченче, дүртенче буынгача балаларына җәза бирүчемен[+]. 6Ә Мине яраткан һәм әмерләремне үтәгәннәрнең меңенче буынына кадәр мәрхәмәт күрсәтүчемен[+].

7Раббы Аллагызның исемен кирәкмәскә телгә алмагыз: Аның исемен кирәкмәскә телгә алган кешегә Раббы җәза бирми калмас[+].

8Шимбә көнне изге көн буларак билгеләп үтегез[+]. 9Алты көн дәвамында бөтен эшләрегезне эшләгез, 10ә җиденче көн – Раббы Аллагызга багышланган ял көне. Ул көнне сезгә эшләргә ярамый – үзегез дә, угыл-кызларыгыз да, ир вә хатын-кыз колларыгыз да, шәһәрләрегездәге килмешәкләр дә, терлегегез дә эшләмәсен. 11Чөнки Раббы, алты көн буе эшләп, күкне, җирне, диңгезне һәм анда булган барлык нәрсәләрне булдырды, ә җиденче көнне ял итте. Шуңа күрә шимбә көнне Раббы мөбарәк кылды. Аны изге бер көн итәрәк аерды.

12Ата-анаңны хөрмәт ит. Шулай эшләсәң, Раббы Аллаң сиңа бирәсе җирдә гомерең озын булыр[+].

13Кеше үтермә[+].

14Зина кылма[+].

15Урлашма[+].

16Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә[+].

17Башка берәүнең өенә, хатынына, ир яки хатын-кыз колына, үгезенә яки ишәгенә – гомумән, кеше малына нәфесеңне сузма[+].


Исраилиләрнең Аллаһыдан куркуы

18Күк күкрәвен һәм мөгез быргы тавышын ишетеп, яшен яшьнәвен һәм төтенле тауны күреп, кешеләр, куркудан калтырана-калтырана, артка чигенделәр. 19Халык Мусага:

– Безгә син сөйлә, ә без сине тыңларбыз; Аллаһы сөйләшмәсен безнең белән, югыйсә үләрбез, – диде[+].

20Халыкка җавап итеп, Муса болай диде:

– Курыкмагыз! Аллаһы сезне сынарга дип, һәм сез, Аны хөрмәт итеп, гөнаһ кылмасын дип килде.

21Халык таудан ерактарак торды, Муса исә эчендә Аллаһы булган кара болытка таба юнәлде.


Мәзбәх турындагы канун

22Шулвакыт Раббы Мусага әйтте:

– Исраилиләргә сүземне җиткер: «Күктән торып, сезнең белән ничек сөйләшкәнемне күрдегез; 23шулай булгач, Минем янга көмештән яки алтыннан потлар ясап куймагыз. 24Сез Миңа туфрактан мәзбәх ясагыз, үзегезнең вак һәм эре терлегегезне тулаем яндыру вә татулык корбаны[†] итеп шунда яндырыгыз. Исемемне хөрмәт итү өчен билгеләнгән һәр урынга килеп, Мин сезгә Үземнең фатихамны бирермен. 25Минем өчен мәзбәхне таштан ясаган очракта, шомартылган таш кулланмагыз; ташны кискеч белән эшкәртсәгез, мәзбәхне нәҗесләү[*] булыр[+]. 26Мәзбәхкә баскычтан менәрлек булмасын, югыйсә кием астында шәрә урыныгыз күренер».

#### 21


Коллар турындагы канун

1Син халыкка җиткерергә тиешле кануннар менә шулар: 2«Әгәр гыйбрине кол итеп аласың икән, ул алты ел хезмәт итсен дә җиденче елда йолым түләми генә иреккә чыксын[+]. 3Ул кеше ялгыз чакта кол булган икән, иреккә дә берүзе генә китсен; әгәр кол өйләнгән кеше булган икән, иреккә хатыны белән бергә чыксын ул. 4Әгәр кол өйләнмәгән булып, аны хуҗасы өйләндерсә һәм хатыны малайлар яки кызлар тудырса, хатын үзе дә, аның балалары да хуҗаныкы булып исәпләнә. Ә кол үзе иреккә чыга ала.

5Әгәр кол: „Мин үземнең хуҗамны, хатынымны һәм балаларымны яратам, минем иреккә чыгасым килми“, – дисә, 6хуҗа шул колын хөкемче хозурына алып барсын һәм, аны ишеккә яки ишек яңагына терәтеп, колагын без белән тишсен. Шуннан ул гомерлеккә хуҗасының колы булып калыр[+].

7Әгәр берәү үзенең кызын коллыкка саткан икән, кызны азат итү шарты ир-ат колларны азат итү кебек түгел. 8Әгәр кызның хуҗасы, аны хатынлыкка алырга теләп тә, соңыннан аңардан гайрәте чиксә, кызны йолып алырга теләүчегә ул үзенең ризалыгын бирсен, әмма чит халык кешесенә сатарга аның хокукы юк, чөнки кыз белән ул дөреслек буенча мөгамәлә кылмаган санала. 9Әгәр хуҗа кол кызны углына хатын итеп ала икән, ул аны үз кызы итеп кабул кылсын. 10Әгәр хуҗа үзенә икенче хатын алса, беренчесен ул азыктан да, кием-салымнан да, җенси якынлыктан да мәхрүм итмәскә тиеш[+]. 11Шушы өч нәрсәне эшләми икән, әлеге хатын аңа акча түләми генә иреккә чыга ала.


Үтерү һәм башка җитди җинаятьләр турындагы канун

12Әгәр кеше, кемгә дә булса сугып, аны үтерә икән, ул үзе дә үлемгә дучар ителергә тиеш[+]. 13Әгәр кеше кемне дә булса ялгышлык белән үтерә икән (Аллаһы шулай ихтыяр кыла икән), ул кеше Мин сезгә билгеләп куячак урынга кача ала[+]. 14Ә инде алдан уйлап, мәкер белән кемне дә булса үтерә икән, хәтта Минем мәзбәхем янында яклау эзләсә дә, үтерелергә тиеш[+].

15Атасына яки анасына кул күтәргән һәркемнең җәзасы – үлемдер.

16Кешене урлап саткан яисә урланган кешене яшереп тоткан адәм үлем җәзасына тартылырга тиеш[+].

17Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш[+].

18Әгәр ике кеше талашып, берсе икенчесенә таш яисә йодрык белән сукса, һәм теге кеше үлмәсә, әмма аңа урын өстендә ятарга, дәваланырга туры килсә, 19шуннан соң терелеп, таяк ярдәмендә йөрсә, суккан кеше җәзага тартылырга тиеш түгел: имгәнгән кешегә ул авырып яткан вакыты өчен һәм дәвалану чыгымнары өчен түләсен.

20Әгәр хуҗа кеше үзенең колын яки хезмәтче хатын-кызын таяк белән кыйнап үтерсә, үтерүче җәза алырга тиеш. 21Ә инде кыйналган кол тагын бер яисә ике көн яшәсә, колның үлеме өчен хуҗасы җәзага тартылырга тиеш түгел, чөнки кол – хуҗасының шәхси милкедер.

22Кешеләр сугышканда, берсе йөкле хатынга сукса, һәм нәтиҗәдә аның баласы вакытыннан элек туса, әмма башка төрле зыян килмәсә, гаепле кеше акча түләргә тиеш; күпме түләргә икәнлеген әлеге хатынның ире һәм хөкемчеләр хәл итә. 23Хатынга нинди зыян китерелсә, шундый ук җавап кайтарылырга тиеш: җанга – җан, 24күзгә – күз, тешкә – теш, кулга – кул, аякка – аяк, 25пешүгә – пешү, җәрәхәткә – җәрәхәт, имгәнүгә – имгәнү[+].

26-27Әгәр хуҗа кеше, кол ир яки хезмәтче хатын-кызга сугып, аның күзен сукырайтса, ул аны иреккә җибәрсен, чөнки иреккә җибәрү – күз өчен түләнгән бәядер. Әгәр хуҗасы, сугып, колның тешен сындырса, ул аны шулай ук иреккә җибәрсен, чөнки иреккә җибәрү – теш өчен түләнгән бәядер.


Хуҗаның җаваплылыгы турындагы канун

28Әгәр кемнең дә булса үгезе ир-ат яки хатын-кызны сөзеп үтерсә, ул үгезне ташлар атып үтерегез һәм аның итен ашамагыз. Ә үгезнең хуҗасы җәзага тартылырга тиеш түгел[+]. 29Әгәр үгез элек тә кемнедер сөзгән, һәм моның өчен хуҗасы кисәтелгән булса, ләкин үгез тагын, иреккә чыгарылып, кемне булса да үтерсә, ул үгезне таш атып үтерергә, ә хуҗасын үлем җәзасына тартырга кирәк. 30Әмма үгез сөзеп үтергән кешенең гаиләсе акча алырга ризалашса, үгез хуҗасы үзенең җанын йолып алырга мөмкин: әлеге гаилә аннан күпме сораса, ул шулкадәр акча бирергә тиеш[+]. 31Әгәр үгез берәрсенең углын яки кызын сөзә икән, шушы ук канун кулланыла. 32Әгәр үгез ир-ат яки хатын-кыз затыннан берәр колны сөзеп үтерсә, үгез хуҗасы кол хуҗасына утыз шәкыл[*] көмеш бирергә, ә үгез ташлар атып үтерелергә тиеш.

33Әгәр кем дә булса кое капкачын ачса һәм аны япмаса яисә чокыр казыса һәм аны капламаса, һәм шул чокырга башка берәүнең үгезе яки ишәге төшсә, 34ул кеше аның хакын хайван хуҗасына түләргә тиеш; шуннан соң хайванның үләксәсе түләүчедә кала[+].

35Әгәр берәүнең үгезе икенче кешенең үгезен сөзеп үтерә икән, үгез хуҗасы, исән калган үгезне сатып, акчасын урталай бүлсен һәм үлгән үгезнең гәүдәсен дә урталай бүлсен. 36Әгәр үгезнең элек тә башка хайванны сөзгәне мәгълүм булса, үгез хуҗасы аны иреккә чыгаруда гаепләнә һәм хайван өчен хайван белән түләргә – үз үгезен үлгән үгез өчен бирергә тиеш; хайванның үләксәсе түләүчедә кала.

#### 22


Гаеп өчен түләү турындагы канун

1Кем дә булса үгез яки сарык урлап суйса яки сатса, урлаган бер үгез өчен – биш үгез, ә бер сарык өчен дүрт сарык түләргә тиеш[+]. 2-4Урлаган хайван бәясен түләргә тиеш ул. Әгәр аның бернинди мал-мөлкәте юк икән, коллыкка сатылырга тиеш. Әгәр урланган хайванны урлаучыда тере килеш тапсалар, урлаган кеше хайван хуҗасына урланган бер баш хайван өчен – үгезме, ишәкме, сарыкмы ул – икешәр баш итеп түләргә тиеш.

Әгәр карак төнлә өйгә керергә маташканда бәреп үтерелә икән, аның үлемендә беркем дә гаепләнми; инде бу хәл көндез булса, аны үтергән кеше гаепле санала[+].

5Әгәр кем дә булса үзенең хайваннарын үз кырында яисә йөзем бакчасында йөртсә, һәм әлеге хайваннар, икенче берәүнең җиренә кереп, ашлыгын ашаса, китергән зыян өчен ул үзенең кырында яки йөзем бакчасында өлгергән иң яхшы уңышны бирергә тиеш.

6Кем дә булса, үз кырындагы чәнечкеле куакларны яндыру өчен, ут якса, һәм бу ут, таралып, башка берәүнең ашлык чүмәләләрен, урылмаган игеннәрен яисә бөтен басуын яндырса, ут яккан кеше янган ашлык хакын түләргә тиеш.

7Әгәр берәү үзенең якынына акча яисә әйберен сакларга биреп торып, бу акча яки әйбер шул кешенең өеннән урланса, тотылган очракта, урланган малның бәясен карак икеләтә кайтарырга тиеш. 8Әгәр каракны таба алмыйлар икән, йорт хуҗасы, хөкемче хозурына килеп, якынының әйберләренә кул сузмавы турында белдерергә тиеш.

9Әгәр ике кеше үгез, ишәк, сарык, кием-салым яисә югалган берәр әйбер турында бәхәсләшсә һәм берсе: „Бу минеке“, ә икенчесе: „Юк, бу минеке“, – дип әйтсә, икесе дә хөкемче хозурына килергә тиешләр. Хөкемче кемнең гаепле булуын ачыклый да, гаепле кеше гаепсезенә әйбер бәясен ике тапкыр арттырып түләргә тиеш була.

10Кем дә булса берәү якыныннан үзенең ишәген, үгезен, сарыгын яисә нинди дә булса башка хайванын саклап торуны үтенсә, ә шул вакыт эчендә хайван үлсә, имгәнсә яки, беркем күрмәгәндә, аны куып алып китсәләр, 11саклаучы кеше хайванны урламавы турында Раббы алдында ант итәргә, хайван хуҗасы исә бу антны кабул итәргә тиеш. Шулай булганда, бу хайван өчен хуҗага хак түләнми[+]. 12Әгәр саклаучы кеше әлеге хайванны үзе урлаган икән, ул аның өчен хуҗага түләргә тиеш. 13Инде хайванны ерткыч җәнлек ботарлаган икән, дәлил рәвешендә хайванның үләксәсен китерсен – ботарланган хайван өчен хуҗасына ул түләргә тиеш булмый.

14Әгәр берәү, файдалану өчен, якыныннан хайван алып тора икән, хуҗасы булмаганда, бу хайван имгәнсә яки үлсә, алып торучы бу хайван өчен якынына түләргә тиеш. 15Әгәр хайван янында хуҗасы да булса, әлеге кеше аңа түләргә тиеш түгел. Әгәр хайваннан файдаланып торган өчен акча түләнгән икән, хуҗага башкача түләнергә тиеш түгел.


Әхлак турындагы канун

16Әгәр бер ир кеше ярәшелмәгән гыйффәтле кызны алдап, аның белән якынлык кыла икән, ул, кызның атасына мәһәр түләп, кызны хатынлыкка алырга тиеш[+]. 17Әгәр атасы[†] үзенең кызына бу кешегә кияүгә чыгарга рөхсәт бирми икән, теге ир кеше ул кыз өчен акчаны барыбер түләргә тиеш.

18Хатын-кыз күрәзәлек итә икән, аны исән калдырмагыз[+].

19Кем дә булса хайван белән якынлык кыла икән, ул кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш[+].

20Башка илаһка корбан китерүче теләсә кем юк ителергә тиеш; бары тик Раббыга гына корбан китерегез.

21Сез килмешәкләр булып Мисыр җирендә яшәдегез, шуңа күрә читтән килгән кешеләр белән начар мөгамәлә кылмагыз һәм аларны җәберләмәгез[+].

22Тол хатынны, ятимне җәберләмәгез[+]. 23Әгәр аларга җәбер кылсагыз, алар Миңа ялварырлар, һәм Мин аларның фөрьядларын ишетермен. 24Шул чагында Мин, ачуым чыгып, сезне кылыч белән үтерермен, һәм сезнең хатыннарыгыз – тол, ә балаларыгыз ятим калыр[+].

25Әгәр Минем халкымнан кемдер ярлы булып, сез аңа әҗәткә акча биреп торасыз икән, рибачы[*] булмагыз, аңардан риба[*] алмагыз[+]. 26Әгәр кемнән дә булса рәһен[*] итеп өс киемен аласыз икән, кояш баеганчы, аны хуҗасына кайтарып бирегез,[+] 27чөнки бу кием – ул кешенең бердәнбер япмасы: шул киеме булмаса, йоклаганда нәрсә ябыныр?! Әгәр ул Миңа ялварса, Мин аны ишетермен, чөнки Мин мәрхәмәтле.

28Аллаһыны яманламагыз, халкыгызның идарәчесен каргамагыз[+].

29Уңышыгызны һәм шәрабыгызны Миңа тәкъдим итәргә соңгармагыз.

Үзегезнең беренче ир балаларыгызны Миңа тапшырыгыз[+]. 30Сыерның беренче булып туган үгез бозавын, сарыкның беренче булып туган иркәк бәрәнен Миңа тапшырыгыз. Алар җиде көн әниләре белән торсыннар, ә сигезенче көндә аларны Миңа бирегез[+].

31Сез – Минем изге халкым: кыргый җәнлекләр ботарлаган хайван итен ашамагыз, аны этләргә ташлагыз[+].

#### 23


Гаделлек турындагы канун

1Гайбәт таратмагыз; ялган шаһитлык биреп, яман кешегә ярдәм итмәгез[+]. 2Кешеләрнең күпчелеге начарлык эшләсә, аларга иярмәгез; мәхкәмәдә шаһитлык биргәндә, күпчелеккә ияреп, гаделлекне бозмагыз. 3Дәгъвасын белдергән ярлы кешегә өстенлек күрсәтмәгез[+].

4Әгәр адашкан үгез яки ишәкне күрсәң, хуҗасы синең дошманың булса да, аны хуҗасына кайтарып бир[+]. 5Әгәр дошманыңның ишәге йөк авырлыгыннан җиргә егыла икән, аларны авыр хәлдә калдырма, ярдәм ит.

6Мәхкәмәдә ярлы кешегә карата гаделсезлек күрсәтмәгез[+]. 7Ялганнан качыгыз; гаепсез һәм хаклы булганны үлемгә дучар итмәгез, чөнки Мин шундый яманлыкны эшләгән кешене акламаячакмын[+]. 8Ришвәт алмагыз, чөнки ришвәт күзлеләрне сукырайта һәм гаепсезләрне харап итә[+].

9Читтән килгән кешене кыерсытмагыз: читтән килеп урнашкан кешенең күңелен сез беләсез, чөнки үзегез дә Мисыр җирендә килмешәк булып яшәдегез[+].


Җиденче ел һәм шимбә көн

10Үз җирегезгә алты ел буе ашлык чәчегез һәм уңыш җыегыз. 11Ә җиденче елны җирне эшкәртмәгез, аңа ял бирегез. Халкыгыз арасындагы ярлылар андагы ашлыкны җыеп алсын, ә алардан калганы белән ерткыч җәнлек туенсын. Йөзем бакчалары һәм зәйтүн агачлары белән дә нәкъ шулай эш итегез[+].

12Алты көн эшләгез, ә җиденче көнне эшләмәгез: үгезләрегез һәм ишәкләрегез ял итсеннәр, шулай ук колларыгызның угыллары һәм читтән килгән кешеләр дә ару-талчыгудан арынсыннар[+].

13Сезгә әйткән һәр сүземә игътибарлы булыгыз! Башка илаһларның исемнәрен искә төшермәгез, аларны сезнең авызыгыздан ишетмәсеннәр[+].


Өч зур бәйрәм

14Һәр елны өч тапкыр Минем хөрмәткә бәйрәм ясагыз[+].

15Төче күмәч бәйрәмен үткәрегез. Мин сезгә кушканча, җиде көн дәвамында төчегә пешерелгән икмәк ашагыз. Моны Абиб аенда билгеләнгән вакытта эшләгез, чөнки бу айда сез Мисырдан чыктыгыз.

Минем каршыга беркем дә буш кул белән килергә тиеш түгел[+].

16Үз кырыгызда беренче уңышны җыйгач, Уңыш бәйрәмен үткәрегез.

Ел тәмамланганда[*], үзегезнең кырыгыздан барлык уңышны җыеп алгач, Бөртекле ашлык җыю бәйрәмен[*] үткәрегез[+].

17Шул рәвешле, елга өч мәртәбә барлык ирләр Хуҗа-Раббы каршына килергә тиешләр[+].

18Миңа корбан каны китергәндә, ачыткы салынган бернәрсә дә тәкъдим итмәгез. Бәйрәм хөрмәтенә Миңа китерелгән корбанның маен иртәнгә калдырмагыз.

19Беренче уңышның иң яхшы өлешен Раббы Аллагыз йортына китерегез.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез[+].


Аллаһының вәгъдәсе һәм күрсәтмәләре

20Юлыгызда саклап, Мин әзерләгән урынга алып барсын өчен, сезгә бер фәрештә[†] юллыйм[+]. 21Аңа буйсыныгыз һәм аны тыңлагыз; аңа каршы чыкмагыз. Әгәр аңа каршы гөнаһ кылсагыз, ул сезне гафу итмәс, чөнки ул Минем исемнән эш итәр. 22Әгәр аңа буйсынсагыз, Мин әйткәннәрнең барысын да үтәсәгез, Мин сезнең дошманнарыгызга дошман булырмын һәм сезгә каршы торучыларга каршы торырмын[+]. 23Минем фәрештәм сезнең алда барыр һәм сезне амориләр, хиттиләр, фәризиләр, кәнганиләр, хиввиләр вә явүсиләр җиренә китерер; Мин бу халыкларны юкка чыгарырмын[+]. 24Бу халыкларның илаһларына сәҗдә кылмагыз, аларга табынмагыз һәм бу халыклар эшләгәнчә эшләмәгез; илаһларының сыннарын юкка чыгарыгыз һәм аларның изге баганаларын җимерегез[+]. 25Раббы Аллагызга табыныгыз. Әгәр шулай эшләсәгез, Ул сезгә икмәк һәм су муллыгына фатиха бирер һәм сезне авыру-чирләрдән саклар[+]. 26Сезнең хатын-кызларыгыз бала төшүне һәм кысыр калуны белмәс. Сезнең гомерегезне Мин озын-озак кылырмын[+].

27Мин сезнең алдан Үземнең дәһшәтемне җибәрермен һәм сез очратачак һәрбер халыкны каушатырмын; барлык дошманнарыгызны сездән качарга мәҗбүр итәрмен[+]. 28Мин сезнең алдан эре шөпшәләр җибәрермен, һәм алар хиввиләр, кәнганиләр вә хиттиләрне күз алдыгыздан юк итәр[+]. 29Әмма Мин бу халыкларны бер ел эчендә генә сезнең хозурдан куып чыгармам, чөнки җир өсте бушап калса, андагы ерткыч җәнлекләр, үрчеп китеп, сезгә куркыныч тудырыр[+]. 30Сез, сан ягыннан ишәеп, әлеге җирләрне үзләштергәнгә кадәр, бу халыкларны Мин аз-азлап куа торырмын.

31Мин сезгә Камышлы диңгездән алып Фырат елгасына кадәр булган җирне бирермен, бер яктан ул пелештиләр диңгезе, ә икенче яктан чүл белән чикләнер. Мин ул җирдә булган халыкларны сезнең карамакка тапшырырмын, һәм сез аларны үзегезнең күз алдыгыздан куып җибәрерсез[+]. 32Бу халыклар һәм аларның илаһлары белән бернинди килешү төземәгез 33һәм аларга сезнең җирегездә калырга юл куймагыз; югыйсә алар сезне Миңа каршы гөнаһ кылырга котыртыр. Аларның илаһларына табыну – сезнең өчен тозак»[+].

#### 24


Аллаһының Исраил халкы белән килешү төзүе

1Шуннан соң Раббы Мусага:

– Син үзең, Һарун, Надаб, Абиһу һәм җитмеш Исраил өлкәне тауга күтәрелегез дә ерактан гына Миңа табыныгыз[+]. 2Әмма Раббы янына Муса үзе генә якынлашсын, ә калганнар моны эшләмәсен. Халык исә аның белән тауга менәргә тиеш түгел, – диде.

3Муса, халык янына барып, Раббының барлык сүзләре һәм кануннары турында сөйләп бирде, һәм барысы да бертавыштан:

– Без Раббының барлык сүзләрен үтәрбез, – дип җавап кайтарды[+].

4Раббының барлык сүзләрен Муса язып алды, ә иртәгесен иртүк торып, тау итәгендә мәзбәх төзеде һәм Исраилнең һәр ыругыннан бер таш исәбеннән унике таш утыртып куйды. 5Аннары Муса Исраил егетләрен корбанлык мал алып килергә җибәрде. Бу егетләр тулаем яндыру корбаннары китерделәр һәм үгезләрне, татулык корбаны буларак, Раббыга тәкъдим иттеләр. 6Муса, бу хайваннарның канын алып, яртысын касәләргә салды, ә калган яртысын мәзбәхкә чәчрәтте. 7Муса төргәккә[†] язылган Килешүне халыкка укыды, һәм кешеләр:

– Без Раббының барлык сүзләрен үтәрбез һәм Аңа буйсынырбыз, – диделәр.

8Шулчак Муса корбан канын халык өстенә чәчрәтте һәм әйтте:

– Бу – Раббының сезнең белән төзегән Килешүне раслаучы кан. Шушы барлык сүзләр – Килешүнең нигезе[+].

9Шуннан соң Муса, Һарун, Надаб, Абиһу һәм Исраилнең җитмеш өлкәне тауга күтәрелделәр 10һәм шунда Исраил Алласын күрделәр. Аның аяклары астында зәңгәр якуттан ясалган, аяз күк төсендә басма сыман бер нәрсә бар иде[+]. 11Исраилнең башлыклары Аллаһыны күрделәр, әмма Аллаһы, кулын сузып, аларга зыян китермәде, һәм алар ашадылар, эчтеләр.


Мусаның Аллаһы белән очрашуы

12Раббы Мусага:

– Минем янга тауга күтәрел һәм шунда кал. Мин Үземнең канун һәм боерыкларымны, ике таш тактага язып, халыкка җиткерү өчен, сиңа бирермен, – диде[+].

13Муса һәм аның ярдәмчесе Ешуа юлга кузгалдылар, һәм Муса Аллаһы тавына күтәрелде[+]. 14Өлкәннәргә ул:

– Без сезнең янга әйләнеп кайтканчы, безне шушында көтегез; Һарун белән Хүр сезнең янда кала – дәгъваларын чишәр өчен, кешеләр аларга мөрәҗәгать итсен, – диде.

15Муса менеп җитүгә, тауны болыт каплап алды. 16Раббы шөһрәте Синай тавына иңде, һәм болыт алты көн буена тауны каплап торды, ә җиденче көнне Раббы болытлар арасыннан Мусага мөрәҗәгать итте. 17Исраилиләр тау башында ялкынланып янган утка охшаган Раббы шөһрәтен күрделәр[+]. 18Муса, тауга күтәрелеп, болытлар эченә керде; әлеге тауда ул кырык көн һәм кырык төн булды[+].

#### 25


Изге чатыр өчен бүләкләр

1[•]Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә әйт: Миңа бүләкләр китерсеннәр, ә син бирергә теләгән һәркемнән бүләкне кабул итеп ал. 3Син алардан түбәндәге әйберләрне ал: алтын, көмеш, бакыр, 4зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, 5кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре, диңгез филе тиреләре, сәрви агачы, 6яктырткыч өчен зәйтүн мае, изгеләндерү мае һәм көйрәтү мае өчен хуш исле матдәләр, 7эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак вә башка кыйммәтле ташлар.

8Кешеләр Минем өчен Изге чатыр[†] корсыннар, һәм Мин алар арасында яши алачакмын[+]. 9Чатыр һәм андагы бар нәрсәне Мин сиңа күрсәтәчәк үрнәк буенча эшлә.


Аллаһы сандыгы

10[•]Кешеләр сәрви агачыннан Аллаһы сандыгы ясасыннар. Сандыкның буе ике терсәк[*] ярым, иңе һәм биеклеге терсәк ярым булсын[+]. 11Сандыкның эчен һәм тышын саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтынлап бизә. 12Дүрт алтын боҗра коеп, аларны, һәр ягына икешәр итеп, сандыкның дүрт аягына беркет. 13Шуннан соң сәрви агачыннан колгалар ясап, алтын белән йөгерт. 14Сандыкны күчереп йөртү өчен, әлеге колгаларны аның ян-якларындагы боҗраларга кидер. 15Бу колгалар һәрвакыт сандыкның боҗралары эчендә булырга тиеш, аларны аннан чыгарма. 16Мин сиңа боерыклар язылган таш такталарны бирермен. Аларны шушы сандыкка сал.

17Сандыкның капкачын саф алтыннан эшлә. Аның буе ике терсәк ярым, иңе терсәк ярым булсын. 18Алтынны чүкеп, ике керубим[†] сурәтен капкачның ике очына яса: 19берсен – бер очына, икенчесен – икенче очына беркетеп куй; алар икесе дә капкач белән тоташ итеп эшләнсен. 20Керубимнәрнең канатлары, күккә җәелеп, сандык капкачын каплап торсыннар. Алар бер-берсенә кара-каршы торып, йөзләрен сандык капкачына төбәсеннәр. 21Мин сиңа боерыклар язылган таш такталарны бирермен; аларны сандыкка сал да капкачын яп[+]. 22Шунда – Боерыклар сандыгының капкачы өстендә, ике керубим арасында – синең белән очрашып, Исраил халкына Үземнең әмерләремне бирә торган булырмын[+].


Изге икмәк куя торган өстәл

23[•]Сәрви агачыннан буе ике терсәк, иңе бер терсәк һәм биеклеге терсәк ярым булган өстәл яса. 24Аны саф алтын белән каплап, кырыйларын алтын белән каймалап ал. 25Өстәлгә бер уч киңлегендәге[*] кыса ясап, кысаның кырыйларын да алтын белән каймалап ал. 26Соңыннан дүрт алтын боҗра ясап, аларны өстәлнең дүрт почмагындагы дүрт аякка беркет. 27Боҗраларны кыса янына урнаштыр; бу боҗраларга, өстәлне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерелсен. 28Колгаларны сәрви агачыннан ясап, алтын белән йөгерт. Бу колгалар өстәлне күчереп йөртү өчен кирәк. 29Өстәлгә куя торган тәлинкәләрне, җамаякларны, шәраб бүләкләре өчен чүлмәкләрне һәм касәләрне саф алтыннан яса. 30Минем алга – өстәл өстенә – һәрвакыт изге икмәк куй[+].


Шәмдәл

31[•]Шәмдәлне саф алтыннан чүкеп яса. Аның нигезен, сабагын, касәләрен, бөреләрен һәм таҗ яфракчыгын бербөтен итеп тоташтыр. 32Шәмдәлдәге алты ботакның өчесе бер якта, өчесе икенче якта булсын. 33Касә исә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшап, һәр ботакта өч касә булсын – шәмдәл белән тоташкан алты ботак менә шул рәвештә ясалсын. 34Шәмдәлдә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшаш тагын дүрт касә яса. 35Шәмдәлдәге алты ботак өч пар булсын, ә һәр ботак пары астында берәр бөре ясалсын. 36Шәмдәл, бөреләр һәм ботаклар белән бербөтен итеп, тулысынча саф алтыннан чүкелсен.

37Шуннан соң, шәмдәл алдындагы урынны яктыртып тору өчен, бу шәмдәлгә җиде яктырткыч эшлә. 38Филтә кыскычы һәм улаклары саф алтыннан булсын. 39Шәмдәлне һәм аның өчен кирәкле барлык әйберләрне бер талант[*] саф алтыннан яса. 40Кара аны, аларны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшлә[+].

#### 26


Изге чатыр

1[•]Чатыр өчен ун пәрдә тегелсен, пәрдәләр исә нәфис җитеннән һәм зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан тукылып, аларга керубим сурәтләре чигелсен. 2Пәрдәләрнең барысын да бер зурлыкта эшлә: буе егерме сигез, иңе дүрт терсәк булсын. 3Пәрдәләрне бер-берсенә тоташтырып, биш пәрдәне аерым һәм калган бишесен тагын аерым тек. 4Зәңгәр тукымадан ясалган элмәкләрне беренче биш пәрдәнең кырыена тегеп куй, шулай ук икенче биш пәрдәнең кырыена тек: 5беренче биш пәрдәнең кырыенда – илле элмәк һәм икенче биш пәрдәнең кырыенда шулай ук илле элмәк. Беренче пәрдәдәге һәр элмәк икенче пәрдәдәге һәр элмәккә пар килсен. 6Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни чатырны бербөтен итеп җыю өчен, алтыннан илле каптырма яса.

7Чатырны каплау өчен, янә бер каплавыч яса. Бу каплавыч өчен кәҗә мамыгыннан унбер пәрдә әзерлә. 8Барлык пәрдәләр бер үлчәмдә – буе утыз һәм иңе дүрт терсәк булсын. 9Башта биш пәрдәне, аннары тагын алтыны бер-берсенә тоташтыр. Чатырның алгы ягындагы алтынчы пәрдәне ике кат итеп бөклә. 10Тоташтырып тегелгән биш пәрдәнең һәм тоташтырып тегелгән алты пәрдәнең кырыйларына иллешәр элмәк яса. 11Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни каплавычны бербөтен итеп тоташтыру өчен, бакырдан илле каптырма эшлә һәм аларны элмәкләргә кидер. 12Ә пәрдәләрнең өстәмә өлеше – каплавычның артып калган бер яртысы – чатырның арт ягына асылынып төшсен. 13Пәрдәләрнең һәр ике ягыннан да бер терсәккә чыгып калган кисәге исә чатырның ян-якларын капласын.

14Чатыр өчен янә ике каплавыч эшлә: аларның берсе кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән, ә икенчесе – беренчесе өстендәгесе – диңгез филе тиреләреннән булсын[+].

15[•]Чатыр өчен сәрви агачыннан рамнар яса. 16Һәр рамның биеклеге ун терсәк һәм киңлеге терсәк ярым булырга тиеш. 17Рамнарны бер-берсенә беркетер өчен, һәр рамның ике чыгынтысы булып, чатырның барча рамнары шулай эшләнсен. 18Чатырның көньякка караган ягы өчен егерме рам 19һәм көмештән кырык нигез яса – һәр рам астында, чыгынтыларга туры китереп, икешәр нигез булсын. 20Чатырның икенче, ягъни төньякка караган ягы өчен дә егерме рам 21һәм һәрбер рам өчен икешәр итеп көмештән кырык нигез яса. 22Чатырның арткы, ягъни көнбатышка караган ягы өчен тагын алты рам, 23ә чатырның арткы ягындагы почмаклар өчен ике рам яса. 24Почмактагы рамнар аскы яктан тоташтырылып, өстән беренче боҗра янында беркетелсен; ике почмак та бертөрле ясалсын. 25Шулай итеп, әлеге сигез рам өчен көмештән уналты нигез булыр – һәр рам астына икешәр нигез.

26Борысларны сәрви агачыннан яса: чатырның бер ягындагы рамнар өчен биш борыс, 27икенче ягындагылары өчен янә биш борыс һәм арткы яктагы, ягъни көнбатыштагы рамнар өчен тагын биш борыс булсын. 28Рамнар уртасындагы борыс чатырның бер очыннан икенче очына кадәр сузылсын. 29Рамнарны алтын белән капла һәм аларга, борысларны утырту өчен, алтын боҗралар беркет; бу борысларны да алтын белән капла. 30Чатырны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча төзе.

31[•]Зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән махсус пәрдә тукы да аның өстенә керубим сурәтләре чик[+]. 32Сәрви агачыннан дүрт багана яса һәм аларны алтын белән капла. Дүрт баганага алтыннан эшләнгән ыргаклар беркет, баганалар астына дүрт көмеш нигез куй һәм алтын ыргакларга пәрдәне эл. 33Пәрдәне чатыр түбәсендәге каптырмалар астына урнаштыр һәм пәрдә артына Боерыклар сандыгын куй. Бу пәрдә Изге бүлмәне Иң изге бүлмәдән аерып торсын[+]. 34Иң изге бүлмәдәге Боерыклар сандыгы өстенә капкач куй. 35Пәрдәнең икенче ягына, изге икмәкне кую өчен, өстәл урнаштыр: өстәл чатырның төньягында торсын. Чатырның көньягына, өстәл каршысына, шәмдәл куй.

36Соңыннан, чатырга керү юлын каплау өчен, пәрдә эшлә; ул зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелсен. 37Пәрдәне элү өчен, сәрви агачыннан биш багана һәм алтын ыргаклар ясап, аларны да алтын белән капла. Баганалар өчен биш бакыр нигез кой.

#### 27


Мәзбәх

1[•]Мәзбәхне сәрви агачыннан яса. Ул тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе бишәр терсәк, ә биеклеге өч терсәк булсын. 2Мәзбәхнең һәр почмагына берәр мөгез әзерлә, һәм бу мөгезләр мәзбәх белән бербөтен итеп эшләнсен. Мәзбәхнең өстен бакыр белән капла[+]. 3Әлеге мәзбәх өчен барлык әсбаплар – көл колашалары, көрәкләр, касәләр, чәнечкеләр һәм күмер алгычлар бакырдан эшләнсен[+]. 4Аның өчен рәшәткә, ягъни бакыр челтәр яса һәм рәшәткәнең һәр дүрт почмагына бакыр боҗра беркет. 5Рәшәткәне мәзбәхнең эченә – өске кырыеннан түбәнрәк төшеп, уртасына урнаштыр. 6Сәрви агачыннан мәзбәх өчен колгалар ясап, аларны бакыр белән капла. 7Күчереп йөрткәндә, мәзбәхнең ике ягындагы боҗраларына әлеге колгаларны кидер. 8Мәзбәхне, эчен куыш итеп, такталардан яса. Аны тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшләт.


Изге чатырның ишегалды

9[•]Чатыр өчен ишегалды яса. Көньякка караган ягының озынлыгы йөз терсәк булып, әлеге якта нәфис җитеннән тукылган пәрдәләр эленеп торсын. 10Пәрдәләрне элү өчен, егерме багана һәм, аларны урнаштыру өчен, егерме бакыр нигез яса. Баганадагы ыргак һәм чыбыкларны көмештән эшлә. 11Ишегалдының төньякка караган ягы шулай ук йөз терсәк булсын, һәм бу як өчен дә пәрдәләр, егерме багана һәм егерме бакыр нигез ясалсын. Баганадагы ыргакларны да, чыбыкларны да көмештән эшлә. 12Ишегалдының көнбатыш ягына, илле терсәк озынлыгындагы пәрдәләр эленеп, ун багана белән ун нигез куелсын. 13Ишегалдының көнчыгыш ягы – ишегалдына керә торган як – буйга шулай ук илле терсәк булсын. 14-15Ишегалды капкасының бер ягындагы пәрдәләр унбиш терсәк озынлыкта булып, алар өч нигез өстенә куелган өч баганага эленсен; икенче ягында да пәрдәләрнең озынлыгы унбиш терсәк булып, алары да өч нигезгә куелган өч баганага эленсен.

16Капкага эләр өчен, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән пәрдә тукып, аның өстенә бизәкләр чик. Пәрдәнең озынлыгы егерме терсәк булсын. Пәрдә өчен дүрт багана һәм дүрт нигез яса. 17Ишегалды әйләнәсендәге барлык баганаларны көмеш чыбыклар һәм ыргаклар белән беркет һәм баганаларның нигезен бакырдан эшлә. 18Ишегалдының буе йөз терсәк, иңе илле терсәк, ә ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләр биш терсәк биеклегендә булсын. Пәрдәләрне нәфис җитеннән тукы, ә баганаларның нигезен бакырдан эшлә. 19Чатырда кулланыла торган барлык җайланмалар, чатыр һәм ишегалды өчен барлык казыклар бакырдан эшләнсен.


Шәмдәл турындагы кагыйдә

20[•]Яктырткычлар һәрвакыт янып торсын өчен, сыйфатлы зәйтүн мае китерегез, дип, исраилиләргә әмер ит. 21Очрашу чатырының Боерыклар сандыгы куелган бүлмәсен аерып торучы пәрдәнең тышкы ягындагы яктырткычлар Раббы каршында кичтән алып иртәнгә кадәр янсын өчен, Һарун һәм аның угыллары аларны күзәтеп торырга тиеш. Бу – Исраил халкы һәм аның киләчәк буыннары өчен мәңгелек кагыйдә[+].

#### 28


Руханилар киемнәре

1Туганың Һарунны, аның угыллары Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамарны исраилиләр арасыннан үз яныңа ал да, алар Минем каршымда руханилар булып хезмәт итсеннәр. 2Туганың Һарунга изге киемнәр әзерлә, алар аңа хөрмәт вә мәһабәтлек өстәр. 3Һарун, Миңа багышланып, руханилык итә алсын өчен, Мин акыл биргән барлык осталарны чакыр, һәм алар аңа киемнәр әзерләсеннәр. 4Алар менә нинди киемнәр әзерләргә тиеш: рухани күкрәкчәсе, эфод, япанча, бизәкләп тукылган күлмәк, чалма һәм пута. Туганың Һарунга һәм аның угылларына изге киемнәр әзерләсеннәр, шуннан соң алар Миңа рухани булып хезмәт итә алырлар. 5Осталар алтын җепләр, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен куллансыннар.

6[•]Осталар эфодны алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләсеннәр – аны оста итеп чиксеннәр. 7Эфодны бәйләр өчен, аның ике ягына ике иңсә тегелсен. 8Билбау, эфодның үзе кебек, алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләнсен. Билбау эфодка тоташкан булсын.

9Ике ахак ташы ал һәм бу ташларга Исраил угылларының исемнәрен уеп яз. 10Алты исемне – бер ташка, калган алтысын – икенче ташка. Исемнәрне тәртип буенча яз: иң өлкән углыннан башлап иң кечесе белән тәмамла. 11-14Бу ташларга Исраил угылларының исемнәрен оста нәкышче мөһер уйган сыман итеп яз. Аннары алтын кысалар яса һәм ташларны шуларга урнаштыр; аннан бу ташларны, Исраил угылларының истәлеге итеп, эфодның иңсәләренә беркет. Шулай итеп, Раббы Исраил халкын исенә төшерсен өчен, Һарун үзенең иңбашларында Исраил угылларының исемнәрен йөртер. Ике чылбырны да саф алтыннан бау сыман итеп үреп эшлә, ул чылбырларны кысаларга беркет.

15[•]Эфодны әзерләгән кебек, рухани күкрәкчәсен, ягъни хөкем кылу күкрәкчәсен әзерлә. Күкрәкчәне дә алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшлә – аны оста итеп чик. 16Буе һәм иңе берәр карыш[*] булган тигезьяклы турыпочмак рәвешендәге бу күкрәкчә ике катлы булсын. 17Аңа дүрт рәт итеп кыйммәтле ташлар беркет: беренче рәттә – кызыл якут, топаз һәм зөбәрҗәт,[+] 18икенчесендә – фирәзә, зәңгәр якут һәм алмаз, 19өченчесендә – җете кызыл якут, оникс, аметист, 20ә дүртенчесендә – хризолит, ахак һәм яшма булсын. Аларны алтын кысаларга урнаштыр. 21Исраил ыругларының һәркайсына берәр таш исәбеннән барысы унике таш булырга тиеш. Һәрбер ташка, мөһер уйгандагы кебек, унике ыругның исемнәре берәм-берәм уеп язылсын.

22Күкрәкчә өчен чылбырларны саф алтыннан бау сыман үреп эшлә. 23Ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең өске ике почмагына беркет 24һәм ике алтын чылбырны күкрәкчә почмакларындагы боҗраларга бәйлә. 25Чылбырларның икенче очларын эфод иңсәләрендәге ике кысага беркет һәм, шул рәвешле, чылбырлар алдан эфодның ике иңсәсенә беркетелсен. 26Ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең аскы ике почмагына – эфодка караган эчке ягына беркет. 27Янә ике алтын боҗра ясап, аларны эфод иңсәләренең аскы ягына, ягъни җөе янына, билбау өстенә ныгыт. 28Күкрәкчә эфодтан шуып төшмәсен һәм эфодның билбавыннан өстәрәк торсын өчен, күкрәкчә боҗраларын эфод боҗраларына зәңгәр тасмалар белән бәйләп куй.

29Һәрвакыт Раббының исенә төшереп торыр өчен, Изге бүлмәгә Раббы алдына кергәндә, Һарунның йөрәге турысында Исраил угылларының исемнәре уеп язылган хөкем итү күкрәкчәсе булыр. Бу – хөкем итү күкрәкчәсе. 30Аның эченә изге жирәбәләр[*] куй. Һарун Раббы алдына килгәндә, алар аның йөрәге өстендә булырлар; шул рәвешле, Раббы алдында исраилиләргә хөкем чыгарганда, Һарун һәрвакыт аларны үз янында йөртер[+].

31[•]Эфод белән киелә торган япанча тоташтан зәңгәр тукымадан тегелсен. 32Аның уртасында баштан кияр өчен тишек булсын. Тукыманың чите сыпылмасын өчен, тишек кырыйларын яка сыман итеп тек. 33Зәңгәр, җете кызыл һәм кызыл төстәге йон алып, алардан япанча итәге әйләнәсенә анар сурәтләре яса, ә алар арасына алтын кыңгыраулар беркет. 34Итәк әйләнәсендә алтын кыңгыраулар һәм анарлар үзара чиратлашып барсын. 35Һарун бу киемне рухани хезмәтен башкарганда кияргә тиеш. Раббы алдына Изге бүлмәгә кергәндә һәм аннан чыкканда, бу кыңгыраулар чыңлап торыр. Шуңа күрә аңа үлем янамас.

36Саф алтыннан бер ләүхә яса һәм, мөһер уйган сыман, аңа «Раббыга багышланган» дигән сүзләрне уеп яз[+]. 37Аны чалманың алгы ягына зәңгәр тасма белән беркетеп куй. 38Һарун аны башына киеп йөрсен; әгәр исраилиләрнең Раббыга багышлаган изге бүләкләрендә хата булса, Һарун аларның гаепләрен үз өстенә алыр. Раббы бүләкләрне кабул итсен өчен, изгелек билгесе беркетелгән чалманы Һарун һәрвакыт киеп йөрсен[+].

39Нәфис җитеннән күлмәк тек. Нәфис җитеннән чалма әзерлә һәм путага бизәкләр чик[+]. 40Һарунның угыллары өчен дә шундый күлмәкләр, путалар һәм баш киемнәре әзерлә, бу аларга хөрмәт вә мәһабәтлек өстәр. 41Бу киемнәрне туганың Һарунга һәм аның угылларына кигез дә, башларына май сөртеп, аларны[†] руханилыкка багышла. Миңа рухани булып хезмәт итсеннәр өчен, аларны шулай изгеләндер.

42Руханиларның эчке ыштаннарын нәфис җитеннән тек; ул аларны билдән тезгә кадәр каплап торсын. 43Очрашу чатырына кергәндә яки, Изге бүлмәдә хезмәт башкару максатыннан, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхенә якынайганда, Һарун һәм аның угыллары шушы ыштанны кияргә тиешләр. Шул вакытта алар гаепле булмас һәм үлемгә дучар ителмәс. Бу – Һарун һәм аның нәсел варислары өчен мәңгелек кагыйдә.

#### 29


Руханилыкка багышлау йоласы

1[•]Һарун белән аның угыллары рухани булып Миңа хезмәт итсеннәр өчен, менә шундый изгеләндерү йоласы үтә: кимчелексез бер үгез бозау һәм ике сарык тәкәсе ал да 2сыйфатлы бодай оныннан төче икмәк, шулай ук зәйтүн мае кушылган төче күмәч һәм зәйтүн мае белән майланган юка төче көлчәләр пешер[+]. 3Икмәк, күмәч һәм көлчәләрне кәрзингә сал да аларны үгез бозау һәм ике сарык тәкәсе белән бергә Миңа тәкъдим ит.

4Шуннан соң Һарун һәм аның угылларын Очрашу чатыры алдына алып килеп ю да 5Һарунга күлмәк, эфод, эфод белән киелә торган япанча һәм рухани күкрәкчәсе кидер; аннары эфодны бизәкле билбау белән бәйләп куй. 6Башына чалма кидереп, чалмага изгелек билгесен беркет. 7Изгеләндерү мае ал да Һарунның башына сөрт[+].

8Шуннан соң Һарунның угылларын алып кил, аларга күлмәк кидер 9һәм билләрен пута белән бу, аларга баш киеме кидер. Һарун һәм аның угылларын син руханилыкка шул рәвешле багышларсың. Мәңге үзгәрми торган кагыйдә буенча, алар рухани булырлар.

10Шуннан Очрашу чатыры алдына үгез бозауны алып кил. Һарун һәм аның угыллары кулларын бозау башына куйсыннар[*], 11ә соңыннан Раббы каршында – Очрашу чатыры алдында бозауны суй. 12Аның канына бармагыңны манып, мәзбәхнең мөгезләренә сөрт, ә калган канны мәзбәх нигезенә түк[+]. 13Бозауның эчке әгъзаларын каплаган бөтен маен, бавыр астындагы өлешен, ике бөерен һәм бөер өстендәге маен аерып ал да аларны мәзбәхтә яндыр;[+] 14ә бозауның итен, тиресен һәм эчендәге шакшыларын станнан читкә алып китеп яндыр. Бу – гөнаһ йолу корбаны[†][+].

15Шуннан соң ике сарык тәкәсенең берсен ал; Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйсыннар; 16тәкәне суй, канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәт. 17Соңыннан тәкәне кисәкләргә бүл, аның эчке әгъзаларын һәм аякларын, юып, башы һәм калган өлешләре янына куй, 18аннан бөтен тәкәне, тулаем яндыру корбаны[†] итеп, мәзбәхтә яндыр. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер[+].

19Икенче сарык тәкәсен ал; Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйсыннар. 20Тәкәне суй, канын Һарунның һәм угылларының уң колак яфракларына сөрт. Шулай ук уң кулларының һәм уң аякларының баш бармакларына да кан сөрт. Соңыннан мәзбәхнең һәр ягына да кан чәчрәт. 21Аннары мәзбәхтәге канның бер өлешен һәм берникадәр изгеләндерү мае алып, Һарунга, аның киемнәренә, шулай ук аның угылларына һәм аларның киемнәренә сип. Һарун, аның угыллары һәм аларның киемнәре шул рәвешле изгеләндерелер.

22Шуннан соң руханилыкка багышлау йоласы өчен китерелгән тәкәнең маен, аның симез койрыгын, бөтен эчке әгъзаларын каплаган маен, бавыр астындагы өлешен, майлары белән бергә ике бөерен һәм арткы уң ботын ал. 23Шулай ук Раббы алдына китерелгән кәрзиндәге төче икмәкләрдән бер күмәч, бер майлы икмәк һәм бер юка көлчә ал. 24Боларның һәммәсен Һарун һәм аның угылларының кулына бир, һәм алар шуны күтәреп селкесеннәр дә Раббы алдына махсус бүләк итеп китерсеннәр. 25Аннары, барысын да аларның кулларыннан алып, тулаем яндыру корбаны өстендә мәзбәхтә яндыр. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+]. 26Шуннан соң Һарунны руханилыкка багышлаганда корбан ителгән сарык тәкәсенең түш итен ал да, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селке. Бу өлеш синеке булыр.

27Һарун һәм аның угылларын руханилыкка багышлаганда корбан ителгән сарык тәкәсенең селкегән өлешләрен – түш итен һәм арткы ботын изгеләндер. 28Раббыга китергән татулык корбаннарының бу өлешен Исраил халкы Һарунга һәм аның угылларына бирсен, чөнки бу – аларның мәңгелек өлеше.

29Һарунның изге киемнәре аның нәсел варисларына калсын – аларны руханилыкка багышлап, май сөрткәндә, шушы киемнәрне киярләр[+]. 30Атасы урынына баш рухани сыйфатында Очрашу чатырының Изге бүлмәсенә хезмәт итәр өчен кергәндә, Һарунның нәсел варисы җиде көн дәвамында шушы киемнәрне киеп йөрсен.

31Руханилыкка багышлау корбаны булган тәкәнең итен изге урында пешер, 32ә соңыннан Һарун һәм аның угыллары бу итне һәм кәрзиндәге икмәкне Очрашу чатыры алдында ашасыннар. 33Алар бу бүләкләрне ашый алалар; әлеге бүләкләр аларны руханилыкка багышлаганда һәм изгеләндергәндә, гөнаһларыннан арындырганда китерелә. Әмма башка кешеләр боларны ашый алмый, чөнки әлеге бүләкләр – изге[+]. 34Әгәр тәкә итенең бер өлеше яисә икмәк сыныгы иртәнгә калса, аны яндырырга кирәк; бу икмәкне яисә итне ашарга ярамый, чөнки ул – изге.

35Шушыларның барысын да Һарун һәм аның угыллары өчен нәкъ Мин әйткәнчә эшлә. Аларны руханилыкка багышлау йоласы җиде көн дәвам итсен. 36Җиде көн дәвамында, гөнаһлардан арыну өчен, һәр көнне бер үгез бозауны гөнаһ йолу корбаны итеп китер. Мәзбәхне дә нәҗеслектән пакьлә, изгеләндерү өчен, аны майла[+]. 37Мәзбәхне җиде көн буена чистарт һәм изгеләндер; ул шушылай итеп тулысынча изге булыр. Аңа кагылган бар нәрсә изге саналыр[*][+].


Көндәлек тәкъдимнәр

38[•]Һәр көнне мәзбәхтә бер яшьлек ике сарык бәрәнен: 39берсен – иртән, ә икенчесен кич белән корбанга китер. 40-41Эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына һиннең[*] дүрттән бер өлеше күләмендә сыйфатлы зәйтүн мае кушып, икмәк бүләген[†], шулай ук һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләген[†] беренче бәрән белән бергә тәкъдим ит. Кич белән, икенче бәрәнне китергәндә, яңадан да иртәнге кебек шул ук күләмдә икмәк һәм шәраб бүләге тәкъдим ит. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер[+]. 42Киләчәк буыннар бу тулаем яндыру корбанын һәрвакыт Очрашу чатыры алдына – Раббы каршына китерсеннәр. Мин шунда алар белән очрашырмын һәм синең белән сөйләшермен. 43Исраил халкы белән очрашу урыным булыр бу, һәм ул урын Минем шөһрәтем белән изгеләндерелер. 44Мин Очрашу чатырын һәм мәзбәхне изгеләндерермен. Һарунны һәм аның угылларын, алар Миңа рухани буларак хезмәт күрсәтсеннәр өчен, шулай ук изгеләндерермен. 45Мин Исраил халкы арасында яшәрмен һәм аларның Алласы булырмын[+]. 46Шунда халык Мин – Раббы, аларның Алласы икәнне, исраилиләр арасында яшәр өчен, аларны Мисыр җиреннән алып чыкканны белер. Мин – Раббы, аларның Алласыдыр!

#### 30


Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе

1[•]Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен сәрви агачыннан яса. 2Ул тигезьяклы турыпочмак – буе һәм иңе берәр терсәк, биеклеге ике терсәк булсын. Аның дүрт почмагына мөгезләр ясап, алар мәзбәх белән бербөтен булырга тиеш[+]. 3Мәзбәхнең өстен, ян-якларын һәм мөгезләрен саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтын белән бизә. 4Мәзбәхнең өске ягыннан бераз аскарак төшеп, кара-каршы ике ягына алтын боҗралар беркетеп куй. Бу боҗраларга, мәзбәхне күчереп йөртү өчен, колгалар кидер. 5Колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән капла. 6Мәзбәхне Боерыклар сандыгы алдындагы пәрдә каршына куй, ягъни сандык өстендәге капкач алдына урнаштыр. Шул капкач өстендә Мин синең белән очрашырмын[+].

7Яктырткычларны әзерләгәндә, Һарун һәр иртәдә мәзбәх өстендә хуш исле сумала-майлар көйрәтергә тиеш. 8Һәм һәр кичне яктырткычларны кабызганда, ул шулай ук хуш исле сумала-майлар көйрәтергә тиеш. Шулай итеп, Раббы алдында сумала-майлар буыннан-буынга даими көйрәтелер. 9Тыелган башка сумала-майларны да, яндыру корбанын да, икмәк бүләген дә бу мәзбәхтә яндырмагыз. Шулай ук шәраб бүләген дә коймагыз[+]. 10Елына бер тапкыр Һарун гөнаһ йолу корбанының каны белән мәзбәх мөгезләрен пакьләсен. Бу йола һәр ел саен буыннан-буынга башкарылсын. Бу мәзбәх – Раббы өчен тулысынча изге[+].


Изге чатыр салымы

11Раббы Мусага әйтте:

12– Син Исраил халкының санын исәпкә алганда, һәр ир-ат үзе өчен Раббыга йолым түләргә тиеш. Шул чагында аларга афәт янамас[+]. 13Саналган һәр ир-ат ярты шәкыл[*] йолым түләсен. (Бер шәкыл – егерме гера[*] була.) Бу ярты шәкыл Раббыга тәкъдим ителсен[+]. 14Яше егермедән узган, исәпкә алынган һәр ир-ат әлеге йолымны Раббыга багышласын. 15Байлар – ярты шәкылдан артык, ә ярлылар ярты шәкылдан ким бирмәскә тиеш. Сезнең җаннарыгызны саклау өчен, Раббыга бирә торган йолым булыр бу. 16Исраил халкыннан бу акчаларны җыеп ал да Очрашу чатыры хаҗәтләре өчен сарыф ит. Бу йолым Раббыга исраилиләрне искә төшерү, аларның җаннарын саклау өчен булыр[+].


Бакыр юынгыч

17[•]Раббы Мусага әйтте:

18– Юыну өчен, бакыр юынгыч һәм аңа бакыр аскуйма яса. Юынгычны Очрашу чатыры белән мәзбәх арасына урнаштыр һәм су белән тутыр[+]. 19Һарун вә аның угыллары шушы юынгычтан кулларын һәм аякларын юсыннар. 20Очрашу чатырына кергән саен, алар юынырга тиеш; шул чагында алар үлмәячәк. Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерү өчен, мәзбәхкә якынлашканда да, 21шулай ук аяк-кулларын юарга тиеш, шулай эшләмәсәләр – үләрләр. Бу – Һарун һәм аның нәсел варислары өчен буыннан-буынга мәңгелек кагыйдә.


Изгеләндерү мае

22Раббы Мусага тагы болай диде:

23-24– Хуш исле, сыйфатлы матдәләр – биш йөз шәкыл сыек мирра[†], шул күләмнең яртысын, ягъни ике йөз илле шәкыл хуш исле дарчин, ике йөз илле шәкыл хуш исле камыш, биш йөз шәкыл кассия[*], бер һин зәйтүн мае ал. 25Шуларны, хушбуй әзерләгәндәге кебек, бергә болгат та изгеләндерү мае яса. Бу – изгеләндерү мае[+]. 26-28Шушы май белән Очрашу чатырын, Боерыклар сандыгын, өстәл һәм өстәлдәге барлык савыт-сабаны, шәмдәл һәм аның кирәк-яракларын, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен, корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын, шулай ук юынгыч һәм аның аскуймасын майла[+]. 29Аларны шул рәвешле изгеләндер, һәм алар тулысынча изге булырлар. Бу әйберләргә кагылган бар нәрсә изге саналыр[+].

30Һарунга һәм аның угылларына май сөрт, аларны руханилыкка багышлап, Миңа хезмәт итү өчен изгеләндер[+]. 31Исраил халкына болай дип әйт: «Бу – киләсе буыннар өчен Раббының изгеләндерү мае. 32Бу майны бүтәннәргә сөртмәгез; ошбу ысул белән башка бернинди дә май әзерләмәгез. Бу май – изге. Аны изге дип исәпләгез. 33Әгәр кем дә булса, шушыңа охшатып, май әзерләсә яки аны рухани булмаган кешегә сөртсә, андый зат үз халкыннан читләштерелергә тиеш».


Хуш исле сумала-майлар

34Шуннан соң Раббы Мусага болай диде:

– Тигез күләмдә итеп менә мондый хуш исле матдәләр – натап, шехелет, хелбена һәм саф сумала-майлар ал. 35Шуларны бергә кушып болгат та, хушбуй әзерләгәндәге кебек, хуш исле сумала-майлар яса һәм тоз өстә. Бу хуш исле сумала-майлар – саф һәм изге[+]. 36Шушы сумала-майларның бер өлешен, бик вак итеп төеп, Очрашу чатырындагы Боерыклар сандыгы алдына куй, һәм шул урында Мин синең белән очрашачакмын. Бу сумала-майлар тулысынча изге дип исәпләнер. 37Мондый ысул белән үзегезгә бернинди дә хуш исле сумала-майлар әзерләмәгез. Аны Раббыга багышланырга тиешле изге әйбер дип исәпләгез. 38Әгәр кем дә булса берәү, аның исе белән ләззәтләнү өчен, мондый сумала-майлар әзерли икән, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш.

#### 31


Изге чатырны кору өчен осталар

1[•]Шуннан Раббы Мусага болай диде:

2– Кара, Мин Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалелны сайладым 3һәм аны, Аллаһы Рухы белән рухландырып, барлык һөнәрләр өчен кирәкле акыл, осталык һәм төрле күнекмәләр белән баеттым[+]. 4Шуңа күрә ул алтын, көмеш һәм бакыр әйберләрнең сызымын сызып, аларны ясый 5һәм кыйммәтле ташларны, кырлап, кысага утырта, шулай ук агачтан әйберләр ясый белә. Бесалел теләсә нинди эшне башкара ала. 6-11Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиабны Мин Бесалелның ярдәмчесе итеп билгеләдем. Сиңа әмер ителгән бар әйберне – Очрашу чатырын, Боерыклар сандыгын һәм аның капкачын, чатырның барлык кирәк-яракларын, өстәлне һәм өстәлдәге савыт-сабаны, саф алтыннан эшләнгән шәмдәлне һәм аның барлык кирәк-яракларын, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен, корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын, юынгычны һәм аның аскуймасын, мәһабәт киемнәрне – рухани Һарунга изге киемнәрне һәм аның угылларына руханилык итү өчен киемнәрне, изгеләндерү маен һәм Изге бүлмә өчен хуш исле сумала-майларны әзерли алсыннар өчен, Мин шулай ук барлык һөнәрчеләргә дә осталык бирдем. Мин сиңа ничек кушкан булсам, алар барысын да шулай эшләсеннәр.


Шимбә көн

12[•]Раббы Мусага әйтте:

13– Исраил халкына әйт: «Сез Минем шимбә көннәремне билгеләп үтәргә тиеш. Сезне изге итүче Раббы икәнемне сез белсен өчен, бу көн Минем белән сезнең арадагы билге булыр. 14Шимбә көнне билгеләп үтегез, чөнки бу көн сезнең өчен изге. Кем дә булса шимбә көнне билгеләп үтмәсә, ул кеше үлемгә дучар ителергә тиеш; ә инде шимбә көнне нинди дә булса эш башкарган кеше, кем булуына карамастан, үз халкыннан читләштерелергә тиеш[+]. 15Алты көн эшләгез, ә җиденче, ягъни шимбә көнне ял итегез, бу – Раббыга багышланган изге көн. Шимбә көнне эшләгән адәм үлем җәзасына тартылсын. 16Исраил халкы буыннан-буынга шимбә көнне билгеләп үтәргә тиеш, бу – мәңгегә беркетелгән килешү. 17Шимбә көн Минем белән сезнең арадагы мәңгелек билге булып калыр, чөнки Раббы, алты көн буе эшләп, күк вә җирне булдырды, ә инде җиденче көнне ял итте»[+].

18Шуннан соң, Синай тавында Муса белән сөйләшүен тәмамлап, Аллаһы аңа бармагы белән язган боерыкларын – ике таш такта бирде[+].

#### 32


Исраилиләрнең алтыннан үгез бозау сынын ясавы

1[•]Инде күп вакыт узып та, Мусаның һаман да таудан төшмәвен күргәч, кешеләр Һарун тирәсенә җыелдылар һәм аңа:

– Әйдә, безгә аллалар яса, алар безнең алдан барсыннар. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганны белмибез, – диделәр[+].

2Һарун халыкка әйтте:

– Хатыннарыгызга, угылларыгызга һәм кызларыгызга кидергән алтын алкаларны салдырып, миңа алып килегез[+].

3Шуннан соң бар халык, алтын алкаларын салып, Һарунга алып килде. 4Һарун халыктан алтынны алды, аны эретеп койды да кискеч ярдәмендә үгез бозау сынын ясады. Шулчак халык әйтте:

– Әй Исраил токымы! Сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллаң менә шушы![+]

5Һарун, моны күреп, бозау каршында мәзбәх төзеде һәм әйтте:

– Иртәгә Раббы хөрмәтенә бәйрәм булыр.

6Икенче көнне халык, бик иртә торып, тулаем яндыру корбаннары һәм татулык корбаннары китерде; соңыннан барысы утырып ашап-эчте дә күңел ачарга кереште[+].

7Шулчак Раббы Мусага:

– Тиз генә түбәнгә төш, Мисыр җиреннән алып чыккан халкың бозылды! – диде. – 8Минем әмерләремнән алар бик тиз тайпылдылар, үзләренә үгез бозау сынын коеп, шуңа табындылар һәм корбаннар китерделәр, һәм халык әйтте: «Әй Исраил токымы! Сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллаң менә шушы!»

9Раббы Мусага янә әйтте:

– Күрәм ки, бу халык үзсүзле[+]. 10Хәзергә син Мине калдырып тор. Ачу-ярсуымнан Мин аларны кырып бетерәм, ә соңыннан синнән бөек халык булдырам[+].

11Әмма Муса Раббыдан, үз Алласыннан ялварып сорады:

– Әй Раббы, Үзеңнең бөек көчең, кодрәтле кулың белән Мисыр җиреннән алып чыккан халкыңа ник шулай ачулысың[+]? 12Нишләп әле Син мисырлыларга: «Раббы Үз халкын усал ният белән – тауларда һәлак итеп, җир йөзеннән юкка чыгарыр өчен, Мисырдан алып киткән икән», – дип әйтергә юл куясың?! Ярсуыңны чәчмә, үзгәрт карарыңны, Үз халкыңа афәт белән янама! 13Колларың Ибраһим, Исхак һәм Исраилне исеңә төшер – аларга Син Үз Затыңнан: «Нәселегезне күктәге йолдызлар санынча ишәйтермен. Вәгъдә иткән шушы җирләрнең бөтенесен нәсел варисларыгызга мәңгелек биләмә итеп бирермен», – дип ант иттең[+].

14Шуннан Раббы Үзенең карарын үзгәртте, һәм халыкка кылынасы афәт булмый калды[+]. 15Ә Муса исә, боерыклар язылган әлеге ике таш тактаны алып, таудан төште. Бу ташларның ике ягына да боерыклар язылган иде. 16Бу таш такталарны Аллаһы Үзе ясап, әлеге боерыкларны Үзе уеп язган иде.

17Кешеләрнең кычкырышкан тавышын ишетеп, Ешуа Мусага әйтте:

– Тавышларга караганда, станда сугыш бара!

18– Бу тавыш – җиңүчеләрнең дә, җиңелгәннәрнең дә тавышы түгел, – дип җавап кайтарды Муса. – Җырлаган тавышлар ишетәм мин!

19Станга якынлашкач, Муса үгез бозау сынын һәм биеп йөрүче халыкны күрде. Шунда Муса, ачуыннан ярсып, тау итәгендә такталарын җиргә атып бәрде, һәм алар чәлпәрәмә килеп ватылды. 20Аннары Муса алар ясаган үгез бозау сынын алды да утка салды һәм алтынны, көл хәленә китереп, суга сибеп җибәрде, шуннан соң Исраил халкын шул суны эчәргә мәҗбүр итте[+].

21Муса Һаруннан:

– Бу халык сиңа нәрсә эшләде? Ник син аларны авыр гөнаһка батырдың? – дип сорады.

22– Ачуланма, хуҗам, – дип җавап бирде Һарун. – Бу халыкның начарлык эшләргә һәрвакыт әзер торуын син беләсең бит. 23Алар миңа әйттеләр: «Безгә аллалар яса, алар безнең алдан барсыннар. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганны белмибез». 24Һәм мин аларга: «Кемнәрнең алтын бизәнү әйберләре бар – салыгыз», – дидем. Алар миңа үзләренең алтыннарын бирделәр, һәм мин аларны утка ташладым, ә ут эченнән менә шушы үгез бозау килеп чыкты.

25Муса күрде ки, Һарун кул астында исраилиләр тыеп булмас дәрәҗәдә йөгәнсезләнгән, дошманнарын сөендереп, тәмам мәсхәрәгә калган[+]. 26Муса стан капкасы алдына басты да әйтте:

– Кем Раббы артыннан барырга тели, шулар минем янга килсен!

Барча левиләр Муса янына җыелдылар. 27Муса аларга әйтте:

– Исраилнең Раббы Алласы болай ди: «Һәркайсыгыз кылычын ассын да станның бер очыннан икенче очына узсын һәм үзенең туганын, дустын, якынын үтерсен»[+].

28Левиләр Мусаның боерыгын үтәделәр, һәм шул көнне өч мең чамасы кеше һәлак булды.

29Аннары Муса әйтте:

– Бүген сез угылларыгызның һәм туганнарыгызның гомере бәрабәренә үзегезне Раббыга багышладыгыз, шуңа күрә Ул сезгә Үзенең фатихасын күндерде.

30Икенче көнне иртән Муса халыкка әйтте:

– Гөнаһыгыз зур сезнең! Әмма мин хәзер Раббы янына менәм, бәлки, гөнаһларыгызны кичерүен үтенә алырмын!

31Муса, Раббы янына әйләнеп кайтып, әйтте Аңа:

– Әйе, бу халык зур гөнаһ эшләде. Алар үзләренә алтыннан алла ясадылар. 32Хәзер Син аларның бу гөнаһын кичерсәң иде! Әгәр кичермисең икән, Үзең язган китаптан[*] исемемне сызып ташла.

33Раббы Мусага:

– Китабымнан Мин Үземә каршы гөнаһ эшләүчеләрнең исемнәрен сызам[+]. 34Хәзер исә юлга кузгал һәм Мин әйткән урынга халыкны ияртеп кит, ә Минем фәрештәм алдыңнан барыр. Вакыты җиткәч, кылган гөнаһлары өчен Мин аларга җәза бирермен, – дип җавап кайтарды.

35(Халык ясаган үгез бозау сыны өчен, ягъни Һарун эшләп биргән сын өчен, Раббы исраилиләргә җәза җибәрде.)

#### 33


Аллаһының исраилиләр белән барырга теләмәве

1Шуннан соң Раббы Мусага:

– Үзең дә, Мисырдан алып чыккан халкың да моннан китегез. Ибраһим, Исхак һәм Ягъкубка ант итеп, Мин «Сезнең нәселегезгә бирермен» дигән җирләргә китегез, – диде. – 2Сезнең алдыгыздан Мин фәрештә җибәрермен һәм кәнганиләрне, амориләрне, хиттиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне, явүсиләрне куып чыгарырмын[+]. 3Сөт вә бал агып торган җиргә китегез, әмма Мин сезнең белән бармаячакмын: сез – үҗәт халык, әгәр Мин сезнең белән барам икән, юлда сезне һәлак итүем ихтимал[+].

4Начар хәбәрне ишетеп, бар халык кайгыга төште, беркем үзенең бизәнү әйберләрен такмады, 5чөнки Раббы Мусага, исраилиләргә болай дип әйт, дигән: «Сез – үҗәт халык. Әгәр сезнең белән бергә бераз гына барсам да, сезне кырып бетерүем ихтимал. Барлык бизәнү әйберләрегезне салыгыз, сезнең белән нәрсә эшләргә кирәклеген Үзем карармын»[+]. 6Шуның өчен Исраил халкы Хореб тавында үзенең бизәнү әйберләрен салды һәм башкача инде кимәде.


Мусаның махсус чатырда Аллаһы белән очрашуы

7Шул арада Муса, станнан арырак китеп, бер чатыр корды. Ул аны Очрашу чатыры дип атады. Раббыдан нәрсә булса да сорарга теләүче һәр кеше станнан читтә корылган әлеге чатырга килә алды[+]. 8Муса чатырга таба юнәлсә, бар кеше, үз чатырларының алдына басып, Мусаның чатыр эченә кереп киткәнен карап кала иде. 9Муса керүгә, чатыр алдына болыт баганасы төшеп туктый, һәм Раббы Муса белән сөйләшә иде. 10Чатыр алдында болыт баганасын күрүгә, үз чатырлары янында басып торган кешеләр йөзтүбән җиргә каплана иде. 11Раббы, йөзгә-йөз карап, Муса белән дустанә сөйләшә, шуннан соң Муса станга кире кайта, ә аның яшь ярдәмчесе – Нун углы Ешуа – шул чатырда кала иде.


Мусаның Аллаһыны үзе белән барырга күндерүе

12Муса Раббыга әйтте:

– Син миңа: «Бу халыкны җитәкләп барырсың», – дидең, әмма минем белән кемне җибәрәсеңне әйтмәдең. Син миңа: «Исемеңне хәтердә тотам, Минем күз алдымда син илтифат казандың», – дидең. 13Әгәр чыннан да шулай икән, Сине танып белер һәм күз алдыңда тагын да илтифат казаныр өчен, миңа Үзеңнең юлларыңны күрсәт. Һәм шуны да онытма: бу кешеләр – Синең халкың!

14– Сезнең белән барырмын Мин, – диде Раббы, – һәм сиңа тынычлык бирермен.

15Шулчак Муса Раббыга әйтте:

– Әгәр Син безнең белән бармыйсың икән, безне бу урыннан җибәрмә. 16Безнең белән бармасаң, мин дә, халкың да Синең күз алдыңда илтифат казанганыбызны кайдан белербез? Мин һәм Синең халкың җирдәге башка барлык халыклардан нәрсәсе белән аерылып торыр соң?![+]

17Раббы Мусага:

– Син нәрсә сорасаң, Мин шуны эшләрмен, чөнки күз алдымда син илтифат казандың, һәм Мин исемеңне хәтердә тотам, – диде.


Аллаһының Мусага Үзенең шөһрәтен күрсәтергә вәгъдә итүе

18Шулчак Муса Раббыга әйтте:

– Зинһар өчен, миңа Үзеңнең шөһрәтеңне күрсәт.

19Раббы җавап кайтарды:

«Синең алдыңда Мин Үземнең бар шөһрәтемне[*] күрсәтермен;
Үземнең „Раббы“ дигән исемемне игълан итәрмен.
Кемгә теләсәм, шуңа шәфкать күрсәтермен;
кемне кызганырга теләсәм, шуны кызганырмын[+].

20Әмма Минем йөземне күрә алмассың, чөнки Мине күргән кеше исән кала алмый»[+].

21Раббы тагын әйтте:

– Менә, Минем янымда бер урын бар. Син шушы урында – кыяда басып торырсың. 22Минем шөһрәтем шул турыдан узганда, Мин сине кыя ярыгына яшерермен һәм, шөһрәтем узып киткәнче, сине Үз кулым белән каплап торырмын. 23Соңыннан кулымны алырмын, һәм син Минем аркамны күрерсең, әмма йөземне күрә алмассың.

#### 34


Аллаһының исраилиләр белән килешү яңартуы

1[•]Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

– Беренчесе төсле үк итеп, ике таш такта яса, ә Мин элеккеге, син ваткан таш такталарга язылган сүзләрне яңа такталарга язармын. 2Иртәгә иртән әзер бул, Синай тавына мен дә тау башында Минем каршыма чыгып бас[+]. 3Синең белән һичкем дә булмаска тиеш – бу тауда беркем дә күренмәсен. Хәтта вак һәм эре терлек тә тау итәгендә утлап йөрергә тиеш түгел[+].

4Муса әүвәлгеләре шикелле ике таш такта ясап, Раббы кушканча, икенче көнне иртүк аларны үзе белән алды да Синай тавына күтәрелде. 5Раббы исә, болыт эчендә төшеп, Муса белән янәшә басып торды һәм аңа Үзенең «Раббы» дигән исемен җиткерде. 6Раббы, Муса алдыннан узып, шуны игълан итте:

«Раббы, Раббы, кызганучан вә мәрхәмәтле Аллаһы,
сабыр, рәхим-шәфкатьле вә тугрылыклы Аллаһы![+]
7Ул Үзенең мәрхәмәтен меңнәрчә буыннарга күрсәтә,
хилаф эшләрне, җинаятьләрне, гөнаһларны кичерә,
әмма гаеплеләргә җәза бирергә дә онытмый,
аталарының гөнаһлары өчен
өченче, дүртенче буынгача җәза бирә»[+].

8Муса шундук, башын җиргә кадәр иеп, Аңа табынды 9һәм:

– Әй Хуҗа-Хакимем! Әгәр мин Синең күз алдыңда илтифат казанганмын икән, зинһар өчен, безнең белән бар, Хуҗа-Хакимем! Бу халыкның үҗәт булуына карамастан, безнең хилаф эшләребезне һәм гөнаһларыбызны кичер! Безне Үзеңнең биләмәң итеп ал, – диде.

10Шуннан Раббы әйтте:

– Мин синең белән килешү төзим. Синең бөтен халкың алдында моңа кадәр җир йөзендәге бер генә халыкта да эшләнмәгән могҗизалар күрсәтермен, һәм синең белән яши торган халык Мин Раббының синең хакка дәһшәтле эшләр кылуын күрер. 11Бүген Мин биргән әмерләрне үтәгез. Мин сезнең күз алдыгыздан амориләрне, кәнганиләрне, хиттиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне һәм явүсиләрне куачакмын. 12Сак булыгыз: барачак җирегездә яшәүче бер генә халык белән дә килешү төземәгез, югыйсә алар сезгә тозак булырлар[+]. 13Шуңа күрә аларның мәзбәхләрен җимерегез, изге баганаларын ватыгыз һәм алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган баганаларын аударыгыз[+]. 14Башка бернинди илаһка да табынмагыз, чөнки Раббы – башка илаһларга түзеп тормаучы Аллаһы[+]. 15Бу җирдә яшәүче халык белән килешү төземәгез, югыйсә алар, үз илаһларына табынган һәм корбан китергән вакытта, сезне дә үзләре белән чакырырлар, һәм сез аларның корбаннарын ашый башларсыз[+]. 16Әгәр сез үз угылларыгызга аларның кызларын хатынлыкка сайласагыз, аларның кызлары, үз илаһларына табынып, сезнең угылларыгызны шуны ук эшләргә мәҗбүр итәрләр[+].

17Коелма потлар ясамагыз[+].

18Төче күмәч бәйрәмен үткәрегез. Мин сезгә кушканча, җиде көн дәвамында төчегә пешергән икмәк ашагыз. Моны Абиб аенда, билгеләнгән вакытта үтәгез, чөнки бу айда сез Мисырдан чыктыгыз[+].

19Беренче булып туган һәр ир бала, шулай ук эре һәм вак мал-туарыгыздан беренче булып туган иркәк терлек – Минеке[+]. 20Әмма беренче булып туган ишәкне бәрән биреп йолып алыгыз; әгәр йолып алмасагыз, муенын сындырыгыз. Сезнең беренче ир балагыз да йолып алынырга тиеш.

Минем каршыга беркем дә буш кул белән килергә тиеш түгел[+].

21Алты көн эшләгез, ә җиденче көнне ял итегез. Хәтта сабан вакыты һәм урак өсте булса да ял итегез[+].

22Беренче бодай уңышын җыйгач, Атналар бәйрәмен[*] үткәрегез, ә ел тәмамланганда, Бөртекле ашлык җыю бәйрәмен үткәрегез.

23Елга өч мәртәбә сезнең барлык ирләрегез Хуҗа-Раббы, Исраил Алласы каршына килергә тиешләр[+]. 24Мин сезнең алдыгыздан башка кавемнәрне куып җибәрермен һәм сезнең чикләрегезне киңәйтермен. Сез елына өч тапкыр Раббы Аллагыз каршына килсәгез, беркем дә сезнең җирегезне тартып ала алмас.

25Миңа корбан каны китергәндә, ачыткы салынган бернәрсә дә тәкъдим итмәгез. Котылу бәйрәме корбанының һичнәрсәсен иртәнгә калдырмагыз[+].

26Беренче булып җыйган уңышыгызның иң яхшы өлешен Раббы Аллагыз йортына китерегез.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез[+].

27Раббы Мусага әйтте:

– Мин әйткәннәрнең барысын да язып ал, чөнки бу – Мин синең белән һәм Исраил халкы белән төзегән килешүнең нигезедер.

28Муса анда Раббы белән кырык көн вә кырык төн булды, берни ашамады да, эчмәде дә; таш такталарга килешүнең сүзләрен – ун боерыкны язды[+].


Мусаның нурлы йөзе

29Боерыклар язылган ике таш тактаны тотып, Муса Синай тавыннан төшкәндә, Аллаһы белән сөйләшүдән йөзенең нур чәчеп торуын үзе белми иде әле[+]. 30Мусаның йөзе нур чәчеп торганны күргәч, Һарун һәм барча Исраил халкы аңа якын килергә курыкты. 31Муса исә аларны үзенә чакырды, һәм Һарун белән халык башлыклары аның янына килде, һәм Муса алар белән сөйләште. 32Шуннан соң калган барлык исраилиләр дә Мусага якынлашты, һәм Раббының Синай тавында биргән боерыкларын ул аларга тапшырды. 33Сөйләшү тәмамлангач, Муса бөркәнчек белән йөзен каплады. 34Раббы алдына барып, Аның белән сөйләшкәндә, Муса һәрвакыт йөзеннән бөркәнчеген ала иде. Аннары, кайтып, Раббы кушканнарны Исраил халкына җиткергәндә,[+] 35халык аның йөзеннән нур бөркелеп торуын күрә иде. Раббы белән сөйләшергә барганчы, Муса янә йөзен бөркәнчек белән каплый иде[+].

#### 35


Шимбә турындагы канун

1Муса, Исраилнең бар халкын җыеп, болай диде:

– Раббы сезгә менә нәрсә эшләргә боерды: 2алты көн эшләгез, ә җиденче көн – шимбә, Раббыга багышланган изге ял көне. Ул көнне эшләгән кеше, кем булуына карамастан, үлемгә дучар ителергә тиеш[+]. 3Шимбә көнне хәтта өйләрегездә ут та кабызмагыз.


Исраилиләрнең бүләкләре

4[•]Исраил халкына Муса болай диде:

– Раббы менә нәрсә боерды: 5үзегездән Раббыга бүләкләр тәкъдим итегез. Һәркем Раббыга нәрсә бүләк итәргә тели, шуны китерсен. Ул бүләкләр: алтын, көмеш, бакыр, 6зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, 7кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре, диңгез филе тиреләре, сәрви агачы,[+] 8яктырткыч өчен зәйтүн мае, изгеләндерү мае һәм көйрәтү мае өчен хуш исле матдәләр, 9эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак вә башка кыйммәтле ташлар булсын.

10Сезнең арада булган барлык осталар, килеп, Раббы кушкан бар нәрсәне – 11чатырны, аның каплавычын, каптырмаларын, рамнарын, борысларын, баганаларын һәм нигезләрен; 12Аллаһы сандыгын, аның колгаларын, капкачын һәм сандыкны аера торган пәрдәне; 13өстәлне һәм аның колгаларын, өстәлдәге барлык савыт-сабаны һәм Аллаһыга багышланган икмәкне; 14шәмдәлне, аның кирәк-яракларын вә яктырткычларын, аның өчен майны; 15хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен һәм аның колгаларын; изгеләндерү маен, хуш исле сумала-майларны; чатырга керү юлын каплаучы пәрдәне; 16корбан яндыру мәзбәхен, аның бакыр рәшәткәсен, колгаларын һәм барлык әсбапларын; юынгычны һәм аның аскуймасын; 17ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләрне, баганаларны һәм нигезләрне; ишегалды капкасына эленгән пәрдәне; 18чатыр вә ишегалды өчен казыкларны һәм бауларны; 19мәһабәт киемнәрне – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, рухани Һарунга изге киемнәрне һәм аның угылларына, руханилык итү өчен, киемнәрне әзерләсеннәр.

20Исраил халкы Муса яныннан таралышты, 21аннары, Очрашу чатырын кору, чатыр өчен кирәк булган барлык нәрсәләрне һәм изге киемнәрне әзерләү өчен, үз теләге белән, йөрәге кушканча, Раббыга бүләк алып килде. 22Барча ир-ат һәм хатын-кыз, йөрәк кушканча, алтыннан ясалган төрле-төрле бизәнү әйберләре – эләктергеч, алка, балдак һәм муенсалар алып килде. Бу алтын әйберләрне алар, махсус бүләк итеп, Раббыга багышладылар. 23Кемнәрнең зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон, нәфис җитен, кәҗә мамыгы, кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләре яисә диңгез филе тиреләре булса, барысы да шуны китерде[+]. 24Көмеше яисә бакыры булганнар әлеге әйберләрне Раббыга китерде. Сәрви агачы булган һәркем, шул агачны эштә куллану өчен, Раббыга алып килде. 25Эрли белүче уңган хатын-кызлар үзләре эрләгән зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон җеп һәм нәфис җитен китерделәр. 26Ярдәм итәргә теләгән һәм эрләргә оста булган хатын-кызлар кәҗә мамыгы эрләде. 27Башлыклар, эфодка һәм рухани күкрәкчәсенә беркетү өчен, ахак һәм башка кыйммәтле ташлар китерделәр. 28Алар шулай ук яктырткыч, изгеләндерү мае һәм хуш исле сумала-майлар өчен төрле матдәләр һәм зәйтүн мае алып килделәр. 29Раббы Мусага кушкан эшләрне башкару өчен, һәр Исраил кешесе – ир-атмы ул, хатын-кызмы – үз теләге белән Раббыга бүләген алып килде.


Изге чатырны коручы осталар

30[•]Шулчак Муса Исраил халкына әйтте:

– Карагыз: Раббы Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалелны сайлап, 31аны Аллаһы Рухы белән рухландырды һәм барлык һөнәрләр өчен кирәкле акыл, осталык һәм төрле күнекмәләр белән баетты. 32Шуңа күрә ул алтын, көмеш һәм бакыр әйберләрнең сызымын сызып, аларны ясый 33һәм кыйммәтле ташларны, кырлап, кысага утырта, шулай ук агачтан әйберләр ясый белә. Бесалел теләсә нинди эшне башкара ала. 34Раббы Бесалелга һәм Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиабка башкаларны өйрәтү осталыгы бирде. 35Ул аларда теләсә нинди эшне башкарырлык осталык булдырды. Алар – һөнәр остасы да, сызымчы да, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен белән чигүче дә, шулай ук тукучы да; алар – барлык эшләрне һәм сызымнарны белүчеләр.

#### 36

1Шуңа күрә Бесалел, Оһолиаб һәм башка осталар Раббы кушкан эшләрне башкарсыннар. Раббы бу кешеләргә Изге чатырны коруда таләп ителгән барлык эшләрне башкару өчен осталык һәм акыл бирде.


Исраилиләр китергән бүләкләрнең артык күп булуы

2Муса, шулай итеп, Бесалелны, Оһолиабны һәм Раббы осталык биргән һөнәр ияләрен, бу эштә ярдәм итәргә теләгән барлык башка осталарны чакырып алды. 3Муса аларга Исраил халкы китергән бүләкләрне тапшырды, һәм осталар бу әйберләрне Изге чатырны коруга тоттылар. Халык исә һәр иртәне ихтыяри бүләкләр китерүен дәвам итте. 4Шуннан осталар, Изге чатырны корудан туктап, 5Муса белән сөйләшергә киттеләр.

– Раббы кушкан чатырны кору өчен, халык бүләкне кирәгеннән артык күп китерә, – диде алар.

6Шуның өчен Муса:

– Ирләр дә, хатын-кызлар да, чатыр кору өчен, башка бер нәрсә китермәсеннәр, – дип, стандагыларның һәммәсенә әйтергә кушты.

Шуннан соң алар бүләк китерми башладылар, 7чөнки эш башкару өчен кирәкле әйберләр артыгы белән китерелгән иде.


Чатырны кору

8[•]Эшкә керешкән осталар чатыр өчен ун пәрдә тектеләр; пәрдәләр исә нәфис җитеннән һәм зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан тукылып, аларга керубим сурәтләре чигелде. 9Пәрдәләр барысы да бер зурлыкта – буе егерме сигез, иңе дүрт терсәк иде. 10Осталар, пәрдәләрне бер-берсенә тоташтырып, биш пәрдәне аерым һәм калган бишесен тагын аерым тектеләр. 11Зәңгәр тукымадан ясалган элмәкләрне беренче биш пәрдәнең кырыена тегеп куйдылар, шулай ук икенче биш пәрдәнең кырыена да тектеләр: 12беренче биш пәрдәнең кырыенда – илле элмәк һәм икенче биш пәрдәнең кырыенда шулай ук илле элмәк иде. Беренче пәрдәдәге һәр элмәк икенче пәрдәдәге һәр элмәккә пар килде. 13Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни чатырны бербөтен итеп җыю өчен, алтыннан илле каптырма ясадылар.

14Чатырны каплау өчен, осталар янә бер каплавыч ясадылар. Бу каплавыч өчен кәҗә мамыгыннан унбер пәрдә әзерләделәр. 15Барлык пәрдәләр бер үлчәмдә – буе утыз һәм иңе дүрт терсәк булды. 16Осталар башта биш пәрдәне, аннары тагын алтыны бер-берсенә тоташтырдылар. 17Тоташтырып тегелгән биш пәрдәнең һәм тоташтырып тегелгән алты пәрдәнең кырыйларына иллешәр элмәк ясадылар. 18Аннары барлык пәрдәләрне бергә беркетү, ягъни каплавычны бербөтен итеп тоташтыру өчен, бакырдан илле каптырма эшләделәр.

19Чатыр өчен алар янә ике каплавыч эшләделәр: аларның берсе кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән, ә икенчесе – беренчесе өстендәгесе – диңгез филе тиреләреннән иде[+].

20Шуннан соң осталар чатыр өчен сәрви агачыннан рамнар ясадылар. 21Һәр рамның биеклеге ун терсәк һәм киңлеге терсәк ярым иде. 22Рамнарны бер-берсенә беркетер өчен, һәр рамның ике чыгынтысы булып, чатырның барча рамнары шулай эшләнде. 23Осталар чатырның көньякка караган ягы өчен егерме рам 24һәм көмештән кырык нигез ясадылар – һәр рам астында чыгынтыларга туры китерелгән икешәр нигез булды. 25Чатырның икенче, ягъни төньякка караган ягы өчен дә егерме рам 26һәм һәрбер рам өчен икешәр итеп көмештән кырык нигез ясадылар. 27Чатырның арткы, ягъни көнбатышка караган ягы өчен тагын алты рам, 28ә чатырның арткы ягындагы почмаклар өчен ике рам ясадылар. 29Почмактагы рамнар аскы яктан тоташтырылып, өстән беренче боҗра янында беркетелде; ике почмак та бертөрле ясалды. 30Шулай итеп, әлеге сигез рам өчен көмештән уналты нигез – һәр рам астына икешәр нигез ясалды.

31Шуннан соң осталар сәрви агачыннан борыслар ясадылар: чатырның бер ягындагы рамнар өчен биш борыс, 32икенче ягындагылары өчен янә биш борыс һәм арткы яктагы, ягъни көнбатыштагы рамнар өчен тагын биш борыс булды. 33Рамнар уртасындагы борыс чатырның бер очыннан икенче очына кадәр сузылды. 34Осталар рамнарны алтын белән капладылар һәм аларга, борысларны утырту өчен, алтын боҗралар беркеттеләр; бу борысларны да алтын белән капладылар.

35Аннары осталар зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән махсус пәрдә тукыдылар да аның өстенә керубим сурәтләре чиктеләр. 36Пәрдәне элү өчен, сәрви агачыннан дүрт багана ясап, алтын белән капладылар. Баганалар өчен алтыннан ыргаклар эшләделәр һәм дүрт көмеш нигез коеп ясадылар.

37Соңыннан осталар, чатырга керү юлын каплау өчен, пәрдә эшләделәр; ул зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелде. 38Пәрдәне элү өчен, осталар, алтын ыргаклары булган биш багана ясап, аларның башын вә чыбыкларын алтын белән капладылар һәм баганалар өчен биш бакыр нигез койдылар.

#### 37


Аллаһы сандыгының ясалуы

1[•]Бесалел сәрви агачыннан Аллаһы сандыгы ясады. Сандыкның буе ике терсәк ярым, иңе һәм биеклеге терсәк ярым булды[+]. 2Ул аның эчен һәм тышын саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтынлап бизәде. 3Дүрт алтын боҗра коеп, аларны, һәр ягына икешәр итеп, сандыкның дүрт аягына беркетте. 4Шуннан соң ул, сәрви агачыннан колгалар ясап, алтын белән йөгертте. 5Сандыкны күчереп йөртү өчен, әлеге колгаларны аның ян-якларындагы боҗраларга кидерде.

6Бесалел сандыкның капкачын саф алтыннан эшләде. Аның буе ике терсәк ярым, иңе терсәк ярым булды. 7Аннары, алтынны чүкеп, ике керубим сурәтен капкачның ике очына ясады: 8берсен – бер очына, икенчесен – икенче очына беркетте; алар икесе дә капкач белән тоташ итеп эшләнде. 9Керубимнәрнең канатлары, күккә җәелеп, сандык капкачын каплап тордылар. Алар, бер-берсенә кара-каршы торып, йөзләрен сандык капкачына төбәделәр.


Изге икмәк куя торган өстәлнең ясалуы

10[•]Бесалел сәрви агачыннан буе ике терсәк, иңе бер терсәк һәм биеклеге терсәк ярым булган өстәл ясады. 11Ул, аны саф алтын белән каплап, кырыйларын алтын белән каймалап алды; 12өстәлгә бер уч киңлегендәге кыса ясап, кысаның кырыйларын да алтын белән каймалап алды. 13Соңыннан дүрт алтын боҗра коеп, аларны өстәлнең дүрт почмагындагы дүрт аякка беркетте. 14Боҗраларны ул кыса янына урнаштырды; бу боҗраларга, өстәлне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерде. 15Колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән йөгертте. Бу колгалар өстәлне күчереп йөртү өчен кирәк иде. 16Бесалел өстәлгә куя торган савыт-сабаны – тәлинкәләрне, җамаякларны, шәраб бүләкләре өчен касәләрне һәм чүлмәкләрне саф алтыннан ясады.


Шәмдәлнең ясалуы

17[•]Бесалел шәмдәлне саф алтыннан чүкеп ясады. Ул аның нигезен, сабагын, касәләрен, бөреләрен һәм таҗ яфракчыгын бербөтен итеп ясады. 18Шәмдәлдәге алты ботакның өчесе – бер якта, өчесе икенче якта булды. 19Касә үзе бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшап, һәр ботакта өч касә булды – шәмдәл белән тоташкан алты ботак менә шул рәвештә ясалды. 20Бесалел шәмдәлдә бөре һәм таҗ яфракчыгы булган бадәм чәчәгенә охшаш тагын дүрт касә ясады. 21Шәмдәлдәге алты ботак өч пар булды, ә һәр ботак пары астында берәр бөре ясалды. 22Шәмдәл, бөреләр һәм ботаклар белән бербөтен итеп, тулысынча саф алтыннан чүкелде. 23Бесалел шәмдәлнең җиде яктырткычын, филтә кыскычын һәм улакларын саф алтыннан ясады. 24Ул шәмдәлне һәм аның өчен кирәкле барлык әйберләрне бер талант саф алтыннан ясады.


Хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхенең ясалуы

25[•]Бесалел сәрви агачыннан хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхен ясады. Бу мәзбәх тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе берәр терсәк, биеклеге ике терсәк булды. Аның дүрт почмагына мөгезләр ясалып, алар мәзбәх белән бербөтен булдылар. 26Бесалел, мәзбәхнең өстен, ян-якларын һәм мөгезләрен саф алтын белән каплап, кырыйларын да алтын белән бизәде. 27Мәзбәхнең өске ягыннан бераз аскарак төшеп, кара-каршы ике ягына алтын боҗралар беркетте. Бу боҗраларга, мәзбәхне күчереп йөртү өчен, колгалар кидерелде. 28Бесалел колгаларны, сәрви агачыннан ясап, алтын белән каплады.


Изгеләндерү мае һәм хуш исле сумала-майларның ясалуы

29Соңыннан Бесалел, хушбуй әзерләгәндәге кебек, изгеләндерү мае һәм хуш исле саф сумала-майлар ясады[+].

#### 38


Мәзбәхнең ясалуы

1[•]Бесалел корбан яндыру мәзбәхен сәрви агачыннан ясады. Мәзбәх тигезьяклы турыпочмак рәвешендә – буе һәм иңе бишәр терсәк, ә биеклеге өч терсәк булды. 2Мәзбәхнең һәр почмагына ул берәр мөгез әзерләде, һәм бу мөгезләр мәзбәх белән бербөтен итеп эшләнде. Бесалел мәзбәхнең өстен бакыр белән каплады. 3Әлеге мәзбәх өчен барлык әсбаплар – колашалар, көрәкләр, касәләр, чәнечкеләр һәм күмер алгычлар бакырдан эшләнде. 4Ул моның өчен рәшәткә, ягъни бакыр челтәр ясады һәм рәшәткәне мәзбәхнең эченә – өске кырыеннан түбәнрәк төшеп, уртасына урнаштырды. 5Бесалел, колгаларны кидерү өчен, бакыр рәшәткәнең һәр дүрт почмагына боҗра коеп ясады. 6Ул, сәрви агачыннан колгалар ясап, аларны да бакыр белән каплады. 7Мәзбәхне күчереп йөртү өчен, аның ян-якларындагы боҗраларына әлеге колгаларны кидерде. Мәзбәхне, эчен куыш итеп, такталардан ясады.


Бакыр юынгычның ясалуы

8Бесалел Очрашу чатырына керә торган урында хезмәт күрсәтүче хатын-кызларның бакыр көзгеләреннән юынгыч һәм аның аскуймасын ясады[+].


Изге чатыр ишегалдының ясалуы

9[•]Бесалел ишегалды ясады. Көньякка караган ягының озынлыгы йөз терсәк булып, әлеге якта нәфис җитеннән тукылган пәрдәләр эленеп торды. 10Пәрдәләрне элү өчен, Бесалел егерме багана һәм, аларны урнаштырыру өчен, егерме бакыр нигез ясады. Баганадагы ыргак һәм чыбыкларны көмештән эшләде. 11Ишегалдының төньякка караган ягы шулай ук йөз терсәк булды, һәм бу як өчен дә егерме багана һәм егерме бакыр нигез ясалды. Баганадагы ыргаклар да, чыбыклар да көмештән эшләнде. 12Ишегалдының көнбатыш ягына илле терсәк озынлыгындагы пәрдәләр эленеп, ун багана белән ун нигез куелды. Баганадагы ыргаклар да, чыбыклар да көмештән иделәр. 13Ишегалдының көнчыгыш ягы – ишегалдына керә торган як – буйга шулай ук илле терсәк иде. 14-15Ишегалды капкасының бер ягындагы пәрдәләр унбиш терсәк озынлыкта булып, алар өч нигез өстенә куелган өч баганага эленде; икенче ягында да пәрдәләрнең озынлыгы унбиш терсәк булып, алары да өч нигезгә куелган өч баганага эленде.

16Ишегалды әйләнәсендәге барлык пәрдәләр дә нәфис җитеннән тукылды. 17Баганаларның нигезләре – бакырдан, ә баганалардагы ыргак һәм чыбыклар көмештән эшләнде. Багана башлары шулай ук көмеш белән капланды. Ишегалдындагы барлык баганалар көмеш чыбыклар белән беркетелде. 18Ишегалды капкасы өчен пәрдә зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән тукылып, аның өстенә бизәкләр чигелде. Пәрдәнең озынлыгы – егерме терсәк, ә биеклеге, ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләрнеке кебек, биш терсәк булды. 19Пәрдә дүрт бакыр нигезгә урнашкан дүрт баганага эленде. Баганалардагы ыргак һәм чыбыклар көмештән эшләнеп, баганаларның башлары да көмеш белән капланды. 20Чатыр һәм ишегалды өчен барлык казыклар бакырдан эшләнделәр.


Изге чатыр өчен тотылган алтын, көмеш һәм бакырның күләме

21Левиләргә Муса чатырны, ягъни Боерыклар сандыгы куелачак чатырны коруга нәрсәләр киткәнен исәпкә алып, исемлек төзергә кушты; бу эштә җитәкчелекне рухани Һарун углы Итамарга йөкләде[+]. 22Раббы Мусага нәрсә боерган булса, Яһүдә ыругыннан Хүр углы Уридән туган Бесалел барын да эшләде, 23һәм бу эштә аңа Дан ыругыннан Ахисамах углы Оһолиаб булышты. Ул һөнәр остасы, сызымчы, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен белән чигүче иде.

24Раббыга махсус бүләк итеп китерелгән һәм Изге чатырны коруга сарыф ителгән алтынның күләме егерме тугыз талант һәм җиде йөз утыз шәкыл булды. 25Халык тарафыннан исәпкә алынган көмешнең күләме йөз талант һәм бер мең җиде йөз җитмеш биш шәкыл булды:[+] 26яше егермедән узган барлык ирләр (шул яшьтәге исәпкә алынган ирләрнең саны алты йөз өч мең дә биш йөз илле кеше иде) бер бека[*], ягъни ярты шәкыл көмеш түләде[+]. 27Чатыр һәм аның эчендәге пәрдәләрнең нигезләре өчен йөз талант – һәр нигезгә бер талант көмеш китте. 28Баганалардагы ыргак вә чыбыкларны ясауга һәм багана башларын каплауга калган мең җиде йөз дә җитмеш биш шәкыл көмеш тотылды. 29Махсус бүләк буларак, Раббыга җитмеш талант һәм ике мең дүрт йөз шәкыл бакыр багышланды, 30-31һәм бу бакыр Очрашу чатырына керү юлындагы нигезләрне әзерләүгә тотылды. Бакырдан шулай ук мәзбәх, аның челтәре, мәзбәх өчен барлык әсбаплар, ишегалды һәм аның капкасы өчен нигезләр, чатыр вә ишегалды өчен барлык казыклар ясалды.

#### 39


Рухани киемнәренең әзерләнүе

1[•]Осталар, Раббы Мусага кушканча, мәһабәт киемнәр – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан киемнәр һәм Һарунга изге киемнәр әзерләделәр.

2Эфодны алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләделәр. 3Алар алтынны, юка итеп җәеп, җепләр итеп кистеләр дә зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен аша үткәрделәр – аны оста итеп чиктеләр. 4Эфодны бәйләр өчен, аның ике ягына ике иңсә тектеләр. 5Раббы Мусага кушканча, билбау, эфодның үзе кебек, алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән әзерләнде. Билбау эфодка тоташтырылды. 6Осталар, ахак ташларын алтын кысаларга урнаштырып, Исраил угылларының исемнәрен бу ташларга мөһер уйган сыман итеп яздылар; 7аннан алар, Раббы Мусага кушканча, бу ташларны, Исраил угылларының истәлеге итеп, эфодның иңсәләренә беркеттеләр.

8Осталар, эфодны әзерләгән кебек, рухани күкрәкчәсен дә әзерләделәр. Күкрәкчәне дә алтын җепләрдән, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшләделәр – аны оста итеп чиктеләр. 9Буе һәм иңе берәр карыш булган тигезьяклы турыпочмак рәвешендәге бу күкрәкчә ике катлы булды. 10Осталар аңа дүрт рәт итеп кыйммәтле ташлар беркеттеләр: беренче рәттә – кызыл якут, топаз һәм зөбәрҗәт, 11икенчесендә – фирәзә, зәңгәр якут һәм алмаз, 12өченчесендә – җете кызыл якут, оникс, аметист, 13ә дүртенчесендә – хризолит, ахак һәм яшма булды. Алар ташларны алтын кысаларга урнаштырдылар. 14Исраил ыругларының һәркайсына берәр таш исәбеннән барысы унике таш булды. Һәрбер ташка, мөһер уйгандагы кебек, унике ыругның исемнәре берәм-берәм уеп язылды.

15Осталар күкрәкчә өчен чылбырларны саф алтыннан бау сыман үреп эшләделәр. 16Алар, ике алтын кыса һәм ике алтын боҗра ясап, боҗраларны күкрәкчәнең өске ике почмагына беркеттеләр 17һәм ике алтын чылбырны күкрәкчә почмакларындагы боҗраларга бәйләделәр. 18Алар чылбырларның икенче очларын эфод иңсәләрендәге ике кысага беркеттеләр һәм, шул рәвешле, чылбырлар алдан эфодның ике иңсәсенә беркетелделәр. 19Осталар, ике алтын боҗра ясап, аларны күкрәкчәнең аскы ике почмагына – эфодка караган эчке ягына беркеттеләр. 20Алар, янә ике алтын боҗра ясап, аларны эфод иңсәләренең аскы ягына, ягъни җөе янына, билбау өстенә ныгыттылыр. 21Алар, Раббы Мусага кушканча, күкрәкчә эфодтан шуып төшмәсен һәм эфодның билбавыннан өстәрәк торсын өчен, күкрәкчә боҗраларын эфод боҗраларына зәңгәр тасмалар белән бәйләп куйдылар.

22Осталар эфод белән киелә торган япанчаны тоташтан зәңгәр тукымадан тектеләр. 23Япанчаның уртасында баштан кияр өчен тишек ясалды. Тукыманың чите сыпылмасын өчен, тишек кырыйлары яка сыман итеп тегелде. 24Осталар, зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йон һәм нәфис җитен алып, алардан япанча итәге әйләнәсенә анар сурәтләре ясадылар. 25Саф алтыннан кыңгыраулар ясап, бу кыңгырауларны итәк әйләнәсендәге анарлар арасына беркеттеләр. 26Раббы Мусага кушканча, рухани хезмәтен башкару өчен эшләнгән япанча итәге әйләнәсендәге кыңгыраулар һәм анарлар үзара чиратлашып барды.

27Осталар Һарун һәм аның угыллары өчен күлмәкләрне нәфис җитеннән тукып әзерләделәр. 28Алар җитен чалма да, җитен баш киемнәре дә, нәфис җитеннән эчке ыштаннар да әзерләделәр. 29Раббы Мусага кушканча, пута зәңгәр, җете кызыл вә кызыл төстәге йоннан һәм нәфис җитеннән эшләнеп, аңа бизәкләр чигелде.

30Осталар саф алтыннан бер ләүхә – изгелек билгесе ясадылар һәм, мөһер уйган сыман, аңа «Раббыга багышланган» дигән сүзләрне уеп яздылар. 31Раббы Мусага кушканча, алар аны чалмага зәңгәр тасма белән беркетеп куйдылар.


Исраилиләрнең Изге чатыр өчен барлык әйберләрне әзерләп бетерүе

32Шулай итеп, чатырны – Очрашу чатырын кору эшләре төгәлләнде. Раббы Мусага ничек кушкан булса, исраилиләр барысын да шулай эшләделәр. 33Шуннан соң алар Мусага чатыр һәм аның барлык кирәк-яракларын алып килделәр. Менә алар: каптырмалар, рамнар, борыслар, баганалар һәм нигезләр; 34кызыл төскә буялган сарык тәкәсе тиреләреннән һәм диңгез филе тиреләреннән эшләнгән каплавычлар; сандыкны аера торган пәрдә;[+] 35Боерыклар сандыгы, аның колгалары һәм капкачы; 36өстәл, өстәлдәге барлык савыт-саба һәм Аллаһыга багышланган икмәк; 37саф алтыннан эшләнгән шәмдәл, аның тезелеп торган яктырткычлары, барлык кирәк-яраклары һәм аның өчен май; 38алтын мәзбәх; изгеләндерү мае; хуш исле сумала-майлар; чатырга керү юлын каплаучы пәрдә; 39бакыр мәзбәх, аның бакыр рәшәткәсе, колгалары һәм барлык әсбаплары; юынгыч һәм аның аскуймасы; 40ишегалды әйләнәсендәге пәрдәләр, баганалар һәм нигезләр; ишегалды капкасына эленгән пәрдә; ишегалды өчен казыклар һәм баулар; чатыр, ягъни Очрашу чатыры өчен файдаланыла торган барлык җайланмалар; 41мәһабәт киемнәр – Изге бүлмәдә хезмәт итү өчен, рухани Һарунга изге киемнәр һәм аның угылларына руханилык итү өчен киемнәр. 42Исраилиләр бу эшләрнең барысын да Мусага Раббы кушканча башкардылар. 43Муса алар ясаган әйберләрне тикшерде һәм, бар нәрсәнең Раббы кушканча эшләнгәнен күреп, халыкка үзенең мөбарәк фатихасын күндерде.

#### 40


Мусаның Изге чатырны коруы

1Шуннан соң Раббы Мусага әйтте:

2– Беренче айның беренче көнендә Очрашу чатырын кор. 3Чатырның эченә Боерыклар сандыгын куй һәм аны пәрдә белән аерып ал. 4Аннары өстәлне алып кил дә аның өстенә барлык кирәкле әйберләрне куй. Аннары чатырга шәмдәлне урнаштыр һәм аңа яктырткычларны куеп чык. 5Хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен, алтыннан ясалган мәзбәхне Боерыклар сандыгы каршысына куй, ә чатырга керә торган урында пәрдә эл. 6Корбан яндыру мәзбәхен Очрашу чатыры алдында урнаштыр, 7ә чатыр белән мәзбәх арасына юынгыч куеп, су сал. 8Чатыр тирәли ишегалды ясап, ишегалды капкасына пәрдә эл.

9Изгеләндерү мае ал да чатыр һәм андагы барлык әйберләрне май сөртеп изгеләндер; шул рәвешле, чатыр изге булыр. 10Аннары корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барлык әсбапларын май сөртеп изгеләндер; шул рәвешле, мәзбәх тулысынча изге булыр. 11Шулай ук юынгычны һәм аның аскуймасын май сөртеп изгеләндер.

12Һарунны һәм аның угылларын Очрашу чатыры алдына алып килеп коендыр. 13Шуннан соң, изге киемнәр кидереп, Һарунны май сөртеп изгеләндер – рухани итеп, Миңа хезмәткә багышла. 14Шулай ук аның угылларын да китер, аларга да күлмәкләр кидер 15һәм, Миңа хезмәт итә алсыннар өчен, аталарына май сөрткән кебек, май сөрт. Шуннан соң алар да Миңа рухани булып хезмәт итә алырлар. Шулай итеп, алар буыннан-буынга күчеп баручы руханилыкка багышланган булырлар.

16Муса Раббы кушканнарның барысын да башкарды. 17Чатыр икенче елның беренче аенда, айның беренче көнендә корылды. 18Чатырны корганда, Муса башта нигезләрен салды, рамнарын урнаштырды, борысларын тарттырды һәм баганаларын утыртты. 19Аннары ул, Раббы кушуы буенча, корылма өстенә ике кат каплавыч япты. 20Боерыклар язылган таш такталарны сандык эченә салды да, аның колгаларын урнаштырып, капкачын япты[+]. 21Сандыкны чатыр эченә кертте һәм, Раббы кушканча, Боерыклар сандыгын аерып кую өчен, пәрдә элде.

22Очрашу чатырының төньяк өлешендә, чатыр эчендәге пәрдә каршысында, Муса өстәл урнаштырды 23һәм, Раббы кушуы буенча, Раббы алдындагы шушы өстәлгә икмәк куйды; 24Очрашу чатырының көньяк өлешендә, өстәл каршысында, шәмдәл урнаштырды, 25һәм, Раббы кушуы буенча, Раббы алдындагы шушы шәмдәлгә яктырткычларны тезеп чыкты. 26Очрашу чатыры эчендәге пәрдә каршысында Муса алтын мәзбәх урнаштырды 27һәм анда, Раббы кушуы буенча, хуш исле сумала-майлар көйрәтте. 28Аннан соң Муса чатырга керә торган урында пәрдә элде; 29Очрашу чатыры алдында корбан яндыру мәзбәхен урнаштырды һәм, Раббы кушуы буенча, шунда тулаем яндыру корбаны китерде һәм икмәк бүләге тәкъдим итте. 30Аннары Очрашу чатыры белән мәзбәх арасына юынгыч куеп, су салды. 31Муса, Һарун һәм аның угыллары анда аяк-кулларын юа торган булдылар. 32Алар, Раббы Мусага кушканча, кул-аякларын Очрашу чатырына кергән саен һәм мәзбәхкә якынайган саен юдылар. 33Муса, чатыр һәм мәзбәх тирәли ишегалды ясап, капкасына пәрдә элде. Мусаның эше шуның белән тәмәмланды.


Болытның Очрашу чатырын каплавы

34Шулвакыт Очрашу чатырын болыт каплап алды да чатыр эчен Раббы шөһрәтенең балкышы тутырды[+]. 35Муса Очрашу чатырына керә алмады, чөнки аны болыт каплап алган һәм чатырның эчен Раббы шөһрәтенең балкышы тутырган иде.

36Чатыр өстеннән болыт күтәрелгәндә, исраилиләр, һәрбер туктаган урыннарыннан юлга кузгалып, сәяхәтләрен дәвам иттерделәр,[+] 37ә инде болыт күтәрелмәсә, аның кузгалганын көтеп туктап тордылар. 38Көндезләрен Раббы болытының чатыр өстендә торуын, ә төннәрен болыт эчендә ут януын исраилиләр бөтен сәяхәтләре дәвамында үз күзләре белән күрделәр.

### Левиләр

#### Левиләр

Левиләр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]


#### 1


Левиләр


Тулаем яндыру корбаны

1Раббы[†] Мусаны чакырып алды да Очрашу чатырыннан[†] аңа болай диде:

2– Исраилиләргә[†] игълан ит: «Кем дә булса Раббыга корбан китерсә, аның корбанлыгы эре яки вак терлек булсын[+].

3Әгәр тулаем яндыру корбаны[†] эре терлектән булса, ул кимчелексез иркәк терлек булырга тиеш. Корбан Раббы тарафыннан кабул ителсен өчен, корбан китерүче кеше аны Очрашу чатыры алдына китерсен 4һәм кулын тулаем яндыру корбаны өчен китерелгән малның башына куйсын; нәтиҗәдә, Раббы, корбанны кабул итеп, шул кешенең гөнаһларын[†] йолыр. 5Үгезен ул кеше Раббы алдында чалсын; ә Һарунның угыллары, руханилар[†], корбан канын Очрашу чатыры каршындагы мәзбәхнең[†] һәр ягына чәчрәтсеннәр. 6Корбан китерүче кеше, үзенең корбанлык малның тиресен тунап, аны кисәкләргә бүлсен. 7Һарунның угыллары, руханилар, мәзбәхкә әйбәтләп утын өйсеннәр дә ут кабызып җибәрсеннәр. 8Алар үгезнең бүлгәләнгән кисәкләрен, башын һәм маен мәзбәхкә, янып торган утын өстенә тезеп куйсыннар. 9Корбан китерүче корбанлык малның эчке әгъзаларын һәм аякларын су белән югач, рухани аларны мәзбәхтә яндырсын. Бу – Раббы алдында хуш ис таратучы тулаем яндыру корбаны булыр[+].

10Әгәр тулаем яндыру корбаны вак терлек икән, ул кимчелексез сарык яки кәҗә тәкәсе булырга тиеш. 11Корбан китерүче үзенең хайванын Раббы алдында, мәзбәхнең төньякка караган ягында чалсын; ә Һарунның угыллары, руханилар, аның канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтсеннәр. 12Кеше үз корбанын кисәкләргә бүлгәләсен. Шуннан соң рухани әлеге кисәкләрне, хайванның башын һәм маен мәзбәхкә, янып торган утын өстенә тезеп куйсын. 13Корбанлык малның эчке әгъзалары һәм аяклары юылганнан соң, рухани аларның һәммәсен мәзбәхтә яндырсын. Бу – Раббы алдында хуш ис таратучы тулаем яндыру корбаны булыр[+].

14Әгәр инде тулаем яндыру корбаны кош икән, Раббыга урман күгәрчене яки бала күгәрчен китерелергә тиеш[+]. 15Рухани, аны мәзбәхкә алып килеп, башын өзеп, утта яндырсын, ә канын мәзбәхнең һәр ягына сыласын. 16Кошның бүксәсен һәм шакшылары белән бергә арт ягын өзеп алсын да мәзбәхнең көнчыгыш ягына, көл сала торган урынга ташласын. 17Канатларыннан тотып, кошны икегә аерсын, ләкин өзеп чыгармасын, аннары мәзбәхтәге утын өстенә куеп яндырсын. Бу – Раббы алдында хуш ис таратучы тулаем яндыру корбаны булыр[+].

#### 2


Икмәк бүләге

1Кем дә булса Раббыга икмәк бүләге[†] китерергә тели икән, аның бүләге сыйфатлы бодай оны булсын. Онга зәйтүн мае салынсын, шуның өстенә хуш исле сумала-майлар куелсын[+]. 2Аны Һарунның угылларына – руханиларга китерсен. Рухани, уч тутырып, он белән май, шулай ук хуш исле сумала-майның барысын алсын да, бүләкнең бер өлеше буларак, мәзбәхтә яндырсын. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+]. 3Ә инде икмәк бүләгенең артып калганы Һарун һәм аның угылларына булсын. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләгенең иң изге өлеше[+].

4Әгәр мичтә пешкән икмәк бүләге китерәсең икән, ул, сыйфатлы бодай оныннан пешерелеп, зәйтүн мае кушылган төче күмәч яисә зәйтүн мае белән майланган юка төче көлчә булсын[+].

5Әгәр бүләгең табада пешкән булса, ул, сыйфатлы бодай оныннан пешерелеп, зәйтүн мае кушылган төче икмәк булсын[+]. 6Аны сындыргала да өстенә май сал. Бу – икмәк бүләге.

7Әгәр икмәк бүләге чүлмәктә пешкән булса, ул сыйфатлы бодай оныннан зәйтүн мае кушып пешерелсен. 8Шулай итеп әзерләнгән икмәк бүләген Раббыга китер, аны руханига тәкъдим ит. Рухани, аны мәзбәхкә китереп, 9күпмесендер аерып алсын да шуны, бүләкнең бер өлеше буларак, мәзбәхтә яндырсын. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+]. 10Ә икмәк бүләгенең калган өлеше Һарун һәм аның угылларына булыр. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләгенең иң изге өлеше.

11Раббыга китерелә торган бер генә икмәк бүләген дә чүпрә кушып пешермә, чөнки Раббыга багышлап яндырыла торган бүләктә чүпрә дә, бал да булырга тиеш түгел[+]. 12Раббыга боларны беренче уңыш бүләге итеп китерергә мөмкин, әмма бүләкне, хуш исен чыгарырлык итеп, мәзбәхтә яндырырга ярамый[+]. 13Үзеңнең барлык икмәк бүләкләреңә тоз сал, чөнки тоз – Аллаһы[†] белән синең арада төзелгән килешүнең[†] билгесе. Шуңа күрә тозсыз икмәк бүләген тәкъдим итмә, һәр бүләгең белән бергә тоз да китер[+].

14Беренче уңышларыңнан Раббыга икмәк бүләге китерәсең икән, аны беренче башаклардан китер, ул ашлык бөртеге кыздырылган, төелгән булсын[+]. 15Аның өстенә зәйтүн мае сал, хуш исле сумала-майлар куй; менә бу – икмәк бүләге. 16Рухани бөртек белән майның күпмесендер алсын һәм, бүләкнең бер өлеше буларак, барча хуш исле сумала-майлар белән бергә яндырсын. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге[+].

#### 3


Татулык корбаны

1Кем дә булса Раббы алдына татулык корбаны[†] китерә икән, ул кимчелексез үгез яки сыер булырга тиеш[+]. 2Корбан китерүче кулын корбанының башына куйсын да Очрашу чатыры алдында аны чалсын; ә Һарунның угыллары, руханилар, аның канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтсен. 3-4Корбан китерүче, Раббыга багышланган яндыру бүләге итеп, татулык корбанының эчке әгъзаларын каплаган бөтен маен, ике бөерен, бөер өстендәге, шулай ук бил янындагы маен һәм бавыр астындагы өлешен аерып алсын, 5һәм Һарунның угыллары шуларны мәзбәхтәге утта, тулаем яндыру корбаны өстендә яндырсын. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+].

6Әгәр кем дә булса, татулык корбаны итеп, Раббыга вак терлек бүләк итә икән, ул кимчелексез иркәк яки ана терлек булырга тиеш. 7Әгәр кеше, корбан итеп, сарык китерә икән, аны Раббы алдында тәкъдим итсен. 8Кулын корбанының башына куеп, Очрашу чатыры алдында чалсын; ә Һарунның угыллары аның канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтсен. 9-10Корбан китерүче, Раббыга багышланган яндыру бүләге итеп, татулык корбанының койрыгын мае белән бергә төбеннән кисеп алып, эчке әгъзаларын каплаган бөтен маен, ике бөерен, бөер өстендәге, шулай ук бил янындагы маен һәм бавыр астындагы өлешен аерып алсын. 11Рухани аларны мәзбәхтә яндырсын. Бу, ризык буларак, – Раббыга багышланган яндыру бүләге[+].

12Әгәр кеше, корбан итеп, кәҗә китерсә, аны Раббы алдында тәкъдим итсен. 13Кулын корбанының башына куйсын да Очрашу чатыры алдында чалсын; ә Һарунның угыллары аның канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтсен. 14-15Корбан китерүче, Раббыга багышланган яндыру бүләге итеп, корбанының эчке әгъзаларын каплаган бөтен маен, ике бөерен, бөер өстендәге, шулай ук бил янындагы маен һәм бавыр астындагы өлешен аерып алсын. 16Рухани аларны, ризык буларак, мәзбәхтә яндырсын. Бу – яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер. Бөтен май – Раббыныкы[+]. 17Сезнең киләчәк буыннар кайда гына яшәсә дә, алар өчен бу – мәңгелек кагыйдә: эч маен да, канны да ризык буларак кулланмагыз»[+].

#### 4


Гөнаһ йолу корбаны

1Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә игълан ит: «Кем дә булса ялгышлык белән гөнаһ кылса, Раббы боерыкларының берәрсенә хилафлык кылса, түбәндәгеләрне башкарырга тиеш[+].

3Әгәр май сөртелгән[†] зат, баш рухани, гөнаһ кылып, гаебе халык өстенә төшсә, әлеге рухани, гөнаһ йолу корбаны[†] итеп, Раббыга кимчелексез үгез бозау китерергә тиеш. 4Үгез бозауны ул Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына китерсен һәм, кулын үгез бозауның башына куеп, аны Раббы алдында чалсын. 5Баш рухани корбанның канын Очрашу чатыры эченә алып керсен. 6Бармагын канга манып, Раббы каршында, Изге чатыр эчендәге пәрдә алдында, канны җиде тапкыр чәчрәтсен. 7Аннары үгез бозауның канын Очрашу чатыры эчендә, Раббы каршында торган хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхенең мөгезләренә сөртсен, ә калган канны Очрашу чатыры алдындагы корбан яндыру мәзбәхенең нигезенә түксен[+]. 8-10Шуннан соң баш рухани, татулык корбаны итеп китерелгән үгезнең майларын аерып алган кебек, гөнаһ йолу корбаны булган үгез бозауның да эчке әгъзаларын каплаган маен, ике бөерен, бөер өстендәге, шулай ук бил янындагы маен һәм бавыр астындагы өлешен аерып алсын. Аннары аларны корбан яндыру мәзбәхендә яндырсын. 11-12Ә тиресен, башын, аяклары белән барлык итен, эчке әгъзаларын, шулай ук эчендәге шакшыларын, гомумән, үгез бозауны бөтен килеш, станнан[†] читкә алып чыгып, көл түгелә торган чиста бер урында утын өстендә яндырсын[+].

13Әгәр дә бөтен Исраил халкы ялгышлык белән гөнаһ эшләсә, Раббы боерыкларының берәрсенә хилафлык кылса, халык, үзенең гөнаһ кылганлыгын белмәсә дә, гаепле була[+]. 14Кылган гөнаһы билгеле булганнан соң, халык, гөнаһ йолу корбаны итеп, Очрашу чатыры алдына бер үгез бозау китерергә тиеш. 15Халыкның өлкәннәре[†] Раббы алдында кулларын үгез бозауның башына куйсыннар, һәм үгез бозау суелсын. 16Баш рухани үгез бозау канының бер өлешен Очрашу чатырына алып керсен. 17Бармагын канга манып, Раббы каршында, пәрдә алдында, канны җиде тапкыр чәчрәтсен[+]. 18Аннары үгез бозауның канын Очрашу чатыры эчендә, Раббы каршында торган мәзбәхнең мөгезләренә сөртсен, ә калган канны чатыр алдындагы корбан яндыру мәзбәхенең нигезенә түксен. 19Ә бөтен маен, аерып алып, мәзбәхтә яндырсын. 20Баш рухани үзенең гөнаһ йолу корбаны булган үгез бозау белән ничек эшләсә, бу үгез бозау белән дә шулай ук эшләсен. Шул рәвешле, баш рухани бу эшне халык үз гөнаһыннан арынсын өчен башкарыр, һәм халыкның гөнаһы кичерелер. 21Баш рухани үзенең гөнаһы өчен китергән үгез бозавын, станнан читкә алып чыгып, ничек яндырса, монысын да шулай яндырсын. Бу – халыкның гөнаһы өчен китерелгән корбан.

22Әгәр берәр җитәкче ялгышлык белән гөнаһ кылса, Раббы Алласы боерыкларының берәрсенә хилафлык кылса, ул гаепле була. 23Кылган гөнаһы билгеле булганнан соң, әлеге җитәкче, корбан итеп, кимчелексез бер кәҗә тәкәсе китерергә тиеш. 24Ул үзенең кулын кәҗә тәкәсенең башына куйсын, шуннан соң аны тулаем яндыру корбанын чала торган урында, Раббы алдында чалсын. Бу – гөнаһ йолу корбаны. 25Рухани гөнаһ йолу корбанының канына бармагын мансын да корбан яндыру мәзбәхенең мөгезләренә сөртсен, ә калган канны мәзбәхнең нигезенә түксен. 26Аның бөтен маен, татулык корбанының маен яндырган кебек, мәзбәхтә яндырсын. Шул рәвешле, рухани моны җитәкче үз гөнаһыннан арынсын өчен башкарыр, һәм аның гөнаһы кичерелер.

27Әгәр ил халкы арасыннан берәр кеше ялгышлык белән гөнаһ кылса, Раббы боерыкларының берәрсенә хилафлык кылса, гаепле була[+]. 28Кылган гөнаһы билгеле булганнан соң, ул кеше, корбан итеп, кимчелексез бер кәҗә китерергә тиеш. 29Ул кеше гөнаһ йолу корбаны өчен китерелгән малның башына кулын куйсын да тулаем яндыру корбанын чала торган урында чалсын. 30Рухани корбанның канына бармагын мансын да корбан яндыру мәзбәхенең мөгезләренә сөртсен, ә калган канны мәзбәхнең нигезенә түксен. 31Татулык корбанының маен аерып алган кебек, корбанның бөтен маен аерып алсын да, Раббы алдында хуш исен чыгарырлык итеп, мәзбәхтә яндырсын. Шул рәвешле, рухани моны әлеге кеше үз гөнаһыннан арынсын өчен башкарыр, һәм аның гөнаһы кичерелер[+].

32Әгәр кеше, гөнаһ йолу корбаны итеп, бәрән китерергә тели икән, ул кимчелексез саулык бәрән булырга тиеш. 33Шул кеше корбанлык малның башына кулын куйсын да тулаем яндыру корбанын чала торган урында чалсын. 34Рухани, корбанның канына бармагын манып, корбан яндыру мәзбәхенең мөгезләренә сөртсен, ә калган канны мәзбәхнең нигезенә түксен; 35татулык корбаны итеп чалынган сарыкның маен аерып алган кебек, корбанның бөтен маен аерып алсын да, Раббыга багышлап яндырылган башка корбаннар өстенә куеп, мәзбәхтә яндырсын. Шул рәвешле, рухани моны әлеге кеше үз гөнаһыннан арынсын өчен башкарыр, һәм аның гөнаһы кичерелер.

#### 5

1Әгәр берәү нинди дә булса эшне күрсә яки шул хакта ишетеп белсә, әмма мәхкәмәдә шаһитлык бирмәсә, шушы гаебе өчен җәзага тартылсын.

2Әгәр кем дә булса нәҗес[*] булган берәр нәрсәгә, нәҗес ерткыч җәнлекнең яисә терлекнең үләксәсенә, яки сөйрәлүче нәҗес хайван үләксәсенә кагылса, үзе шул турыда белмәсә дә, гаепле саналып, нәҗес булыр[+].

3Әгәр кем дә булса икенче берәүнең ниндидер нәҗеслегенә кагылса һәм шул хакта соңыннан гына белсә, гаепле саналыр[+].

4Әгәр берәү, уйламыйча, яхшылык яки яманлык кылырга ант итсә һәм моның уйламыйча әйтелгәнен соңыннан гына аңласа, гаепле саналыр[+].

5Әгәр кеше шушы эшләрнең берсендә гаепле булса, үз гаебен танырга тиеш: 6кылган гаебенә карап, ул, гөнаһ йолу корбаны итеп, Раббыга вак терлек – сарык яки кәҗә алып килсен, һәм рухани, шул кеше үзенең гөнаһыннан арынсын өчен, корбан китерер.

7Әгәр инде ул кешенең сарык яки кәҗә китерерлек хәле булмаса, үзенең гаебе өчен Раббыга ул ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен китерсен; аларның берсе – гөнаһ йолу корбаны, икенчесе тулаем яндыру корбаны булыр[+]. 8Ул кеше күгәрченнәрне руханига китерсен; рухани ул кошларның гөнаһ йолу өчен дигәненең башын борсын, ләкин муеннан өзмәсен, 9шул корбанның канын мәзбәхнең як-ягына чәчрәтсен, ә калган канны мәзбәхнең нигезенә түксен. Бу – гөнаһ йолу корбаны. 10Икенче күгәрченне рухани, Канунда[†] күрсәтелгән тәртип буенча, тулаем яндыру корбаны итеп китерсен һәм ул кешене кылган гөнаһыннан арындырсын, һәм, шулай итеп, кешенең гөнаһы кичерелер.

11Әгәр инде кылган гөнаһы өчен ул кеше ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен китерерлек хәлдә булмаса, алар урынына гөнаһ йолу корбаны итеп бер эфа[*] сыйфатлы бодай онының уннан бер өлешен китерсен, әмма аңа зәйтүн мае кушылырга һәм өстенә хуш исле сумала-майлар куелырга тиеш түгел, чөнки бу – гөнаһ йолу корбаны[+]. 12Ул аны руханига китерсен, ә рухани бүләкнең бер өлешен – бер уч он алсын да, Раббыга багышлап, мәзбәхтә, яндыру бүләкләре өстенә салып, бергә яндырсын. Бу – гөнаһ йолу корбаны. 13Рухани, шулай итеп, кешене кылган гөнаһыннан арындырыр, һәм ул кешенең гөнаһы кичерелер. Калган он исә, икмәк бүләге кебек үк, руханига тапшырылсын»[+].


Гаеп йолу корбаны

14Раббы Мусага болай диде:

15– Әгәр берәр кеше, ялгышып, Раббыныкы саналган изге әйбер белән дөрес мөгамәлә итмәсә, гаеп йолу корбаны[†] итеп, Раббыга вак терлектән кимчелексез сарык тәкәсе китерсен. Бу сарык тәкәсенең бәясе көмешләтә, шәкыл[*] белән билгеләнсен[+]. 16Шул кеше изге әйбер өчен түләргә һәм әйбер бәясенең биштән бер өлешен руханига өстәп бирергә тиеш. Әлеге кеше үзенең гаебеннән арынсын өчен, шул сарык тәкәсен рухани корбанга китерер, һәм аның гаебе кичерелер[+].

17Кем дә булса гөнаһ эшләсә: үзе дә белешмичә, Раббы боерыгына хилафлык кылса, ул, гаепле саналып, җәзага тартылырга тиеш. 18Гөнаһ кылган кеше руханига, гаеп йолу корбаны итеп, вак терлектән кимчелексез һәм билгеле бәядәге сарык тәкәсе китерергә тиеш. Шул рәвешле, рухани, әлеге кеше үзенең белмичә кылган гаебеннән арынсын өчен, корбан китерер, һәм аның гаебе кичерелер. 19Бу – гаеп йолу корбаны, чөнки әлеге кеше Раббы каршында гаепле иде.

#### 6

1Раббы Мусага болай диде:

2– Әгәр берәү Раббы алдында хилаф эш, гөнаһ кылса: иптәшенең әманәтен кире кайтармаса яисә аның берәр әйберен урласа, яки алдаса,[+] 3яки югалган әйберне табып та: «Тапмадым», – дип әйтсә, яки, нинди дә булса гөнаһ эш эшләп, шул турыда ялган ант итсә, 4-5ул кеше гөнаһка керә һәм гаепле була; шуңа күрә нәрсә урласа – шуны, ялганлап нәрсә алган булса – шуны, аңа әманәт итеп нәрсә бирелгән булса – шуны, кемдер югалтканны тапса – шуны, берәр әйбер турында: «Алмадым», – дип, ялган ант итсә – шуны кайтарып бирергә тиеш. Ул үзенең гаебе өчен корбан китергән вакытта, әйбер бәясенең биштән бер өлеше кадәр өстәп, әйберне хуҗасына кайтарып бирергә тиеш[+]. 6Үзенең гаебе өчен Раббыга ул гаеп йолу корбаны китерсен: вак терлектән кимчелексез, билгеле бәядәге сарык тәкәсен руханига алып килсен. 7Шул рәвешле, рухани, ул кеше үз гаебеннән арынсын өчен, Раббы алдына корбан китерер, һәм әлеге кешенең гаебе кичерелер.


Тулаем яндыру корбаны турындагы канун

8Раббы Мусага болай диде:

9– Һарун һәм аның угылларына әмер ит: «Тулаем яндыру корбаны китерүнең кагыйдәләре шундый: уты янып торган мәзбәхтә ул иртәнгә кадәр калырга тиеш[+]. 10Рухани үзенең җитен киемнәрен һәм эчтән җитен ыштанын кисен дә, мәзбәхтән тулаем яндыру корбанының көлен алып, мәзбәхнең кырыена өйсен;[+] 11шуннан соң, киемнәрен салып, башкасын кисен һәм әлеге көлне станнан чиста бер урынга алып чыксын[+]. 12Ә мәзбәхтәге ут сүнмичә янып торырга тиеш. Рухани һәр иртәне аңа утын өстәп торсын һәм аның өстенә тулаем яндыру корбанын куйсын, әлеге корбанлык мал белән бергә татулык корбанының маен яндырсын[+]. 13Мәзбәхтәге ут, сүнмичә, һәрвакыт янып торырга тиеш.


Икмәк бүләге турындагы канун

14Ә менә икмәк бүләге тәкъдим итү кагыйдәләре түбәндәгечә: Һарунның угыллары аны Раббы каршына, мәзбәх алдына китерергә тиеш[+]. 15Рухани икмәк бүләгеннән, учын тутырып, сыйфатлы бодай оны һәм зәйтүн мае, хуш исле сумала-майларның бөтенесен алсын да, бүләкнең бер өлеше буларак, мәзбәхтә яндырсын; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер. 16Ә калган оннан төчегә пешкән икмәк әзерләнсен, һәм Һарун белән аның угыллары аны изге урында – Очрашу чатырының ишегалдында ашасын. 17Бу икмәк ачыткы салмыйча пешерелергә тиеш. Миңа китерелгән бүләкләрнең бу өлешен Мин аларга бирәм. Бу – гөнаһ йолу корбаны, һәм ул, гаеп йолу корбаны кебек, иң изгеләрдән санала[+]. 18Һарун нәселенең барлык ир-атлары аны ашый ала. Бу – Раббыга багышланган яндыру бүләкләреннән аларның мәңгелек, даими өлеше. Әгәр кем дә булса бу өлешкә кагылса, изге саналыр[*]»[+].

19Раббы Мусага болай диде:

20– Руханилыкка багышланган көнне Һарун һәм аның угыллары Раббыга икмәк бүләге китерергә тиеш. Эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онын (көн дә китерелә торган икмәк күләмен) икегә бүлеп, шуның яртысын – иртән, икенче яртысын кичтән китерсеннәр. 21Зәйтүн мае салынган әлеге икмәк табада пешерелергә һәм, сындырылып, Раббы алдына куелырга тиеш; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+]. 22Бу эшләрне Һарун нәселеннән булган, баш рухани хезмәтенә багышланган кеше башкарсын; бу бүләк – мәңгегә Раббыныкы; ул тулысынча яндырылырга тиеш[+]. 23Шулай итеп, рухани китергән икмәк бүләгенең һәр төре яндырылырга тиеш, аны ашарга ярамый.


Гөнаһ йолу корбаны турындагы канун

24Раббы Мусага болай диде:

25– Һарунга һәм аның угылларына игълан ит: «Гөнаһ йолу корбаны китерү кагыйдәләре мондый: гөнаһ йолу өчен китерелгән корбанлык мал Раббы алдында, тулаем яндыру корбаны чалына торган урында чалынсын; бу иң изге корбаннардан санала[+]. 26Гөнаһ йолу корбанын китерүче рухани аны изге урында – Очрашу чатырының ишегалдында ашасын. 27Корбан итенә кагылган һәр нәрсә изге саналыр. Әгәр корбанның каны кием-салымга чәчрәсә, аны изге урында юарга кирәк. 28Шул ит пешкән балчык савытны – ватарга, ә бакыр савытта пешсә, аны ышкып юарга һәм чайкарга кирәк[+]. 29Рухани гаиләсеннән булган һәр ир кеше ул итне ашый ала; бу иң изге корбаннардан санала. 30Әгәр гөнаһ йолу корбанының каны, гөнаһ йолу өчен, Очрашу чатырындагы Изге бүлмәгә[*] кертелсә, андый корбан утта яндырылырга тиеш, аны ашарга ярамый[+].

#### 7


Гаеп йолу корбаны турындагы канун

1Гаеп йолу корбанын – иң изге корбанны китерүнең кагыйдәләре менә мондый:[+] 2гаеп йолу өчен китерелгән корбанлык мал тулаем яндыру корбаны чалына торган урында чалынсын, ә рухани аның канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтсен. 3-4Аның бөтен маен – койрык маен, эчке әгъзаларын каплаган маен, ике бөерен, шулай ук бил янындагы маен һәм бавыр астындагы өлешен аерып алып китерсен. 5Ә рухани аларны, Раббыга багышланган яндыру бүләге итеп, мәзбәхтә яндырсын. Бу – гаеп йолу корбаны. 6Рухани нәселеннән булган һәр ир кеше аны ашый ала; ул изге урында ашалырга тиеш, чөнки бу иң изге корбаннардан санала.

7Гөнаһ йолу корбаны өчен дә, гаеп йолу корбаны өчен дә кагыйдә бертөрле; корбан ите – корбан китерүче руханиныкы[+]. 8Тулаем яндыру корбанын китерүче рухани малның тиресен дә үзенә алсын. 9Мичтә, чүлмәктә яки табада пешкән һәртөрле икмәк бүләге – корбан китерүче руханиныкы[+]. 10Май кушылган яки кушылмаган һәртөрле икмәк бүләге – Һарун угылларыныкы, һәм ул алар арасында тигез итеп бүленсен[+].


Татулык корбаны турындагы канун

11Раббыга тәкъдим ителә торган татулык корбанын китерү кагыйдәләре менә мондый:[+] 12әгәр кем дә булса татулык корбанын рәхмәт әйтү йөзеннән китерә икән, шуңа өстәп зәйтүн мае кушылган төче икмәкләр, зәйтүн мае белән майланган юка төче көлчәләр һәм, зәйтүн мае кушып, сыйфатлы бодай оныннан пешергән икмәкләр китерсен;[+] 13рәхмәт әйтү йөзеннән китерелгән татулык корбаны белән бергә ачыткы салып пешергән икмәк тә китерсен; 14һәртөрле икмәк бүләгенең бер өлешен Раббыга багышлап китерсен; ул өлеш – татулык корбанының канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтүче руханиныкы. 15Рәхмәт әйтү йөзеннән китерелгән татулык корбанының ите тәкъдим ителгән көнне үк ашалырга тиеш, аны иртәнгә калдырырга ярамый[+].

16Әгәр кем дә булса әйткән нәзере буенча яисә ихтыяри рәвештә корбан китерә икән, корбан итен тәкъдим ителгән көнне дә, икенче көнне дә ашарга ярый[+]. 17Өченче көнгә калган корбан ите яндырылырга тиеш. 18Татулык корбанының ите өченче көнне дә ашала икән, бу корбан Раббы тарафыннан кабул ителмәс, һәм корбан китерүчегә аның савабы булмас – бу инде нәҗес ит санала, һәм аны ашаучы җәзага тартылсын. 19Корбан итенә нинди дә булса нәҗес нәрсә тисә, аны ашарга ярамый, ул ит яндырылырга тиеш. Корбан итен пакь кеше генә ашый ала. 20Әгәр дә нәҗесләнгән берәр кеше Раббының татулык корбаны итен ашый икән, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш[+]. 21Әгәр берәү кеше нәҗеслегенә, чиста булмаган[†] хайванга яисә ниндидер нәҗеслеккә кагылса һәм Раббының татулык корбаны итен ашаса, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш».

22Раббы Мусага болай диде:

23– Исраилиләргә игълан ит: «Сыер маен да, сарык маен да, кәҗә маен да ашамагыз[+]. 24Үлгән яки ерткыч җанвар ботарлаган терлекнең маен төрле кирәк-яракка файдаланырга мөмкин, әмма аны ашарга ярамый[+]. 25Әгәр кем дә булса Раббыга яндыру корбаны итеп китерелгән малның маен ашый икән, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш. 26Кайда гына яшәсәгез дә, кош канын да, хайван канын да ашамагыз[+]. 27Кан ашаган кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш».

28Раббы Мусага болай диде:

29– Исраилиләргә игълан ит: «Раббыга багышланган татулык корбаны китерүче кеше шул корбанның бер өлешен Раббыга китерсен. 30Раббыга яндыру корбанын ул үз кулы белән китерсен – корбан малының маен түш ите белән бергә аерып алсын да, Раббыга багышлануын күрсәтер өчен, түш итен Аның алдында күтәреп селкесен. 31Рухани корбанның маен мәзбәхтә яндырсын, ә түш ите Һарунга һәм аның угылларына булсын[+]. 32Татулык корбанының арткы уң боты руханига бүләк итеп бирелсен. 33Корбан малының арткы уң боты – корбанлыкның канын һәм маен Раббыга китерүче Һарун углының өлешедер. 34Татулык корбанының күтәреп селкегән түш итен һәм тәкъдим ителгән арткы уң ботын Мин, Исраил халкыннан алып, рухани Һарунга һәм аның угылларына бирәм. Бу – Исраил халкыннан аларга һәрчак бирелә торган өлеш».

35Һарун һәм аның угыллары Раббы алдында рухани булып хезмәт итәр өчен тәгаенләнгән көннән башлап, Раббыга китерелгән яндыру бүләкләреннән аларга тиешле өлеш әнә шул. 36Һарун һәм аның угылларына май сөртелгән көнне Исраил халкына Раббы: «Бу өлеш буыннан-буынга аларга бирелергә тиеш», – дип әмер итте.

37Тулаем яндыру корбаны, икмәк бүләге, гөнаһ йолу корбаны, гаеп йолу корбаны, руханилыкка багышлау корбаны һәм татулык корбаны китерүнең кагыйдәләре әнә шундый. 38Исраилиләр Раббыга корбаннар китерсен өчен, шушы кагыйдәләрне Раббы Мусага Синай чүлендәге Синай тавында[†] белгертте.

#### 8


Һарун һәм аның угылларының руханилыкка багышлануы

1[•]Раббы Мусага болай диде:

2-3– Һарунны һәм аның угылларын алып кил; үзең белән шулай ук аларның киемнәрен, изгеләндерү маен, гөнаһ йолу корбаны өчен үгез бозау, ике сарык тәкәсе, бер кәрзин төче икмәк ал да бар халыкны Очрашу чатыры алдына җый.

4Раббы ничек әмер иткән булса, Муса шулай эшләде: халык Очрашу чатыры алдына җыелды. 5Шуннан соң Муса халыкка:

– Раббы менә шулай эшләргә әмер итте, – диде.

6-7Муса Һарунны, аның угылларын алып килеп коендырды; Һарунга күлмәк кидерде, биленә пута буды, өстенә япанча кигертеп, эфод яптырып, өстеннән бизәкле билбау буды – эфодны шулай ныгытып бәйләде. 8Шуннан соң Һарунга руханилык күкрәкчәсен кигертеп, күкрәкчә эченә урим һәм туммим[†] салды;[+] 9баш киеме кидерде һәм, Раббы әмер иткәнчә, аның алгы ягына алтынланган изгелек билгесен беркетте[+].

10Шуннан соң Муса, изгеләндерү маен алып, чатырга һәм андагы бар нәрсәгә май сөртте; ул аларны шул рәвешле изгеләндерде[+]. 11Май алып, җиде мәртәбә мәзбәхкә чәчрәтте, мәзбәхкә һәм аның бөтен әсбапларына, юынгычка һәм аның аскуймасына май сөртте; ул аларны шул рәвешле изгеләндерде. 12Һарунның башына да изгеләндерү мае коеп, Һарунны Раббы хезмәтенә багышлады[+]. 13Шуннан соң Муса Һарунның угылларын алып килде һәм, Раббы кушканча, аларга күлмәк кидерде, пута белән билләрен буды, баш киеме кидерде.

14Аннары Муса гөнаһ йолу корбаны булган үгез бозауны алып килде; Һарун һәм аның угыллары кулларын бозауның башына куйдылар. 15Муса, әлеге бозауны чалып, канын алды да, бармагы белән мәзбәхнең мөгезләренә һәрьяклап сөртеп, мәзбәхне пакьләде, ә калган канны мәзбәх нигезенә түкте. Нәҗеслектән пакьләп, ул аны шул рәвешле изгеләндерде[+]. 16Муса, үгез бозауның эчке әгъзаларын каплаган маен, бавыр астындагы өлешен, мае белән бергә ике бөерен алып, аларны мәзбәхтә яндырды[+]. 17Ул, Раббы кушканча, үгез бозауны, аның тиресен, итен һәм эчендәге шакшыларын станнан читкә китеп яндырды[+].

18Аннан соң Муса тулаем яндыру корбаны өчен сарык тәкәсе алып килде; Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйдылар. 19Муса аны чалды һәм канын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтте; 20тәкәне, кисәкләргә бүлеп, башы һәм мае белән бергә яндырды. 21Аннары сарыкның эчке әгъзаларын һәм аякларын юды да бөтен тәкәне, тулаем яндыру корбаны итеп, мәзбәхтә яндырды. Менә бу, Раббы Мусага әмер иткәнчә, Раббыга багышланган, исе Раббы күңеленә хуш килгән яндыру бүләге[+].

22Шуннан соң Муса икенче сарык тәкәсен алып килде. Монысы руханилыкка багышлаганда китерелә торган корбан иде. Һарун һәм аның угыллары кулларын тәкәнең башына куйдылар. 23Муса аны суйды да канын Һарунның уң колак яфрагына, уң кулының һәм уң аягының баш бармакларына сөртте[+]. 24Муса шулай ук Һарунның угылларын алып килде һәм канны аларның уң колак яфракларына, шулай ук уң кулларының һәм уң аякларының баш бармакларына сөртте, ә канның калганын мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтте. 25-26Шуннан соң ул тәкәнең маен – койрык маен, бөтен эчке әгъзаларын каплаган маен, аның бавыр астындагы өлешен, майлары белән бергә ике бөерен һәм арткы уң ботын алды; һәм Раббы алдына куелган кәрзиндәге төче икмәкләрдән бер күмәч, бер майлы икмәк һәм бер юка көлчә алды да аларны корбанның майлары һәм арткы уң боты өстенә куйды. 27Һарун һәм аның угыллары боларның һәммәсен, Мусадан кулларына алып, күтәреп селкеделәр дә Раббы алдына махсус бүләк итеп китерделәр. 28Аннары Муса, алар кулыннан бар нәрсәне алып, тулаем яндыру корбаны өстенә куйды һәм руханилыкка багышлаганда китерелә торган корбан итеп яндырды. Бу – Раббыга багышланган, исе Раббы күңеленә хуш килгән яндыру бүләге. 29Муса, корбанның түш итен алып, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селкеде; бу – руханилыкка багышлаганда китерелә торган корбан тәкәсеннән, Раббы әмер иткәнчә, Мусага тигән өлеш.

30Аннары Муса, изгеләндерү маен һәм мәзбәхтәге канны алып, Һарунга һәм аның угылларына, шулай ук аларның киемнәренә чәчрәтте; Һарунны һәм аның киемнәрен, аның белән бергә угылларын һәм угылларының киемнәрен ул шул рәвешле изгеләндерде.

31Һарунга һәм аның угылларына Муса болай диде:

– Очрашу чатыры алдында ит пешерегез һәм аны шунда ук, руханилыкка багышлаганда кулланыла торган кәрзиндәге икмәк белән ашагыз, чөнки миңа: «Аны Һарун һәм аның угыллары ашарга тиеш», – дип әмер ителде. 32Ә калган итне һәм икмәкне яндырыгыз. 33Сезне руханилыкка багышлау йоласы тәмамланганчы, ягъни җиде көн буена, Очрашу чатыры алдыннан читкә китмәгез, чөнки бу йола җиде көнгә сузылачак. 34Бүген без башкарган эшләр, сезне гөнаһтан арындыру өчен, Раббы әмере белән эшләнде. 35Җиде көн буена көндез һәм төнлә Очрашу чатыры алдында булыгыз һәм, үләсегез килмәсә, Раббы таләп иткәнчә эшләгез, чөнки миңа шулай әмер ителде.

36Һарун һәм аның угыллары Муса аша җиткерелгән Раббы әмерләрен тулысынча үтәделәр.

#### 9


Руханиларның эшли башлавы

1-2Сигезенче көнне Муса, Һарунны, аның угылларын һәм Исраилнең өлкәннәрен чакырып алып, Һарунга болай диде:

– Гөнаһ йолу корбаны итеп, кимчелексез бер үгез бозау, ә тулаем яндыру корбаны итеп, кимчелексез бер сарык тәкәсе ал да Раббы каршына алып кил. 3-4Шуннан исраилиләргә игълан ит: «Раббы алдында корбан китерү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе, тулаем яндыру корбаны итеп, берәр яшьлек кимчелексез бер бозау белән бер бәрән, татулык корбаны итеп, бер үгез белән бер сарык тәкәсе һәм зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге алыгыз, чөнки бүген сезнең алда Раббы пәйда булачак».

5Муса әмер иткән нәрсәләрне Очрашу чатыры алдына китерделәр, һәм бар халык Раббы каршына килеп басты. 6Муса болай диде:

– Боларны эшләргә сезгә, каршыгызда Раббы шөһрәте[†] пәйда булсын өчен, Раббы Үзе әмер итте.

7Муса Һарунга әйтте:

– Раббы әмер иткәнчә, мәзбәх янына бар да, үзең һәм халык гөнаһтан арынсын өчен, гөнаһ йолу корбаныңны һәм тулаем яндыру корбаныңны тәкъдим ит; халык гөнаһтан арынсын өчен, шулай ук халыкның да корбанын тәкъдим ит.

8Шуннан соң Һарун, мәзбәх янына килеп, үзе өчен гөнаһ йолу корбаны булган үгез бозауны чалды. 9Аның угыллары аңа корбан каны бирде, һәм ул, бармагын канга манып, мәзбәхнең мөгезләренә сөртте, ә калган канны мәзбәхнең нигезенә түкте. 10Ә гөнаһ йолу корбанының маен, бөерләрен, бавыр астындагы өлешен, Раббы Мусага әмер иткәнчә, мәзбәхтә яндырды. 11Ите белән тиресен исә станнан читкә алып китеп яндырды[+].

12Шуннан соң Һарун тулаем яндыру корбанын чалды; угыллары аңа корбан каны бирде, һәм ул шушы канны мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтте. 13Аңа, тураклап, тулаем яндыру корбанын һәм корбанның башын китерделәр, һәм Һарун аларны мәзбәхтә яндырды, 14ә эчке әгъзаларын һәм аякларын, юып, мәзбәхтә, әлеге тулаем яндыру корбаны өстендә яндырды.

15Шуннан Һарун халыкның корбанлыкларын китерде: халыкның гөнаһы өчен бирелгән кәҗә тәкәсен чалды да аны, элеккесе кебек, гөнаһ йолу корбаны итеп тәкъдим итте. 16Шулай ук тулаем яндыру корбаннарын да китерде, аларны Канун таләп иткәнчә тәкъдим итте. 17Аннары Һарун, икмәк бүләге китереп, шуннан бер уч тутырып алды да мәзбәхтә яндырды, һәм бу – иртәнге тулаем яндыру корбаныннан тыш китерелгән бүләк иде. 18Аннары Һарун халык тарафыннан татулык корбаннары итеп бирелгән үгез белән сарык тәкәсен чалды; угыллары аңа корбан каны бирделәр, һәм ул аны мәзбәхнең һәр ягына чәчрәтте. 19-20Алар, үгезнең һәм сарык тәкәсенең майларын – койрык маен, эч маен, бөерләрен һәм бавыр астындагы өлешен алып, түш ите өстенә куйдылар. Һарун шушы майларны мәзбәхтә яндырды. 21Шуннан Һарун үгезнең һәм сарык тәкәсенең түш итен һәм арткы уң ботын, Муса кушканча, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селкеде.

22Һарун, кулларын күтәреп, халыкка фатиха бирде. Гөнаһ йолу корбанын, тулаем яндыру корбанын һәм татулык корбанын тәкъдим иткәннән соң, мәзбәхтән түбән төште. 23Шуннан соң Муса белән Һарун Очрашу чатырының эченә керделәр. Чатырдан чыккач, халыкка фатиха бирделәр. Менә шулвакыт барча халык алдында Раббы Үзенең дан-шөһрәтен күрсәтте:[+] 24Раббы тарафыннан ялкын килде дә мәзбәх өстендәге тулаем яндыру корбанын һәм майларны яндырып бетерде; моны күргән барча халык шатлыктан кычкырып җибәрде һәм йөзе белән җиргә капланды[+].

#### 10


Надаб белән Абиһуның үлеме

1Һарунның угыллары – Надаб белән Абиһу – үзләренең сумала-майлар көйрәтү савытларына янып торган күмер һәм хуш исле сумала-майлар салдылар да Раббы рөхсәт итмәгән шул утны Аның хозурына китерделәр[+]. 2Шулвакыт Раббы хозурыннан ялкын бөркелеп чыкты да аларны өтеп алды – һәм алар Раббы алдында һәлак булдылар[+]. 3Шуннан Муса Һарунга әйтте:

«Миңа якынлашкан кешеләргә изгелегемне күрсәтермен,
бөтен халык алдында Миңа дан өстәлер», –

дигән иде Раббы. Һарун эндәшмәде[+].

4Шуннан соң Муса, Һарун абыйсы Уззиелнең угылларын – Мишаил белән Элсафанны чакырып алып, аларга болай диде:

– Бирегә килегез, туганнарыгызның җәсәдләрен Изге бүлмәдән алып чыгып, станнан читкә китегез[+].

5Алар килделәр һәм, Муса әйткәнчә, мәетләрне, киемнәреннән тотып, станнан читкә алып чыктылар.

6Муса Һарунга һәм аның угыллары Элгазар белән Итамарга болай диде:

– Үлмәс өчен һәм бар халыкка Раббының ачуы кабармасын өчен, чәчләрегезне тузгытмагыз һәм киемнәрегезне ерткаламагыз, әмма туганнарыгыз, Исраилнең бар халкы, Раббы яндырып үтергән кардәшләрегезне кызганып кайгы кичерергә мөмкин[+]. 7Ә сез, үләсегез килмәсә, Очрашу чатыры алдыннан читкә китмәгез, чөнки сез Раббыга багышландыгыз – сезгә изгеләндерү мае сөртелде.

Алар нәкъ Муса кушканча эшләделәр[+].


Руханиларның эше турындагы кагыйдәләр

8Раббы Һарунга болай диде:

9– Үләсегез килмәсә, син һәм синең угылларың, Очрашу чатырына кергәндә, шәраб һәм каты эчемлекләр эчәргә тиеш түгел. Сезнең киләчәк буыннар өчен мәңгелек кагыйдә бу[+]. 10-11Сез изгене – изге булмаганнан, чистаны нәҗестән аера белергә һәм исраилиләрне Раббының Муса аркылы җиткерелгән барлык кагыйдәләренә өйрәтергә тиеш[+].

12Муса Һарунга һәм аның исән калган угыллары Элгазар белән Итамарга болай диде:

– Раббыга багышланган яндыру бүләкләреннән артып калган икмәк бүләген алып, төчегә көлчә пешерегез дә мәзбәх янында ашагыз, чөнки бу иң изге бүләкләрдән санала. 13Аны изге урында ашагыз, чөнки бу – Раббыга багышланган яндыру бүләкләреннән сезгә һәм угылларыгызга тигән өлеш. Бу хакта миңа Раббы шулай дип әмер итте[+]. 14Күтәреп селкегән түш итен, тәкъдим ителгән арткы уң ботны сез, сезнең угыллар вә кызлар чиста саналган урында ашый аласыз, чөнки бу – исраилиләр китергән татулык корбаннарыннан сезгә һәм балаларыгызга тигән өлеш. 15Яндыру корбаны буларак китерелгән малның майлары белән бергә махсус бүләк саналган арткы бот һәм күтәреп селкегән түш ите Раббы алдына китерелергә тиеш. Әлеге бот һәм түш ите, Раббы әмер иткәнчә, сезнең һәм балаларыгызның мәңгелек өлеше.

16Муса аннары гөнаһ йолу корбаны өчен тәгаенләнгән кәҗә тәкәсен эзләргә кереште, ләкин ул инде яндырылган иде. Муса, Һарунның исән калган угыллары Элгазар белән Итамарны ачуланып, алардан сорады:[+]

17– Ни өчен сез гөнаһ йолу корбанын изге урында ашамадыгыз? Ул корбан бит иң изгеләрдән санала; ул сезгә Раббы алдында халыкның гөнаһын йолу өчен, халык гөнаһтан арынсын өчен бирелгән. 18Бу корбанлыкның канын Изге бүлмәгә алып кермәгәч, сез аны, мин әмер иткәнчә, изге урында ашарга тиеш идегез[+].

19Һарун Мусага болай диде:

– Менә бүген угылларым гөнаһ йолу корбанын һәм тулаем яндыру корбанын Раббы алдына китерделәр, ләкин минем белән теге хәл килеп чыкты. Әгәр мин бүген гөнаһ йолу корбанын ашаган булсам, Раббы моны хуплар идеме?!

20Һарунның җавабын ишеткәч, Муса аның белән килеште.

#### 11


Чиста һәм нәҗес хайваннар

1[•]Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

2– Исраилиләргә игълан итегез: «Җир йөзендәге барлык хайваннардан сезгә ашарга яраклылары[*] түбәндәгеләр:[+] 3аеры тояклы күшәүче теләсә нинди хайван. 4Аеры тояклы, ләкин күшәмәүче, яисә күшәүче, әмма аеры тояклы булмаган хайванның итен ашарга ярамый. Дөя күшәсә дә, аеры тояклы түгел, сезнең өчен ул хәрәм. 5Шулай ук кушаяк, күшәсә дә, аеры тояклы түгел, сезнең өчен ул хәрәм. 6Куян, күшәсә дә, аеры тояклы түгел, сезнең өчен ул хәрәм. 7Дуңгыз аеры тояклы булса да күшәми, сезнең өчен ул хәрәм. 8Бу хайваннарның итен ашамагыз һәм үләксәсенә кагылмагыз, сезнең өчен алар хәрәм.

9Диңгез вә елга суларында канатлы һәм тәңкәле җан ияләренең һәммәсен ашый аласыз. 10Диңгезләрдә, елгаларда яшәүче канатсыз һәм тәңкәсез җан ияләре – суда мыжлап торган хәшәрәт яисә башка тереклек ияләре сезнең өчен хәрәм. 11Болар сезнең өчен хәрәм: аларның итен ашамагыз; үләксәләрен дә хәрәм санагыз. 12Суда яшәүче канатсыз һәм тәңкәсез хайваннарның барысы да сезнең өчен хәрәм.

13-19Кошлардан түбәндәгеләре сезнең өчен хәрәм: бөркет, гриф, диңгез бөркете, тилгән, лачынның һәр төре, козгынның һәр төре, тәвә кошы, ябалак, акчарлак, карчыганың һәр төре, байгыш, балык аулаучы, ибис, ак ябалак, чүл ябалагы, сип, ләкләк, челән һәм аның һәр төре, һөдһөд һәм ярканат. Аларны ашарга ярамый.

20Дүрт аякланып йөрүче канатлы бөҗәкләрнең һәммәсе сезнең өчен хәрәм. 21Әмма җир өстендә сикереп йөрү өчен җайланган аяклары, канатлары булган бөҗәкләрне ашарга мөмкин. 22Зур саранчаның, кечкенә саранчаның, чикерткәнең һәм шөрчекнең һәр төрен ашарга ярый[+]. 23Дүрт аягы, канаты булган башка бөҗәкләр сезнең өчен хәрәм.

24Түбәндәге хайваннарның үләксәсенә кагылган һәркем кичкә кадәр нәҗес булыр. 25Аларның үләксәсенә кагылган һәркем үзенең киемнәрен юарга тиеш, һәм кичкә кадәр ул нәҗес булыр[+]. 26Тояклары аерылмаган яки күшәмәүче теләсә кайсы хайван сезнең өчен нәҗес; аларның үләксәсенә кагылган һәркем нәҗес булыр. 27Дүрт тәпиле барлык җанварлар сезнең өчен хәрәм; аларның үләксәләренә кагылган һәркем кичкә кадәр нәҗес булыр. 28Аларның үләксәләренә кагылган һәркем үзенең киемнәрен юарга тиеш, һәм кичкә кадәр ул нәҗес булыр. Болар барысы да сезнең өчен хәрәм.

29-30Сөйрәлүчеләр арасыннан сезнең өчен чиста булмаганнары менә болар: сукыр тычкан, тычкан, кәлтәнең һәр төре. 31Барлык сөйрәлүчеләр арасыннан сезнең өчен чиста булмаганнары әнә шулар. Аларның үләксәләренә кагылган теләсә кем кичкә кадәр нәҗес булыр. 32Әгәр бу хайваннардан берәрсе, үлеп, нинди дә булса эштә кулланыла торган агач әйбергә, чүпрәк-чапракка, тирегә яки капчыкка төшсә, шулар барысы да нәҗес булыр, һәм аларны суга салырга кирәк, алар кичкә кадәр нәҗес калыр, шуннан соң чистарыр[+]. 33Шулардан берәрсенең үләксәсе балчык савыт эченә төшсә, савыт эчендәге әйбер нәҗес саналыр, ә ул савытны ватарга кирәк[+]. 34Әгәр ашарга яраклы берәр ризык өстенә шул савыттан су салынса, ул ризык нәҗес саналыр, һәм андый савыт эчендәге һәртөрле эчемлек тә нәҗес булыр. 35Җанварның үләксәсе төшкән бар нәрсә нәҗес булыр; мичкә яки учакка төшкән булса, аларны җимерегез. Алар сезнең өчен нәҗес, аларны нәҗес исәпләгез. 36Үләксә төшкән чишмә яки су саклау урыны гына үзенең чисталыгын җуймас, әмма үләксәгә кагылган һәркем нәҗес саналыр. 37Үләксәнең нинди дә булса өлеше чәчүлек орлыгы өстенә төшсә, ул орлык чисталыгын җуймас. 38Ә инде бүрттерергә салынган орлык өстенә төшсә, ул орлык сезнең өчен нәҗес булыр.

39Ашарга яраклы берәр хайван үлсә, аның үләксәсенә кагылган кеше кичкә кадәр нәҗес саналыр[+]. 40Әлеге хайванның итен ашаган кеше үзенең киемнәрен юарга тиеш, һәм кичкә кадәр ул нәҗес булыр; хайван үләксәсенә кагылган кеше дә үзенең киемнәрен юарга тиеш, һәм кичкә кадәр ул нәҗес булыр.

41Сөйрәлүчеләрнең һәммәсе сезнең өчен хәрәм, аларны ашарга ярамый. 42Сөйрәлүчеләрнең – шуышып йөрүчеме ул, дүрт яки күбаяклымы – берсен дә ашамагыз, чөнки алар хәрәм. 43Бернинди сөйрәлүче белән дә үзегезне нәҗесләмәгез – алар сезне пычратмасын. 44Мин – сезнең Раббы Аллагыз; үзегезне изгеләндерегез һәм изге булыгыз, чөнки Мин изге; сөйрәлүчеләр белән үзегезне пычратмагыз[+]. 45Сезнең Аллагыз булыр өчен, сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы – Миндер, шулай булгач, изге булыгыз, чөнки Мин изге.

46Хайваннар, кошлар, суда яшәүчеләр һәм сөйрәлүчеләр хакындагы канун әнә шундый. 47Нәҗесне – чистадан, ашарга яраклы хайванны ашарга ярамаганнан аерырга тиеш сез»[+].

#### 12


Бала тудыру турындагы канун

1Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә игълан ит: «Әгәр берәр хатын, балага узып, ир бала тудырса, ул хатын, күрем вакытындагы кебек, җиде көн нәҗес булыр[+]. 3Ир баланы сигезенче көндә сөннәткә утыртырга[†] кирәк;[+] 4ә хатын-кыз, кан килүдән чистарынганчы, утыз өч көн дәвамында һичнинди изге нәрсәгә кагылмаска, Изге чатырга кермәскә тиеш[+].

5Кыз бала тудыручы хатын, күрем вакытындагы кебек, ике атна нәҗес булыр; алтмыш алты көн узып, кан килү тукталганнан соң гына, пакь саналыр. 6Ир яки кыз бала тапканнан соң, чистарыну көннәре тәмамлангач, ул хатын, тулаем яндыру корбаны өчен бер яшьлек бәрән һәм гөнаһ йолу корбаны өчен бала күгәрчен яки урман күгәрчене алып, Очрашу чатыры алдына руханига китерсен. 7Рухани, шул корбаннарны Раббыга китереп, хатынны кан килү нәҗеслегеннән арындырыр, һәм ул хатын пакь булыр. Ир яки кыз бала тудырган хатын өчен канун әнә шундый.

8Әгәр дә хатынның бәрән алып килерлек хәле булмаса, берсен – тулаем яндыру корбаны, ә икенчесен гөнаһ йолу корбаны итеп, ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен китерсен. Рухани аны нәҗеслегеннән арындырыр, һәм хатын, шулай итеп, пакь булыр»[+].

#### 13


Тире авыруы турындагы канун

1Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

2– Әгәр берәр кешенең тәнендә шеш, тимгел яисә җилсенү барлыкка килсә һәм аның йогышлы тире авыруына әйләнү ихтималы булса, ул кешене рухани Һарун яки аның угылларының берәрсе янына алып барырга кирәк. 3Рухани аның тәнендәге җәрәхәтне тикшерсен. Әгәр җәрәхәт өстендәге төк агарган һәм җәрәхәт тирәнгә киткән икән, бу – йогышлы тире авыруы билгесе. Рухани, карап, хаста булган кешене нәҗес дип игълан итсен[+]. 4Әгәр тәндәге ак тимгел тирәнгә китмәгән һәм тимгел өстендәге төкләр агармаган икән, рухани әлеге кешене, башкалардан аерып, җиде көнгә ябып куйсын. 5Җиденче көнне рухани аны тикшерсен; әгәр җәрәхәт элекке хәлендә калса һәм җәелмәгән булса, рухани аны тагын җиде көн аерып тотсын. 6Җиденче көнне рухани әлеге кешене тагын карасын һәм, җәрәхәтнең кызыллыгы кимесә, һәм ул җәелмәгән булса, кешене пакь дип игълан итсен. Бу – бары тик тимгел генә; кеше үзенең киемнәрен юсын, һәм шуннан ул пакь саналыр[+]. 7Ләкин руханига күренгән һәм пакь дип игълан ителгән кешенең тәнендә тимгел җәелә икән, ул икенче тапкыр руханига күренергә тиеш. 8Рухани, тимгелнең җәелүен күреп, әлеге хаста кешене нәҗес дип игълан итсен: бу – йогышлы тире авыруы.

9Берәр кешедә йогышлы тире авыруы булса, ул руханига китерелергә тиеш. 10-11Рухани аны карасын, һәм кешенең тәнендәге шеше ак төстә булып, төкләре агарган һәм шеш тирәли җәрәхәт ясалса, бу – озакка сузыла торган йогышлы тире авыруы; рухани әлеге кешене нәҗес дип игълан итсен, әмма аны башкалардан аерырга боермасын, чөнки ул инде нәҗес. 12-13Әгәр тире авыруы бу кешене баштанаяк каплап алса, һәм рухани аның бөтен тәнен әлеге авыру каплаганны күрсә, бөтен тәне агарганга күрә, рухани аны пакь дип игълан итсен – тулысынча агарган кеше пакь санала. 14Ә инде җәрәхәте күренсә, әлеге кеше нәҗес саналыр. 15Җәрәхәтен күргәннән соң, рухани бу кешене нәҗес дип игълан итсен: җәрәхәт – йогышлы тире авыруының билгесе, бу нәҗеслектер. 16Әгәр җәрәхәт үзгәрсә һәм агарса, авыру кеше руханига барырга тиеш. 17Рухани аны карасын: әгәр җәрәхәт агарган булса, авыру кешене пакь дип игълан итсен, һәм кеше пакь саналыр.

18-19Әгәр берәүнең тәнендә эренле шеш булып, ул төзәлсә, һәм шеш урынында ак төстәге шеш яисә аксыл-ал төстәге җилсенгән тимгел барлыкка килсә, ул кеше руханига күренергә тиеш. 20Рухани аны карасын. Әгәр шеш яки җилсенгән тимгел тире астында булып, төкләре агарса, рухани ул кешене нәҗес дип игълан итсен. Бу – чуан өстендә хасил булган йогышлы тире авыруы. 21Әгәр рухани тимгел өстендәге төкнең агармавын һәм тимгелнең тирәнгә китмәвен күрсә, өстәвенә, тимгелнең төсе тонык булса, рухани ул кешене, башкалардан аерып, җиде көнгә ябып куйсын. 22Әгәр дә авыру тире өстендә җәелсә, рухани ул кешене нәҗес дип игълан итсен, чөнки бу – йогышлы авыру. 23Ә инде җилсенгән тимгел үз урынында калса һәм артык җәелмәсә, бу – тимгелдән калган яра эзе генә, һәм рухани ул кешене пакь дип игълан итсен.

24-25Кемнең дә булса тиресе утта пешеп, ул урын аксыл-ал яки ак төстәге тимгел шикелле булса, рухани тимгел өстендәге төкнең үзгәрүен һәм тимгелнең тирәнгә үтүен күрсә, бу – тире пешкән урында хасил булган йогышлы тире авыруы; рухани андый кешене нәҗес дип игълан итсен, чөнки бу – йогышлы тире авыруы. 26Әгәр рухани тимгел өстендәге төкнең агармавын һәм тимгелнең тирәнгә китмәвен күрсә, өстәвенә, аның төсе тонык булса, рухани ул кешене, башкалардан аерып, җиде көнгә ябып куйсын. 27Җиденче көнне рухани аны кабат тикшерсен. Әгәр тимгел җәелгән булса, ул кешене нәҗес дип игълан итсен, чөнки бу – йогышлы тире авыруы. 28Әгәр дә инде тимгел үз урынында калса һәм җәелмәсә, өстәвенә, тимгелнең төсе тонык булса, бу – утта пешкәнлектән хасил булган яра эзе. Рухани әлеге кешене пакь дип игълан итсен, чөнки бу – утта пешүдән калган яра эзе генә.

29-30Әгәр берәр ир-ат яки хатын-кызның башында яки иягендә җәрәхәт булса, рухани ул җәрәхәтне карасын. Җәрәхәт тирәнгә үтеп, төкләре саргылт һәм нәзек булса, рухани ул кешене нәҗес дип игълан итсен, чөнки бу таз. Бу – баш яки ияктәге йогышлы тире авыруы. 31Әгәр рухани, җәрәхәтне тикшереп, аның тирәнгә китмәвен һәм өстендә кара төк булмавын күрсә, бу кешене ул, башкалардан аерып, җиде көнгә ябып куйсын. 32-33Җиденче көнне рухани аны кабат тикшерсен; әгәр кешенең тазы тәненә җәелмәсә һәм аның өстендә саргылт төк булмаса, тазы тирәнгә китмәсә, хаста кешенең чәчен кыркырга, әмма тазлы урынга кагылмаска кирәк. Шуннан соң рухани ул кешене икенче мәртәбә җиде көнгә ябып куйсын. 34Җиденче көнне рухани хаста кешене тагын карасын; әгәр тазы җәелмәгән һәм тирәнгә китмәгән булса, рухани аны чиста дип игълан итсен; ул кеше үзенең киемнәрен юарга тиеш, шуннан ул пакь саналыр[+]. 35-36Ләкин, чистарынганнан соң, әлеге кешенең тазы җәелеп китсә, рухани аны тагын тикшерсен; әгәр тазы тәнгә җәелсә, саргылт төкне эзләп торырга да кирәкми – бу кеше нәҗес. 37Әгәр инде, рухани фикеренчә, авырткан урын үзгәрмәгән һәм анда кара төкләр үсеп чыккан икән, димәк, ул кеше пакь, аның тазы беткән; рухани аны пакь дип игълан итсен.

38-39Әгәр берәр ир-ат яки хатын-кызның тәнендә ак тимгелләр барлыкка килсә, рухани аны тикшерсен; тимгелләр аксыл-тонык булса, бу – тире өстендә барлыкка килгән йогышсыз тимгелләр генә: андый кеше пакь санала.

40Әгәр берүнең чәче коелса, ул – пеләш башлы, ләкин чиста санала. 41Әгәр башының алгы өлешендә чәче коелса, бу кеше – пеләш башлы, ләкин чиста санала. 42Әгәр инде башындагы чәчсез урында аксыл-ал төстәге тимгел күренсә, димәк, шул урында йогышлы тире авыруы барлыкка килгән. 43-44Рухани аны тикшерсен; әгәр башындагы чәчсез урында йогышлы тире авыруына охшаган аксыл-ал төстәге шеш булса, димәк, ул кешедә – йогышлы тире авыруы, һәм ул нәҗес; андый кешене рухани нәҗес дип игълан итсен, чөнки аның башында – йогышлы тире авыруы.

45Йогышлы тире авыруы булган мондый кеше ертык киемнәр кияргә, чәчен тузгытырга, йөзенең аскы өлешен капларга, ә йөргән чакта: «Нәҗес! Нәҗес!» – дип кычкырырга тиеш. 46Андый кеше, авыруыннан терелгәнче нәҗес булып, станнан читтә ялгызы гына яшәргә тиеш[+].


Кием-салымдагы күгәрек турындагы канун

47-49Йон яки җитен тукымадан тегелгән киемне, җитен яки йон җептән бәйләнгән яисә тукылган тукыманы, күнне яки күннән эшләнгән әйберне яшькелт яисә кызгылт күгәрек баса икән, бу – үсә-тарала торган күгәрек, һәм аны руханига күрсәтергә кирәк. 50Рухани аны тикшерсен һәм күгәрекле әйберне җиде көнгә аерып куйсын. 51Җиденче көнне рухани аны тагын тикшерсен, һәм, әгәр күгәрек киемгә, бәйләнгән яки тукылган тукымага яисә күннән эшләнгән әйбергә җәелгән булса, бу – зарарлы күгәрек, һәм әйбер нәҗес санала. 52Рухани күгәрекле ул киемне – тукыманы, йоннан бәйләнгән, җитен яки күн әйберне яндырсын, чөнки бу – зарарлы күгәрек, ул кием яндырылырга тиеш.

53-54Әгәр дә рухани әлеге киемдә – тукымада, йоннан бәйләнгән, җитен яки күн әйбердә – күгәрекнең җәелмәгәнен күрсә, аны юарга әмер бирсен һәм тагын җиде көнгә аерып куйсын. 55Күгәрекле әйберне юганнан соң, рухани аны тагын тикшерсен; әгәр күгәрекнең төсе үзгәрмәсә, гәрчә ул җәелмәсә дә, бу әйбер нәҗес. Күгәрек әйбернең эчендә яки тышында булуына карамастан, әлеге әйбер яндырылырга тиеш. 56-58Әйберне юганнан соң, рухани күгәрекнең тоныклануын күрсә, күгәрек булган урынны киемнән – күннән, йоннан бәйләнгән әйбердән яисә тукымадан ертып алсын. Әгәр күгәрек тагын килеп чыкса, димәк, ул җәелгән; күгәрекле бу әйбер яндырылырга тиеш. Әгәр, әйберне юганнан соң, күгәрек бетә икән, ул әйбер икенче мәртәбә юылырга тиеш, шуннан соң ул чиста була.

59Күгәрек баскан йон яки җитен киемне, тукыманы, бәйләнгән яки күннән эшләнгән әйберне нәҗес яки чиста дип игълан итү хакындагы канун әнә шундый.

#### 14


Йогышлы тире авыруыннан чистарыну турындагы канун

1Раббы Мусага болай диде:

2– Йогышлы тире авыруыннан терелгәннән соң пакьләнү турындагы канун менә шундый: хаста кешене руханига китерсеннәр,[+] 3-4һәм рухани, станнан читкә чыгып, аны тикшерсен. Әгәр хаста кеше йогышлы тире авыруыннан арынган икән, рухани аңа ике тере чиста кош, эрбет йомычкасы, җете кызыл җеп һәм һүссөп[†] китерергә кушсын[+]. 5Рухани бу кошларның берсен балчык савыттагы саф чишмә суы өстендә суярга әмер бирсен. 6Үзе исә, икенче тере кошны, эрбет йомычкасын, җете кызыл җепне, һүссөп алып, барысын бергә саф су өстендә суелган кошның канына манып алсын. 7Аннары йогышлы тире авыруыннан соң пакьләнүче кешегә шуны җиде мәртәбә чәчрәтсен һәм аны пакь дип игълан итсен, ә тере кошны яланга очыртып җибәрсен[+].

8Пакьләнүче кеше үзенең киемнәрен юарга, барлык чәч-төкләрен кырып юынырга тиеш, һәм ул пакь саналыр. Шуннан станга керсен, әмма җиде көн дәвамында чатырына аяк басмасын[+]. 9Җиденче көнне башындагы бөтен чәчен, сакалын, кашларын һәм тәнендәге барлык төкне ул тагын кырырга, киемнәрен юарга һәм үзе юынырга тиеш, һәм ул пакь саналыр.

10Сигезенче көнне ул кеше кимчелексез ике тәкә бәрән, кимчелексез бер яшьлек саулык бәрән, икмәк бүләге итеп зәйтүн мае кушылган бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан өч өлешен һәм бер лог[*] зәйтүн мае китерергә тиеш. 11Пакьләү йоласын башкаручы рухани пакьләнүче кешене әлеге бүләкләре белән бергә Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына алып килсен. 12Рухани, гаеп йолу корбаны итеп, тәкә бәрәннәрнең берсен бер лог май белән бергә китерсен һәм аларны, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селкесен. 13Гөнаһ йолу корбаны һәм тулаем яндыру корбаны чалына торган изге урында тәкә бәрәнне чалсын; гөнаһ йолу корбаны кебек үк, гаеп йолу корбаны да – руханиныкы; бу – иң изге корбаннардан санала[+]. 14Рухани гаеп йолу корбанының канын пакьләнүче кешенең уң колак яфрагына, уң кулының һәм уң аягының баш бармакларына сөртсен[+]. 15Аннары, зәйтүн мае алып, үзенең сул учына салсын да, 16уң кулының бармагын сул учындагы майга манып, җиде мәртәбә Раббы алдында чәчрәтсен. 17Учында калган майның бер өлешен пакьләнүче кешенең уң колак яфрагына, уң кулының һәм уң аягының баш бармакларына, шулай ук гаеп йолу корбанының канын сөрткән урыннарга сөртсен. 18Учында калган майны рухани пакьләнүче кешенең башына сөртсен; ул, шушылай итеп, Раббы алдында пакьләү йоласын үткәрер.

19Пакьләнүче кеше үзенең нәҗеслегеннән арынсын өчен, рухани гөнаһ йолу корбаны тәкъдим итсен, аннары тулаем яндыру корбаны чалсын. 20Шуннан соң рухани тулаем яндыру корбанын һәм икмәк бүләген мәзбәхкә куйсын. Рухани моны ул кеше үзенең нәҗеслегеннән арынсын өчен башкарыр, һәм ул кеше пакь булыр.

21-22Әгәр ул ярлы кешенең гадәти корбаннар китерерлек хәле булмаса, нәҗеслегеннән арынсын өчен, махсус бүләк буларак, гаеп йолу корбаны, ягъни бер тәкә бәрән, шулай ук, икмәк бүләге итеп, зәйтүн мае кушылган бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан бер өлешен, бер лог зәйтүн мае һәм, хәленнән килгәнчә, ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен китерсен; кошларның берсе – гөнаһ йолу корбаны, икенчесе тулаем яндыру корбаны булыр. 23Пакьләнүенең сигезенче көнендә шушы әйберләрне руханига алып килсен дә Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына килеп бассын. 24Рухани, гаеп йолу корбаны булган бәрәнне һәм бер лог майны алып, аларны, махсус бүләк буларак, Раббы алдында күтәреп селкесен. 25Рухани бәрәнне чалсын да аның канын пакьләнүче кешенең уң колак яфрагына, уң кулының һәм уң аягының баш бармакларына сөртсен[+]. 26-27Шуннан соң рухани, зәйтүн маеның бер өлешен сул учына салып, уң кулының бармагын шул майга манып алсын да җиде мәртәбә Раббы алдында чәчрәтсен. 28Учында калган майны пакьләнүче кешенең уң колак яфрагына, уң кулының һәм уң аягының баш бармакларына, шулай ук гаеп йолу корбанының канын сылаган урыннарга сөртсен. 29Үзенең учында калган майны рухани, пакьләнүче кеше үзенең нәҗеслегеннән арынсын өчен, Раббы алдында аның башына сөртсен. 30-31Аннары пакьләнүче кеше, хәленнән килгәнчә, урман күгәрченнәре яки бала күгәрченнәр алып килсен; берсен – гөнаһ йолу корбаны, ә икенчесен, тулаем яндыру корбаны итеп, икмәк бүләге белән бергә китерсен. Рухани, шушылай итеп, пакьләнүче кешене нәҗеслектән Раббы алдында арындырыр.

32Йогышлы тире авыруы белән авырган, пакьләнер өчен гадәти корбаннар китерергә хәле булмаган кеше турындагы канун әнә шундый.


Йорттагы күгәрек турындагы канун

33Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

34– Мин сезгә биләмә итеп бирәчәк Кәнган[†] җиренә кергәч, йортларыгызның берәрсенә үсә-тарала торган күгәрек җибәрсәм, 35ул йортның хуҗасы, рухани янына барып: «Минем өемдә күгәреккә охшаган нәрсә барлыкка килде», – дип әйтергә тиеш. 36Рухани өйнең эчен килеп тикшермәс борын, өйдәге әйберләр нәҗес дип саналмасын өчен, ул аларны ишегалдына чыгарырга боерсын. Әйберләр чыгарылгач кына, рухани өйне, 37-38диварлардагы күгәрекне килеп тикшерсен. Әгәр өйнең диварларында яшькелт яки кызгылт таплар күренсә, һәм ул таплар диварга батып кергән булса, рухани өйдән чыксын һәм өйне җиде көнгә бикләп куйсын. 39-40Җиденче көнне рухани, килеп, күгәрекнең ныграк таралуын күрсә, күгәрек булган ташларны кубарырга һәм шәһәр читендәге нәҗес урынга чыгарып ташларга әмер бирсен. 41Өйне ул эчке яктан кырып чистартырга һәм кырганда барлыкка килгән бөтен чүп-чарны, шәһәрдән алып чыгып, шул ук урынга түгәргә боерсын. 42Шуннан соң, дивардан алынган ташлар урынына яңаларын куеп, өйне яңа измә белән сылап чыксыннар.

43-44Ташларын кубарып, өйнең диварларын кырганнан һәм сылаганнан соң, күгәрек янә барлыкка килсә, һәм рухани аның таралуын күрсә, димәк, өйдә – зарарлы күгәрек, ул өй – нәҗес. 45Андый өй җимерелергә тиеш, һәм аның ташлары, агачлары һәм бөтен измәсе, шәһәрдән чыгарылып, нәҗес урынга түгелергә тиеш.

46Керергә тыелган шундый өйгә үткән кеше кичкә кадәр нәҗес булыр; 47андый өйдә йоклаган, ашаган кеше үзенең киемнәрен юарга тиеш[+].

48Әгәр рухани яңадан сыланган өйдә күгәрек таплары күрмәсә, бу өйне чиста дип игълан итсен, чөнки күгәрек беткән була. 49-50Ул өйне чистарту өчен, рухани, ике кош, эрбет йомычкасы, җете кызыл җеп һәм һүссөп алып, бер кошны балчык савыттагы саф чишмә суы өстендә суйсын[+]. 51Аннары ул эрбет йомычкасын, һүссөпне, җете кызыл җепне һәм тере кошны суелган кошның канына һәм саф суга мансын да җиде тапкыр өйгә чәчрәтсен. 52Шулай итеп, кош каны, саф су, тере кош, эрбет агачы, һүссөп һәм җете кызыл җеп ярдәмендә рухани өй чистарту йоласын үткәрер. 53Тере кошны исә шәһәрдән алып чыксын да яланга очыртып җибәрсен. Рухани, шушылай итеп, өйне нәҗеслектән арындырыр, һәм өй чиста саналыр.

54-56Бу – һәртөрле йогышлы тире авыруы, таз, шеш, тимгел һәм җилсенү, шулай ук кием-салымдагы һәм йорттагы күгәрек турындагы канун. Кемнеңдер яисә нәрсәнеңдер нәҗеслеген яки чисталыгын хәл иткәндә, йогышлы тире авыруы һәм күгәрек турындагы канун әнә шундый[+].

#### 15


Бүлендек нәҗеслеге турындагы канун

1Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

2-3– Исраилиләргә игълан итегез: «Әгәр ир кешенең җенси әгъзасыннан бүлендек килсә, – бертуктаусыз киләме ул, вакыт-вакыт кынамы, – әлеге ир нәҗес саналыр. 4Әлеге кеше яткан яки утырган урын нәҗес булыр. 5Аның урын-җиренә кагылган һәркем үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр[+]. 6Бүлендеге килгән кеше утырган урынга бүтән берәү утырса, үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 7Әгәр кем дә булса бүлендеге килгән кешегә кагыла икән, үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 8Бүлендеге килгән кеше чиста кешегә төкерә икән, әлеге кеше үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 9Бүлендеге килгән кеше атланып барган ат өстендәге ияр нәҗес саналыр. 10Андый кеше нәрсәгә дә булса утырса, шул әйбергә кагылган һәркем кичкә кадәр нәҗес булыр; әлеге әйберне күтәргән кеше үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 11Бүлендеге килгән кеше, кулын юмаган килеш, кемгә дә булса кагыла икән, шул кеше үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 12Бүлендеге килгән кеше кагылган балчык савытны – ватарга, ә агач савытны юарга кирәк[+].

13Бүлендеге килгән кеше, сихәтләнгәннән һәм җиде көн, ягъни чистарыну көннәре үткәннән соң, үзенең киемнәрен юарга һәм саф чишмә суы белән юынырга тиеш, һәм ул пакь саналыр. 14Сигезенче көнне ул, ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен алып, Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына килергә һәм аларны руханига бирергә тиеш[+]. 15Рухани кошларның берсен – гөнаһ йолу корбаны, икенчесен исә, тулаем яндыру корбаны итеп, Раббыга тәкъдим итсен. Рухани, шушылай итеп, бүлендеге килгән нәҗес кешене пакьләндерер.

16Әгәр берәүнең мәние бүленеп чыга икән, ул кеше баштанаяк юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр[+]. 17Мәни тигән һәр тукыма яки күн кием юылырга тиеш – кичкә кадәр әлеге әйбер нәҗес булыр. 18Әгәр берәр ир кешедә, хатын-кыз белән ятканда, мәни бүленеп чыга икән, алар икесе дә юынырга тиешләр – кичкә кадәр алар нәҗес булырлар.

19Әгәр берәр хатын-кызның гадәттәге күрем вакыты икән, ул җиде көн нәҗес булыр. Бу вакытта андый хатынга кагылган һәр кеше кичкә кадәр нәҗес булыр[+]. 20Хатын-кыз нәҗес чагында яткан яки утырган һәр урын нәҗес булыр. 21-23Ул хатынның яткан яки утырган урынына кагылган кеше үзенең киемнәрен юарга һәм үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 24Әгәр ир кеше андый хатын белән ятса, һәм хатынның каны иргә тисә, ул ир җиде көн буе нәҗес булыр, һәм ул яткан урын-җир дә нәҗес булыр[+].

25Әгәр берәр хатын-кызның гадәттәге күрем күрү вакытыннан тыш каны килеп торса яки күреме беткәннән соң да кан килүе дәвам итсә, ул хатын күрем вакытындагы кебек нәҗес булыр[+]. 26Шул вакыт дәвамында ул яткан яки утырган һәр урын, гадәттәге күрем вакытындагы кебек, нәҗес булыр. 27Шуңа кагылган һәркем нәҗес булыр; ул кеше үзенең киемнәрен юарга, үзе дә юынырга тиеш – кичкә кадәр ул нәҗес булыр. 28Кан килү туктаганнан соң җиде көн узгач, ул хатын пакь саналыр. 29Сигезенче көнне ул, ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен алып, аларны Очрашу чатыры алдына руханига китерергә тиеш[+]. 30Рухани ул кошларның берсен – гөнаһ йолу корбаны, икенчесен, тулаем яндыру корбаны итеп, Раббыга тәкъдим итсен. Рухани шушылай итеп хатынны кан килү нәҗеслегеннән Раббы алдында пакьләндерер».

31Исраил халкы арасында корылган Изге чатырымны нәҗесләп һәлак булмасыннар өчен, исраилиләрне нәҗеслектән саклагыз[+].

32-33Бүлендеге килгән яки мәни агудан нәҗесләнгән ир-ат, күрем күрүче хатын-кыз, бүлендеге килгән ир-ат яки хатын-кыз, нәҗесләнгән хатын белән якынлык кылган ир кеше турындагы канун әнә шундый.

#### 16


Гөнаһ йолу көне

1-2Һарунның ике углы Раббыга якынаеп вафат булганнан соң, Раббы Мусага болай дип әйтте:

– Абыең Һарунга искәртеп куй: пәрдә артына, Иң изге бүлмәгә, Аллаһы сандыгы[†] өстендәге гөнаһ йолу урынына[*] ул вакытлы-вакытсыз кермәсен, юкса үләр. Мин бит гөнаһ йолу урыны өстендә болыт эчендә пәйда булырмын[+][+].

3Шуңа күрә Һарун, Иң изге бүлмәгә кергәндә, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер үгез бозау һәм, тулаем яндыру корбаны итеп, бер сарык тәкәсе китерергә тиеш. 4Өстенә ул изге җитен күлмәк, эчтән җитен ыштан киеп, билен җитен пута белән бусын да җитен баш киеме кисен. Болар – изге киемнәр. Боларны кигәнче, ул юынырга тиеш[+].

5Гөнаһ йолу корбаны итеп, Һарун Исраил халкыннан ике кәҗә тәкәсе һәм, тулаем яндыру корбаны итеп, бер сарык тәкәсе алсын; 6үзе һәм гаиләсе гөнаһтан арынсын өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, үгез бозау тәкъдим итсен. 7Аннары ике кәҗә тәкәсе алып, Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына китерсен дә 8жирәбә салсын: тәкәнең берсен – Раббы, икенчесен Азазел[*] өчен. 9Жирәбә буенча Раббыга чыккан кәҗә тәкәсен Һарун гөнаһ йолу корбаны итеп тәкъдим итсен. 10Ә инде жирәбә буенча Азазелга чыкканын ул тере килеш Раббы алдына китерсен. Әлеге кәҗә тәкәсе, халыкның гөнаһларын йолыр өчен, чүлгә, Азазелга җибәрелергә тиеш.

11Һарун, үзен һәм гаиләсен гөнаһтан арындырыр өчен, үгез бозауны суеп, гөнаһ йолу корбаны китерсен. 12Сумала-майлар көйрәтү савытын алып, Раббы алдындагы мәзбәхтән утлы күмер вә төеп вакланган ике уч хуш исле сумала-майлар салсын да пәрдә артына кертсен 13һәм, Боерыклар сандыгы өстендәге гөнаһ йолу урынын хуш исле сумала-майлар болыты капласын өчен, сумала-майларны Раббы алдына ут өстенә куйсын. Шулай эшләгәндә, ул үлми калыр[+]. 14Һарун, үгез бозауның канына бармагын манып, гөнаһ йолу урынының алгы ягына, аннары гөнаһ йолу урынының алдында җиде мәртәбә чәчрәтсен.

15Шуннан соң Һарун, халык өчен гөнаһ йолу корбаны булган кәҗә тәкәсен суеп, канын пәрдәнең артына алып керсен һәм үгез бозау каны белән эшләгәнне эшләсен: аны гөнаһ йолу урынының өстенә һәм аның алдында чәчрәтсен. 16Ул шушылай итеп Иң изге бүлмәне исраилиләрнең нәҗеслегеннән һәм җинаятьләреннән[†], бөтен гөнаһларыннан чистартыр. Очрашу чатыры белән дә ул шулай эшләсен, чөнки бу чатыр нәҗесләнеп беткән халык арасында урнашкан. 17Һәммәсе нәҗеслектән арынсын өчен, Һарун, Иң изге бүлмәгә кереп, үзен, гаиләсен вә Исраил халкын гөнаһлардан пакьләп чыкканчы, Очрашу чатырында бер кеше дә булмаска тиеш.

18Шуннан соң Һарун, Раббы алдындагы мәзбәх янына чыгып, аны нәҗеслектән арындырсын. Үгез бозауның, кәҗә тәкәсенең канын алып, мәзбәхнең барлык мөгезләренә сөртсен[+]. 19Бармагын канга манып, җиде мәртәбә мәзбәх өстенә чәчрәтсен. Шушылай итеп, ул аны исраилиләрнең нәҗеслегеннән арындырыр һәм изгеләндерер.

20Иң изге бүлмәне, Очрашу чатырын һәм мәзбәхне чистартканнан соң, Һарун тере кәҗә тәкәсе алып килсен. 21Кулларын тәкәнең башына куеп, исраилиләрнең барлык хилаф эшләрен һәм җинаятьләрен, бөтен гөнаһларын танып сөйләсен дә шул гөнаһларны тәкәнең башына йөкләсен; аннары билгеләнгән бер кеше белән тәкәне чүлгә чыгарып җибәрсен. 22Кәҗә тәкәсе, халыкның барлык гөнаһларын үз өстенә йөкләп, кешесез җиргә китәр.

Билгеләнгән кеше тәкәне чүлгә җибәргәннән соң,[+] 23Һарун, Очрашу чатырына кереп, Иң изге бүлмәгә кергәндә кигән җитен киемнәрен салсын да шунда калдырсын;[+] 24изге урында юынып, гадәти киемнәрен кисен дә, чыгып, үзе һәм бөтен халык гөнаһтан арынсын өчен, үзенең һәм халыкның тулаем яндыру корбаннарын Раббыга тәкъдим итсен. 25Моннан тыш, гөнаһ йолу корбаны булган терлек маен мәзбәхтә яндырсын.

26Кәҗә тәкәсен чүлгә, Азазелга илткән кеше үзенең киемнәрен һәм тәнен юарга тиеш, шуннан соң ул станга керә алыр[+]. 27Гөнаһ йолу өчен корбан ителгән һәм, Исраил халкын гөнаһтан пакьләү өчен, каннары Иң Изге бүлмәгә алып керелгән үгез бозау белән кәҗә тәкәсе станнан читкә чыгарылырга, һәм аларның тиресе, ите, эчендәге шакшылары яндырылырга тиеш[+]. 28Аларны яндырган кеше үзенең киемнәрен һәм тәнен юарга тиеш, шуннан соң гына ул станга керә алыр.

29Менә болар – сезнең өчен мәңгелек кагыйдә: җиденче айда, айның унынчы көнендә ураза тотыгыз[†]; бу көнне, җирле кешеме ул яисә сезнең арада яшәүче килмешәкме, бернәрсә дә эшләмәскә тиеш[+]. 30Ул көнне, барлык гөнаһларыгызны йолу өчен, гөнаһтан арыну эшләре башкарылсын; Раббы алдында сез шулай пакь булырсыз. 31Бу – сезнең өчен махсус ял көне, ул көнне сез ураза тотарга тиеш; бу – мәңгелек кагыйдә. 32-33Чистарту-пакьләү эшләрен атасыннан соң аның урынына билгеләнгән һәм май сөртелгән баш рухани башкарырга тиеш. Иң изге бүлмә, Очрашу чатыры, мәзбәх, руханилар һәм барлык халык пакьләнсен өчен, шушы эшләрне ул изге җитен киемнәрен киеп башкарсын[+]. 34Менә бу сезгә мәңгелек кагыйдә: исраилиләр барлык гөнаһларыннан арынсын өчен, шушы эшләр елына бер мәртәбә башкарылырга тиеш.

Раббы Мусага ничек әмер иткән булса, һәммәсе шулай эшләнде.

#### 17


Изге чатырдан читтә корбан чалуны һәм кан ашауны тыю

1Раббы, Мусага дәшеп, болай диде:

2– Һарунга, аның угылларына һәм барлык исраилиләргә игълан ит: «Раббы менә шундый әмер бирде: 3-4Исраил халкы арасыннан кем дә булса станда яки станнан читтә сыер, сарык яисә кәҗә чала икән һәм аны Очрашу чатыры алдына, Раббы чатыры каршына Раббыга корбан итеп китерми икән, ул кеше кан коюда гаепләнсен. Андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш, чөнки ул – кан түгүче. 5Шуның өчен исраилиләр үз корбаннарын, яланда чалмыйча, Очрашу чатыры алдына, Раббы каршына, руханига китерсеннәр һәм татулык корбаны итеп тәкъдим итсеннәр[+]. 6Ә рухани исә канны Очрашу чатыры алдындагы Раббы мәзбәхенә чәчрәтсен һәм, хуш исен Раббы алдында чыгарырлык итеп, майны яндырсын[+]. 7Моннан ары исраилиләр үзләренең корбаннарын кәҗә кыяфәтендәге потларга китермәскә – Раббыга хыянәт итмәскә тиешләр. Бу – аларга һәм аларның киләчәк буыннарына мәңгелек кагыйдә»[+].

8-9Аларга тагын шуны игълан ит: «Исраилиләрнең яисә алар арасында яшәүче килмешәкләрнең берәрсе тулаем яндыру корбаны яки башка бүләк китерсә, әмма моны, Раббыга корбан китергәндәй, Очрашу чатыры алдында эшләмәсә, андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш[+].

10Әгәр исраилиләрнең яки алар арасында яшәүче килмешәкләрнең берәрсе кан ашый икән, Мин андый кешегә каршы чыгачакмын һәм аны үз халкыннан читләштерәчәкмен[+]. 11Чөнки һәр тәннең җаны – канында. Шуңа күрә Мин, сезнең җаннарыгыз гөнаһтан арынсын өчен, канны мәзбәхкә китерергә куштым – кан җанны гөнаһтан арындыра[+]. 12Менә шуның өчен Мин исраилиләргә болай дидем: „Сез үзегез дә, арагызда яшәүче килмешәкләр дә кан ашарга тиеш түгел“.

13Исраилиләрнең яки алар арасында яшәүче килмешәкләрнең берәрсе ау вакытында ашарга яраклы хайван яки кош тота икән, ул аның канын агызып бетерергә һәм канны туфрак белән күмәргә тиеш[+]. 14Чөнки һәр тәннең җаны – канында. Менә шуның өчен Мин исраилиләргә: „Һичнинди тәннең канын ашамагыз, чөнки һәр тәннең җаны – канында, – дидем, – кан ашаган һәр кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш“.

15Үлгән яки ерткыч җанвар ботарлаган җәнлек итен ашаган теләсә кем – җирле кешеме ул яисә килмешәкме – киемнәрен дә юарга, үзе дә юынырга тиеш, һәм ул кичкә кадәр нәҗес саналыр, шуннан соң чиста булыр[+]. 16Әлеге кеше үзенең киемнәрен һәм тәнен юмаса, җәзага тартылырга тиеш».

#### 18


Канунсыз якынлык кылуны тыю

1[•]Раббы, Мусага дәшеп, болай диде:

2– Исраилиләргә игълан ит: «Мин – сезнең Раббы Аллагыз. 3Әүвәле үзегез яшәгән Мисыр җирендәге гадәтләрне, Мин сезне алып барачак Кәнган җирендәге гадәтләрне кабатламагыз, аларның йолалары буенча яшәмәгез[+]. 4Минем кануннарымны һәм кагыйдәләремне саклап, шулар белән гамәл кылыгыз. Мин – сезнең Раббы Аллагыз. 5Минем кагыйдәләремне һәм кануннарымны җиренә җиткереп үтәгез, аларны үтәгән кеше тереклек итәчәк. Мин – Раббы[+].

6Сезнең арадан берәү дә үзенең кыз кардәше белән якынлык кылырга тиеш түгел. Мин – Раббы. 7Анаң белән якынлык кылып, үз атаңны хурлыкка төшермә. Ул – синең анаң, аның белән якынлык кылма. 8Үги анаң белән якынлык кылма – атаңны хурлыкка төшермә[+]. 9Үзеңнең кыз кардәшең, ягъни атаңның кызы белән дә, анаңның кызы белән дә якынлык кылма. Син яшәгән өйдә туу-тумавына карамастан, кыз кардәшең белән якынлык кылма[+]. 10Кыз оныгың белән якынлык кылма – үзеңне хурлыкка төшермә. 11Атаңның кызы – аның хатынының кызы белән якынлык кылма, чөнки ул – синең кыз кардәшең. 12Атаңның кыз туганы белән якынлык кылма, чөнки ул – синең атаңның кан кардәше. 13Анаңның кыз туганы белән якынлык кылма, чөнки ул – синең анаңның кан кардәше. 14Атаңның бертуган абыйсын хурлыкка төшермә: аның хатынына якынаеп, аның белән якынлык кылма, чөнки ул – синең якын апаң. 15Үз киленең белән якынлык кылма. Ул – синең углыңның хатыны, аның белән якынлык кылма[+]. 16Бертуганыңны хурлыкка төшермә: аның хатыны белән якынлык кылма[+]. 17Хатын алсаң, аның кызы яки кыз оныгы белән якынлык кылма: алар хатыныңның кан кардәшләре; бу – бозыклык[+]. 18Хатының исән икән, аңа көндәш итеп бертуган сеңлесен хатын итеп алма һәм аның белән якынлык кылма[+].

19Хатыныңның күрем килү вакытында, аңа якынаеп, аның белән якынлык кылма[+]. 20Иптәшеңнең хатыны белән якынлык кылма, юкса бу сине нәҗесләячәк[+]. 21Балаларыңның берсен дә Молых илаһына багышлап корбан итмә, шуның белән Аллаңның исемен хур итмә. Мин – Раббы. 22Хатын-кыз белән якынлык кылган кебек, ир-ат белән якынлык кылма; бу – кабахәтлек[+]. 23Нинди дә булса хайван белән якынлык кылма, шуның белән үзеңне нәҗесләмә. Хатын-кыз да, хайван янына килеп, аның белән якынлык кылырга тиеш түгел; бу – кабахәтлек[+].

24Мондый эшләр белән үзегезне нәҗесләмәгез, чөнки яныгыздан Мин куып җибәрәчәк халыклар моңарчы шундый эшләре белән үзләрен нәҗесләде инде. 25Хәтта җирләре дә нәҗесләнде; шуңа күрә Мин халкының гөнаһы өчен җирне җәзаладым, һәм ул үзендә яшәүчеләрне читкә какты[+]. 26Ә сез Минем кагыйдәләремне һәм кануннарымны сакларга тиеш. Сез – җирле кешеләр дә, сезнең арагызда яшәүче килмешәкләр дә – мондый кабахәтлекләрне эшләргә тиеш түгел. 27Чөнки мондый кабахәтлекләрне шушы җирдә яшәүчеләр эшләделәр инде, һәм шуның нәтиҗәсендә җирләре дә нәҗесләнде. 28Әгәр шушы җирне нәҗесләсәгез, ул, сездән элек яшәгән халыкларны үзеннән кире каккан кебек, сезне дә кире кагачак. 29Әгәр кем дә булса берәү мондый кабахәтлекләрне эшли икән, ул кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш.

30Шуңа күрә Минем күрсәтмәләремне үтәгез, бу җирдә сездән элек яшәгәннәрнең кабахәтлекләрен кабатламагыз һәм шулар белән үзегезне нәҗесләмәгез. Мин – сезнең Раббы Аллагыз».

#### 19


Дини һәм әхлакый тормыш турындагы кагыйдә

1Раббы Мусага болай диде:

2– Барча Исраил халкына игълан ит: «Изге булыгыз, чөнки Мин, сезнең Раббы Аллагыз, изгемен[+]. 3Сезнең һәркайсыгыз үзенең ата-анасына хөрмәт күрсәтергә һәм Минем шимбә көннәремне[†] билгеләп үтәргә тиеш. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+].

4Сыннарга табынмагыз һәм үзегезгә коелма потлар ясамагыз. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+].

5Әгәр Раббыга татулык корбаны тәкъдим итәсез икән, бу корбан сезнең хакка Раббы тарафыннан кабул кылынсын дип китерегез[+]. 6Корбанның ите корбан китерелгән көнне яки икенче көнне ашалып бетсен, ә өченче көнгә калганы утта яндырылырга тиеш. 7Әгәр кем дә булса аны өченче көнне ашый икән, Мин бу корбанны кабул итмәячәкмен, бу – нәҗес ит. 8Аны ашаучы җәзага тартылырга тиеш, чөнки Раббының изге әйберен нәҗесләде ул; андый кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш.

9Иген кырыгызда уңыш җыйган вакытта, басуның читенә кадәр җиткереп урмагыз һәм урганнан калган башакларны да җыймагыз[+]. 10Бакчагыздагы йөземне дә соңгы җимешенә кадәр җыймагыз һәм җиргә коелганнарын да алмагыз: аларны фәкыйрьләргә һәм килмешәкләргә калдырыгыз. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+].

11Урлашмагыз, ялганламагыз, иптәшегезне алдамагыз[+]. 12Минем исемем белән ялган антлар биреп, Аллагызның исемен хурламагыз. Мин – Раббы[+].

13Якыныңны рәнҗетмә һәм талама. Ялчыңа хезмәт хакын түләүне икенче көнгә калдырма[+]. 14Чукракка яман телләнмә; абынсын дип, сукыр кешенең аягы астына әйбер куйма. Аллаңнан куркып, Аны хөрмәт ит. Мин – Раббы.

15Хөкем чыгарганда, хаксызлык кылма; фәкыйрьгә ярарга тырышма, байны башкалардан өстен куйма; якыныңны гадел хөкем ит[+]. 16Үз халкың арасында гайбәт сатып йөрмә. Якыныңның тормышын куркыныч астына куйма. Мин – Раббы[+].

17Туганыңа карата күңелеңдә дошманлык саклама; якыныңның гөнаһлары өчен җавап тотмас өчен, шелтәңне аңа ачыктан-ачык белдер[+]. 18Үз халкың арасында беркемнән дә үч алма һәм аңа карата ачу тотма; якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат. Мин – Раббы[+].

19Минем кагыйдәләремне саклагыз: үзегезнең йорт хайваныгызны башка токым хайван белән кушылдырмагыз; бер кырга ике төрле үсемлек орлыгы чәчмәгез; ике төрле тукымадан тегелгән кием кимәгез[+].

20Әгәр ир кеше башка иргә ярәшелгән кол хатын-кыз белән якынлык кылса, һәм ул җария әлегә кадәр сатып алынмаган яки әле азат ителмәгән булса, алар җәзага тартылырга тиеш, әмма үлем җәзасына түгел, чөнки хатын азат түгел, ул җария генә. 21Әлеге ир кеше Раббыга, гаеп йолу корбаны итеп, Очрашу чатыры алдына сарык тәкәсе алып килергә тиеш. 22Һәм рухани, ул кеше үзенең гөнаһыннан арынсын өчен, Раббы алдында гаеп йолу корбаны булган сарык тәкәсен тәкъдим итәр, һәм бу кешенең гөнаһы кичерелер.

23Кәнган җиренә килгәч, җимеш бирә торган нинди дә булса агач утыртсагыз, беренче өч ел дәвамында аның җимешләрен ашамагыз; шул өч елда җимешләре ашарга яраклы түгел дип исәпләгез – аларны ашамагыз. 24Дүртенче елда җимешләр, изге саналып, рәхмәт бүләге буларак, Раббыга багышланыр. 25Бишенче елда исә сез аның җимешләрен ашый аласыз; шулай итеп, сезнең уңышыгыз артканнан-арта барыр. Мин – сезнең Раббы Аллагыз.

26Бернинди итне дә каны белән ашамагыз; күрәзәлек итмәгез, сихер белән шөгыльләнмәгез[+]. 27Чигә чәчегезне кырмагыз, сакалыгызның кырыйларын кыркып бозмагыз[+]. 28Үлгән кеше истәлегенә тәнегезгә бернинди яра да, тамга да ясамагыз. Мин – Раббы[+].

29Кызларыгызны фәхешлек кылырга мәҗбүрләмәгез – аларны нәҗесләмәгез, югыйсә җир йөзе фәхешлек һәм бозыклык белән тулачак[+].

30Минем шимбә көннәремне билгеләп үтегез һәм Минем изге урынымны хөрмәт итегез. Мин – Раббы[+].

31Әрвахларның рухын чакыручыларга мөрәҗәгать итмәгез, сихерчеләргә йөрмәгез, югыйсә алар сезне нәҗесләячәк. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+].

32Чәчләре чаларган өлкәннәр алдында урыныгыздан торыгыз, карт кешегә хөрмәт күрсәтегез. Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итегез. Мин – Раббы[+].

33Сезнең җирдә яшәүче килмешәкне җәберләмәгез[+]. 34Аны җирле кеше дип исәпләгез һәм үзегезне яраткан кебек яратыгыз, чөнки сез үзегез дә Мисырда килмешәк идегез. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+].

35Озынлык, авырлык һәм күләмне үлчәгәндә, гадел булыгыз. 36Үлчәүләрегез, герләрегез һәм башка үлчәү әсбапларыгыз дөрес булырга тиеш. Мин – сезне Мисырдан алып чыккан Раббы Аллагыз[+].

37Минем барлык кагыйдәләремне һәм кануннарымны саклап, шулар буенча гамәл кылыгыз. Мин – Раббы».

#### 20


Кылган гөнаһлар өчен бирелгән җәза

1Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә игълан ит: «Исраилиләрнең яки алар арасында яшәүче килмешәкләрнең берәрсе үзенең баласын Молых илаһына корбанга китерә икән, ул кеше үлемгә тапшырылырга тиеш – Исраил халкы аны таш атып үтерсен[+]. 3Андый кешегә Мин карашымны юнәлтермен – аны үз халкыннан читләштерермен, чөнки ул, үзенең баласын Молых илаһына биреп, Минем изге урынымны нәҗесли һәм Минем изге исемемне хур итә[+]. 4Әгәр үзенең баласын Молых илаһына тапшырган андый кешене халык игътибарсыз калдырса – аны юк итмәсә,[+] 5Мин андый кешегә дә, аның гаиләсенә дә карашымны юнәлтермен – аларны үз халкыннан читләштерермен; шулай ук, Миңа тугры булмыйча, Молых илаһына табынган кешегә иярүчеләрне дә читләштерермен.

6Әгәр берәү, Миңа тугры булмыйча, әрвахларның рухын чакыручыларга һәм сихерчеләргә мөрәҗәгать итә икән, Мин андый кешегә карашымны юнәлтермен – аны үз халкыннан читләштерермен[+].

7Үзегезне изгелектә тотыгыз, изге булыгыз, чөнки Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+]. 8Минем кагыйдәләремне саклагыз һәм үтәгез. Мин – Раббы, сезне изге итүче.

9Үз атасына яки анасына яман телле булган һәркем үлемгә тапшырылырга тиеш, чөнки андый кеше атасына яки анасына яман сүзләр әйтте; үлемендә ул үзе гаепле була[+].

10Кем дә булса якынының хатыны белән зина кылса, зина кылучы ир кеше дә, хатын да үлемгә тапшырылырга тиеш[+]. 11Кем дә булса атасының хатыны белән якынлык кылса, ул үзенең атасын хур итә; ул ир дә, хатын да үлемгә тапшырылырга тиеш; үз үлемендә алар үзләре гаепле булалар[+]. 12Әгәр дә берәү үзенең килене белән якынлык кылса, алар икесе дә үлемгә тапшырылырга тиеш. Алар кабахәтлек эшлиләр; үз үлемендә үзләре гаепле булалар[+]. 13Әгәр берәр ир-ат, хатын-кыз белән якынлык кылган кебек, икенче ир белән якынлык кылса, кабахәтлек эшләгәнгә, алар икесе дә үлемгә тапшырылырга тиеш; үз үлемендә алар үзләре гаепле булалар[+]. 14Әгәр нинди дә булса ир үз хатыны өстенә аның анасын да хатын итеп ала икән, бу – бозыклык; сезнең арагызда бозыклыклар булмасын өчен, ул ир дә, әлеге хатыннар да яндырып үтерелсен[+]. 15Кем дә булса хайван белән якынлык кыла икән, ул кеше үлемгә тапшырылырга, хайван да үтерелергә тиеш[+]. 16Әгәр берәр хатын нинди дә булса хайван белән якынлык кыла икән, хатын да, хайван да үтерелергә тиеш; алар икесе дә үлемгә тапшырылырга тиеш; үз үлемендә алар үзләре гаепле булалар. 17Әгәр ир кеше кыз туганын – атасының яки анасының кызын – хатынлыкка алса һәм аның белән якынлык кылса, бу – хурлык; алар үз халкының күз алдыннан читләштерелергә тиеш. Үзенең кыз туганын хур иткән андый кеше җәзага тартылсын[+]. 18Әгәр берәр кеше күрем күрүче хатын-кыз белән якынлык кылса, алар икесе дә нәҗеслектән арыну канунын бозган булып исәпләнә, һәм алар икесе дә халыктан читләштерелергә тиеш[+]. 19Анаңның да, атаңның да кыз туганы белән якынлык кылма, чөнки алай эшләгән кеше үзенең кан кардәшен хур итә; андый ир дә, хатын да җәзага тартылсын[+]. 20Кем дә булса туган абыйсының хатыны белән якынлык кыла икән, ул кеше үзенең абыйсын мәсхәрә итә; андый ир дә, хатын да гөнаһ кылуда гаепле була; алар баласыз килеш үлеп китәрләр[+]. 21Әгәр кем дә булса бертуганының хатынын ала икән, бу – нәҗеслек; андый кеше үзенең бертуганын хур итә; ул ир дә, хатын да бала тудырмаслар[+].

22Минем барлык кагыйдәләремне вә кануннарымны саклап, шулар буенча гамәл кылсагыз, Мин алып барачак җир сезне кире какмас. 23Арагыздан Мин куып җибәрәчәк халыкларның гадәтләрен кабатламагыз. Шушы кабахәтлекләрне эшләгәнгә күрә, Минем өчен алар җирәнгечтер. 24Сезгә исә Мин шуны әйтәм: „Сез аларның җирләрен биләрсез; сөт вә бал агып торган ул җирне Мин сезгә биләмә итеп бирермен“. Мин – Раббы Аллагыз, Мин сезне барлык башка халыклардан аерып алдым[+].

25Чиста хайванны, чиста кошны чиста булмаганнан аера белегез. Мин сезгә әйткән чиста булмаган хайваннар, кошлар һәм сөйрәлүчеләр белән үзегезне нәҗесләмәгез[+]. 26Минем алда изге булыгыз, чөнки Мин, Раббы, изгемен. Мин сезне Үзем өчен башка халыклардан аерып алдым[+].

27Әрвахларның рухын чакыручы, сихерче ир-ат яки хатын-кыз үлем җәзасына тартылырга тиеш – аларны таш атып үтерегез; үлемнәрендә алар үзләре гаепле»[+].

#### 21


Руханилар турындагы канун

1Раббы Мусага болай диде:

– Һарун угылларына – руханиларга игълан ит: «Туган-тумачасының мәетенә якынлашып, рухани үзен нәҗесләргә тиеш түгел[+]. 2Ул үзенең якыннарына – ата-анасына, угыл-кызларына, ир туганына 3һәм үзе белән яшәүче, әмма кияүгә чыкмаган кыз туганына гына якынлаша, алар хакына үзен нәҗесли ала. 4Хатынының туганнары дип, ул үзен нәҗесләргә тиеш түгел.

5Рухани үзенең чәчен кырмасын, сакалын кыскартмасын, тәненә җәрәхәтләр ясамасын[*][+]. 6Рухани үз Алласының изгесе булырга һәм Аллаһы исемен хурламаска тиеш, чөнки Раббыга багышланган яндыру бүләген, ягъни Аллаһының ризыкларын тәкъдим итә ул. Шулай булгач, ул изге булырга тиеш[+].

7Рухани үзенә хатын итеп азгын фахишәне, шулай ук иреннән аерылган хатынны алмаска тиеш, чөнки рухани – үз Алласының изгесе[+]. 8Аллаһыга ризык тәкъдим иткән руханины изге дип белегез; аларны изге дип хөрмәтләгез, чөнки Мин, сезне изге итүче Аллаһы, изгемен[+]. 9Әгәр руханиның кызы, фәхешлек кылып, үзен нәҗесли икән, ул үзенең атасын хур итә, һәм ул кыз яндырып үтерелергә тиеш[+].

10Туганнары арасыннан баш рухани итеп сайланган, башына изгеләндерү мае сөртелгән, рухани киемнәре киеп йөргән адәм үзенең чәчләрен тузгытырга һәм киемнәрен ертырга тиеш түгел[+]. 11-12Мәет булган йортка бару өчен, Изге чатырны калдырып китеп, бу рухани чатырны нәҗесләмәсен; хәтта атасы яки анасы үлгән очракта да, ул үзен нәҗесләргә тиеш түгел, чөнки ул, Алласының изгеләндерү мае белән майланып, Раббыга багышланган. Мин – Раббы[+][+]. 13Ул бары тик гыйффәтле кызга гына өйләнергә тиеш. 14Тол яки иреннән аерылган яисә азгын фахишәгә өйләнергә тиеш түгел; фәкать үз халкыннан булган гыйффәтле кызга гына өйләнсен[+]. 15Үз халкы арасында ул үзенең нәсел варисларын нәҗесләмәскә тиеш. Мин – Раббы, баш руханины изге итүче».

16Раббы Мусага болай диде:

17– Һарунга әйт: «Гәүдә-сынында кимчелеге булган нәсел варисларыңнан берәү дә, үзенең Алласына ризык тәкъдим итәргә дип, һичкайчан Аның хозурына килергә тиеш түгел. 18Тән-бәдәнендә кимчелеге булган бер кеше дә – сукыр, аксак, йөзе чалшайган, бер аягы яки кулы озынрак булган,[+] 19аягы яки кулы сынган, 20бөкре, кәрлә, күзенә ак төшкән, кутырлы, корчаңгы, күкәе бозылган, 21рухани Һарунның нәсел варисларыннан тәнендә җитешсезлек булган бер генә кеше дә, Раббыга багышланган яндыру бүләге китерү өчен, Аның янына килергә тиеш түгел. Ул – кимчелекле кеше, шуңа күрә, үз Алласына ризык тәкъдим итәргә дип, Аның янына килмәсен. 22Андый кеше Аллаһының ризыгын – Аңа китерелгән изге вә иң изгеләрдән саналган бүләкләрне ашый ала, 23әмма чатыр эчендәге пәрдә янына яки мәзбәхкә якынаерга тиеш түгел, чөнки ул – кимчелекле. Андый кеше Минем изге урынымны нәҗесләргә тиеш түгел. Мин – Раббы, руханиларны изге итүче».

24Муса боларны Һарунга, аның угылларына һәм барча исраилиләргә игълан итте.

#### 22


Изге ризык турындагы канун

1Раббы, Мусага дәшеп, болай диде:

2– Һарунга һәм аның угылларына игълан ит: «Сез исраилиләрнең Миңа багышланган изге ризыклары белән сак эш итәргә һәм шул изге ризыклар аркылы Минем изге исемемне хур итмәскә тиеш. Мин – Раббы».

3Аларга әйт: «Әгәр сезнең нәсел варисларыннан киләчәктә берәү, нәҗес була торып, исраилиләрнең Раббыга багышланган изге ризыкларына якыная икән, ул кеше Минем күз алдымнан юк ителәчәк. Мин – Раббы[+].

4-6Һарунның нәсел варисларыннан берәрсендә йогышлы тире авыруы булса яисә бүлендеге килсә, нәҗеслектән арынмыйча, изге ризыкны ашамасын. Әгәр аларның берәрсе мәеткә яисә мәние аккан кеше нәҗесләгән әйбергә кагылса, нәҗес берәр сөйрәлүче хайванга яки нәҗес кешегә (әлеге кешенең нәҗесләнү сәбәбе нинди булса да) кагылса, ул кеше кичкә кадәр нәҗес саналыр; тәнен юганчы, ул кеше изге ризыкны ашарга тиеш түгел[+]. 7Ә кояш батканнан соң, ул чиста булыр; китерелгән изге ризыкны шул чакта әлеге кеше ашый алыр, чөнки бу – аның ризыгы. 8Ул, нәҗесләнмәс өчен, үлгән яки ерткыч җанвар ботарлаган җәнлек итен ашарга тиеш түгел. Мин – Раббы[+].

9Руханилар Минем күрсәтмәләрне үтәргә тиеш; югыйсә алар, күрсәтмәләрне санга сукмауда гаепләнеп, һәлак булырлар. Мин – Раббы, руханиларны изге итүче.

10Китерелгән изге ризыкны рухани гаиләсеннән тыш бер генә кеше дә ашарга тиеш түгел, хәтта руханиның кунагы да, руханиның ялчысы да изге ризыкны ашарга тиеш түгел[+]. 11Әгәр рухани акчага кол сатып ала яки ул кол аның гаиләсендә туа икән, әлеге кол ул ризыкны ашый ала[+]. 12Әгәр руханиның кызы рухани булмаган кешегә кияүгә чыга икән, ул кыз инде изге ризыкны ашарга тиеш түгел. 13Ә инде руханиның кызы баласыз килеш тол калса яки иреннән аерылса һәм, яшь чагындагы кебек, атасының өендә яңадан яши башласа, ул кыз үз атасының ризыгын ашый ала. Башка бер генә ят кеше дә изге ризыкны ашарга тиеш түгел.

14Кем дә булса ялгышлык белән изге ризыкны ашый икән, ул кеше изге ризыкның бәясен руханига кайтарып бирергә һәм шуның биштән бер өлешен өстәп түләргә тиеш[+]. 15Руханилар Исраил халкы Раббыга китергән изге ризыкларның нәҗесләнүенә юл куярга тиеш түгел. 16Рөхсәте булмаган кеше ул ризыкны ашамасын, югыйсә, гаепле булып, җәзага тартылыр. Мин – Раббы, ул ризыкларны изге итүче».


Корбан китерергә яраклы хайваннар

17Раббы Мусага болай диде:

18– Һарунга, аның угылларына һәм барлык исраилиләргә игълан ит: «Исраилиләрнең яки алар арасында яшәүче килмешәкләрнең берәрсе әйткән нәзере буенча яки ихтыяри рәвештә Раббыга тулаем яндыру корбаны китерә икән, 19Аллаһы корбанны кабул итсен өчен, ул корбан кимчелексез эре терлек, сарык яки кәҗә тәкәсе булырга тиеш. 20Кимчелеге булган бер хайванны да китермәгез, чөнки андый корбан сезнең хакка Раббы тарафыннан кабул ителмәс[+]. 21Әгәр берәү, нәзерен үтәү өчен, яки ихтыяри рәвештә, татулык корбаны итеп, Раббыга эре яки вак терлек бүләк итә икән, ул корбан, Аллаһы аны кабул кылсын өчен, кимчелексез булырга тиеш. 22Сукыр, гарип, имгәнгән, җәрәхәтле, кутырлы яки корчаңгы хайванны Раббыга китермәгез – андый кимчелекле хайваннарны, Раббыга багышланган яндыру бүләге итеп, мәзбәхкә салмагыз. 23Бер аягы озынрак яки кыскарак булган сыер яисә сарыкны ихтыяри корбан итеп тәкъдим итәргә мөмкин; әмма андый хайван нәзерне үтәү өчен корбанлыкка тәкъдим ителсә, Раббы аны кабул кылмас. 24Күкәе сытылган, бозылган, өзелгән яки киселгән хайванны Раббыга китермәгез. Илегездә моны эшләргә юл куймагыз. 25Чит халыклардан алынган шундый кимчелекле хайваннарны үзегезнең Аллагызга ризык бүләге итеп тәкъдим итмәгез; андый хайваннар сезнең хакка Раббы тарафыннан кабул ителмәс, чөнки алар имгәнгән яисә кимчелекледер».

26Раббы Мусага болай диде:

27– Бозау, бәрән яисә кәҗә бәтие туа икән, җиде көн дәвамында анасы янында булсын, ә сигезенче көннән Раббыга багышланган яндыру бүләге өчен яраклы саналыр[+]. 28Әмма сыерны бозавы белән яки сарыкны бәрәне белән бер үк көнне чалмагыз[+]. 29Раббыга рәхмәт бүләге тәкъдим итәсез икән, бу корбан сезнең хакка Раббы тарафыннан кабул ителсен дип китерегез[+]. 30Андый корбанның ите шул ук көнне ашалырга тиеш; ул корбанның итен иртәнгә калдырмагыз. Мин – Раббы[+].

31Минем боерыкларымны тайпылышсыз үтәгез. Мин – Раббы. 32Минем изге исемемне хур итмәгез; исраилиләр Минем изгелегемне танырга тиеш. Мин – Раббы, сезне изге итүче. 33Сезнең Аллагыз булу өчен, Мин сезне Мисыр җиреннән алып чыктым. Мин – Раббы[+].

#### 23


Шимбә көн турында

1Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә Раббы билгеләгән бәйрәмнәр хакында игълан ит: ул бәйрәмнәрдә изге җыелышлар үткәрелсен. Мин билгеләгән бәйрәмнәр түбәндәгеләр: 3«Алты көн эшләгез, ә җиденче – шимбә көнне, ял көнендә, изге җыелыш үткәрегез; ул көнне бернинди эш эшләмәгез; кайда гына яшәсәгез дә, бу – Раббыга багышланган ял көне[+].


Котылу һәм Төче күмәч бәйрәме

4Билгеләнгән көннәрдә үткәрелергә тиешле Раббы бәйрәмнәре, изге җыелышлар, менә шулар: 5беренче айның ундүртенче көнендә, кояш батканда, Раббы хөрмәтенә үткәрелә торган Котылу бәйрәме[†] башлана;[+] 6шул ук айның унбишенче көнендә Раббы хөрмәтенә Төче күмәч бәйрәме[†] башлана – җиде көн төче икмәк ашагыз. 7Беренче көнне изге җыелыш үткәрегез һәм гадәттә эшли торган бер эшне дә эшләмәгез. 8Җиде көн буе, Раббыга багышлап, яндыру бүләкләре китерегез; җиденче көнне дә изге җыелыш үткәрегез һәм гадәттә эшли торган бер эшне дә эшләмәгез»[+].

9Раббы Мусага болай диде:

10– Исраилиләргә игълан ит: «Мин бирәчәк җиргә килгәч һәм анда уңыш җыеп алгач, уңышларыгызның беренче көлтәләрен руханига китерегез[+]. 11Әлеге бүләк сезнең хакка Раббы тарафыннан кабул кылынсын өчен, рухани шимбәдән соң икенче көнне көлтәне Раббы алдында күтәреп селкесен. 12Көлтәне селкегән көндә, Раббыга, тулаем яндыру корбаны итеп, кимчелексез бер яшьлек тәкә бәрән китерегез. 13Һәм бәрән белән бергә Раббыга, икмәк бүләге итеп, зәйтүн мае кушылган бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан ике өлешен китерегез. Бу – яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер. Бу бүләк белән бергә һиннең[*] дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләге[†] дә китерегез. 14Яңа уңыштан Аллаһыгызга бүләк тәкъдим иткән көнгә кадәр икмәк тә, кыздырылган яки чи бөртек тә ашамагыз. Сезнең киләчәк буыннар кайда гына яшәсә дә, алар өчен бу – мәңгелек кагыйдә.


Уңыш бәйрәме

15Көлтә күтәреп селкегән көннән, ягъни, шимбә узып, икенче көннән, тулы җиде атна хисаплагыз;[+] 16җиде шимбә узганнан соң, ягъни илленче көнне, Раббыга янә икмәк бүләге китерегез. 17Күтәреп селкү бүләге өчен үзегез яшәгән һәр кала-саладан ике икмәк китерегез; алар бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан ике өлешеннән ачыга пешерелсен. Бу – Раббыга беренче уңыш бүләге. 18Икмәк белән бергә кимчелексез бер яшьлек җиде тәкә бәрән, бер үгез бозау һәм ике сарык тәкәсе тәкъдим итегез; алар Раббыга тулаем яндыру корбаны булыр. Икмәк вә шәраб бүләкләре белән бергә китерелгән шул корбаннар – Раббыга багышланган яндыру бүләкләредер; аларның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер. 19Шулай ук, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе һәм, татулык корбаны итеп, берәр яшьлек ике тәкә бәрән китерегез. 20Рухани беренче уңыш икмәге белән ике бәрәнне, махсус бүләк итеп, Раббы алдында күтәреп селкесен. Бу – Раббыга изге бүләк, ул – руханиныкы. 21Шул ук көнне изге җыелыш үткәрегез; ул көнне гадәттәге эшләрдән берсен дә эшләмәгез. Сезнең киләчәк буыннар кайда гына яшәсә дә, алар өчен бу – мәңгелек кагыйдә.

22Иген кырыгызда уңыш җыйган вакытта, басуның читенә кадәр урмагыз һәм урганнан калган башакларны да җыймагыз; аларны фәкыйрьләргә һәм килмешәкләргә калдырыгыз. Мин – сезнең Раббы Аллагыз»[+].


Быргылар бәйрәме

23Раббы Мусага болай диде:

24– Исраилиләргә игълан ит: «Җиденче айның беренче көне – сезнең өчен махсус ял көне; ул көнне, быргылар кычкырткач, изге җыелыш үткәрегез[+]. 25Ул көнне гадәттәге эшләрдән берсен дә эшләмәгез һәм, Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерегез».


Гөнаһ йолу көне

26Раббы Мусага болай диде:

27– Җиденче айның унынчы көнендә, Гөнаһ йолу көнендә[†], изге җыелыш үткәрегез; бу көнне ураза тотыгыз һәм, Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерегез[+]. 28Ул көнне бернинди дә эш эшләмәгез; чөнки ул – Гөнаһ йолу көне, Раббы Аллагыз алдында сезне гөнаһлардан арындыру көне. 29Ә инде ул көнне ураза тотмаган кеше үз халкыннан читләштерелергә тиеш. 30Әгәр кем дә булса ул көнне ниндидер эш эшләсә, андый кешене Мин халкы арасыннан юк итәчәкмен. 31Ул көнне бернинди дә эш эшләмәгез. Сезнең киләчәк буыннар кайда гына яшәсә дә, алар өчен бу – мәңгелек кагыйдә. 32Бу – сезнең өчен махсус ял көне, сез ураза тотарга тиеш көн. Айның тугызынчы киченнән башлап, иртәгесе көннең киченә кадәр шимбә көнне билгеләп үтегез.


Чатырлар бәйрәме

33Раббы Мусага әйтте:

34– Исраилиләргә игълан ит: «Җиденче айның унбишенче көненнән башлап, җиде көн дәвамында Раббыга багышланган Чатырлар бәйрәме[†] уздырылсын[+]. 35Беренче көнне изге җыелыш үткәрегез, гадәттәге эшләрдән берсен дә эшләмәгез. 36Җиде көн буе, Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерегез; сигезенче көнне тагын изге җыелыш үткәрегез һәм янә, Раббыга багышлап, яндыру бүләге китерегез; шушы изге җыелыш көнендә гадәттәге эшләрдән берсен дә эшләмәгез.

37(Раббының бәйрәмнәре әнә шулар; ул көннәрдә изге җыелышлар үткәрелергә тиеш; ул бәйрәмнәрдә, һәрберсенең үз көнендә, Раббыга багышланган яндыру бүләкләре – тулаем яндыру корбаннары, икмәк бүләкләре, башка корбаннар һәм шәраб бүләкләре китерегез. 38Әлеге бәйрәмнәр Раббының шимбә көннәре исәбенә керми, һәм әлеге корбан-бүләкләр сезнең гадәти бүләкләр, нәзер буенча һәм ихтыяри рәвештә китерелә торган корбан-бүләкләр исәбенә керми.)

39Җиденче айның унбишенче көненнән башлап, җирегездә өлгергән уңышны җыеп алгач, җиде көн буена Раббы хөрмәтенә бәйрәм итегез; беренче һәм сигезенче көн махсус ял көннәре булсын[+]. 40Бәйрәмнең беренче көнендә агачларның иң яхшы җимешләрен, хөрмә агачының һәм зур яфраклы агачларның ботакларын, шулай ук елга ярында үскән талларның ботакларын сындырып алыгыз һәм Раббы Аллагыз алдында җиде көн күңел ачыгыз[+]. 41Шул көннәрне ел саен җиде көн буе Раббы хөрмәтенә бәйрәм итегез. Сезнең киләчәк буыннар өчен бу – мәңгелек кагыйдә. Аны җиденче айда бәйрәм итегез. 42Җиде көн буена чатырда яшәгез; барлык җирле исраилиләр җиде көн дәвамында чатырда яшәсен; 43шунда сезнең нәсел варисларыгыз исраилиләрне Мин Мисыр җиреннән алып чыкканда чатырларда яшәткәнемне белерләр. Мин – сезнең Раббы Аллагыз».

44Раббы билгеләгән бәйрәмнәр хакында Муса исраилиләргә игълан итте.

#### 24


Изге бүлмәдәге яктырткыч һәм икмәк турындагы кагыйдә

1Раббы Мусага болай диде:

2– Яктырткычлар һәрвакыт янып торсын өчен, сыйфатлы зәйтүн мае китерегез, дип исраилиләргә әмер ит[+]. 3Очрашу чатырының Боерыклар сандыгы куелган бүлмәсен аерып торучы пәрдәнең тышкы ягындагы яктырткычлар Раббы каршында кичтән алып иртәнгә кадәр янсын өчен, Һарун аларны һәрвакыт күзәтеп торырга тиеш. Сезнең киләчәк буыннар өчен бу – мәңгелек кагыйдә. 4Раббы алдындагы саф алтын шәмдәлгә куелган яктырткычларны Һарун һәрвакыт көйләп торырга тиеш.

5Сыйфатлы бодай оны алып, унике икмәк пешер; һәр икмәккә бер эфа онның уннан ике өлеше сарыф ителсен. 6Аларны Раббы алдындагы саф алтын белән капланган өстәлгә алтышардан ике рәт итеп тезеп куй[+]. 7Һәр рәт өстенә хуш исле саф сумала-майлар куй; әлеге сумала-майлар, икмәк бүләгенең яндырыла торган өлеше буларак, Раббыга багышлансын. 8Һәр шимбә көнне бу икмәкләр Раббы алдына куелырга тиеш; бу – исраилиләрнең мәңгелек вазифасы. 9Ул икмәкләр Һарун белән аның угылларына була, һәм алар аны изге урында ашасыннар, чөнки бу – мәңгегә аларныкы, Раббыга багышланган яндыру бүләкләренең иң изгеләрдән саналган өлеше[+].


Раббыны хурлаган кеше турындагы канун

10Көннәрдән беркөнне бер исраили хатынның мисырлыдан туган углы станда яшәүче бер исраили белән ызгышып китте дә, 11Раббы исемен хурлап, яман сүзләр әйтте. Шуңа күрә аны Муса янына алып килделәр. (Бу егетнең анасы Дан ыругыннан Дибри кызы Шеломит иде.) 12Раббыдан хөкем чыкканчы, аны сак астына алдылар[+].

13Шуннан соң Раббы Мусага болай диде:

14– Яман теллеләнгән кешене станнан читкә чыгар, аның хурлавын ишеткән кешеләр үзләренең кулларын шул кешенең башына куйсыннар, һәм бар халык аны таш атып үтерсен[+]. 15Исраилиләргә игълан ит: «Кем дә булса үзенең Алласын хурлый икән, ул җәзага тартылырга тиеш[+]. 16Раббының исемен хурлаучыны үлем җәзасы көтә: бар халык аны таш атып үтерсен. Раббы исемен хурлаучы – килмешәкме ул, җирле кешеме – үлемгә тапшырылсын[+].

17Әгәр берәр кеше кемне дә булса үтерә икән, аны үлем җәзасы көтә[+]. 18Кем дә булса икенче бер кешенең хайванын үтерә икән, шуның бәрабәренә үзенең терлеген бирергә тиеш: җанга – җан[+]. 19Берәүне имгәткән кешенең үзен дә имгәтергә кирәк:[+] 20сөяккә – сөяк, күзгә – күз, тешкә – теш. Ул кеше нинди зыян салса, үзенә дә шундый ук зыян салынсын. 21Кем дә булса терлек үтерә икән, шуның өчен терлек белән түләргә тиеш. Әгәр инде берәү кеше үтерә икән, үзе дә үлем җәзасы алсын. 22Килмешәкләр өчен дә, җирле кешеләр өчен дә канун бер булсын. Мин – сезнең Раббы Аллагыз»[+].

23Шуннан соң Муса моны исраилиләргә игълан итте. Теге яман теллеләнгән кешене, станнан читкә чыгарып, таш атып үтерделәр. Раббы Мусага ничек әмер иткән булса, исраилиләр шулай эшләде.

#### 25


Җиденче ел – җир ял итә торган ел

1[•]Синай тавында Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләр белән сөйләш, аларга менә нәрсә дип әйт: «Мин сезгә бирәсе җиргә килгәч, һәр җиденче елны Раббы хөрмәтенә җиргә ял итәргә бирегез. 3Алты ел кырларыгызга ашлык чәчегез, алты ел бакчаларыгызда йөзем куакларыгызны кыскартыгыз һәм уңыш җыегыз,[+] 4ә җиденче ел – үзенә бер төрле, җир ял итә торган ел, Раббыга багышланган ел булсын: кырларыгызда ашлык чәчмәгез, йөзем куакларын кыскартмагыз. 5Үзе тишелеп чыккан ашлыкны урмагыз, бакчаларыгыздагы киселмәгән йөзем куагының җимешен җыймагыз – бу елда җир ял итсен. 6-7Ял иткән елында җир һәммәгезне: сезнең үзегезне, колларыгызны, җарияләрегезне, ялчыларыгызны, арагызда вакытлыча яшәүче килмешәкләрне, терлегегезне, илдәге ерткыч җәнлекләрне дә ризык белән тәэмин итәр. Чәчми үскән һәммә нәрсә сезгә ризык булыр.


Илленче ел – колларны иреккә җибәрә һәм мирас мөлкәтен хуҗасына кайтара торган ел

8Җиде елны җиде тапкыр кушып санагыз – җәмгысы кырык тугыз ел чыгар. 9Шуннан, җиденче айда, айның унынчы көнендә, ягъни Гөнаһ йолу көнендә, һәр урында мөгез быргылар кычкыртыгыз[+]. 10Илленче елны изге дип игълан итегез, җирдә яшәүче барлык кешеләргә азатлык белдерегез; бу – сезнең өчен Яңарыш елы; һәркем үз гаиләсенең биләмәсенә кайтсын, һәркем үз кабиләсенә кушылсын. 11Илленче ел сезнең өчен Яңарыш елы булсын: бу елда чәчмәгез дә, урмагыз да, бакчаларыгыздагы кыскартылмаган йөзем куакларының җимешен дә җыймагыз, 12чөнки бу – Яңарыш елы, сезнең өчен изге ел. Җир үстергән нәрсәне генә ашагыз.

13Илленче елда һәркем үз гаиләсенең биләмәсенә кайтсын. 14Әгәр үзегезнең халыктан берәрсенә җир сатсагыз яки, киресенчә – үзегез җир сатып алсагыз, бер-берегезне алдамагыз. 15Җирне сатканда, аның бәясен Илленче елга кадәр калган уңыш елларының санын кертеп исәпләгез[+]. 16Еллар саны күп булса, бәяне күтәрегез, ә инде еллар саны аз булса, бәясен киметегез, чөнки асылда җирдән җыеп алынасы уңыш сатыла. 17Бер-берегезне алдамагыз, Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итегез. Мин – сезнең Раббы Аллагыз.

18Минем кагыйдәләремне һәм кануннарымны саклап, шулар буенча гамәл кылыгыз; шулай эшләсәгез, илегездә имин яшәрсез. 19Менә шул чагында җир үзенең җимешләрен бирер, һәм сез туйганчы ашарсыз; илегездә имин яшәрсез.

20„Ашлыкны чәчмәгәч, урып-җыймагач, Җиденче елда без нәрсә ашарбыз соң?!“ – диярсез.

21Алтынчы елда Мин фатихамны бирермен, һәм сез җирдән өч елга җитәрлек уңыш җыярсыз[+]. 22Сигезенче елда иген иккәндә дә, тугызынчы елда уңыш өлгергәнче дә, әле һаман искедән калган икмәкне ашарсыз.

23Җир гомерлеккә сатылырга тиеш түгел, чөнки җир – Минеке; сез исә бу җирдә читтән килгәннәр һәм вакытлыча яшәүчеләр кебек кенә[+]. 24Җир сатып алсагыз, элеккеге хуҗасының аны кире сатып алу мөмкинлеге булырга тиеш.

25Әгәр берәр туганың, бөлгенлеккә төшеп, үзенең биләмәсен сата икән, аның иң якын кардәше, түләп, биләмәне кире кайтарып алсын[+]. 26-27Әгәр аның, түләп, биләмәне йолып алырдай кардәше булмаса, әмма соңрак үзе баеп китә һәм биләмәсен кире сатып алырга мөмкинлек таба икән, Илленче елгача калган елларны исәпләп, җирне биләгән кешегә түләсен дә биләмәсенә яңадан хуҗа булсын. 28Әгәр әлеге кеше җирне кайтарып сатып алырга мөмкинлек таба алмый икән, аның җире Илленче елга кадәр сатып алган кеше кулында калсын, ә инде Илленче елда кабат элекке хуҗасына кайтарылсын[+].

29Әгәр берәү диварлы шәһәрдә үз йортын сата икән, сатылган көннән башлап, бер ел дәвамында йортын кайтарып сатып алырга мөмкин. Кайтару вакыты – бер елдыр. 30Әгәр тулы бер ел эчендә йортын киредән сатып алмаса, ул йорт сатып алган кешенең һәм аның нәсел варисларының кулында гомергә калсын, Илленче елда да аның кулыннан китмәсен. 31Дивар белән әйләндереп алынмаган авыллардагы йортлар ачык кыр кебек саналсын; аларны кайтарып сатып алырга мөмкин; Илленче елда ул йортлар элекке хуҗасына кайтарылсын.

32Левиләрнең шәһәрләрендә исә левиләргә үз йортларын теләгән вакытта кайтарып сатып алырга ярый[+]. 33Левиләр, түләп, үз биләмәләрен кире сатып алырга мөмкин. Левиләрнең шәһәрләрендә левиләр саткан йортлар Илленче елда үзләренә кире кайтарылырга тиеш, чөнки андый шәһәрләрдәге йортлар аларга исраилиләрдән бирелгән милек булып исәпләнә. 34Әмма аларның шәһәр тирәсендәге кырлары сатылмасын, чөнки алар – левиләрнең мәңгелек биләмәсе.

35Берәр туганыгыз бөлгенлеккә төшсә һәм аның үз-үзен тәэмин итәрлек чамасы калмаса, читтән килгән кешегә, ягъни килмешәккә ярдәм иткән кебек, аңа да ярдәм итегез – ул сезнең арада яшәвен дәвам итәрлек булсын[+]. 36-37Аңа әҗәткә биреп торган акчагыздан да, саткан азык-төлегегездән дә риба[*] алмагыз; үзегезнең Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итегез – туганыгыз әнә шулай сезнең арада яшәсен[+]. 38Кәнган җирен сезгә бирү һәм сезнең Аллагыз булу өчен, Мин, Раббы Аллагыз, сезне Мисыр җиреннән алып чыктым.

39Әгәр берәр туганың, фәкыйрьлеккә төшеп, үзен сиңа сатса, син аны кол кебек эшләтмә[+]. 40Ул синең өчен ялчы яки килмешәк кебек булырга тиеш; Илленче елга кадәр ул сиңа эшләсен,[+] 41шуннан соң үзе дә, аның балалары да синнән китсеннәр – ул үзенең нәселе янына, ата-бабаларының биләмәсенә кайтсын. 42Чөнки исраилиләр – Минем колларым, аларны Мин Мисыр җиреннән алып чыктым, шуңа күрә алар коллар кебек сатылырга тиеш түгел[+]. 43Аларга рәхимсез булмагыз – Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итегез[+].

44Ир-ат яисә хатын-кыз колларыгыз әйләнә-тирәгездәге чит халыклардан булсын. Чит халыклардан үзегезгә кол сатып ала аласыз. 45Шулай ук килмешәкләрне һәм аларның сезнең илдә яшәгәндә дөньяга килгән токымын үзегезгә кол итеп сатып алырга мөмкин, һәм алар сезнең милкегез булыр. 46Аларны, мирас милке итеп, балаларыгызга калдыра аласыз; ул коллар гомерлеккә сезнеке булыр. Ә үзегезнең туганнарыгызга – исраилиләргә – рәхимсезлек кылмагыз.

47Әгәр сезнең арада яшәүче берәр килмешәк баеп китсә, ә туганнарыгыздан кем дә булса, бөлгенлеккә төшеп, әлеге килмешәккә яки аның гаиләсеннән берәрсенә үзен сатса,[+] 48азатлык хакын түләп, аны йолып алырга мөмкин. Аны берәр туганы –[+] 49абыйсы, абыйсының углы яки аның кабиләсеннән кем дә булса, азатлык хакын түләп, аны йолып алырга мөмкин. Яисә, хәлләнеп китеп, үз-үзен азат итсен. 50Ул, үзе сатылган елдан башлап, Илленче елга кадәр калган елларны санап, хуҗасы белән бергә исәп-хисап ясасын. Азатлыкка чыгу бәясе шул еллар санына карап билгеләнсен, һәм ул бәя ялчының эш хакы кебек исәпләнсен. 51Әгәр калган елларның саны күп булса, ул, әлеге еллар санына карап, күбрәк йолым түләргә тиеш. 52Илленче елга кадәр калган елларның саны аз булса, азатлык хакын шул еллар санына карап түләсен. 53Ул килмешәк сезнең туганыгызга ялчыга карагандай карасын – рәхимсезлек кылырга килмешәккә юл куелмасын. 54Әгәр сатылган туганыгыз азатлык хакын түләп йолып алынмаса, ул үзе һәм аның балалары Илленче елда, ягъни Яңарыш елында азат ителергә тиеш[+]. 55Чөнки исраилиләр – Минем колларым; Мисыр җиреннән Мин аларны Үзем алып чыктым. Мин – сезнең Раббы Аллагыз.

#### 26


Итагатьлелек өчен фатиха

1[•]Үзегезгә потлар ясамагыз, сыннар яки изге баганалар утыртмагыз, табыну өчен, илегездә сырлы ташлар куймагыз. Мин – сезнең Раббы Аллагыз[+]. 2Минем шимбә көннәремне билгеләп үтегез, Минем изге урынымны хөрмәт итегез. Мин – Раббы[+].

3Әгәр Минем кагыйдәләрем буенча яшәсәгез, Минем боерыкларымны сакласагыз һәм үтәсәгез, 4яңгырын үз вакытында яудырырмын, һәм җир – үзенең уңышын, агачлар үзенең җимешен бирер[+]. 5Сезнең уңышыгыз шулчаклы мул булыр ки, ашлык сугу – йөзем җыяр вакыт, ә йөзем җыю – ашлык чәчәр вакыт җиткәнче дәвам итәр; һәм сез икмәкне туйганчы ашарсыз, үз җирегездә имин яшәрсез.

6Илегезгә тынычлык җибәрермен. Йокларга ятканда, сезне һичкем куркытмас. Җирегездән ерткыч җәнлекләрне куармын, һәм сезгә кылыч янамас[+]. 7Дошманнарыгызны сез куып җибәрерсез – алар сезнең кылычтан һәлак булырлар. 8Сезнең бишегез – йөз дошманны, ә йөзегез ун мең дошманны куар, сугышта дошманнарыгыз сезнең кылычтан кырылыр[+].

9Сезне кайгыртырмын, үрчемле итәрмен һәм ишәйтермен, сезнең белән төзегән Килешүемне үтәрмен. 10Иген уңышыгыз шулчаклы мул булыр ки, узган елгы икмәкне ашап бетерә алмыйча, яңасына урын әзерләр өчен, искесен чыгарып ташларсыз. 11Ә Минем торагым сезнең арада булыр, һәм сез Миңа җирәнгеч булмассыз[+]. 12Мин сезнең арагызда йөрермен, сезнең Аллагыз булырмын, ә сез Минем халкым булырсыз[+]. 13Мин – сезнең Раббы Аллагыз; кол булмасыннар дип, сезне Мисырдан алып чыктым, богауларыгызны өзеп ташладым һәм башыгызны горур тотарга мөмкинлек бирдем[+].


Буйсынмаган өчен җәза

14[•]Әгәр Мин әйткәннәрне тыңламасагыз, барлык шушы боерыкларымны үтәмәсәгез, 15кагыйдәләремне кире каксагыз, кануннарыма җирәнеп карасагыз, барлык боерыкларымны үтәмәсәгез һәм шул рәвешле Килешүемне бозсагыз, 16Мин сезнең белән менә ничек эш итәрмен: сезгә дәһшәт, төрле авырулар һәм бизгәк җибәрермен. Күзләрегез күрмәс булыр, һәм шул авырулар гомерегезне алып китәр. Ашлык чәчәрсез, әмма тырышуыгыз бушка китәр – уңышны дошманнарыгыз ашар[+]. 17Ачулы карашымны сезгә юнәлткәч, сез дошманнарыгыз алдында җиңелерсез – алар сезнең өстән хакимлек итәр, һәм сез шулкадәр куркак булырсыз ки, эзәрлекләүче булмаганда да качарсыз[+].

18Әгәр дә сез, шуларга да карамастан, Мине тагын да тыңламасагыз, гөнаһларыгыз өчен җәзамны җиде мәртәбә арттырырмын. 19Сезнең тәкәбберлегегезне сындырырмын, күгегезне – тимер, җирегезне бакыр кебек итәрмен. 20Сез көчегезне юкка гына сарыф итәрсез, чөнки җирегез уңыш китермәс, һәм җирегездәге агачлар җимеш бирмәс.

21Әгәр шуннан соң да, киреләнеп, Мине тыңларга теләмәсәгез, гөнаһларыгыз өчен җәзамны янә дә җиде мәртәбә арттырырмын[+]. 22Сезгә каршы ерткыч җәнлекләр җибәрермен: алар балаларыгызны үтерерләр һәм терлегегезне юкка чыгарырлар; нәтиҗәдә, сезнең саныгыз бик нык кимер, юлларыгыз бушап калыр[+].

23-24Инде болардан соң да шелтәмне кабул итмәсәгез һәм Миңа карышсагыз, Мин дә сезнең дошманыгызга әйләнермен һәм гөнаһларыгыз өчен җәзамны җиде мәртәбә арттырырмын; 25ә Килешүне бозганыгыз өчен, сездән үч алырмын – башыгызга кылыч булып төшәрмен; шәһәрләрегезгә кереп качсагыз да, өстегезгә үләт җибәрермен, һәм сез дошманнарыгыз кулына бирелерсез. 26Мин сезнең икмәгегезне бетерермен; шунлыктан, икмәк пешерер өчен, ун хатынга бер мич җитәр, һәм икмәк үлчәп кенә бирелер; сез ашарсыз, әмма туймассыз[+].

27-28Әгәр дә инде болардан соң да Мине тыңламасагыз һәм Миңа карышсагыз, Мин, бар ачуымны җыеп, сезгә каршы чыгармын һәм гөнаһларыгыз өчен җиде мәртәбә артыграк җәза бирермен. 29Сез үз угыл-кызларыгызның итен ашарсыз[+]. 30Калку җирдәге[†] потханәләрегезне туздырырмын, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрегезне җимерермен, мәетләрегезне потларыгызның ватыклары өстенә өярмен. Сез Миңа җирәнгеч булырсыз[+]. 31Шәһәрләрегезне хәрабә итәрмен, изге урыннарыгызны җимерермен һәм бүләкләрегезнең хуш исе белән хозурланмам;[+] 32җирегезне бөлгенлеккә төшерермен – хәтта аны басып алган дошманнарыгыз да, шуны күреп, хәйран калыр[+]. 33Үзегезне төрле халыклар арасына таратырмын һәм, кылычымны чыгарып, артыгыздан куармын – җирегез буш булыр, шәһәрләрегез җимерелер[+]. 34Сез дошманыгыз илендә әсирлектә булып, үз илегез ташландык хәлдә ятканда, кыр-басуларыгызда тынычлык хөкем сөрер – сез бирмәгән ял еллары хисабына җир рәхәтлек кичерер[+]. 35Шулай ташландык хәлдә яткан чакта, басу-кырларыгыз тынычланып калыр, чөнки, илегездә яшәгәндә, сез җиргә тиешле ялны бирмәдегез.

36Исән калганнарыгызны дошман җирендә шомга салырмын, һәм алар, яфрак селкенгән тавыштан да котлары алынып, сугыштан качкан кебек качарлар һәм, һичкем куа килмәсә дә, куркудан егылырлар. 37Һичкем эзәрлекләмәсә дә, кылычтан куркып качкан кебек, алар бер-берсенә абынып егылырлар, һәм дошманнарына каршы торырлык хәлләре булмас[+]. 38Сез чит халыклар арасында һәлак булырсыз, һәм дошман җире сезне йотар. 39Ә инде исән калучылар булса, алар үзләренең һәм ата-бабаларының гөнаһлары өчен дошман җирендә череп бетәр.

40Әгәр алар үзләренең һәм ата-бабаларының гөнаһларын, Миңа каршы җинаять эшләүләрен, Минем белән дошманлашуларын[+] 41һәм шул сәбәпле Минем аларга каршы чыгуымны – дошман җиренә сөрүемне аңласалар, имансыз[*] йөрәкләре күндәмләнеп, үзләренең гөнаһлары өчен җәза алсалар, 42шул чагында Ягъкуб, Исхак һәм Ибраһим белән төзегән Килешүемне, шулай ук әлеге җирне искә төшерермен. 43Халыктан бушап калганнан соң, ташландык хәлдә яткан җир тиешле ял еллары хисабына тынычлык кичерер; ә алар үзләренең гөнаһлары өчен җәза алырлар, чөнки алар, Минем кануннарымны кире кагып, кагыйдәләремә җирәнеп карадылар. 44Шулай булса да, дошман җирендә аларны тулысынча юк итмәс һәм алар белән төзегән Килешүемне бозмас өчен, алардан бөтенләй баш тартмам һәм аларга җирәнеп карамам. Мин – Раббы, аларның Алласы. 45Алар хакына Мин ата-бабалары белән төзегән Килешүемне исемә төшерермен. Ата-бабаларына Аллаһы булыр өчен, Мин аларны чит халыклар күз алдында Мисыр җиреннән алып чыктым. Мин – Раббы».

46Раббы Синай тавында Муса аша исраилиләргә биргән кагыйдәләр, карарлар вә кануннар әнә шулар.

#### 27


Аллаһыга бүләкләр багышлау турындагы канун

1Раббы Мусага болай диде:

2– Исраилиләргә игълан ит: «Әгәр кем дә булса берәүне, Раббыга багышлыйм, дип нәзер әйтеп, соңыннан аны йолып алырга карар итә икән,[+] 3егермедән алтмыш яшькәчә булган ир-ат өчен – илле шәкыл көмеш, 4хатын-кыз өчен утыз шәкыл көмеш бирсен. 5Биш яшьтән егерме яшькәчә булганнарга билгеләнгән бәя: ир заты өчен – егерме шәкыл көмеш, ә хатын-кыз заты өчен – ун шәкыл көмеш. 6Бер айдан биш яшькәчә булганнарга билгеләнгән бәя: ир заты өчен – биш шәкыл көмеш, ә хатын-кыз заты өчен – өч шәкыл көмеш. 7Алтмыш яшьтәге һәм шуннан өлкәнрәкләр өчен билгеләнгән бәя: ир заты өчен – унбиш шәкыл көмеш, ә хатын-кыз заты өчен – ун шәкыл көмеш. 8Әгәр нәзер әйткән кеше, фәкыйрь булып, билгеләнгән бәяне түләрлек түгел икән, андый кешене рухани алдына китерсеннәр, һәм рухани, нәзер әйтүченең хәленә карап, бәяне үзе билгеләсен.

9Әгәр берәү Раббыга корбан итәргә яраклы терлекне Аңа багышларга нәзер әйтә икән, димәк, бу терлек изге санала, ягъни Раббыга багышлана. 10Нәзер ителгән терлекне яхшы яки начаррак башка терлек белән алмаштырырга рөхсәт ителми; әгәр кем дә булса бер терлекне икенчесе белән алмаштыра икән, аларның икесе дә, изге саналып, Раббыныкы була. 11Әгәр нәзер ителгән терлек чиста хайваннардан булмый һәм Раббыга корбан буларак китерергә яраклы түгел икән, андый терлек рухани алдына китерелергә тиеш. 12Рухани, ул терлекнең сыйфатына карап, аның бәясен билгеләсен; рухани ничек билгеләсә, бәя шундый булыр. 13Әгәр кеше әлеге терлекне йолып алмакчы булса, билгеләнгән бәянең биштән бер өлешен өстәп бирергә тиеш[+].

14Әгәр берәү үзенең йортын Раббыга багышлый икән, рухани, ул йортның сыйфатына карап, аның бәясен билгеләсен; рухани ничек билгеләсә, бәя шундый булыр. 15Әгәр йортын багышлаган кеше аны йолып алмакчы булса, билгеләнгән бәянең биштән бер өлешен өстәп түләргә тиеш; шуннан соң йорт янә аныкы булыр.

16Кем дә булса үзенең ата-бабасыннан мирас булып күчкән кырның бер өлешен Раббыга багышласа, җирнең бәясе шул җиргә чәчеләсе орлыкның күләме буенча билгеләнсен: бер хомер[*] арпа орлыгы илле шәкыл көмештән бәяләнсен. 17Әгәр берәү үзенең кырын, нәзер әйтеп, Илленче елда Раббыга багышлый икән, җирнең тулы бәясеннән чыгып эш итсен[+]. 18Кем дә булса үзенең кырын Илленче елдан соң багышлый икән, рухани кырның бәясен алдагы Илленче елга кадәр калган еллар санына карап киметсен. 19Әгәр багышлаучы үзенең җирен йолып алырга тели икән, билгеләнгән бәянең биштән бер өлешен өстәп түләргә тиеш; шуннан соң кыр янә аныкы булыр. 20Әгәр кырны йолып алмаса яки башка берәүгә сатып җибәрсә, аны йолып алудан мәхрүм булыр[+]. 21Илленче елда ул кыр, хуҗасына кайтарылмыйча, мәңгегә Раббыга багышланган изге кыр булып саналыр һәм руханиларның мөлкәтенә әверелер[+].

22-23Әгәр берәү үзе сатып алган, ягъни ата-бабасыннан мирас булып күчмәгән кырны Раббыга багышлый икән, рухани, Илленче елга кадәр калган еллар санына карап, кырның бәясен хисапласын, һәм ул кеше билгеләнгән бәяне шул ук көнне бирергә тиеш. Түләнгән акча Раббының изге өлеше дип саналыр. 24Ул кыр кемнән сатып алынган булса, Илленче елда аның үзенә – милекнең беренче иясенә кайтарып бирелсен. 25Бөтен бәяләр егерме герага[*] тәңгәл булган шәкыл белән билгеләнсен[+].

26Беренче булып туган терлекне Раббыга багышларга ярамый, чөнки ул инде болай да Раббыныкы санала; эре терлектәнме, вак терлектәнме – алар барысы да Раббыныкы[+]. 27Әгәр ул чиста булмаган терлек икән, аны, билгеләнгән бәянең биштән бер өлешен өстәп, йолып алырга мөмкин. Әгәр йолып алынмаса, әлеге терлек билгеләнгән бәядән сатылсын[+].

28Нәзер әйтеп, Раббыга бөтенләйгә багышланган бер нәрсәне сатып та, кире алып та булмый. Бу һәр нәрсәгә кагыла – кешегә дә, терлеккә дә, ата-бабасыннан мирас булып калган мөлкәткә дә. Шул рәвешле багышланган һәр нәзер – тулысынча Раббыныкы. 29Бөтенләйгә багышланган кешене кире сатып алып булмый – аны үтерергә кирәк[+].

30Җирдән алынган барлык уңышның һәм агачлардан җыеп алынган җимешнең уннан бере – Раббыныкы. Ул гошер[*] – Раббының изге өлеше[+]. 31Әгәр кем дә булса әлеге өлешне йолып алырга тели икән, аның бәясенә биштән бер өлешен өстәп бирергә тиеш[+]. 32Барлык эре һәм вак терлекнең көтүче таягы астыннан үткән һәр унынчысы – Раббының изге өлеше. 33Ул терлек яхшы булса да, начар булса да, хуҗа аны алмаштырып торырга тиеш түгел; әгәр кем дә булса аны алмаштыра икән, шул терлекләрнең икесе дә, Раббыга багышланып, изге саналыр; аларны йолып алып булмый».

34Синай тавында исраилиләргә Муса аша бирелгән Раббы боерыклары әнә шулар.

### Саннар

#### Саннар

Саннар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### 1


Саннар[*]


Исраилиләрнең санын исәпкә алу

1Исраилиләрнең[†] Мисырдан чыгуларына икенче ел китеп, елның икенче аенда, айның беренче көнендә Синай чүлендә корылган Очрашу чатырында[†] Раббы[†] Мусага түбәндәгеләрне әйтте:[+]

2-3– Һарун белән икегез бөтен Исраил халкын кабиләләре вә гаиләләре буенча санап чыгыгыз. Сугышка яраклы, яше егермедән узган ирләрне, төркемнәргә бүлеп, берәм-берәм исәпкә алыгыз[+].

4Һәр ыругтан нәсел башлыгы булган кеше сезгә ярдәм итәргә тиеш. 5Менә сезгә ярдәм итәргә тиешле кешеләрнең исемнәре: Рубиннән – Шедур углы Элисур;[+] 6Шимуннан – Суришаддай углы Шелумиел;[+] 7Яһүдәдән[†] – Амминадаб углы Нахшон;[+] 8Исәсхәрдән – Суар углы Нетанел;[+] 9Зәбулуннан – Хелон углы Элиаб;[+] 10Йосыф угылларыннан: Эфраимнән – Аммиһуд углы Элишама, Менашшедан – Педаһсур углы Гәмәлиил;[+] 11Беньяминнән – Гидеони углы Абидан;[+] 12Даннан – Аммишаддай углы Ахигызыр;[+] 13Ашердан – Өхрән углы Пагиел;[+] 14Гәдтән – Дегуил[*] углы Эльясаф;[+] 15Нәпталидән – Энан углы Ахира[+].

16Болар – халык арасыннан сайланган кешеләр, ыруг җитәкчеләре, Исраил кабиләләренең башлыклары.

17Муса, Һарун вә исемнәре аталган шушы кешеләр 18икенче айның беренче көнендә бөтен Исраил халкын җыеп алдылар да яше егермедән узган һәммә ир-атны кабиләләре вә гаиләләре буенча берәм-берәм исемлеккә теркәделәр. 19Раббы Мусага кушканча, Синай чүлендә, шул рәвешле, Муса халык санын исәпкә алды.

20-21Исраилнең беренче углы Рубин нәселендә яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, кырык алты мең биш йөз булды[+].

22-23Шимун ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, тугыз мең өч йөз булды[+].

24-25Гәд ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, кырык биш мең алты йөз илле булды[+].

26-27Яһүдә ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, җитмеш дүрт мең алты йөз булды[+].

28-29Исәсхәр ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, илле дүрт мең дүрт йөз булды[+].

30-31Зәбулун ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, илле җиде мең дүрт йөз булды[+].

32-33Йосыф углы Эфраим ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, кырык мең биш йөз булды[+].

34-35Менашше ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, утыз ике мең ике йөз булды[+].

36-37Беньямин ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, утыз биш мең дүрт йөз булды[+].

38-39Дан ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, алтмыш ике мең җиде йөз булды[+].

40-41Ашер ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, кырык бер мең биш йөз булды[+].

42-43Нәптали ыругында яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны, кабиләләр вә гаиләләр исемлеге буенча, илле өч мең дүрт йөз булды[+].

44Муса, Һарун һәм Исраилнең унике башлыгы – һәр ыругтан бер вәкил – исемлеккә теркәгән ирләрнең саны әнә шундый. 45Йорт-гаиләләре буенча исәпкә алынган, яше егермедән узган, сугышка яраклы ирләрнең саны 46алты йөз өч мең биш йөз илле булды[+].


Леви ыругының исәпкә алынмавы

47Әмма Леви ыругындагы гаиләләр башкалар белән беррәттән исәпкә алынмады. 48Раббы Мусага:

49– Леви ыругын исемлеккә кертмә, аларны исраилиләр белән бергә санама, – диде. – 50Левиләр карамагына Шаһитлык чатырын, аның барлык әсбапларын һәм анда булган һәр нәрсәне тапшыр. Алар, шунда хезмәт итеп, чатырны һәм аның әсбапларын күчереп йөртсеннәр; үз чатырларын аның тирәли корсыннар. 51Бер урыннан икенче урынга күчергәндә, чатырны левиләр генә сүтсен; һәм һәр яңа урында аны левиләр генә корсын. Ә инде чатырга башка бер адәм якын килсә, үлемгә дучар ителсен. 52Исраилиләр үз чатырларын, кайсы төркемнән булуларына карап, үз байраклары астында корсыннар. 53Исраил халкына Аллаһының[†] ачуы чыкмасын өчен, левиләр үзләренең чатырларын Шаһитлык чатыры тирәли корсыннар: Шаһитлык чатыры өчен левиләр җаваплы[+].

54Раббы Мусага ничек әмер итсә, исраилиләр нәкъ шулай эшләделәр дә.

#### 2


Чатырларның урнашу тәртибе

1Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

2– Исраилиләр үзләренең чатырларын үз байрагы һәм үз гаиләсенең тамгасы астында, Очрашу чатыры тирәли билгеле бер ераклыкта корсыннар.

3Изге чатырдан көнчыгышта үз байрагы астында, төркем-төркем булып, Яһүдә ыругы үзенең чатырларын корсын. Яһүдә токымының башлыгы – Амминадаб углы Нахшон[+]. 4Аның гаскәрендә җитмеш дүрт мең алты йөз кеше исәпләнә. 5Алар белән янәшәдә Исәсхәр ыругы үзенең чатырларын корсын. Исәсхәр токымының башлыгы – Суар углы Нетанел. 6Аның гаскәрендә илле дүрт мең дүрт йөз кеше исәпләнә. 7Арырак Зәбулун ыругы үзенең чатырларын корсын. Зәбулун токымының башлыгы – Хелон углы Элиаб. 8Аның гаскәрендә илле җиде мең дүрт йөз кеше исәпләнә. 9Төркемнәргә бүленгән Яһүдә гаскәрендә барлыгы йөз сиксән алты мең дүрт йөз кеше исәпләнә. Юлга чыкканда, беренче булып алар кузгала[+].

10Изге чатырдан көньякта үзенең байрагы астында төркемнәргә бүленгән Рубин ыругы үз чатырларын корсын. Рубин токымының башлыгы – Шедур углы Элисур. 11Аның гаскәрендә кырык алты мең биш йөз кеше исәпләнә. 12Рубин ыругы янында Шимун ыругы үз чатырларын корып урнашырга тиеш. Шимун токымының башлыгы – Суришаддай углы Шелумиел. 13Аның гаскәрендә илле тугыз мең өч йөз кеше исәпләнә. 14Аннары Гәд ыругы үзенең чатырларын корсын. Гәд токымының башлыгы – Дегуил углы Эльясаф. 15Аның гаскәрендә кырык биш мең алты йөз илле кеше исәпләнә. 16Төркемнәргә бүленгән Рубин гаскәрендә барлыгы бер йөз илле бер мең дүрт йөз илле кеше исәпләнә. Юлга алар икенче булып кузгалырга тиеш[+].

17Юлга чыкканда, Очрашу чатыры һәм Леви ыругы башка ыругларның уртасында булсын. Урнашкан урыннарында ничек торсалар, күченгәндә дә нәкъ шул тәртиптә – һәр ыруг үз урынында, үз байрагы астында барсын[+].

18Изге чатырдан көнбатышта үз байрагы астында төркемнәргә бүленгән Эфраим ыругы үзенең чатырларын корсын. Эфраим токымының башлыгы – Аммиһуд углы Элишама. 19Аның гаскәрендә кырык мең биш йөз кеше исәпләнә. 20Эфраим ыругы янында Менашше ыругы үзенең чатырларын корып урнашырга тиеш. Менашше токымының башлыгы – Педаһсур углы Гәмәлиил. 21Аның гаскәрендә утыз ике мең ике йөз кеше исәпләнә. 22Алардан арырак Беньямин ыругы үзенең чатырларын корсын. Беньямин токымының башлыгы – Гидеони углы Абидан. 23Аның гаскәрендә утыз биш мең дүрт йөз кеше исәпләнә. 24Төркемнәргә бүленгән Эфраим гаскәрендә барлыгы бер йөз сигез мең бер йөз кеше исәпләнә. Юлга алар өченче булып кузгалырга тиеш[+].

25Изге чатырдан төньякта үз байрагы астында төркемнәргә бүленгән Дан ыругы үзенең чатырларын корырга тиеш. Дан токымының башлыгы – Аммишаддай углы Ахигызыр. 26Аның гаскәрендә алтмыш ике мең җиде йөз кеше исәпләнә. 27Дан ыругы янында Ашер ыругы үзенең чатырларын корып урнашырга тиеш. Ашер токымының башлыгы – Өхрән углы Пагиел. 28Аның гаскәрендә кырык бер мең биш йөз кеше исәпләнә. 29Арырак Нәптали ыругы үзенең чатырларын корсын. Нәптали токымының башлыгы – Энан углы Ахира. 30Аның гаскәрендә илле өч мең дүрт йөз кеше исәпләнә. 31Дан гаскәрендә барлыгы бер йөз илле җиде мең алты йөз кеше исәпләнә. Юлга алар үз байраклары астында иң соңгы булып кузгалырга тиеш[+].

32Шулай итеп, гаиләләре буенча исемлеккә теркәлгән исраилиләрнең саны – алты йөз өч мең дә биш йөз илле[+]. 33Левиләр исә, Раббы Мусага әмер иткәнчә, башка исраилиләр белән беррәттән исәпкә алынмады[+]. 34Раббы Мусага ничек әмер иткән булса, исраилиләр барысын да шулай эшләделәр: үз байраклары астында, үз чатырлары белән тиешле тәртиптә тезелеп урнаштылар, юлга кузгалганда да, һәркайсы үз кабиләсе, үз гаиләсе белән барды.

#### 3


Руханилар һәм Леви ыругы турында

1Синай тавында[†] Раббы Муса белән сөйләшкән вакытта, Һарун белән Муса нәселендә түбәндәгеләр бар иде. 2Һарун угылларының исемнәре: Надаб (беренче углы), Абиһу, Элгазар, Итамар[+]. 3Руханилар[†] булсын өчен, руханилыкка багышлап май сөртелгән[†] Һарун угылларының исемнәре әнә шулар иде. 4Әмма Надаб белән Абиһу Синай чүлендә Раббы рөхсәт итмәгән утны Аның алдына алып килгән өчен үлделәр; аларның балалары булмады. Һарун исән чакта рухани вазифасын Элгазар белән Итамар башкардылар[+].

5Раббы Мусага әйтте:

6– Леви ыругын, алып килеп, Һарун алдына бастыр, алар рухани Һарунга хезмәт итәргә булышсыннар[+]. 7Һарун һәм бөтен халык исеменнән хезмәт итеп, левиләр Очрашу чатырында бөтен эшләрне башкарсыннар. 8Алар, бөтен Исраил халкы исеменнән Очрашу чатырында хезмәт итеп, андагы бар әйбер өчен җаваплы булсыннар һәм бар эшне башкарсыннар. 9Левиләрне Һарун һәм аның угыллары карамагына тапшыр – бөтен Исраил ыругларыннан Һарунның кул астында алар булсын[+]. 10Һарун һәм аның угылларын руханилар итеп билгелә. Алар руханилык вазифаларын төгәл үтәсеннәр. Әгәр рөхсәте булмаган кеше аларны үти икән, аны үлемгә тапшырыгыз[+].

11Раббы Мусага әйтте:

12– Һәр исраили хатынның беренче булып туган углы урынына Мин Исраил ыруглары арасыннан левиләрне сайлап алдым. Левиләр – Минеке. 13Чөнки беренче булып туганнарның барысы да – Минеке. Мисыр җирендә беренче булып туган балаларның һәммәсен юк иткән чакта, Мин исраилиләрнең арасында беренче булып туучыларның барысын – кешеме ул, хайванмы – Үзем өчен изгеләндердем. Алар Минеке булырга тиеш. Мин – Раббы[+].


Левиләрнең вазифалары

14Синай чүлендә Раббы Мусага әйтте:

15– Левиләрне гаилә вә кабиләләре буенча санап чык; бер айлык балалардан башлап, барча ир затын исәпкә ал.

16Раббы әмер иткәнчә, Муса аларны санап чыкты. 17Левинең угыллары: Гершон, Коһат һәм Мерари[+]. 18Гершон угыллары: Либни, Шимгый һәм аларның токымнары[+]. 19Коһат угыллары: Амрам, Исһар, Хебрун, Уззиел һәм аларның токымнары[+]. 20Мерари угыллары: Махли, Муши һәм аларның токымнары. Леви ыругының гаилә-кабиләләре әнә шулар иде[+].

21Гершоннан Либни һәм Шимгый токымы барлыкка килде; алар – Гершон кабиләләредер. 22Гершон токымында, бер айлык балалардан башлап, ир затыннан барлыгы җиде мең биш йөз кеше исәпләнде. 23Гершон токымы үзенең чатырларын Изге чатырның артында, көнбатышта корырга тиеш иде[+]. 24Гершон токымының башлыгы Ләил углы Эльясаф булды. 25-26Очрашу чатырын, аның каплавычын, чатырга керү юлын каплаучы пәрдәне һәм чатыр белән мәзбәхне[†] әйләндереп алган ишегалды пәрдәләрен, ишегалды капкасына эленә торган пәрдәне һәм бауларны, шулай ук барлык кирәк-яракларны саклау бурычы Гершон угылларына тапшырылды[+].

27Коһаттан Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел токымнары барлыкка килде; алар – Коһат кабиләләредер[+]. 28Коһат токымында, бер айлык балалардан башлап, ир затыннан барлыгы сигез мең алты йөз кеше исәпләнде. Болар – Изге бүлмәне саклаучылар. 29Коһат токымы үзенең чатырларын Изге чатырдан көньякта корырга тиеш иде. 30Коһат токымының башлыгы Уззиел углы Элисапан булды. 31Аллаһы сандыгы[†], өстәл, шәмдәл, мәзбәхләр, хезмәт күрсәткәндә кулланыла торган Изге бүлмә әсбаплары, пәрдә һәм барлык кирәк-яраклар өчен алар җаваплы булды[+]. 32Левиләр белән рухани Һарун углы Элгазар җитәкчелек итте. Изге урынны саклау өчен җаваплы кешеләр аның кул астында булды[+].

33Мераридән Махли һәм Муши токымы барлыкка килде; алар – Мерари кабиләләредер. 34Мерари токымында, бер айлык балалардан башлап, ир затыннан барлыгы алты мең ике йөз кеше исәпләнде. 35Мерари токымының башлыгы Абихаил углы Суриел булды. Алар үзләренең чатырларын Изге чатырның төньягында урнаштырырга тиеш иде. 36-37Чатырның рамнарын, борысларын, баганаларын, нигезләрен һәм барлык кирәк-яракларын, шулай ук ишегалдының һәр ягындагы баганаларын, аларның нигезләрен һәм казыкларын, бауларын саклау бурычы Мерари угылларына тапшырылды[+].

38Муса, Һарун һәм аның угыллары үз чатырларын Очрашу чатыры алдына, аның көнчыгышка караган ягына урнаштырырга тиеш иде. Барлык исраилиләр исеменнән алар Изге урынны саклау вазифасын башкардылар. Әгәр рөхсәте булмаган кеше шул вазифаны үтәсә, үлемгә тапшырылырга тиеш иде. 39Муса белән Һарун, Раббы әйткәнчә, левиләрнең санын кабиләләре буенча исәпкә алдылар. Леви ыругында, бер айлык балалардан башлап, ир затыннан барлыгы егерме ике мең кеше исәпләнде[+].


Исраилиләрнең беренче булып туган балалары урынына левиләрне алу

40Раббы Мусага әйтте:

– Исраилиләрнең беренче булып туган ир затын, бер айлык балалардан башлап, исәпкә ал һәм исемлеген төзе. 41Мин – Раббы. Исраилиләрнең беренче булып туган угыллары урынына Миңа Леви ыругын аерып ал, шулай ук исраилиләрнең беренче булып туган терлеге урынына да левиләрнең терлеген Миңа аерып ал.

42Раббы ничек әмер иткән булса, Муса шулай эшләде: исраилиләрнең беренче булып туган ир затларын исәпкә алды. 43Исраилдә, бер айлык балалардан башлап, ир затыннан барлыгы егерме ике мең ике йөз җитмеш өч кеше исәпләнде.

44Раббы Мусага әйтте:

45– Беренче булып туган барлык Исраил угыллары урынына левиләрне ал; исраилиләрнең терлеге урынына да левиләрнекен ал. Мин – Раббы, һәм левиләр Минеке булсыннар. 46Исраилиләрнең беренче булып туган ир заты левиләрнекеннән ике йөз җитмеш өч кешегә артык булды. Шушы ике йөз җитмеш өч артык кеше өчен йолым түләнергә тиеш. 47Кеше башына бишәр шәкыл[*] көмеш ал. Бер шәкылда егерме гера[*] исәпләнә[+]. 48Левиләрдән артык булган исраилиләрнең беренче туганнары өчен йолым буларак җыелган әлеге көмешне Һарунга һәм аның угылларына бир.

49-50Муса артык чыккан Исраил угыллары өчен бер мең өч йөз алтмыш биш шәкыл көмеш җыйды да, 51Раббы әмер иткәнчә, әлеге йолымны Һарунга һәм аның угылларына бирде.

#### 4


Коһат угылларының вазифасы

1Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

2– Леви ыругының Коһат токымын кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә ал. 3Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы, утыз яшьтән илле яшькәчә булган барлык ирләрне санап чык[+].

4Коһат угылларының хезмәте Очрашу чатырының иң изге әйберләрен кайгыртудан гыйбарәт. 5Юлга кузгалганда, Һарун һәм аның угыллары, чатырга кереп, Боерыклар сандыгы алдындагы пәрдәне алсыннар да шуның белән сандыкны капласыннар. 6Аның өстенә диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма япсыннар, аны йоннан тукылган зәңгәр җәймә белән каплап, күтәреп йөртә торган колгаларын үз урынына куйсыннар[+].

7Икмәк бүләге[†] өстәленә йоннан эшләнгән зәңгәр җәймә япсыннар, аның өстенә савыт-саба һәм табакларны, тәлинкә һәм шәраб бүләге[†] тәкъдим итү касәләрен куйсыннар. Даими китерелә торган икмәк өстәлдә һәрвакыт торырга тиеш. 8Шулар өстенә кызыл төстәге җәймә япсыннар; аннары диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма белән каплап, күтәреп йөртә торган колгаларын үз урынына куйсыннар.

9Йоннан эшләнгән зәңгәр җәймә белән шәмдәлне һәм аның яктырткычларын, филтә кыскычын, көл җыю улакларын, яктырткычка салына торган зәйтүн мае савытларын япсыннар. 10Шәмдәл һәм аның барлык кирәк-яракларын, диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма белән каплап, агач носилка өстенә куйсыннар.

11Алтын мәзбәх[*] өстенә йоннан эшләнгән зәңгәр җәймә, аннары диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма капласыннар, күтәреп йөртә торган колгаларын үз урынына куйсыннар.

12Изге бүлмәдә хезмәт күрсәткәндә кулланыла торган барлык нәрсәләрне йоннан эшләнгән зәңгәр җәймәгә төрсеннәр дә, диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма белән каплап, агач носилка өстенә куйсыннар.

13Һарун һәм аның угыллары мәзбәхне, көленнән тазартып, җете кызыл җәймә белән капласыннар 14һәм мәзбәх өстенә корбан китерелгәндә кулланыла торган бар әйберне – майлы көл җыела торган улакларны, чәнечкеләрне, көрәкләрне, кан чәчрәткәндә кулланыла торган касәләрне урнаштырсыннар һәм, шуларны диңгез филе тиресеннән эшләнгән япма белән каплап, күтәреп йөртә торган колгаларын үз урынына куйсыннар.

15Юлга кузгалганда, Һарун һәм аның угыллары Изге бүлмә әйберләрен, аның барлык кирәк-яракларын каплап бетергәч, аларны күтәреп бару өчен, Коһат угыллары килсен. Әмма алар изге әйберләргә кагылырга тиеш түгел, кагылган очракта, алар үләчәк. Очрашу чатырының әйберләрен Коһат угыллары күтәреп барырга тиеш[+].

16Яктырткычлар өчен зәйтүн мае, хуш исле сумала, даими китерелә торган икмәк бүләге, изгеләндерү мае – Изге чатыр һәм аның эчендә булган бар нәрсә, шулай ук Изге бүлмә һәм аның барлык кирәк-яраклары рухани Һарун углы Элгазар карамагына тапшырылсын[+].

17Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

18– Леви ыругы арасыннан Коһат токымының юкка чыгуына юл куймагыз. 19Алар иң изге әйберләргә якын килеп үлмәсен, исән калсын өчен, менә нәрсә эшләгез: Һарун һәм аның угыллары, Изге бүлмә эченә кереп, Коһат угылларына нәрсә эшләргә һәм нәрсәне күтәреп барырга икәнне аңлатып бирсеннәр. 20Изге әйберләргә япма каплаган вакытта, Коһат нәселенә бу әйберләргә якын килергә һәм аларны күрергә ярамый, югыйсә алар үләчәк[+].


Гершон угылларының вазифасы

21Раббы Мусага әйтте:

22– Гаиләләре вә кабиләләре буенча Гершон угылларын да исәпкә ал. 23Утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы ирләрнең һәммәсен исәпкә ал. 24Хезмәт күрсәткәндә һәм йөк ташыганда, Гершон токымы башкарачак эшләр:[+] 25алар чатыр пәрдәләрен, Очрашу чатыры белән аның каплавычын, диңгез филе тиресеннән эшләнгән тышкы каплавычны, Очрашу чатырына керү юлын каплаучы пәрдәне, 26чатыр һәм мәзбәхне әйләндереп алган ишегалды пәрдәләрен, ишегалды капкасына эленә торган пәрдәне, бауларны һәм хезмәт башкарганда кирәкле бар нәрсәне ташырга тиеш. Шундагы барлык эшләрне Гершон токымы үтәсен. 27Гершон угылларының бөтен хезмәте – йөк ташумы, башка эшләрме – Һарун һәм аның угылларының күрсәтмәсе белән башкарылырга тиеш. Үзләре ташыган әйберләрне алар үзләре сакласын. 28Очрашу чатырында Гершон токымының эше әнә шуннан гыйбарәт. Үзләренә йөкләнгән вазифаны алар рухани Һарун углы Итамар күзәтчелегендә башкарачак.


Мерари угылларының вазифасы

29Кабиләләре вә гаиләләре буенча Мерари угылларын да исәпкә ал. 30Утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы ирләрнең һәммәсен исәпкә ал. 31Очрашу чатырында аларның хезмәте түбәндәгедән гыйбарәт: чатырның рамнарын, борысларын, баганаларын һәм нигезләрен,[+] 32ишегалдының һәр ягындагы баганаларын, нигезләрен, казыкларын, бауларын һәм барлык кирәк-яракны алар күтәреп барырга тиеш. Кемнең нәрсә күтәреп барасы төгәл билгеләнсен. 33Очрашу чатырында Мерари токымы эше әнә шуннан гыйбарәт. Үзләренә йөкләнгән вазифаны алар рухани Һарун углы Итамар күзәтчелегендә башкарачак.


Левиләрнең санын исәпкә алу

34-35Муса, Һарун һәм җәмәгать башлыклары утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы Коһат угылларының һәммәсен кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә алдылар. 36Кабиләләре буенча исәпкә алынган кешеләрнең саны ике мең җиде йөз илле булды. 37Коһат токымыннан Очрашу чатырында хезмәт итәргә тиешле кешеләрнең гомуми саны әнә шуның кадәр иде. Раббының Мусага биргән әмере нигезендә, Муса белән Һарун аларның санын исәпкә алды.

38-39Утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы Гершон угылларының һәммәсе кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә алынды. 40Кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә алынган кешеләрнең саны ике мең алты йөз утыз булды. 41Гершон токымыннан Очрашу чатырында хезмәт итәргә тиешле кешеләрнең гомуми саны әнә шуның кадәр иде. Раббының күрсәтмәсе буенча, аларны Муса белән Һарун исәпкә алды.

42-43Утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә яраклы Мерари угылларының һәммәсе кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә алынды. 44Кабиләләре буенча исәпкә алынганнарның саны өч мең ике йөз кеше булды. 45Мерари токымыннан исәпкә алынган кешеләрнең гомуми саны әнә шуның кадәр иде. Раббының Мусага биргән әмере нигезендә, Муса белән Һарун аларны исәпкә алды.

46Муса, Һарун һәм Исраил башлыклары левиләрне кабиләләре вә гаиләләре буенча исәпкә алды. 47-48Утыз яшьтән илле яшькәчә булган һәм Очрашу чатырында хезмәт итәргә, аны күтәреп йөртергә яраклы ирләрнең саны сигез мең биш йөз сиксән кеше булды. 49Раббының Мусага биргән әмере нигезендә, Леви токымыннан һәрбер кешенең башкарасы эше һәм күтәреп барасы йөге төгәл билгеләп куелды. Раббы Мусага әмер итүенчә, аларның барысы исәпкә алынды.

#### 5


Нәҗес булганнарны станнан читләштерү турында

1Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләргә шуны боер: йогышлы тире авыруы булган, бүлендеге килгән[*] һәм мәеткә кагылып нәҗесләнгән[*] кешеләрнең барысын станнан[†] сөрсеннәр[+]. 3Станны нәҗесләмәсен өчен, андыйларны – ир кешеме ул, хатын-кызмы – яныгыздан сөрегез, чөнки анда, исраилиләр арасында, Мин яшим[+].

4Исраилиләр нәкъ шулай эшләделәр дә: андый кешеләрне станнан сөрделәр. Раббы Мусага ничек әйтсә, исраилиләр шулай эшләделәр.


Гаеп өчен йолым түләү турында

5Раббы Мусага әйтте:

6– Исраилиләргә шуны җиткер: «Нинди дә булса ир яки хатын икенче бер кешегә каршы гөнаһ[†] кылса, әлеге адәм Раббыга каршы да гөнаһ эш эшли дигән сүз, һәм ул гаепле санала[+]. 7Әлеге кеше кылган гөнаһын танырга тиеш; китергән зыяны өчен шул кешегә йолым түләсен һәм шуңа йолым бәясенең биштән бер өлешен дә кушсын[+]. 8Әгәр зыян күргән кеше үлсә, һәм аның түләнәсе йолымны кабул итәрдәй якын туганы булмаса, ул чакта йолым Раббыныкы була. Бу йолым, гөнаһ эшләгән кешене гөнаһтан арындыру өчен бирелгән сарык тәкәсеннән тыш, руханига бирелергә тиеш. 9Исраилиләрнең Раббыга тәкъдим иткән барлык изге бүләкләре – руханиларныкы. 10Рухани кабул итеп алган һәммә бүләк – руханиныкы; руханига нәрсә дә булса бүләк итсәләр, ул әйбер аңа тиешле».


Хатынның тугрылыгын сынау турында

11Раббы Мусага әйтте:

12– Исраилиләр белән сөйләшеп, шуны белдер: «Әгәр бер хатын, хыянәт итеп, иренә тугрылыгын бозса – 13икенче ир аның белән якынлык кылса, ә ире бу турыда белмәсә, ягъни хатын яшерен рәвештә нәҗесләнсә, һәм аңа каршы шаһит табылмаса, һәм хатынның бу эше фаш ителмәсә,[+] 14әмма нәҗесләнгән хатынның ирендә көнчелек туса (яисә көнче ир тугрылыгын бозмаган хатыныннан шикләнә башласа), 15бу ир үзенең хатынын рухани янына алып барырга тиеш. Хатыны өчен бүләк итеп ул бер эфа[*] арпа онының уннан бер өлешен алып барсын. Әмма аңа май да салмасын, өстенә хуш исле сумала-майлар да куймасын, чөнки бу – көнчелек өчен икмәк бүләге, гөнаһны фаш итә торган бүләк[+].

16Рухани ул хатынны Раббы алдына китереп бастырырга тиеш. 17Рухани балчык савытка изге су һәм Изге чатыр эченнән алынган туфрак салсын. 18Аннары хатынны Раббы алдына китереп бастырсын һәм чәчләрен тузгытсын, аның кулына гөнаһны фаш итүче бүләкне, ягъни көнчелек өчен китерелгән икмәк бүләген тоттырсын. Рухани кулында исә ләгънәт китерә торган ачы су булсын. 19Рухани, хатынны ант иттереп: „Әгәр синең белән беркем якынлык кылмаса, син нәҗесләнмәгән һәм иреңә хыянәт итмәгән булсаң, ләгънәт китерүче бу ачы су сиңа зыян салмас. 20-21Әгәр син иреңә хыянәт иткән һәм нәҗесләнгән, синең белән икенче ир якынлык кылган булса… – дип әйтсен дә ләгънәт укысын: – …ботыңны шиңдереп һәм корсагыңны күбендереп, Раббы сине үз халкың арасында каһәр иясе итсен. 22Һәм ләгънәт китерә торган бу су, синең корсагыңны күбендерү, ботыңны шиңдерү өчен, эчеңә керсен“. Хатын: „Амин, амин“, – дисен[+].

23Шуннан соң рухани, ләгънәт сүзләрен кәгазьгә язып, аны суда юсын. 24Ләгънәт китерә торган әлеге ачы суны рухани хатынга эчәргә бирсен, һәм бу су, аның эченә кереп, ачы газаплар китерсен. 25Рухани, көнчелек өчен китерелгән икмәк бүләген хатынның кулыннан кабул итеп, Раббы алдында күтәреп селкесен дә мәзбәх янына алып килсен. 26Шуннан соң икмәк бүләгеннән, истәлекле өлеш буларак, бер уч тутырып алып, мәзбәхтә яндырсын, ә хатынга суны эчерсен. 27Әгәр хатын, иренә хыянәт итеп, нәҗесләнгән булса, рухани эчәргә биргән ләгънәт китерүче су аның эченә кереп газаплаячак; аның корсагы күперәчәк, боты шиңәчәк, һәм ул хатын үз халкы арасында каһәр иясе булачак. 28Әгәр хатын нәҗесләнмәгән, керсез булса, ул сау-сәламәт калачак һәм балалар тудыра алачак.

29Көнчелек турындагы канун әнә шундый. Хатын үзенең иренә хыянәт итсә һәм нәҗесләнсә, 30яки ирендә, шик туып, хатынына карата көнчелек хисе уянса, ул үзенең хатынын Раббы алдына китереп бастырсын. Рухани исә бу хатын белән алда әйтелгән канун нигезендә эш итсен. 31Шул очракта ир кеше гөнаһтан азат булачак, хатын исә кылган гөнаһы өчен җәза алачак».

#### 6


Нәзир[*] булу турында

1Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләр белән сөйләшеп, шуны җиткер: «Әгәр бер ир яки хатын нәзир булу өчен, ягъни үзен Раббыга багышлау өчен нәзер кылса,[+] 3бу кеше шәраб һәм каты эчемлек эчүдән тыелырга тиеш; шәраб серкәсен дә, эчемлек серкәсен дә авызына алмасын; бернинди йөзем суын да эчмәсен, яңа өлгергән һәм киптерелгән йөзем җимешен дә ашамасын. 4Нәзир булган көннәрендә аңа йөземнән әзерләнгән һичнинди ризык – хәтта йөземнең орлыгын яисә кабыгын да ашарга ярамый.

5Нәзир булган көннәрендә аның башына пәке кагылырга тиеш түгел. Нәзер кылып, үзен Раббыга багышлаган көннәр тәмамланганчы, ул изге була, шуңа күрә чәчен үстерсен[+]. 6Раббыга багышланган көннәрендә, нәзир буларак, мәет янына килергә тиеш түгел ул[+]. 7Атасы, анасы, ир яки кыз туганы үлсә, аларның мәетләренә якын килеп, үзен нәҗесләмәсен, чөнки Аллаһыга багышлануының билгесе – башындагы чәчләре. 8Нәзир булган барча көннәрендә ул, изге буларак, Раббыга багышлана.

9Әгәр аның янында кинәт кенә берәү үлсә, һәм шуның белән нәзир үзенең башын нәҗесләсә, җиденче көндә ул чәчен алдырсын, һәм шуннан пакь булыр. 10Ә сигезенче көнне Очрашу чатыры алдына руханига ике урман күгәрчене яки ике бала күгәрчен китерсен[+]. 11Мәеткә кагылган нәзирне нәҗеслектән арындыру өчен, рухани әлеге кошларның берсен – гөнаһ йолу корбаны[†], икенчесен тулаем яндыру корбаны[†] итеп китерергә тиеш. Һәм шул көнне ул үзенең башын кабат изгеләндерергә 12һәм, нәзирлек көннәрен яңадан башлар өчен, үзен кабат Раббыга багышларга тиеш; гаеп йолу корбаны[†] итеп, ул бер яшьлек тәкә бәрән китерсен. Аның элекке нәзирлек көннәре бушка китә, чөнки Раббыга багышланган ул көннәре нәҗесләнгән санала.

13Нәзир өчен канун әнә шундый. Раббыга багышланган көннәре тәмамлангач, аны Очрашу чатыры алдына алып килсеннәр. 14-15Тулаем яндыру корбаны итеп, ул кимчелексез бер яшьлек тәкә бәрән, гөнаһ йолу корбаны итеп, кимчелексез бер яшьлек саулык бәрән, татулык корбаны[†] итеп, кимчелексез бер сарык тәкәсе, зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оныннан пешергән бер кәрзин төче күмәч һәм майлы төче көлчәләр белән бергә икмәк вә шәраб бүләкләрен Раббыга китерсен[+][+].

16Рухани, бу бүләкләрне Раббы хозурына алып килеп, гөнаһ йолу һәм тулаем яндыру корбаны китерсен. 17Сарык тәкәсен ул, кәрзингә салынган төче икмәкләр белән бергә, татулык корбаны итеп, Раббыга тәкъдим итсен; шулай ук икмәк вә шәраб бүләген дә тәкъдим итсен.

18Шуннан соң нәзир булган кеше Очрашу чатыры алдында үзенең чәчен кырып алырга һәм шул чәчен татулык корбаны астындагы утка атарга тиеш.

19Нәзир үзенең чәчен кырганнан соң, сарык тәкәсенең пешерелгән калак сөяген һәм кәрзиннән бер төче икмәк белән бер төче көлчәне рухани аның кулына тоттырсын[+]. 20Рухани шуларны Раббы алдында күтәреп селкесен. Әлеге бүләкләр, изге саналып, күтәреп селкегән түш ите һәм тәкъдим ителгән бот ите – руханиның өлеше. Шуннан соң нәзиргә шәраб эчәргә рөхсәт ителә[+].

21Нәзер кылып, үзен Раббыга багышлаган кеше турындагы канун әнә шундый. Раббыга бүләкне ул биргән нәзеренә карап китерсен, ә шуннан артыгын үзе теләгәнчә бирсен. Әйткән нәзерен ул нәзирлек канунына нигезләнеп үтәсен».


Исраилиләргә фатиха

22Раббы Мусага болай диде:

23– Һарунга һәм аның угылларына әйт: «Исраилиләргә менә мондый сүзләр белән изге теләк теләгез:[+]

24„Раббы сиңа фатихасын бирсен
һәм сине сакласын![+]
25Раббы Үзенең йөз нуры белән сине балкытсын
һәм сиңа шәфкать итсен![+]
26Раббы сиңа йөзе белән борылсын
һәм сиңа иминлек бирсен!“»

27Минем исемне атап, алар шулай дога кылсыннар, һәм Мин аларга фатихамны бирермен.

#### 7


Изге чатырны изгеләштерү һәм ыруг башлыкларының бүләкләре

1Изге чатырны корып бетергәннән соң, Муса чатырны һәм аның барлык кирәк-яракларын, мәзбәхне һәм аның барлык әсбапларын май сөртеп изгеләндерде[+]. 2Шуннан соң халык санын алу өчен җаваплы булган Исраил җитәкчеләре, ягъни гаилә башлыклары, ыругбашлары, бүләкләр алып килделәр. 3Раббыга бүләккә алар өсте ябулы алты олау һәм унике үгез – һәр ыруг башлыгыннан бер үгез һәм ике башлыктан бер олау алып килеп, Изге чатыр каршына куйдылар.

4Раббы Мусага әйтте:

5– Син бу бүләкләрне ал, алар Очрашу чатырында хезмәт башкару өчен кирәк булачак. Аларны, һәрберсенең башкарган хезмәтенә карап, левиләргә бир.

6Шуннан соң Муса олауларны һәм үгезләрне левиләргә бирде. 7-8Ике олау һәм дүрт үгезне, башкарган хезмәтләренә карап, Гершон угылларына һәм дүрт олау белән сигез үгезне, башкарган хезмәтләренә карап, Мерари угылларына тапшырды. Алар рухани Һарун углы Итамар күзәтүе астында эшләделәр[+][+]. 9Әмма Коһат угылларына бернәрсә дә бирмәде, чөнки алар, чатырның изге әйберләре өчен җаваплы булып, шул әйберләрне җилкәләрендә күтәреп йөртә иделәр[+].

10Мәзбәхкә май сөртелгәннән соң, Исраил җитәкчеләре, мәзбәхне изгеләндерер өчен, бүләкләр алып килделәр һәм үз бүләкләрен мәзбәх алдына куйдылар. 11Раббы Мусага әйтте:

– Мәзбәхне изгеләндерер өчен, җитәкчеләр, чиратлашып, һәркем үзенең көнендә бүләкләрен китерсен.

12Беренче көнне үзенең бүләкләрен Яһүдә ыругыннан Амминадаб углы Нахшон алып килде[+]. 13Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 14хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт;[+] 15тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән;[+] 16гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе;[+] 17татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Амминадаб углы Нахшон алып килгән бүләкләр әнә шулар иде[+].

18Икенче көнне үзенең бүләкләрен Исәсхәр ыругының башлыгы Суар углы Нетанел алып килде[+]. 19Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 20хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 21тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 22гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 23татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Суар углы Нетанел алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

24Өченче көнне үзенең бүләкләрен Зәбулун ыругының башлыгы Хелон углы Элиаб алып килде[+]. 25Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 26хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 27тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 28гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 29татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе һәм бер яшьлек биш тәкә бәрән. Хелон углы Элиаб алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

30Дүртенче көнне үзенең бүләкләрен Рубин ыругының башлыгы Шедур углы Элисур алып килде[+]. 31Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 32хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 33тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 34гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 35татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе һәм бер яшьлек биш тәкә бәрән. Шедур углы Элисур алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

36Бишенче көнне үзенең бүләкләрен Шимун ыругының башлыгы Суришаддай углы Шелумиел алып килде[+]. 37Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 38хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 39тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 40гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 41татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Суришаддай углы Шелумиел алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

42Алтынчы көнне үзенең бүләкләрен Гәд ыругының башлыгы Дегуил углы Эльясаф алып килде[+]. 43Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 44хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 45тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 46гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 47татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Дегуил углы Эльясаф алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

48Җиденче көнне үзенең бүләкләрен Эфраим ыругының башлыгы Аммиһуд углы Элишама алып килде[+]. 49Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 50хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 51тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 52гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 53татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Аммиһуд углы Элишама алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

54Сигезенче көнне үзенең бүләкләрен Менашше ыругының башлыгы Педаһсур углы Гәмәлиил алып килде[+]. 55Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 56хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 57тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 58гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 59татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Педаһсур углы Гәмәлиил алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

60Тугызынчы көнне үзенең бүләкләрен Беньямин ыругының башлыгы Гидеони углы Абидан алып килде[+]. 61Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 62хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 63тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 64гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 65татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Гидеони углы Абидан алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

66Унынчы көнне үзенең бүләкләрен Дан ыругының башлыгы Аммишаддай углы Ахигызыр алып килде[+]. 67Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 68хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 69тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 70гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 71татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Аммишаддай углы Ахигызыр алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

72Унберенче көнне үзенең бүләкләрен Ашер ыругының башлыгы Өхрән углы Пагиел алып килде[+]. 73Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 74хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 75тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 76гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 77татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Өхрән углы Пагиел алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

78Уникенче көнне үзенең бүләкләрен Нәптали угылларының башлыгы Энан углы Ахира алып килде[+]. 79Аның бүләкләре шуннан гыйбарәт иде: йөз утыз шәкыл авырлыгындагы бер көмеш тәлинкә, җитмеш шәкыл авырлыгындагы бер көмеш касә – бу савытларның икесенә дә икмәк бүләге өчен зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны салынган иде; 80хуш исле сумала-майлар салынган ун шәкыл авырлыгындагы бер алтын савыт; 81тулаем яндыру корбаны өчен бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек тәкә бәрән; 82гөнаһ йолу корбаны өчен бер кәҗә тәкәсе; 83татулык корбаны өчен ике үгез, биш сарык тәкәсе, биш кәҗә тәкәсе, бер яшьлек биш тәкә бәрән. Энан углы Ахира алып килгән бүләкләр әнә шулар иде.

84Май сөрткәннән соң, мәзбәхне изгеләндергәндә, Исраил башлыклары алып килгән бүләкләр шуннан гыйбарәт иде: унике көмеш тәлинкә, унике көмеш касә, унике алтын савыт; 85һәр көмеш тәлинкәнең авырлыгы – йөз утыз, һәр көмеш касәнең авырлыгы җитмеш шәкыл булып, көмешнең гомуми авырлыгы ике мең дүрт йөз шәкылга тиңләште; 86хуш исле сумала-майлар салынган унике алтын савыт: һәр савытның авырлыгы ун шәкыл булып, унике алтын савытның гомуми авырлыгы йөз егерме шәкылга тиңләште. 87Тулаем яндыру корбаны өчен унике үгез бозау, унике сарык тәкәсе, бер яшьлек унике тәкә бәрән һәм шулар белән бергә икмәк бүләге; гөнаһ йолу корбаны өчен унике кәҗә тәкәсе; 88татулык корбаны өчен егерме дүрт үгез, алтмыш сарык тәкәсе, алтмыш кәҗә тәкәсе һәм бер яшьлек алтмыш тәкә бәрән. Май сөрткәннән соң, мәзбәхне изгеләндерү өчен китерелгән бүләкләр әнә шулар иде.

89Раббы белән сөйләшер өчен Очрашу чатырына кергәндә, Муса Боерыклар сандыгының капкачы өстендәге ике керубим[†] арасыннан килгән тавышны ишетә иде. Раббы шулай Муса белән сөйләшә иде[+].

#### 8


Яктырткычлар турында

1Раббы Мусага әйтте:

2– Һарун белән сөйләшеп, шуны җиткер: «Җиде яктырткычны шәмдәлгә урнаштырганда, аларның нуры шәмдәл алдына төшәрлек итеп эшлә».

3Һарун шулай эшләде дә: яктырткычларны, Раббы Мусага әмер иткәнчә, нуры шәмдәл алдына төшәрлек итеп урнаштырды. 4Раббы Мусага күрсәткәнчә эшләнгән шәмдәл астан алып өстәге чәчәкләренә кадәр алтыннан чүкеп ясалган иде.


Левиләрне исраилиләрдән аеру турында

5Раббы Мусага әйтте:

6– Исраилиләр арасыннан левиләрне аерып ал да йолага туры китереп пакьлә. 7Аларны пакьләү өчен, менә нәрсә эшлә: өсләренә пакьләү суы сип, ә левиләр, үзләренең бар җирен пәке белән кырып, киемнәрен юсыннар – шуннан алар пакь булырлар[+]. 8Аннары бер үгез бозау, шулай ук икмәк бүләге буларак зәйтүн мае кушылган сыйфатлы бодай оны китерсеннәр; син исә гөнаһ йолу корбаны өчен башка бер үгез бозау алып кил[+]. 9Һәм левиләрне Очрашу чатыры алдына туплап, бөтен Исраил халкын чакырып китер. 10Левиләрне Раббы алдына алып кил дә, исраилиләр алар өстенә кулларын куйсыннар, 11һәм, Исраил угыллары Раббы каршында күтәреп селкегән бүләкләрен Раббыга багышлаган кебек, Һарун левиләрне Раббыга багышласын. Шуннан соң левиләр Раббыга хезмәт күрсәтү өчен әзер булырлар. 12Левиләр үгез бозауларның башына кулларын куйгач, левиләрне гөнаһларыннан арындыру өчен, үгезнең берсен – гөнаһ йолу корбаны итеп, икенчесен Раббыга багышланган тулаем яндыру корбаны итеп китер. 13Һарун һәм аның угыллары каршына левиләрне китереп бастыр да, күтәреп селкегән бүләк кебек, Раббыга багышла. 14Әнә шул рәвешле, левиләрне исраилиләрдән аерып ал – алар Минеке булырга тиеш[+].

15Левиләрне пакьләгәннән һәм, күтәреп селкегән бүләк кебек, Раббыга багышлаганнан соң, хезмәт итәр өчен, алар Очрашу чатыры янына килә алалар. Левиләр – исраилиләр арасыннан тулысынча Миңа тапшырылган затлар. 16Исраил хатыннарының беренче булып туган угыллары урынына алдым Мин аларны[+]. 17Исраил токымында беренче булып туган иркәк заты – кешеме ул, терлекме – Минеке. Чөнки мисырлыларның беренче булып туган ир балаларын юк иткәндә, исраилиләрнекен Мин Үзем өчен аерып алдым. 18Хәзер исә беренче булып туган исраилиләр урынына Мин левиләрне алдым. 19Исраилиләр арасыннан аерып алып, левиләрне Мин Һарун һәм аның угыллары карамагына тапшырдым. Левиләр исраилиләр исеменнән Очрашу чатырында хезмәт итәргә, алар хакына гөнаһ йолу корбаны китерергә, исраилиләрне Изге чатырга якынлашудан – бәла-казага тарудан сакларга тиеш[+].

20Левиләр хакында Раббы Мусага ничек әмер итсә, Муса, Һарун һәм бөтен Исраил халкы нәкъ шулай эшләде. 21Левиләр, чистарынып, кием-салымнарын юдылар. Һарун аларны, күтәреп селкегән бүләкне багышлаган кебек, Раббыга багышлады һәм, аларны пакьләү өчен, гөнаһтан арындыру йоласын башкарды. 22Шуннан соң левиләр Һарун һәм аның угыллары күзәтүе астында Очрашу чатыры белән бәйле хезмәткә керештеләр. Левиләр хакында Раббы Мусага ничек әмер итсә, исраилиләр нәкъ шулай эшләде.

23Раббы Мусага әйтте:

24– Левиләр хакындагы кагыйдә менә шундый: яше егерме биштән узган левиләр Очрашу чатырында үзләренә тапшырылган хезмәтне башкарырга тиешләр[+]. 25Илле яшь тулгач, алар, хезмәт итүдән туктап, эшләмәсеннәр. 26Очрашу чатырында хезмәт итүче туганнарына алар ярдәм итәргә мөмкиннәр, әмма үзләре эшләмәсеннәр. Левиләрнең хезмәт вазифаларын билгеләгәндә, әнә шулай эшлә.

#### 9


Котылу бәйрәме турында өстәмә кагыйдәләр

1Исраилиләр Мисыр җиреннән чыкканнан соң, икенче елның беренче аенда Синай чүлендә Раббы Мусага әйтте:

2-3– Исраилиләр Котылу бәйрәмен[†] билгеләнгән вакытта – беренче айның ундүртенче көнендә кич белән барлык канун-кагыйдәләренә туры китереп билгеләп үтсеннәр[+].

4Муса исраилиләргә Котылу бәйрәмен уздырырга кушты, 5һәм алар беренче айның ундүртенче көнендә кичен Синай чүлендә Котылу бәйрәмен билгеләп үттеләр. Раббы Мусага ничек әмер итсә, исраилиләр нәкъ шулай эшләделәр.

6Әмма арадан кайберәүләр, үлгән кешенең мәетенә кагылып нәҗесләнү сәбәпле, ул көнне бәйрәм итә алмадылар. Алар, шул көнне үк Муса белән Һарун янына килеп:[+]

7– Үлгән кешенең мәетенә кагылып, без нәҗесләндек, әмма ни өчен безне билгеләнгән вакытта исраилиләр белән бергә Раббыга бүләк тәкъдим итүдән мәхрүм кылдыгыз? – диделәр.

8Муса аларга:

– Туктагыз, башта мин сезнең хакта Раббының нәрсә әмер итәсен белешим, – диде.

9Раббы Мусага әйтте:

10– Исраилиләргә әйт: «Әгәр сез үзегез яки нәсел варисларыгыздан берәрсе мәеткә кагылып нәҗесләнә яисә озак вакыт юлда була икән, андый кешеләр дә Котылу бәйрәмендә катнаша ала. 11Андый кешеләр Котылу бәйрәмен икенче айның ундүртенче көнендә кич белән билгеләп үтсеннәр. Алар тәкә бәрән белән төче икмәкләр һәм ачы үләннәр ашасыннар[+] 12һәм ул азыкларның берсен дә икенче көннең иртәсенә калдырмасыннар, тәкә бәрәннең сөякләрен сындырмасыннар. Котылу бәйрәмен алар бөтен шартларына китереп уздырырга тиеш[+]. 13Ә инде нәҗесләнмәгән һәм юлда булмаган кеше, Котылу бәйрәмен билгеләп үтмәсә, үз халкы арасыннан юкка чыгарылачак, чөнки ул тиешле вакытта Раббыга бүләк китермәгән санала; үзенең гөнаһы өчен ул җәза алачак. 14Сезнең арада яшәүче килмешәк Котылу бәйрәмен үткәрергә теләсә, бәйрәмгә кагылышлы бөтен канун-кагыйдәләрне үтәргә тиеш. Килмешәкләр өчен дә, җирле кешеләр өчен дә канун бер булсын»[+].


Изге чатыр өстендәге болыт

15Шаһитлык чатыры, ягъни Изге чатыр корылган көнне аны болыт каплап алды, ә кичтән алып иртәнгә кадәр чатыр өстендә ут-ялкын янып торган кебек булды[+]. 16Бу хәл һаман шулай дәвам итте: көндез чатырны болыт каплап торды, ә төнлә ут янган кебек булды. 17Болыт Изге чатыр өстеннән күтәрелгәндә, исраилиләр юлга кузгала, болыт туктаган урында исә чатырларын корып ял итә иделәр[+]. 18Исраилиләр Раббы күрсәтмәсе буенча юлга чыктылар һәм Аның күрсәтмәсе буенча чатырларын корып ял иттеләр. Болыт чатыр өстендә туктап торган вакытта, алар да кузгалмадылар. 19Болыт чатыр өстендә озак торган вакытта, исраилиләр дә, Раббы әмерен үтәп, юлга чыкмадылар. 20Кайвакыт болыт чатыр өстендә берничә көн торды. Мондый очракта исраилиләр дә Раббы күрсәтмәсе буенча туктап тордылар. Юлга алар Раббы күрсәтмәсе буенча кузгалдылар. 21Кайвакыт болыт чатыр өстендә кичтән алып иртәнгә кадәр генә торды, һәм иртә белән күтәрелә башлауга, алар да юлга чыктылар. Болыт кайчан күтәрелсә, – көндез буламы ул, төнләме, – халык та юлга кузгалды. 22Чатыр өстендә болыт күпме торса, – ике көн, бер ай яки бер елмы, – исраилиләр дә шунда туктап тордылар һәм юлга чыкмадылар, ә инде болыт күтәрелүгә, алар юлга чыктылар. 23Раббы күрсәтмәсе буенча, алар туктап тордылар һәм, Аның күрсәтмәсе буенча, юлга чыктылар. Исраилиләр, шушылай итеп, Раббының Муса аша биргән әмерен үтәделәр.

#### 10


Көмеш быргылар турында

1Раббы Мусага әйтте:

2– Халыкны бергә җыю һәм юлга кузгалу өчен, ике көмеш быргы чүкеп ясат. 3Быргылар кычкырткан вакытта, бөтен халык синең янга – Очрашу чатыры алдына җыелыр[+]. 4Бер генә быргы кычкыртса, синең янга җитәкчеләр, ягъни Исраилнең гаскәрбашлары җыелыр. 5Быргылар хәвефле аваз салуга, көнчыгыш тарафта стан булып урнашкан ыруглар кузгалып китәр[+]. 6Кузгалу турында икенче мәртәбә кычкыртканда, көньяк тарафта урнашкан ыруглар кузгалып китәр. Юлга кузгалу турында быргыларның хәвефле авазы хәбәр итәр[+]. 7Җыелыш җыярга кирәк булганда, быргы кычкыртыгыз, ләкин аның тавышы хәвефле булмасын.

8Быргыларны Һарун угыллары, ягъни руханилар кычкыртырга тиеш. Бу сезнең өчен нәселдән нәселгә күчеп килә торган мәңгелек кагыйдә[+]. 9Сезгә һөҗүм итүче дошманга каршы үз җирегездә сугышка чыкканда, кузгалу турында быргылар кычкыртыгыз. Шул чакта сез Раббы Аллагыз тарафыннан искә алынырсыз һәм дошманнарыгыздан котылып калырсыз[+]. 10Шатлыклы көннәрегездә һәм билгеләнгән бәйрәмнәрегездә, яңа ай туган көннәрдә, тулаем яндыру һәм татулык корбаннарыгызны тәкъдим иткәндә, быргылар уйнатыгыз – үзегез турында Аллаһының исенә төшерү булыр. Мин – Раббы, сезнең Аллагыз[+].


Исраилиләрнең Синай чүленнән китүе

11Икенче елның икенче аенда, айның егерменче көнендә Шаһитлык чатыры өстеннән болыт күтәрелде, 12һәм исраилиләр, Синай чүленнән кузгалып китеп, бер урыннан икенче урынга күчә-күчә, юлларын дәвам иттеләр. Ниһаять, болыт Паран чүленә җитеп туктап калды[+]. 13Раббының Муса аша биргән әмере нигезендә, беренче тапкыр юлга чыгулары иде бу.

14Беренче булып төркемнәргә бүленгән Яһүдә ыругы үзенең байрагы астында кузгалып китте. Яһүдә ыругының гаскәрбашы Амминадаб углы Нахшон иде[+]. 15Исәсхәр ыругының гаскәрбашы Суар углы Нетанел иде. 16Зәбулун ыругының гаскәрбашы Хелон углы Элиаб иде. 17Изге чатыр сүтеп алынганнан соң, Гершон һәм Мерари угыллары, чатырны күтәреп, юлга чыктылар[+].

18Аннары төркемнәргә бүленгән Рубин ыругы үзенең байрагы астында кузгалып китте. Рубин ыругының гаскәрбашы Шедур углы Элисур иде[+]. 19Шимун ыругының гаскәрбашы Суришаддай углы Шелумиел иде. 20Гәд ыругының гаскәрбашы Дегуил углы Эльясаф иде. 21Алардан соң, изге әйберләрне күтәреп, Коһат токымы юлга чыкты. Алар яңа урынга килеп җиткәндә, Изге чатыр инде корылган булырга тиеш иде[+].

22Аннан соң төркемнәргә бүленгән Эфраим ыругы үзенең байрагы астында кузгалып китте. Эфраим ыругының гаскәрбашы Аммиһуд углы Элишама иде[+]. 23Менашше ыругының гаскәрбашы Педаһсур углы Гәмәлиил иде. 24Беньямин ыругының гаскәрбашы Гидеони углы Абидан иде.

25Иң ахырдан төркемнәргә бүленгән Дан ыругы үзенең байрагы астында кузгалып китте. Дан ыругының гаскәрбашы Аммишаддай углы Ахигызыр иде[+]. 26Ашер ыругының гаскәрбашы Өхрән углы Пагиел иде. 27Нәптали ыругының гаскәрбашы Энан углы Ахира иде. 28Төркемнәргә бүленгән исраилиләрнең юлга чыгу тәртибе әнә шундый иде.

29Муса үзенең кайнатасына – мидьяни Регуил углы Хобабка:

– Раббыбыз: «Сезгә бирермен», – дип вәгъдә иткән җирләргә барырга чыгабыз; син дә безнең белән бар, сиңа мөнәсәбәт яхшы булыр; Раббы Исраилгә күп яхшылыклар вәгъдә итә, – диде[+].

30Әмма Хобаб аңа әйтте:

– Бармыйм мин, үз җиремә, туган халкым янына кайтам.

31Муса исә аңа:

– Ташлап китмә безне, син бит чүлдә чатырларны кайда корырга кирәклеген беләсең, безгә күз-колак булырсың. 32Безнең белән бергә барсаң, Раббының безгә күрсәтәчәк барлык яхшылыкларын синең белән бүлешербез, – диде[+].

33Исраилиләр, Раббы тавыннан китеп, өч көн буе юлда булдылар, һәм шул өч көн дәвамында, аларга ял итәр урынны күрсәтер өчен, Раббының Килешү сандыгы алар алдыннан барды. 34Туктаган урыннарыннан кузгалып киткән вакытта, Раббының болыты көндез алар өстендә булды[+].

35Аллаһы сандыгы юлга чыккан саен, Муса:

«Әй Раббы, күтәрел!
Дошманнарың таралып бетсен,
Сине өнәмәүчеләр алдыңнан качып китсен!» – дип әйтә иде[+].

36Аллаһы сандыгы туктаган саен, ул:

«Әй Раббы, меңнәрчә һәм меңнәрчә Исраил халкы янына
кире кайт!» – дип әйтә иде.

#### 11


Исраилиләрнең сукрануы

1Халык үзенең авыр тормышыннан зарланды. Моны ишеткән Раббының ачуы кабарды. Раббының ярсуыннан исраилиләр станының читләрен ут ялмап алды[+]. 2Шуннан соң халык Мусага елап ялварды; Муса, дога кылып, Раббыдан сорагач, ут сүнде[+]. 3Һәм бу урынга Табыгыра[*] дигән исем бирелде, чөнки анда Раббы уты аларның торагын яндырды.

4Халык арасындагы төрле милләт кешеләре аш талымлый башлады, һәм алар белән бергә исраилиләр дә елап зарланырга тотындылар:

– Безне кем ит белән туендырыр?![+] 5Без Мисырда вакытта бушлай ашаган балыкларны, кыяр, кавыннарны, ялпак суган, башлы суган һәм сарымсакларны искә төшерәбез. 6Инде хәлсезләнеп беттек без, ашарга бернәрсә юк, күз алдыбызда манна[*] гына[+].

7Әлеге манна кориандр орлыгына охшаган һәм саргылт төстә иде. 8Халык, әйләнә-тирәдә йөреп, шул маннаны җыя иде дә, кул тегермәнендә тартып яки киледә төеп, аны казанда пешереп ашый яисә оныннан көлчә ясый иде. Аның тәме зәйтүн маенда пешерелгән көлчәне хәтерләтә иде[+]. 9Төнлә чык төшкән вакытта, станга манна да ява иде.

10Муса һәр гаиләнең үз чатыры алдында яшь түгүен ишетте. Раббының моңа бик нык ачуы кабарды, Муса да борчуга төште. 11Муса Раббыга әйтте:

– Ни өчен Син мине – Үз колыңны газаплыйсың? Ни өчен мин Синең күз алдыңда шәфкать казанмадым һәм нигә Син бөтен халыкның авырлыгын минем өстемә йөкләдең? 12Бу халыкны үземнең карынымда мин йөрттемме әллә, аны мин тудырдыммы әллә?! Ни өчен Син миңа: «Сабыйны күтәреп йөрткән бала караучы сыман, аларны күтәреп йөрт – аталарына бирергә ант иткән җиргә алып бар!» – дип әйттең? 13Бу кадәр халыкны ашату өчен, кайдан ит алыйм?! Алар бит: «Безгә ашарга ит бир!» – дип, миннән елап сорыйлар. 14Шушы халыкны мин берүзем генә кайгырта алмыйм – минем өчен бу гаять авыр йөк[+]. 15Әгәр миңа шундый мөнәсәбәттә икәнсең, мине үтерүең яхшырак булыр – Синең күз алдыңда шәфкать казанган булсам, нинди бәлагә таруымны күрмәм ул чакта[+].


Мусаның җитмеш өлкәнне сайлавы

16Раббы Мусага:

– Халыкның җитәкчеләре һәм түрәләре дип саналган Исраил өлкәннәреннән[†] җитмеш кешене Очрашу чатыры янына чакырып китер, һәм алар шунда синең яныңа килеп бассыннар[+]. 17Мин, төшеп, синең белән сөйләшермен һәм синдә булган Рухның бер өлешен алар өстенә салырмын. Шуннан соң халыкның йөген син ялгызың гына күтәрмәссең, синең белән бергә алар да күтәрерләр, – диде[+].

18– Халыкка әйт: «Иртәгәге көнгә пакьләнегез, иртәгә сез ит ашарсыз. Чөнки сез: „Кем безгә ит ашатыр?! Мисырда хәлебез яхшырак иде!“ – дип еладыгыз, һәм Раббы шуны ишетте. Менә хәзер Раббы сезгә ашарга ит бирер[+]. 19-20Сез аны бер, ике, биш, ун, егерме көн генә дә түгел, ай буе – борын тишегегездән кире чыкканчы һәм күңелегез болганганчы ашарсыз. Чөнки сез үз арагызда булган Раббыны кире кактыгыз һәм: „Нигә Мисырдан киттек икән?!“ – дип, Аның алдында еладыгыз».

21Муса әйтте:

– Минем янда җәмгысы алты йөз мең җәяүле ир-ат, ә Син: «Мин аларга ай буе ит ашатачакмын!» – дисең[+]. 22Бар булган терлекне суйсаң һәм диңгездәге бар балыкны тотып бетерсәң дә, аларны туйдырырлык түгел.

23Раббы Мусага әйтте:

– Әллә Раббының кулы кыска дип уйлыйсыңмы?! Сиңа әйткән сүзем тормышка ашырмы, юкмы икәнен хәзер күрерсең[+].

24Муса, чыгып, Раббы сүзләрен халыкка җиткерде һәм, халыкның өлкәннәреннән җитмеш кешене җыеп, Изге чатыр тирәли бастырды. 25Шунда Раббы, болытта төшеп, аның белән сөйләште һәм Мусада булган Рухның бер өлешен шул җитмеш өлкәнгә тапшырды. Үзләренә Рух иңгәч, алар пәйгамбәрлек иттеләр, әмма шуннан соң пәйгамбәрлек итүдән туктадылар.

26Җитмеш өлкәннең икесе, Элдад һәм Медад, станда калдылар, Изге чатыр янына чыкмадылар. Әмма аларга да Рух иңеп, алар да пәйгамбәрлек иттеләр. 27Бер яшүсмер, Муса янына килеп:

– Элдад белән Медад станда пәйгамбәрлек итәләр, – дип хәбәр салды.

28Яшь чагыннан ук Мусаның ярдәмчесе булган Нун углы Ешуа:

– Әфәндем Муса, туктат аларны! – диде.

29Муса исә, аңа җавап итеп:

– Син мине шул рәвешле якламакчы буласыңмы?! Раббы Үзенең бар халкына Рухын иңдереп, аларның бөтенесе пәйгамбәргә әйләнсә иде! – диде.

30Муса үзе һәм аның белән бергә Исраил өлкәннәре станга кире кайттылар.


Раббыдан бүдәнәләр

31Менә Раббы җил кузгатты, һәм шул җил диңгез ягыннан бүдәнәләр очыртып китерде. Станның һәр тарафында, бер көнлек юл ераклыгында, әйләнә-тирәдә ике терсәк[*] калынлыгында өем-өем булып бүдәнәләр ята иде[+]. 32Халык исә шул көнне һәм төн буе, шулай ук икенче көнне бүдәнә җыйды. Иң аз дигәндә дә һәркайсы ун хомер[*] бүдәнә җыйды һәм аларны стан тирәли җәеп таратты. 33Әмма кешеләр, итне авызларына алып, чәйнәп йотарга да өлгермәделәр – Раббының халыкка ачуы кузгалып, аларга Ул үләт зәхмәте җибәрде. 34Ул урынга Кыйбрут-Һаттава[*] дип исем куштылар, чөнки анда ач күзле кешеләрне күмделәр.

35Халык Кыйбрут-Һаттавадан Хасеротка таба юлга чыкты һәм шунда җитеп туктады[+].

#### 12


Мәрьям белән Һарунның шелтәсе

1Мәрьям белән Һарун Мусаны хәбәши хатынга өйләнгән өчен әрләделәр. 2Алар:

– Әллә Раббы Муса аша гына сөйләдеме?! Безнең аша сөйләмәдеме Ул әллә?! – диделәр, һәм Раббы моны ишетте.

3Муса исә дөньядагы барлык кешеләрдән иң тыйнагы иде.

4Раббы кинәт Мусага, Һарунга һәм Мәрьямгә:

– Өчегез дә Очрашу чатыры янына чыгыгыз, – диде, һәм өчесе дә чыктылар.

5Аннары Раббы болыт баганасы булып төште дә, чатыр алдында туктап, Һарун белән Мәрьямне чакырып алды – тегеләр икесе дә килделәр. 6Раббы аларга:

«Әйтәсе сүзләремне тыңлагыз!
Әгәр сезнең арада Раббы пәйгамбәре булса,
Мин, күренешләр иңдереп, аңа шулай Үземне белдерәм,
аның белән төштә сөйләшәм, – диде. –[+]
7Әмма колым Муса белән Мин алай эшләмим,
чөнки Мин аңа Үз биләмәмне ышандырып тапшырдым[+].
8Мин аның белән йөзгә-йөз карап,
табышмаклар белән түгел, ачыктан-ачык сөйләшәм,
һәм ул Раббының сурәтен күрә.
Шулай булгач, ничек итеп сез, курыкмыйча, колым Мусаны гаепли аласыз?!»[+]

9Раббы бик нык ачуы чыккан хәлдә алар яныннан китеп барды, 10һәм болыт чатырдан ерагайды. Шунда Мәрьямнең бөтен тәне, кар белән капланган кебек, йогышлы тире авыруыннан ап-ак булып калды. Һарун Мәрьямгә карады һәм аңарда йогышлы тире авыруын күрде[+]. 11Мусага ул:

– Хуҗам! Ялварып сорыймын: акылсызлык белән эшләнгән гөнаһыбыз өчен җәза бирмә безгә. 12Туганда ук ярты гәүдәсе черегән үле бала кебек итмә бу хатынны, – диде.

13Һәм Муса:

– Әй Аллам, аны савыктырчы! – дип, Раббыга ялварды.

14Раббы Мусага әйтте:

– Атасы Мәрьямнең йөзенә төкергән очракта, Мәрьям җиде көн дәвамында хурлык кичергән булыр иде. Шулай булгач, җиде көнгә аны станнан читкәрәк алып китегез, аннары ул кире кайтсын[+].

15Мәрьям җиде көн станнан читтә булды, һәм, Мәрьям кайтмыйча, халык юлга чыкмады.

#### 13


Мусаның Кәнган җиренә күзәтчеләр җибәрүе

1[•]Аннары халык, Хасероттан кузгалып, Паран чүленә җитте һәм шунда чатырларын корып урнашты[+]. 2Раббы Мусага әйтте:

3– Исраилиләргә Мин бирәсе Кәнган[†] җирләрен карап кайтыр өчен, кешеләр җибәр – һәр ыругтан берәр җитәкче барсын[+].

4Муса, шулай итеп, Раббы күрсәтмәсе буенча, шул кешеләрне Паран чүленнән Кәнганга җибәрде. Исраилиләрнең җитәкчеләре булган әлеге кешеләрнең[+] 5исемнәре түбәндәгечә:

Рубин ыругыннан – Зәкүр углы Шаммуа;

6Шимун ыругыннан – Хори углы Шафат;

7Яһүдә ыругыннан – Ифунни углы Кәлеб;[+]

8Исәсхәр ыругыннан – Йосыф углы Игәл;

9Эфраим ыругыннан – Нун углы Һошея;

10Беньямин ыругыннан – Рафу углы Палти;

11Зәбулун ыругыннан – Соди углы Гәддиел;

12Йосыф углы Менашше ыругыннан – Суси углы Гәдди;

13Дан ыругыннан – Гемалли углы Аммиел;

14Ашер ыругыннан – Микәил углы Сетур;

15Нәптали ыругыннан – Вуфси углы Нахби;

16Гәд ыругыннан – Махи углы Гәвел.

17Кәнган җирен карап кайтыр өчен, Муса җибәргән кешеләр әнә шулар. (Нун углы Һошеягә Муса яңа исем бирде – аны Ешуа дип атады.)[+]

18Кәнган җирен карарга җибәргәндә, Муса аларга әйтте:

– Нәгеб чүле аша шушы таулы илгә барыгыз. 19Аның нинди җир икәнен, анда нинди халык яшәвен, аның көчлеме яки көчсезме, зурмы яки кечкенәме булуын карагыз. 20Ул халык яши торган җир нинди – яхшымы яисә начармы? Яши торган шәһәрләре нинди? Алар чатырларда яшиме яисә ныгытмалардамы? 21Ул җирнең туфрагы нинди – уңдырышлымы яки уңдырышсызмы? Анда агачлар үсәме, юкмы? Кыю булыгыз һәм ул җирнең җимешләрен алып кайтыгыз.

(Бу – йөзем өлгергән вакыт иде.)

22Шуннан алар китеп бардылар һәм, Сыйн чүленнән башлап, Лебо-Хамат[*] янындагы Рәхуб шәһәренә кадәр җиткәнче, бөтен җирне карап-тикшереп чыктылар. 23Аннары, Нәгеб чүлен үтеп, Анак угыллары Ахиман, Шешай һәм Талмай яшәгән Хебрунга барып җиттеләр. (Хебрун Мисырдагы Соган шәһәреннән җиде ел элегрәк төзелгән булган.)[+] 24Аннары Эшкүл[*] үзәнлегенә төштеләр һәм анда ботагы белән бергә бер тәлгәш йөзем өзеп алдылар, аны, колгага беркетеп, ике кеше күтәреп барды. Шулай ук анар һәм инҗир җимешләре дә өзеп алдылар[+]. 25Йөзем тәлгәше өзеп алган урынны исраилиләр Эшкүл үзәне дип атадылар. 26Әлеге җирләрне үз күзләре белән күргән исраилиләр кырык көннән соң кире кайттылар.


Күзәтчеләрнең хисабы

27Паран чүлендәге Кадышка – Муса, Һарун һәм Исраил халкы янына әйләнеп кайткач, күзәтчеләр бөтен күргән-белгәннәрен аларга сөйләп бирделәр, шул җирдән алып кайткан җимешләрне күрсәттеләр. 28Алар Мусага:

– Син җибәргән якларда булдык без, – диделәр. – Ул җирдә чынлап та сөт вә бал ага икән, менә ул җирнең җимешләре. 29Әмма ул җирдә яшәүче халык көчле, шәһәрләре ныгытылган һәм бик зур; без анда Анак угылларын да күрдек. 30Амалыкыйлар – Нәгебтә, хиттиләр, явүсиләр һәм амориләр – таулы илдә, ә кәнганиләр исә диңгез буйларында һәм Үрдүн елгасы тирәсендә яши[+].

31Мусаны әйләндереп алган халыкны тынычландырмакчы булып, Кәлеб:

– Әйдәгез, һөҗүм итеп, ул җирне басып алыйк, бездә көч җитәрлек бит! – диде[+].

32Әмма аның белән бергә барганнар:

– Без ул халыкка һөҗүм итә алмыйбыз, чөнки алар бездән көчлерәк, – диделәр[+] 33һәм үзләре карап кайткан җир турында исраилиләр арасында яман хәбәр тарата башладылар: «Без карап кайткан ул җир үзендә яшәүчеләрне йота икән, һәм анда яшәүчеләрнең барысы да зур гәүдәлеләр[+]. 34Без анда әзмәвердәй кешеләр күрдек (Анак угыллары әзмәверләр[*] токымыннан иде). Алар янында без чикерткәләр кебек кенә идек. Алар да безне шундый итеп күрделәр»[+].

#### 14


Исраилиләрнең баш күтәрүе

1[•]Бу хәбәрне ишетеп, исраилиләр тавыш куптардылар, бар халык төне буе елап чыкты. 2Исраилиләр, Муса белән Һаруннан зарланып, аларга:

– Мисыр җирендә яки шушы чүлдә үлеп кына калсак иде![+] 3Ни өчен Раббы безне шул җиргә алып бара соң? Анда без кылычтан кырылачакбыз, хатыннарыбыз һәм балаларыбыз дошманга әсир төшәчәк. Мисырга әйләнеп кайтсак, яхшырак булмасмы?

4Бер-берсенә алар:

– Үзебезгә җитәкче сайлыйк та кире Мисырга әйләнеп кайтыйк, – диештеләр[+].

5Шунда Муса белән Һарун бөтен Исраил халкы алдында йөзләре белән җиргә капландылар[+]. 6Кәнган җирен карап кайтучылардан Нун углы Ешуа һәм Ифунни углы Кәлеб, өсләрендәге киемнәрен ертып,[+] 7Исраил халкына:

– Без карап кайткан җирләр искиткеч яхшы. 8Әгәр Раббы бездән канәгать булса, сөт һәм бал агып торган шул җиргә алып барып, аны безгә бирер. Ул шундый җир ки, анда сөт вә бал ага. 9Тик Раббыга каршы баш күтәрмәгез һәм ул җирдә яшәүче халыктан курыкмагыз, чөнки без аларны икмәк ашагандай ашап бетерәчәкбез. Аларның яклаучысы юк инде, ә Раббы – безнең белән, шуның өчен алардан куркырга кирәкми, – диделәр[+].

10Әмма кешеләр:

– Аларны таш атып үтерергә кирәк! – диде.

Шулвакыт Очрашу чатырында исраилиләр алдында Раббы шөһрәте пәйда булды;[+] 11һәм Раббы Мусага әйтте:

– Кайчанга кадәр бу халык Мине кире кагачак?! Алар арасында кылган барлык могҗизаларны күреп тә, кайчанга кадәр алар Миңа ышанмас икән?! 12Аларны Мин үләт җибәреп кырачакмын, синнән исә алардан күпкә бөегрәк һәм көчлерәк халык тудырачакмын[+].

13Муса исә Раббыга әйтте:

– Бу халыкны Син, күпме көч куеп, мисырлылар арасыннан алып чыктың. Бу хакта ишеткәч, 14мисырлылар Кәнган җирендә яшәүчеләргә дә сөйләячәкләр бит. Кәнганиләр Син Раббының шушы халык арасында икәнен беләләр, чөнки Син, Раббы, бу халык белән йөзгә-йөз очрашасың. Синең болытың алар өстендә тора, һәм Син көндез болыт баганасында, төнлә ут баганасында алар алдыннан барасың[+]. 15Әгәр Син бу халыкны бер кешене үтергәндәй кырып бетерәсең икән, ул чакта Синең ни эшләвеңне ишеткән халыклар: 16«Раббы ант эчеп вәгъдә иткән җиргә бу халыкны китереп җиткерә алмады һәм шунлыктан аны чүлдә һәлак итте», – диячәкләр[+]. 17Инде хәзер Үзеңнең кодрәтеңне күрсәт![+] 18Син бит Үзең: «Раббы – сабыр-түзем вә үтә мәрхәмәтле[†], гаеп эшләрне вә җинаятьләрне[†] кичерүче, әмма гаеплеләрне җавапка тартучы, аталарының гөнаһлары өчен өченче, дүртенче буынга кадәр балаларына җәза бирүче», – дип әйттең. 19Мисырдан чыккан көннән башлап, бүгенгә кадәр бу халыкны ничек кичергән булсаң, хәзер дә Үзеңнең бөек мәрхәмәтең белән бу халыкның гөнаһын кичер!

20-21[•]Раббы, шунда аңа җавап итеп:

– Синең үтенечең хакына Мин аларны кичерәм, – диде. – Үземнең бар булуым һәм дан-шөһрәтемнең бөтен җирне каплап алуы белән ант итәм: Минем даным бөтен җиргә таралачак;[+] 22Мисырда һәм чүлдә Минем данымны – могҗизалы галәмәтләремне күреп тә, Мине ничә мәртәбә сынаган һәм сүзләремә колак салмаган кешеләр, 23Мине кире какканга күрә, Мин, ант эчеп, аталарына вәгъдә иткән ул җирләрне күрмәячәк[+]. 24Әмма колым Кәлебне, Миңа карата башка мөнәсәбәттә һәм хыянәтсез булганы өчен, үзе барып кайткан шул якларга алып барачакмын, һәм аның нәселе ул җирне биләмә итеп алачак[+]. 25Амалыкыйлар һәм кәнганиләр үзәнлектә яшиләр; иртәгә кире борылыгыз һәм Камышлы диңгез[†] буендагы чүлгә китегез.

26Раббы Муса белән Һарунга әйтте:

27– Бу явыз халык кайчангача Миннән зарланыр икән?! Миннән зарланганда, исраилиләрнең нәрсә дип сукрануларын ишетәм Мин. 28Аларга син, Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм: Мин сезгә сораганыгызны бирәм! 29Сезнең гәүдәләрегез шушы чүлдә ятып калачак. Яше егермедән узган һәм исемлеккә кергәннәр, Миннән зарланган өчен, һәммәсе ятып калачак[+]. 30Мин, кулымны күтәреп, сезне урнаштырырга ант иткән ул җиргә Ифунни углы Кәлеб һәм Нун углы Ешуадан башка берегез дә кермәячәк[+]. 31Ә менә сез: „Дошман кулына әсир төшәрләр“, – дип сөйләгән балаларыгызны исә Мин сез кире каккан җиргә алып керәчәкмен, һәм алар аны үз күзләре белән күрәчәк. 32Ә сезнең гәүдәләрегез шушы чүлдә ятып калачак. 33Балаларыгыз исә кырык ел буе чүлдә каңгырып йөриячәк һәм һәрбарчагыз шунда һәлак булганчыга кадәр сезнең хыянәтегез өчен михнәт чигәчәк[+]. 34Сез ул җирне кырык көн карап йөрдегез, һәм шул көннәр хисабынча, һәр көн өчен бер ел исәбеннән, ягъни кырык ел дәвамында, гөнаһларыгыз өчен михнәт чигәчәксез. Менә шуннан соң инде Минем тарафтан кире кагылуның нәрсә икәнлеген яхшы беләчәксез»[+]. 35Мин – Раббы, һәм Миңа каршы баш күтәргән бу явыз халыкка нәкъ әйткәнемчә эшләячәкмен; бу чүлдә аларның һәммәсе һәлак булачак һәм үлеп бетәчәк.

36-37Муса Кәнган җирен карарга җибәргән һәм, кайткач, ул җир турында яман хәбәрләр таратып, Мусага каршы халыкны котырткан кешеләр Раббыдан килгән үләттән кырылып беттеләр. 38Ул җирне карарга баручылардан бары тик Нун углы Ешуа белән Ифунни углы Кәлеб кенә исән калдылар[+].

39[•]Муса шушы сүзләрне Исраил халкына җиткергәч, алар хәсрәткә калды. 40Иртәгесен исраилиләр, таңнан торып, таулы илгә таба юнәлделәр.

– Раббы вәгъдә иткән якларга барабыз без; гөнаһ кылганыбызны аңладык, – диде алар.

41Әмма Муса аларга:

– Ни өчен сез Раббы күрсәтмәсенә каршы киләсез, бу эш уңышлы чыкмаячак, – диде. – 42Бармагыз анда, чөнки Раббы сезнең янда түгел, шунлыктан дошманнар сезне җиңәчәк. 43Сезгә каршы күтәреләчәк амалыкыйлар һәм кәнганиләр кылычыннан кырылырсыз, чөнки сез Раббыдан йөз чөердегез, шуңа күрә Раббы сезнең янда булмаячак[+].

44Шулай да алар, батырчылык итеп, таулы илгә таба киттеләр. Муса да, Раббының Килешү сандыгы да станда калды. 45Әлеге таулы якларда яшәүче амалыкыйлар белән кәнганиләр, исраилиләр каршына таулардан төшеп, аларны туздырып ташладылар да, Хормага җиткәнче, артларыннан куа бардылар[+].

#### 15


Төрле корбаннар китерү кагыйдәләре

1Раббы Мусага әйтте:

2-3– Исраилиләргә игълан ит: «Мин сезгә биргән җиргә барып урнашканнан соң, вак яки эре терлектән яндыру корбаны – тулаем яндыру яки татулык корбаны, әйткән нәзерне үтәү өчен, ихтыяри яисә билгеләнгән бәйрәмнәрдә китерелә торган корбанны тәкъдим итегез; бу корбаннарның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер[+]. 4Раббыга корбан китерүче, шуларга өстәп, бер һин[*] зәйтүн маеның дүрттән бер өлешенә бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан бер өлешен кушып, икмәк бүләге китерсен. 5Тулаем яндыру корбаны һәм татулык корбаны итеп китерелгән һәр бәрән белән бергә һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләге дә китерегез.

6Ә инде сарык тәкәсен корбан иткәндә, бер һин зәйтүн маеның өчтән бер өлешен алып, бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан ике өлешенә кушыгыз да икмәк бүләге, 7шулай ук һиннең өчтән бер өлеше күләмендә шәраб бүләге китерегез. Бу корбаннарның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер.

8-10Тулаем яндыру корбаны итеп, яки нәзерне үтәү өчен, яисә татулык корбаны итеп, яшь үгез китергәндә, ярты һин зәйтүн мае алып, бер эфа сыйфатлы бодай онының уннан өч өлешенә кушыгыз да икмәк бүләге, шулай ук ярты һин шәраб бүләге китерегез. Утта яндырылган бу корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер[+][+]. 11Корбан ителгән үгез, сарык тәкәсе, тәкә бәрән яки кәҗә бәрәне белән бергә һәрвакыт шуларны китерегез. 12Моны сез корбанлык малның санына карап эшләгез.

13Тәмле исе Раббының күңеленә хуш килерлек итеп яндыру корбаны китергәндә, һәрбер исраили шушы кагыйдәләр буенча эш итсен. 14Әгәр берәр килмешәк яисә сезнең арада яшәүчеләрдән кем дә булса Раббы күңеленә хуш килердәй яндыру корбаны китерергә теләсә, сезнеңчә эш итсен. 15Сезнең өчен дә, арагызда яшәүче килмешәкләр өчен дә кагыйдә бер булсын. Бу кагыйдә сезнең һәм киләчәк буыннарыгыз өчен мәңгелек. Раббы алдында сез дә, килмешәкләр дә тигездер;[+] 16карар-кануннар сезнең һәм сезнең арада яшәүче килмешәкләр өчен – бер».

17Раббы Мусага әйтте:

18-19– Исраилиләргә игълан ит: «Мин алып барасы җиргә аяк баскач, шул җирнең икмәген ашаганда, икмәкнең бер өлешен Раббыга тәкъдим итегез[+]. 20Яңа уңыштан, беренче оннан пешерелгән көлчәне ындырдагы ашлыктан китерелгән бүләк кебек тәкъдим итегез. 21Беренче камырдан пешерелгәнне сез буыннан-буынга Раббыга бүләк итегез.


Уйламыйча эшләнгән ялгышлар өчен корбан китерү кагыйдәләре

22Сез яки киләчәктә нәсел варисларыгыз, ялгышып, Раббы Мусага биргән боерыкларның берәрсен –[+] 23Раббының Муса аша сезгә җиткергән ниндидер боерыгын Ул аны сезгә биргән көннән башлап үтәмисез икән, менә нәрсә эшләргә кирәк: 24әгәр бу ялгышлык Исраил халкының игътибарсызлыгы аркасында эшләнә икән, ул чагында бөтен җәмәгатьчелек, тулаем яндыру корбаны итеп, бер үгез бозау һәм аның белән бергә тиешле булган икмәк һәм шәраб бүләген тәкъдим итсен – корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер. Шуңа өстәп, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерелергә тиеш[+]. 25Рухани бөтен Исраил халкы өчен гөнаһтан арындыру йоласын башкарачак, һәм аларның гөнаһлары кичереләчәк, чөнки бу – ялгышлык белән эшләнгән эш, һәм белми кылынган бу гамәлләре өчен инде алар Раббыга яндыру корбаны һәм гөнаһ йолу корбаны китерделәр. 26Бөтен Исраил халкының һәм алар арасында яшәүче килмешәкләрнең гөнаһлары кичереләчәк, чөнки бу эш халыкның ялгышлыгы белән килеп чыкты.

27Әгәр кем дә булса ялгышлык белән гөнаһ эшли икән, ул чагында бу кеше, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер яшьлек кәҗә китерергә тиеш[+]. 28Ялгышлык белән гөнаһ эш кылган кеше өчен рухани Раббы алдында гөнаһтан арыну йоласын башкарыр, һәм әлеге кеше кичерелер. 29Ялгышлык белән гөнаһ эш кылган Исраил кешесе өчен дә, сезнең арада яшәүче килмешәк өчен дә канун бер булсын[+].

30Әгәр җирле кеше яки килмешәкләрдән берәрсе белә торып гөнаһ эшли икән, ул кеше Раббыны хурлаган була, һәм андый кеше үз халкы арасыннан юк ителергә тиеш,[+] 31чөнки Раббы сүзенә җирәнеп караган һәм Аның боерыкларын бозган санала; андый кеше юк ителәчәк, аның гөнаһы үз өстендә булачак».


Шимбә көн[†] кагыйдәләрен бозган өчен җәза

32Чүлдә чакта исраилиләр шимбә көнне утын җыеп йөрүче кешене очраттылар да,[+] 33-34тотып алып, Муса белән Һарун һәм Исраил җәмәгате каршына китереп бастырдылар. Әлеге кеше нишләргә икәнен белмәгәнгә күрә, аны сак астына куйдылар[+]. 35Раббы Мусага әйтте:

– Бу кеше үтерелергә тиеш; халык аны станнан читкә алып чыксын да таш атып үтерсен[+].

36Шуннан соң халык аны станнан читкә алып чыкты да, Раббы Мусага әмер иткәнчә, таш атып үтерде.


Киемдәге чуклар турында

37Раббы Мусага әйтте:

38– Исраилиләргә әйт: «Үзегез дә, сезнең киләчәк буыннар да кием итәгенә чуклар таксын, һәм һәр чукта зәңгәр җеп булсын[+]. 39Сез, шул чукларга карап, Раббының барлык боерыкларын истә тотарсыз, аларны үтәрсез, йөрәк һәм күз азгынлыгына бирелмәссез. 40Сез, шушылай итеп, Минем барлык боерыкларымны хәтерегездә тотарсыз, аларны үтәрсез һәм Аллагыз алдында изге булырсыз[+]. 41Мин – Раббы, сезнең Аллагыз. Сезнең Аллагыз булу өчен, Мин сезне Мисыр җиреннән алып чыктым. Мин – Раббы, сезнең Аллагыз»[+].

#### 16


Корахның Мусага һәм Һарунга каршы фетнәсе

1[•]Леви углы Коһат тудырган Исһарның углы Корах һәм Рубин ыругыннан Элиаб угыллары Датан вә Абирам белән Пелет углы Он[+] 2Мусага каршы баш күтәрделәр. Исраил халкының ике йөз юлбашчысы да аларга кушылды. Әлеге юлбашчылар халык арасында дан казанган, дәрәҗәле кешеләр иде. 3Муса белән Һарунга каршы чыгып, алар әйттеләр:

– Җитәр сезгә! Халкыбызның һәр кешесе изгедер, һәм Раббы – халык арасындадыр. Ни өчен сез үзегезне Раббы халкыннан өстен куясыз?![+]

4Моны ишеткәч, Муса йөзе белән җиргә капланды[+]. 5Корахка һәм аның тарафдарларына ул:

– Иртәгә таңда Раббы кемнең Аныкы һәм изге булуын, кемгә Раббыга якынлашырга яравын күрсәтер. Раббы кемне сайлап алса, шул Аңа якынлаша алыр, – диде. –[+] 6Ә сез, Корах һәм аның тарафдарлары, менә нәрсә эшләгез: хуш исле сумала-майлар төтәсли торган савытлар алыгыз да 7иртәгә шуларга утлы күмер һәм күмер өстенә Раббы алдында хуш исле сумала-майлар салыгыз. Раббы кемне сайласа, шул изге булыр. Леви угыллары, җитәр сезгә![+]

8Корахка Муса тагын болай диде:

– Әй Леви угыллары, тыңлагыз! 9Раббы чатырында эшләсеннәр, халыкка хезмәт итсеннәр, җәмәгать алдында булсыннар дип, Исраил Алласы сезне, барча исраилиләрдән аерып алып, Үзенә якынлаштырды – бу сезгә азмы әллә?![+] 10Ул сине, Корах, синең белән бергә барлык туганнарыңны – Леви угылларын – Үзенә якынлаштырды; шуның өстенә, сез тагы руханилыкны да дәгъвалыйсыз. 11Син һәм синең тарафдарларың Раббыга каршы баш күтәрәсез. Һарунга нәрсә булган, сез нигә аңа карата ризасызлык белдерәсез?![+]

12Аннары Муса Элиаб угыллары Датан белән Абирамны чакырырга кеше җибәрде, әмма алар:

– Синең алдыңа бармыйбыз! – дип җавап кайтарды. – 13Безне сөт вә бал агып торган җирдән алып чыгып, чүлдә үтерергә ният коруың җитмәгәнме?! Инде хәзер безнең өстән хакимлек итмәкче буласыңмы?![+] 14Син безне сөт вә бал агып торган җиргә алып бармадың, безгә кырлар, йөзем бакчалары бирмәдең. Син бу кешеләрне алдарга телисеңме?! Синең алдыңа бармыйбыз без!

15Муса, бик нык ачуы чыгып, Раббыга әйтте:

– Алар китергән бүләкләргә күзеңне дә салма. Мин аларның һичберсенә явызлык эшләмәдем, һичберсенең хәтта ишәген дә алмадым[+].

16Корахка Муса:

– Иртәгә син үзең дә, барча тарафдарларың да Раббы алдында булыгыз. Һарун да шунда килер. 17Ике йөз илле юлбашчының һәммәсе үзенең сумала-майлар көйрәтү савытын алсын да, эченә хуш исле сумала-майлар салып, Раббы каршына китерсен. Син дә үзеңнең савытыңны алып кил, Һарун да алып килер.

18Һәм һәрберсе, үзенең сумала-майлар көйрәтү савытын алып, эченә утлы күмер, күмер өстенә хуш исле сумала-майлар салып, Муса һәм Һарун белән бергә Очрашу чатыры алдына килеп басты. 19Корах аларга каршы үзенең бөтен тарафдарларын Очрашу чатыры алдына туплагач, бар җәмәгатьнең күз алдында Раббы даны пәйда булды.

20-21Муса белән Һарунга шунда Раббы:

– Бу халыктан читкәрәк китегез, – диде. – Мин аларны күз ачып йомганчы юк итәчәкмен[+].

22Алар исә, йөзләре белән җиргә капланып, Раббыга ялварырга тотындылар:

– И Аллаһы, һәр тереклек иясенә сулыш бирүче Аллаһы! Бер кеше эшләгән гөнаһ өчен Син бөтен халыкка ачу белдерәсеңме?![+]

23Раббы Мусага болай диде:

24– Халыкка әйт: «Корах, Датан һәм Абирамның торак урыннарыннан читкәрәк китегез».

25Муса торды да Датан белән Абирамга таба юнәлде, аның артыннан Исраил өлкәннәре дә иярде. 26Муса халыкка:

– Бу яман кешеләрнең чатырларыннан ерактарак торыгыз һәм, гөнаһлары аркасында һәлак булмас өчен, аларның һичнәрсәсенә дә кагылмагыз[+].

27Корах, Датан һәм Абирам чатырларыннан халык читкә китте. Датан һәм Абирам исә хатыннары, угыллары вә кечкенә балалары белән чатырлары алдына чыгып бастылар.

28Муса әйтте:

– Менә хәзер сез, бу эшләрне башкару өчен, мине Раббы җибәргәнне белерсез – мин бит боларны үз теләгем белән эшләмим. 29Әгәр алар барлык кешеләр кебек табигый үлем белән үлеп китсә һәм аларның язмышы башкалар язмышы кебек булса, димәк, мине Раббы җибәрмәгән дигән сүз[+]. 30Әмма инде Раббы, гадәттән тыш хәл кылып, җир ярылса һәм аларны бар мөлкәте белән бергә йотса, алар тереләй үлеләр дөньясына[†] убылып төшсә, димәк, болар – Раббыны кире каккан кешеләр[+].

31Мусаның шушы сүзләрне әйтеп бетерүе булды, тегеләрнең аяк астында җир ярылып та китте; 32һәм, авызын ачып, аларның үзләрен, гаиләләрен, Корахның барлык тарафдарларын һәм бөтен малларын йотты. 33Алар бар мөлкәте белән бергә үлеләр дөньясына тереләй убылып төштеләр; упкын авызы ябылды, һәм алар, шушылай итеп, халык арасыннан юк булдылар[+]. 34Әйләнә-тирәдәге бар халык, тегеләрнең ачы тавышын ишетүгә:

– Безне дә җир йотмагае! – дип кычкыра-кычкыра качып киттеләр.

35Хуш исле сумала-майлар китергән теге ике йөз илле кеше дә Раббы иңдергән уттан һәлак булды[+].

36Раббы Мусага әйтте:

37– Рухани Һарун углы Элгазар болай итсен: янып үлгәннәрнең сумала-майлар төтәсләү савытларын җыеп алсын да күмерен түксен, чөнки сумала-майлар төтәсләү савытлары хәзер изгедер. 38Гөнаһлары аркасында үлемгә дучар ителгәннәрнең сумала-майлар төтәсләү савытларын мәзбәхне капларлык итеп чүкеп юкарт. Раббы алдына китерелгәнгә, бу савытлар изге хәзер. Инде алар исраилиләр өчен кисәтү билгесе булсын.

39Рухани Элгазар яндырылган кешеләрнең сумала-майлар төтәсли торган бакыр савытларын җыеп алды, аннары аларны мәзбәхне капларлык итеп чүкеп юкарттылар. 40Шулай итеп, Раббының Муса аша рухани Элгазарга әйтелгән боерыгы гамәлгә ашты. Исраилиләр өчен бу – кисәтү булды: Һарун нәселеннән кала бер кеше дә Раббы алдында хуш исле сумала-майлар төтәсләргә тиеш түгел, югыйсә ул, Корах һәм аның тарафдарлары кебек, һәлак булачак[+].

41Икенче көнне бөтен Исраил халкы, Муса белән Һаруннан зарланып:

– Раббының халкын сез һәлак иттегез! – диде.

42Муса белән Һарунга каршы тупланган бер мәлдә, халык Очрашу чатырына таба борылып караса, чатырны болыт каплап алган – Раббы шөһрәте пәйда булган. 43Муса белән Һарун Очрашу чатыры алдына килделәр, 44һәм Раббы Мусага:

45– Бу халыктан читкәрәк китегез – Мин аларны хәзер күз ачып йомган арада юк итәм! – диде.

Әмма Муса һәм Һарун йөзләре белән җиргә капландылар[+].

46Муса Һарунга әйтте:

– Кулыңа сумала-майлар көйрәтү савытын ал һәм, мәзбәхтән күмер салып, хуш исле сумала-майлар өстә дә халык янына ашык – аларны гөнаһларыннан пакьлә. Чөнки Раббының халыкка ачуы чыкты – үләт зәхмәте ябырылды[+].

47Һарун, Муса әйткәнчә, сумала-майлар көйрәтү савытын алып, халыкка таба йөгерде. Ә халык арасында инде үләт башланган иде, һәм ул, хуш исле сумала төтәсләп, халыкны гөнаһтан арындыру йоласын үтәде. 48Һарун үлеләр белән тереләр арасында басып торды, һәм үләт тукталды[+]. 49Корах фетнәсендә үлгәннәрне исәпләмәгәндә, үләттән ундүрт мең җиде йөз кеше кырылды. 50Үләт тукталганнан соң, Һарун Очрашу чатыры алдына – Муса янына кайтты.

#### 17


Һарун кул таягының чәчәк атуы

1Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләр белән сөйләш тә, һәр ыругтан берәр данә исәбеннән юлбашчылардан унике юл таягы җыеп алып, һәрберсенең исемен үз таягына язып куй, 3ә Леви ыругы таягына Һарун исемен яз. Һәр ыруг башлыгыннан берәр таяк булырга тиеш. 4Ул таякларны Очрашу чатырындагы Боерыклар сандыгы алдына – Мин сезгә күренгән урынга куй[+]. 5Мин кемне сайласам, шуның таягы бөреләнәчәк – шушылай итеп, Мин исраилиләрнең сездән зарлануына чик куячакмын.

6Муса әлеге сүзләрне исраилиләргә җиткерде, һәм ыруг җитәкчеләренең барысы аңа таякларын бирде: ыруглар саны буенча һәр юлбашчыдан берәр таяк – барлыгы унике данә таяк булды; шулар арасында Һарунның таягы да бар иде. 7Әлеге таякларны Муса Шаһитлык чатырына, Раббы алдына китерде.

8Икенче көнне Муса Шаһитлык чатырына керде һәм шуны күрде: Һарунның таягы – Леви ыругы таягы – бөреләнеп чәчәк ату гына түгел, хәтта бадәм чикләвеге үстерергә өлгергән иде![+] 9Аннары Муса барлык таякларны, Раббы алдыннан алып чыгып, исраилиләргә күрсәтте. Һәр юлбашчы үзенең юл таягын алды.

10Раббы Мусага әйтте:

– Буйсынмаучыларга кисәтү билгесе буларак, Һарун таягын Боерыклар сандыгы алдына куй; үләселәре килмәсә, Миннән зарлануларын туктатырлар.

11Раббы ничек әмер иткән булса, Муса шулай эшләде.

12Исраилиләр Мусага әйттеләр:

– Менә без үләбез, һәлак булабыз, һәммәбез һәлак була! 13Раббының Изге чатырына якынлашкан һәркем үлә. Безнең һәммәбезгә дә үләргә туры киләчәкме?!

#### 18


Рухани һәм левиләрнең вазифалары

1Раббы Һарунга әйтте:

– Изге бүлмәгә кагылышлы һәр җитешсезлек өчен син үзең, угылларың һәм бөтен атаң токымы җавап бирәчәк; рухани вазифаларын үтәгәндә күрсәткән җитешсезлекләр өчен фәкать син һәм угылларың гаепле булыр[+]. 2Син һәм угылларың Шаһитлык чатыры алдында хезмәт иткән чакта, яныгызда булсыннар һәм ярдәм күрсәтсеннәр өчен, атаң токымыннан левиләрне, кардәшләреңне ал[+]. 3Алар сиңа һәм чатырга хезмәт итсеннәр, әмма Изге бүлмәдәге әйберләргә һәм мәзбәхкә якынлашмасыннар, югыйсә сезнең белән бергә үләчәкләр. 4Алар, синең күзәтчелек астында Очрашу чатырындагы бөтен эшләрне башкарып, аны кайгыртсыннар, һәм алардан башка беркем сезнең белән бергә анда хезмәт күрсәтмәсен.

5Исраилиләргә тагын да ачуым кузгалмасын өчен, сез Изге бүлмәгә һәм мәзбәхкә күз-колак булырга тиеш[+]. 6Менә, сезгә ярдәм итсеннәр өчен, туганнарыгыз левиләрне Мин, исраилиләр арасыннан сайлап алып, сезгә бүләк итеп тапшырам: Очрашу чатырында хезмәт итәр өчен, алар Раббыга багышланган. 7Әмма мәзбәхкә һәм эчке бүлмәгә кагылышлы руханилык хезмәтен бары тик син үзең һәм угылларың башкарырга тиеш. Руханилык вазифасын сезгә бүләк итеп тапшырам. Шуларга башка берәр кеше якынлаша калса, үлемгә дучар ителергә тиеш[+].


Руханиларга бирелгән өлеш

8Аннары Раббы Һарунга әйтте:

– Менә, Миңа тәкъдим ителгән бүләкләрне күзәтүне Мин сиңа тапшырам; исраилиләр тарафыннан Миңа багышланган бар нәрсәне мәңгелек өлеш итеп сиңа һәм угылларыңа бирәм[+]. 9Исраил халкы Миңа китерә торган корбаннарның – икмәк бүләгенең, гөнаһ йолу һәм гаеп йолу корбанының яндырылмый торган иң изге өлеше синеке һәм угылларыңныкы булачак. 10Аны сез иң изге урында ашагыз; ир затыннан булган һәркем аны ашый ала. Бу өлеш сезнең өчен изге булсын.

11Болардан тыш, исраилиләрнең Раббы алдында күтәреп селкегән бүләкләре синеке булачак. Аларның барлык бүләкләрен Мин сиңа, угылларыңа һәм кызларыңа мәңгелек өлеш итеп бирәм. Өегездәге һәрбер пакь кеше аларны ашарга мөмкин[+].

12Исраилиләрнең Раббыга бүләк иткән беренче уңышыннан иң сыйфатлы зәйтүн маен, шәраб вә бодайны Мин сезгә бирәм[+]. 13Җир җитештергән һәм Раббыга бүләк ителгән беренче җимешләренең барысы да синеке булачак. Өегездәге һәрбер пакь кеше аларны ашый ала[+].

14Исраил җирендә Раббыга багышланган һәрнәрсә синеке булачак[+]. 15Раббыга тапшырылган беренче угыл һәм беренче булып туган иркәк терлек – синеке. Әмма беренче булып туган ир бала һәм чиста булмаган хайванның беренче булып туган иркәк баласы йолып алынырга[†] тиеш[+]. 16Бер айлык бала өчен биш шәкыл көмеш ал (бер шәкылда – егерме гера)[+]. 17Әмма беренче булып туган сыер, сарык яки кәҗә йолып алынмый, чөнки алар изгедер. Аларның канын мәзбәх өстенә чәчрәт, ә маен утта яндыр – әлеге бүләкнең тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер[+]. 18Раббы алдында күтәреп селкегән түш ите һәм уң боты сыман, бу терлекләрнең ите дә синеке булачак[+]. 19Исраилиләрнең Раббыга тәкъдим ителгән барлык изге бүләкләрен мәңгелек өлеш итеп сиңа, угылларыңа һәм кызларыңа бирәм. Менә бу – синең һәм синең нәселең белән Раббы төзегән тоз килешүе[*][+].

20Раббы Һарунга әйтте:

– Исраил җирендә үз биләмәң булмаячак, исраилиләр арасында сиңа өлеш тимәячәк. Синең өлешең һәм исраилиләр арасындагы биләмәң – Мин Үземдер[+].


Левиләргә бирелгән өлеш

21Менә, үтәгән хезмәтләре, Очрашу чатырында башкарган эшләре өчен Исраилдәге һәммә гошерне[*] Мин левиләргә җир биләмәсе урынына бирәм[+]. 22Бүгеннән башлап, исраилиләр Очрашу чатырына якын килергә тиеш түгел, югыйсә алар гөнаһлы булыр һәм үләр. 23Ә Очрашу чатыры хезмәтен левиләр башкарсын һәм чатырга кагылышлы һәрнинди хилафлык өчен алар җаваплы булсын. Буыннан-буынга күчеп килә торган мәңгелек кагыйдә булсын бу. Левиләр Исраил халкы арасында җир биләмәсе алмас. 24Аның урынына левиләргә Мин исраилиләр Раббыга бүләккә китергән гошерне бирәм, шуның өчен аларга: «Исраилиләр арасында сезгә җир биләмәсе булмас», – дидем дә.

25Раббы Мусага әйтте:

26– Левиләр белән сөйләшеп, аларга болай диген: «Сез исраилиләрдән кабул кылып алган һәм җир биләмәсе урынына Мин сезгә биргән шул гошернең уннан бер өлешен, бүләк итеп, Раббыга тәкъдим итегез[+]. 27Ул моны ындыр табагыннан алынган яңа уңыш ашлыгын яисә йөзем изгечтән[†] агып чыккан беренче җимеш суын кабул иткән кебек кабул кылыр. 28Исраилиләрдән алган гошерегезнең һәммәсеннән Раббыга бүләк тәкъдим итегез; әлеге гошерләрнең Миңа тәгаенләнгән өлешен Һарунга китерегез. 29Сезгә бирелгән бүләкләрнең һәммәсеннән изге һәм иң яхшы өлешне Раббыга тәкъдим итегез».

30Левиләр белән сөйләшеп, аларга болай диген: «Гошернең иң яхшы өлешен Раббыга тапшырганнан соң калганы левиләр өчен ындыр табагыннан китерелгән яңа уңыш ашлыгы яисә йөзем изгечтән агып чыккан беренче җимеш суы кебек саналыр. 31Сез һәм гаиләгез әлеге ризыкларны һәр урында ашый аласыз, чөнки бу – Очрашу чатырында башкарган хезмәтегез өчен әҗер. 32Шулай эшләп, җәза алмассыз. Сез иң яхшы өлешне бүлеп биргәнгә күрә, исраилиләрнең изге бүләкләре нәҗес булмас, һәм сезгә үлем янамас».

#### 19


Пакьләү суын әзерләү ысулы

1Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

2– Раббы исраилиләргә әмер иткән канунның бер кагыйдәсе менә мондый: исраилиләр сиңа кимчелексез һәм моңарчы камыт кимәгән җирән бозау китерергә тиешләр[+]. 3Бозауны рухани Элгазарга бирегез. Бозауны станнан читкә алып чыксыннар да рухани күз алдында суйсыннар. 4Рухани Элгазар бозауның канына бармагын манып алсын да Очрашу чатырының алгы ягына җиде мәртәбә чәчрәтсен[+]. 5Бозау үзе, аның тиресе, ите, каны вә эчендәге шакшылары руханиның күз алдында яндырылсын[+]. 6Рухани эрбет йомычкасы, һүссөп[†] һәм җете кызыл йон җеп алсын да яндырыла торган бозау өстенә ыргытсын[+]. 7Шуннан соң рухани үзенең киемнәрен һәм тәнен юсын, аннары станга кайтсын; әмма ул кичкә кадәр пакьләнмәгән булып саналыр[+]. 8Бозауны яндырган кеше дә үзенең киемнәрен һәм тәнен юарга тиеш; ул да кичкә кадәр пакьләнмәгән булып саналыр.

9Бер пакь кеше, яндырылган бозауның көлен җыеп алып, аны станнан читтә, чиста бер урында сакласын. Исраил халкы бу көлне пакьләү суы әзерләр өчен тотсын; бу су – гөнаһтан арындыру йоласы өчен[+]. 10Яндырылган бозауның көлен җыйган кеше дә үз киемнәрен юарга тиеш, ул да кичкә кадәр пакьләнмәгән саналыр. Бу – исраилиләр һәм алар арасында яшәүче килмешәкләр өчен дә мәңгелек кагыйдә[+].

11Үлгән кешенең мәетенә кагылган һәркем җиде көн буена нәҗес булачак. 12Әлеге кеше өченче һәм җиденче көндә шул пакьләү суы белән үзен пакьләргә тиеш, шуннан соң ул чиста булачак. Әгәр өченче һәм җиденче көндә үзен пакьләмәсә, ул чистарынмаячак[+]. 13Үлгән кешенең мәетенә кагылган һәм үзен пакьләмәгән һәркем Раббының Изге чатырын нәҗесли, андый кеше Исраил халкы арасыннан юк булырга тиеш, чөнки аның өстенә пакьләү суы сибелмәгән, шунлыктан ул – шакшы, ул әле һаман нәҗес булып калачак[+].

14Кем дә булса чатыр эчендә үлә икән, канун шундый: чатыр эчендәгеләр дә, чатырга керүчеләр дә җиде көн дәвамында нәҗес булачак. 15Ул чатырда өсте ачык һәм капкач белән ябылмаган теләсә нинди савыт-саба шакшы саналачак[+].

16Кырда кылычтан вафат булган яки үз үлеме белән үлгән кешегә, кеше сөягенә яки кабергә кагылган һәркем җиде көн дәвамында нәҗес булачак.

17Әлеге кешене пакьләр өчен, гөнаһ йолу корбанының көлен савытка салырга да өстенә саф су коярга кирәк. 18Шуннан соң берәр пакь кеше, һүссөпне әлеге көлле суга манып, чатыр өстенә, андагы барлык савытларга, кешеләргә, шулай ук адәм сөягенә, үтерелгән яисә үз үлеме белән үлгән адәмнең мәетенә яки кабергә кагылган кеше өстенә чәчрәтсен[+]. 19Шул пакь кеше өченче һәм җиденче көннәрдә әлеге суны нәҗес кеше өстенә чәчрәтсен. Пакьләнгән кеше жиденче көндә үзенең киемнәрен һәм тәнен юарга тиеш, һәм кич белән ул пакь булачак[+].

20Әгәр берәү, нәҗес була торып та, үзен пакьләмәсә, андый кеше үз халкы арасыннан юк ителергә тиеш, чөнки шул рәвешле ул Раббының Изге чатырын нәҗесли; аның өстенә пакьләү суы чәчрәтелмәгән, шунлыктан ул – нәҗес[+]. 21Бу – исраилиләр өчен мәңгелек кагыйдә. Пакьләү суын чәчрәткән кеше дә киемнәрен юарга тиеш. Пакьләү суына кагылган һәркем кичкә кадәр нәҗес булыр. 22Нәҗес кеше кагылган һәрнәрсә нәҗес булачак; шундый нәрсәгә кагылган кеше дә кичкә кадәр нәҗес булачак[+].

#### 20


Мәрьямнең үлеме

1Беренче айда Исраил халкы, Сыйн чүленә килеп җитеп, Кадышта тукталды. Шунда Мәрьям үлде, һәм аны Кадышта җирләделәр[+].


Кыядан су бәреп чыгу

2Биредә халыкка эчәр су булмаганга, алар, Муса белән Һарунны әйләндереп алып,[+] 3Мусаны гаепләргә тотындылар:

– И-и, туганнарыбыз белән бергә Раббы алдында үлеп беткән булсакчы![+] 4Нигә сез Раббы халкын бу чүлгә алып килдегез, без үзебез дә, терлекләребез дә кырылсын дипме?! 5Нигә безне Мисырдан алып чыктыгыз һәм бу начар урынга алып килдегез?! Монда иген дә игеп булмый, монда инҗир дә, йөзем дә, анар да, хәтта эчәргә су да юк!

6Муса белән Һарун, җыелган кешеләр яныннан китеп, Очрашу чатыры алдына килделәр дә йөзләре белән җиргә капландылар, менә шул чакта аларга Раббы шөһрәте күренде[+]. 7Раббы Мусага әйтте:

8– Кулыңа таягыңны ал да агаң Һарун белән бергә халыкны җыегыз. Аларның күз алдында кыяга әмер итегез, шунда кыядан су ага башлар. Шулай итеп син, кыядан су агызып, халыкка да, аларның терлекләренә дә су бирерсең.

9Муса, Раббы әмер иткәнчә, Аның каршында яткан таякны алды.

10Шуннан соң Муса белән Һарун халыкны кыя янына җыйдылар, һәм Муса аларга әйтте:

– И-и фетнәчел халык, әллә сезгә суны шушы кыядан чыгарырга тиешме без?![+]

11Мусаның, кулын күтәреп, таягы белән ике тапкыр кыяга сугуы булды, аннан су бәреп чыкты. Халык та, аларның терлекләре дә туйганчы су эчте.

12Шуннан соң Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

– Исраилиләр алдында Минем изгелегемне исбатлар өчен, Миңа җитәрлек дәрәҗәдә инанмаган бу халыкны Мин вәгъдә иткән җиргә алып кермәячәксез[+].

13Бу сулар Мериба[*] дип аталды, чөнки шул җирдә исраилиләр Раббыны гаепләделәр, һәм Раббы аларга Үзенең изге булуын күрсәтте.


Исраилиләрнең Эдом җире аркылы үтә алмаулары

14Эдом[†] патшасына Муса, Кадыштан[*] илчеләр юллап, түбәндәге сүзләрне җиткерергә боерды:

– Сиңа кардәшләрең – Исраил халкы мөрәҗәгать итә: безнең башка төшкән бәла-казалар сиңа мәгълүмдер[+]. 15Аталарыбыз Мисырга күчеп урнашкач, без озак вакытлар анда яшәдек, әмма мисырлылар безнең белән һәм аталарыбыз белән тупас мөгамәлә кылдылар[+]. 16Без Раббыга мөрәҗәгать иттек, Ул безнең зарыбызны ишетте һәм, фәрештә[†] җибәреп, безне Мисырдан чыгарды. Менә хәзер без Кадышта, синең илең чигендәге шәһәрдә[+]. 17Син безгә үз җирең аша үтеп китәргә рөхсәт бирсәңче. Без синең кырларың һәм йөзем бакчаларың аша үтмәбез һәм коеларыңнан су эчмәбез. Без бары тик патша юлыннан узарбыз, илеңнең чикләреннән чыкканчы, уңга-сулга борылмыйча барырбыз[+].

18Әмма Эдом патшасы:

– Минем җирем аша үтмә, югыйсә мин, кылыч тотып, сезгә каршы чыгачакмын, – дип җавап бирде.

19Исраилиләр аңа әйттеләр:

– Без олы юл буйлап кына үтәчәкбез, үзебез һәм терлегебез суыңны эчә икән, аның өчен түләрбез. Без синең җирең аша җәяүләп үтәргә генә рөхсәт сорыйбыз, моның бит бернәрсәсе дә юк[+].

20Эдом патшасы исә:

– Минем җирем аша үтмәссез, – диде һәм күп санлы халкы һәм көчле гаскәре белән исраилиләргә каршы яуга күтәрелде.

21Шулай итеп, эдомиләр исраилиләргә үз җирләре аша үтәргә рөхсәт итмәделәр, һәм исраилиләр аны урап узарга мәҗбүр булдылар[+].


Һарунның үлеме

22Исраилиләр, Кадыштан чыгып китеп, Һор тавына килеп җиттеләр[+]. 23Эдом җире чигендәге Һор тавында Раббы Муса белән Һарунга болай диде:

24– Һарунның, бу дөньядан китеп, ата-бабалары белән кушылыр вакыты җитте. Мериба сулары янында биргән әмеремә каршы килгәнегез өчен, Мин исраилиләргә бирергә вәгъдә иткән җиргә Һарун кермәячәк[+]. 25Һарунны һәм аның углы Элгазарны ияртеп, Һор тавына мен. 26Һарунның киемнәрен салдырып, углы Элгазарга кидер, чөнки Һарун шунда вафат булачак һәм ата-бабалары белән кушылачак[+].

27Муса Раббы кушканча эшләде. Алар бөтен Исраил халкы алдында Һор тавына менделәр. 28Муса, Һарунның киемнәрен салдырып, углы Элгазарга кидерде. Һарун шунда – тау башында вафат булды. Шуннан соң Муса белән Элгазар таудан төштеләр[+]. 29Һарунның үлгәнен белгәннән соң, бар халык, Исраилдәге барча гаиләләр, аны кызганып, утыз көн яшь түкте[+].

#### 21


Арад патшасының җиңелүе

1Нәгеб чүлендә яшәүче кәнгани Арад патшасы, исраилиләрнең Атарим юлыннан килүен ишетеп, аларга каршы сугыш ачты һәм берничәсен әсир итеп алды[+]. 2Шулчак исраилиләр Раббыга нәзер итеп әйттеләр:

– Бу халыкны безнең кулга тапшырсаң, аларның шәһәрләрен тәмам юк итәчәкбез[+].

3Раббы, исраилиләрнең тавышын ишетеп, кәнганиләрне аларның кулына тапшырды, һәм исраилиләр тегеләрне шәһәрләре белән бергә тәмам юк итте. Шуңа күрә бу урынны Хорма[*] дип атадылар.


Бакырдан ясалган елан

4Эдом илен әйләнеп үтү өчен, алар Һор тавыннан соң Камышлы диңгезгә таба юл алдылар. Юлда халыкның күңеле төшенкелеккә бирелә башлады[+]. 5Аллаһы белән Мусадан зарланып, халык сукранырга тотынды:

– Ни өчен безне Мисырдан алып чыктыгыз, без чүлдә һәлак булсын дипме?! Чөнки монда икмәк тә, су да юк, һәм бу яраксыз ризыктан инде күңелебез бизде[+].

6Раббы шунда халык арасына агулы еланнар җибәрде; алар халыкны чагарга тотындылар, һәм исраилиләрнең күбесе үлде. 7Халык Муса янына килеп әйтте:

– Раббыга һәм сиңа каршы сөйләп, без гөнаһ эшләдек; Раббыдан ялварып сора – еланнарны бездән алсын.

Муса халык өчен гыйбадәт кылып ялварды, 8һәм Раббы аңа:

– Елан сыны яса да озын колга башына беркет: елан чаккан һәркем аңа карап тереләчәк, – диде.

9Шуннан Муса, бакырдан елан сыны ясап, озын колга башына беркетте, һәм елан чаккан һәркем аңа карап исән калды[+].


Мәабка[†] сәфәр кылу

10Исраилиләр юлларын дәвам иттеләр һәм, Обутка җитеп, чатырларын кордылар[+]. 11Аннары, Обуттан кузгалып китеп, Мәабның көнчыгыш чигендәге чүлдә, Ие-Әбаримдә чатырларын кордылар[+]. 12Икенче тукталышны алар Зеред үзәнлегендә ясадылар[+]. 13Ул урыннан китеп, Арнон елгасының аръягында, амориләр җиренә чиктәш булган чүлдә, чатырларын кордылар. Мәаб белән амориләр арасындагы чик шул Арнон елгасы буйлап уза иде[+]. 14-15Шуңа күрә Раббының Сугышлар китабында бу хакта болай диелгән: «Суфадагы Ваһеб шәһәре, Арнон елгасы, аның кушылдыклары, Мәаб чиге буйлап Ар шәһәренә таба сузылган сөзәклекләр»[+].

16Шуннан алар Беерга[*] таба юнәлделәр. Раббының Мусага «Халыкны җый, аларга су бирәчәкмен» дигән коесы әнә шунда иде.

17Шулчак исраилиләр менә мондый җыр башлады:

«Әй кое, су белән тулы бул!
Без сине җырларда җырларбыз.
18Син – башлыклар казыган,
хөкемдарлык таяклары, юл таяклары белән
халык җитәкчеләре казыган кое».

Соңыннан исраилиләр чүлдән Маттана шәһәренә юнәлделәр. 19-20Маттанадан – Нахалиелгә, Нахалиелдән – Бамотка, Бамоттан – чүлдә калкып торган Фесгә тавына таба, Мәаб җирендәге үзәнлеккә юл алдылар.


Исраилиләрнең Сихон патшаны һәм Ог патшаны җиңүе

21[•]Исраилиләр, амориләр патшасы Сихонга илчеләр җибәреп, аңа болай диделәр:

22– Җиреңнән узарга рөхсәт ит. Без синең кырларыңа һәм йөзем бакчаларыңа кермәбез, коеларыңнан су эчмәбез, чикләреңне узып киткәнче, патша юлыннан гына барырбыз[+].

23Әмма Сихон исраилиләргә үз җире аша үтәргә рөхсәт итмәде. Сихон үзенең бөтен халкын җыйды да, исраилиләргә каршы чүлгә чыгып, Яһаска кадәр килде һәм алар белән сугышты. 24Сугышта исраилиләр Сихон гаскәрен җиңде һәм Арнон елгасыннан алып Яббок елгасына, ягъни аммониләр чигенә кадәр, аның җирен яулап алды. Әмма шуннан ары бара алмадылар, чөнки аммониләрнең чиге нык иде[+]. 25Исраилиләр амориләрнең барлык шәһәрләрен, шул исәптән Хишбунны һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларны басып алдылар һәм шуларда урнашып калдылар.

26Хишбун – амориләр патшасы Сихонның шәһәре иде. Сихон, Мәабның элекке патшасына каршы сугышып, Арнон елгасына кадәр аның бөтен җирен тартып алган булган. 27Менә шуңа күрә дә шагыйрьләр болай ди:

«Хишбунга килегез – яңадан төзелсен ул,
Сихонның шәһәре яңадан ныгысын!
28Чөнки Хишбун шәһәреннән – ут,
Сихонның шәһәреннән ялкын чыгып,
Мәабтагы Ар шәһәрен дә,
Арнон буендагы биеклекләрнең хуҗаларын да ялмап алды[+].
29Әй Мәаб, кайгы сиңа!
Син, Кемошка[*] табынучы халык, һәлак булдың!
Кемош угыллары качакка әйләнде,
ә кызлары исә амориләр патшасы Сихонга әсирлеккә төште[+].
30Без аларны уклар атып тар-мар иттек,
Хишбуннан Дибонга кадәр һәммәсен юк кылдык.
Медеба янындагы Нофахка кадәр вәйран иттек аларны»[+].

31Исраилиләр, шулай итеп, амориләр җирендә яшәп калды. 32Муса, Ягызер шәһәрен күзәтеп-тикшереп кайтыр өчен, шымчылар җибәрде. Шуннан соң алар Ягызерны һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларны яулап алдылар, анда яшәүче амориләрне куып җибәрделәр[+].

33Аннары исраилиләр, борылып, Башанга бара торган юл белән киттеләр. Башан патшасы Ог бөтен халкы белән Эдрегый шәһәре янында исраилиләргә каршы сугышырга чыкты[+].

34Раббы Мусага әйтте:

– Огтан курыкма, чөнки Мин аны бөтен халкы, җире белән синең кулга бирәм, һәм син аңа Хишбунда патшалык иткән амориләр патшасы Сихонга эшләгәнне эшләрсең[+].

35Шулай итеп, исраилиләр, Огның үзен, угылларын һәм бөтен халкын соңгы кешесенә кадәр кырып бетереп, җирен яулап алдылар.

#### 22


Бәлакның Билгамны чакыруы

1Исраилиләр, Мәаб тигезлегенә таба юл тотып, Үрдүн аръягындагы Әрихә шәһәре каршына җитәрәк туктап калдылар һәм шунда чатырларын кордылар.

2Мәаб патшасы Сиппор углы Бәлак исраилиләрнең амориләр белән нәрсә эшләгәнен күрде[+]. 3Мәабиләр бу халыктан курка калдылар, чөнки алар күп санлы иде. Исраилиләрдән аларның котлары алынды.

4Мәабиләр Мидьян өлкәннәренә:

– Бу халык, болындагы үләнне ашап бетергән үгез кебек, әйләнә-тирәбездәге бар нәрсәне ашап бетерәчәк, – дип әйтте.

Бу вакытта Мәабта патша булып торган Сиппор углы Бәлак, 5үзенең туган якларына, Фырат елгасы буендагы Петор шәһәренә илчеләр җибәреп, анда яшәүче Бигур углы Билгамны ярдәмгә чакырды, аңа: «Менә, Мисырдан бер халык чыгып, җир йөзен каплап алды, һәм ул халык хәзер минем белән янәшәдә яши[+]. 6Син, килеп, минем өчен бу халыкка ләгънәт укы, чөнки ул миннән көчлерәк. Син ләгънәтләсәң, бәлкем, мин аны җиңә һәм бу җирдән куып чыгара алырмын. Миңа мәгълүмдер: син фатихалаган кеше – мөбарәк, син ләгънәтләгән кеше исә каргалган була», – дип әйтергә кушты[+].

7Мәаб өлкәннәре белән Мидьян өлкәннәре, фал ачкан өчен түләү хакы алып, Билгам янына килделәр һәм аңа Бәлак әйткәннәрне сөйләп бирделәр. 8Билгам аларга:

– Бу төнне монда үткәрегез, Раббы миңа ничек дип әйтсә, сезгә шулай җавап кайтарырмын, – диде.

Мәаб башлыклары Билгам янында калдылар. 9Аллаһы, Билгам янына килеп:

– Синең яндагы бу кешеләр кемнәр алар? – дип сорады.

10Билгам Аллаһыга әйтте:

– Минем янга аларны Мәаб патшасы Сиппор углы Бәлак җибәргән һәм менә шуларны әйтергә кушкан: 11«Менә, Мисырдан бер халык чыкты да җир йөзен каплап алды. Хәзер кил дә минем өчен бу халыкка ләгънәт укы. Бәлкем, мин аңа каршы сугыша һәм аны куып чыгара алырмын».

12Аллаһы Билгамга әйтте:

– Алар белән барма һәм бу халыкка ләгънәт укыма, чөнки ул фатихаланган халык.

13Билгам, иртән торгач, аларга:

– Барыгыз, үз җирегезгә кайтыгыз, чөнки Раббы миңа сезнең белән барырга рөхсәт итми, – диде.

14Мәаб башлыклары, Бәлак янына кайтып, аңа әйттеләр:

– Билгам безнең белән килергә риза булмады.

15Бәлак исә тагын да күбрәк һәм тагын да дәрәҗәлерәк башлыклар җибәрде. 16Алар, Билгам янына килеп, аңа болай дип әйттеләр:

– Сиппор углы Бәлак: «Минем янга килүдән баш тартмасаң иде. 17Мин сиңа зур хөрмәт күрсәтермен, һәм ни кушсаң, шуны эшләрмен. Килче, зинһар, минем өчен бу халыкка ләгънәт укы», – дип әйтә.

18Әмма Билгам аларга болай дип җавап бирде:

– Бәлак миңа көмеш вә алтын тулы сараен тәкъдим итсә дә, Раббы Алламның әмеренә каршы килеп, мин үз теләгем белән һичнәрсә эшли алмас идем[+]. 19Шулай да бу төнгә сез монда калыгыз – Раббы миңа тагын нәрсә әйтер икән.

20Төнлә белән Аллаһы, Билгам янына килеп, аңа:

– Бу кешеләр сине чакырырга килгәннәр икән, тор да алар белән бар, тик Мин кушканнарны гына үтә, – диде.


Билгамның ана ишәге

21Иртә белән Билгам торды да, үзенең ана ишәген иярләп, Мәаб башлыклары белән китеп барды. 22Әмма Билгамның китеп баруына Аллаһының ачуы чыкты, һәм Раббы фәрештәсе, Билгамга комачаулар өчен, аның юлына аркылы басты. Билгам, үзе белән ике хезмәтчесен ияртеп, ишәгенә атланып бара иде. 23Аның ишәге, кылыч тотып юлда басып торучы Раббы фәрештәсен күрүгә, юлдан борылды да кырга кереп китте, Билгам исә, ишәген юлга кертмәкче булып, аны кыйнарга тотынды[+].

24Аннары Раббы фәрештәсе ике йөзем бакчасы арасындагы тар юлга чыгып басты, ә тар юлның ике ягында да дивар иде. 25Раббы фәрештәсен күреп, ишәк диварга сыенды да Билгамның аягын кысты – Билгам тагын ишәген кыйный башлады.

26Аннары Раббы фәрештәсе, алгарак узып, ишәккә уңга да, сулга да борылырлык җай булмаган тар урынга килеп басты. 27Билгам атланган ишәк, Раббы фәрештәсен күреп, җиргә ятты. Билгамның ачуы чыкты, һәм ул тагын ишәген таяк белән кыйный башлады. 28Шулвакыт Раббы ишәккә тел бирде, һәм ишәк Билгамга:

– Нәрсә эшләдем соң мин сиңа?! Инде өченче мәртәбә кыйныйсың, – диде.

29Билгам ишәккә:

– Чөнки ачуымны чыгардың! Кулымда кылыч булса, сине шундук үтергән булыр идем, – диде.

30Билгамнан ишәк:

– Гомерең буе атланып йөргән ишәгең түгелме соң мин синең?! Моңарчы синең алда болай кыландыммы мин?! – дип сорады.

– Юк, – дип җавап бирде Билгам.


Фәрештәнең Билгамны шелтәләве

31Шулчак Раббы Билгамның күзләрен ачты, һәм Билгам кылыч тотып юлда басып торган Раббы фәрештәсен күрде. Билгам, иелеп, йөзе белән җиргә капланды.

32Раббы фәрештәсе аңа әйтте:

– Ни өчен син ишәгеңне инде өч тапкыр кыйнадың? Мин монда сиңа комачаулар өчен килдем, чөнки тоткан юлың Минем күңелемә хуш килми. 33Ишәк, Мине күреп, инде өч мәртәбә читкә борылды. Әгәр ул Миннән читкә борылмаса, Мин сине үтергән, ә ишәкне исән калдырган булыр идем.

34Билгам Раббы фәрештәсенә әйтте:

– Гөнаһлымын! Миңа комачаулар өчен юлда басып торуыңны белмәдем. Алай ризалыгың булмагач, мин кире китим.

35Раббы фәрештәсе Билгамга:

– Бу кешеләр белән бар, әмма Мин сиңа нәрсә әйтсәм, аларга шуны гына сөйлә, – диде.

Билгам шуннан Бәлак башлыклары белән бергә китте.


Бәлакның Билгамны каршыларга чыгуы

36Бәлак, Билгамның килүен ишетеп, аны каршылар өчен Арнон елгасы буена, Мәаб чигендәге бер шәһәргә килде[+]. 37Бәлак Билгамга әйтте:

– Сине чакырып, мин моннан алда да кешеләр җибәргән идем. Нигә килмәдең син? Әллә мин сиңа хөрмәт күрсәтерлек хәлдә түгелме?!

38Билгам:

– Менә, килдем. Әмма нәрсә әйтә алам соң мин?! Аллаһы нәрсә кушса, шуны гына сөйләргә тиеш мин! – диде Бәлакка[+].

39Билгам белән Бәлак Кыръят-Хусот шәһәренә юнәлделәр. 40Бәлак үгезләр вә сарыклар корбан итте һәм итнең бер өлешен Билгамга һәм аның белән килгән башлыкларга бирде. 41Икенче көнне иртә белән Бәлак, Билгамны ияртеп, Бамот-Багал биеклегенә менде. Шуннан торып, Билгам Исраил станының бер өлешен күрә алды.

#### 23


Билгамның беренче тапкыр пәйгамбәрлек итүе

1Билгам Бәлакка әйтте:

– Син монда миңа җиде мәзбәх төзет һәм минем өчен җиде үгез бозау белән җиде сарык тәкәсе әзерлә[+].

2Бәлак ул кушканча эшләде, һәм Бәлак белән Билгам һәр мәзбәх өстендә бер үгез бозау белән бер сарык тәкәсен корбан иттеләр.

3Билгам аннары Бәлакка:

– Син үзеңнең яндырылган корбанлыгың янында тор, ә мин китим – бәлки, Раббы мине каршыларга чыгар. Ул нәрсә әйтсә, шуны сиңа белдерермен, – диде.

Шуннан ул шәрә бер калкулык түбәсенә менде.

4Анда Аллаһы Билгам белән очрашты, һәм Билгам Аңа әйтте:

– Мин җиде мәзбәх эшләдем һәм һәркайсына бер үгез бозау белән бер сарык тәкәсен корбанга китердем.

5Раббы, Билгамга ни-нәрсә әйтергә кирәклеген өйрәтеп, аңа:

– Бәлак янына кире бар һәм аңа Мин әйткәннәрне җиткер, – дип боерды.

6Билгам әйләнеп килгәндә, Бәлак һәм барлык Мәаб башлыклары яндырылган корбанлык янында басып тора иделәр. 7Билгам пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Мәаб патшасы Бәлак, мине Арам[†] иленнән,
көнчыгыштагы таулардан чакырып китереп:
„Кил, минем өчен Ягъкуб токымына ләгънәт укы.
Кил, Исраил халкына бәддога укы“, – диде.
8Аллаһы Үзе ләгънәт итмәгәнне, мин ничек ләгънәт итим?!
Аңа Раббы бәддога кылмаганны, мин ничек бәддога кылыйм?![+]
9Мин бу халыкны кыялар түбәсеннән күрәм,
калкулыклардан аны тамаша кылам:
менә, бу кавем башкалардан аерым яши,
халыклар арасында үзен үзгә тота[+].
10Ком бөртегедәй бихисап күп Ягъкуб халкын кем саный алыр?!
Исраилиләрнең дүрттән бер өлешен кем хисаплап чыгарыр?!
Саф күңелле адәм кебек үлсәм иде мин,
гомеремнең ахыры шундый адәмнәрнекенә охшаш
булса иде!»[+]

11Бәлак шунда Билгамга:

– Нәрсә эшлисең син минем белән?! Мин сине дошманнарымны ләгънәтләү өчен чакырдым, ә син аларны фатихалыйсың! – диде.

12Билгам:

– Раббы миңа нәрсә сөйләсә, мин шуны сүзгә-сүз җиткерергә тиеш түгелме соң?! – дип җаваплады.


Билгамның икенче тапкыр пәйгамбәрлек итүе

13Бәлак аңа әйтте:

– Әйдә, башка урынга барабыз, шуннан аларны күрерсең, тик барысын да түгел, бер өлешен генә. Шуннан торып, аларны минем өчен ләгънәтлә.

14Шуннан соң Бәлак аны Софим аланына, Фесгә тау башына алып менде һәм анда җиде мәзбәх төзетте, һәр мәзбәх өстендә бер үгез бозау белән бер сарык тәкәсен корбан итте.

15Билгам Бәлакка:

– Син үзеңнең яндырылган корбанлыгың янында кал, ә мин, барып, Аллаһы белән очрашыйм, – диде.

16Раббы Билгам белән очрашты һәм, ни-нәрсә әйтергә кирәклеген өйрәтеп, аңа:

– Бәлак янына кире бар һәм аңа Мин әйткәннәрне җиткер, – дип боерды.

17Билгам әйләнеп килгәндә, Бәлак һәм барлык Мәаб башлыклары яндырылган корбанлык янында басып тора иделәр.

Бәлак аңардан:

– Раббы сиңа нәрсә сөйләде? – дип сорады.

18Билгам пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Әй Бәлак, тор да тыңла,
әй Сиппор углы, мин әйткәннәргә колак сал.
19Аллаһы бит кеше затыннан түгел –
ялган сөйләми Ул.
Ул адәм углы түгел –
Үзенең фикерен үзгәртми.
Ул сөйләр дә эшен эшләмәсме?!
Ул сүз бирер дә аны үтәмәсме?![+]
20Менә, фатиха бирергә боерык алдым мин;
фатихалаучы – Улдыр,
һәм мин моны һич тә үзгәртә алмыйм.
21Ягъкуб токымы бәла-каза күрмәс,
Исраил халкына бәхетсезлек килмәс.
Аларның Раббы Алласы – яннарында,
һәм алар Аны үзләренең патшасы дип игълан итәләр.
22Аллаһы аларны Мисыр җиреннән алып чыкты,
һәм алар кыргый үгез мөгезедәй көчледер[+].
23Ягъкуб токымына каршы нинди сихерчелек тә файдасыз,
Исраил халкына каршы күрәзәлек итү дә файдасыз.
Ягъкуб, ягъни Исраил хакында кешеләр хәзер:
„Аллаһы әнә нәрсә эшләде!“ – дип әйтер[+].
24Ана арысландай кузгала бу халык,
ата арысландай урыныннан күтәрелә:
табышын ашап бетермичә, аның канын туйганчы эчмичә,
тынгылык тапмас ул»[+].

25Бәлак Билгамга әйтте:

– Алайса аларны ләгънәтләмә дә, фатихаңны да бирмә.

26Җавап кайтарып, Билгам аңа:

– Раббы нәрсә кушса, шулай эшләрмен дип әйттем түгелме сиңа?! – диде.


Билгамның өченче тапкыр пәйгамбәрлек итүе

27Бәлак Билгамга әйтте:

– Әйдә, мин сине башка урынга алып барыйм. Бәлки, Аллаһы мәгъкуль күрер дә, шул урыннан минем өчен аларны ләгънәт итәрсең.

28Шуннан соң Бәлак Билгамны чүлгә караган Пигур тавының башына алып менеп китте.

29Билгам Бәлакка әйтте:

– Шушы урында миңа җиде мәзбәх төзет һәм җиде үгез бозау белән җиде сарык тәкәсен корбан ит.

30Бәлак ул кушканча эшләде: һәр мәзбәх өстендә бер үгез бозау белән бер сарык тәкәсен корбанга китерде.

#### 24

1Исраилне мөбарәк кылуның Раббы күңеленә хуш килүен күреп, Билгам бу юлы инде ишарә эзләп тормады. Ул, чүлгә карашын ташлап, 2ыруг-ыруг булып урнашкан Исраил угылларын күрде. Шунда Билгамга Аллаһы Рухы иңде;[+] 3һәм Билгам пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Бигур углы Билгам сөйли моны,
ачык карашлы кеше сөйли,
4Аллаһының сүзләрен ишетүче,
Кодрәт иясеннән иңгән күренешләрне кабул кылучы,
җиргә капланып яткан чакта да, ачык күргән бәндә сөйли:
5„Әй Ягъкуб токымы, синең чатырларың,
әй Исраил халкы, синең торакларың нинди гүзәл!
6Җәйрәп яткан яшел үзән кебек алар,
елга буендагы бакчалар,
Раббы утырткан сабур агачлары,
су буендагы эрбет агачлары кебек үсәләр.
7Аларның чиләкләреннән су ташып торыр,
аларның орлыклары суга туеныр.
Аларның патшасы Агаг патшадан бөегрәк булачак,
һәм аларның патшалыгы күтәреләчәк.
8Аллаһы аларны Мисырдан алып чыкты,
кыргый үгез мөгезедәй көчле алар.
Үзенә дошман булган халыкларны ашап бетерә,
сөякләрен сындыра-ваклый
һәм уклары белән тар-мар китерә[+].
9Ата арыслан кебек, ана арыслан кебек, җиргә ята алар –
арысланны торгызырга кем җөрьәт итсен?!
Сезгә фатихасын бирүче – фатихалы булсын,
сезгә ләгънәт яудыручы – ләгънәтләнсен!“»[+]

10Бәлакның Билгамга ачуы чыкты; ул, кулын кулга сугып, Билгамга:

– Мин сине дошманнарымны ләгънәт итү өчен чакырдым, ә син менә өченче тапкыр инде аларны фатихалыйсың[+]. 11Күз алдымнан югал! Өеңә кайтып кит! Мин сиңа зур хөрмәт күрсәтергә теләдем, ә Раббы сине ул хөрмәттән мәхрүм итте, – диде.

12Билгам Бәлакка әйтте:

– Мин синең илчеләреңне: 13«Бәлак миңа көмеш вә алтын тулы сараен тәкъдим итсә дә, үз теләгем белән, яхшылык яки яманлык эшләү өчен, Раббы сүзеннән чыга алмыйм. Раббы миңа нәрсә әйтсә, шуны гына сөйләячәкмен», – дип кисәтмәдеммени?! 14Инде мин үз илемә кайтам, әмма киләчәктә бу халыкның синең халкыңа ни-нәрсә эшләячәген әйтеп куймакчымын.


Билгамның дүртенче тапкыр пәйгамбәрлек итүе

15Билгам пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Бигур углы Билгам сөйли моны,
ачык карашлы кеше сөйли,
16Аллаһының сүзләрен ишетүче,
Аллаһы Тәгаләдән белем алучы,
Кодрәт иясеннән иңгән күренешләрне кабул кылучы,
егылып төшкән, ә күзләре ачык булган кеше сөйли:
17„Мин аны күрәм, әмма бу әле хәзер генә түгел;
аңа карыйм, әмма бу әле якын түгел.
Ягъкуб токымыннан – йолдыз,
Исраил халкыннан хөкемдарлык таягы[†] калкып чыгачак –
Ул Мәаб җирен кырып салачак
һәм Шет угылларын тар-мар итәчәк;[+]
18Эдом басып алыначак,
Сәгыйрьне дошманнары яулап алачак,
ә Исраил үзенең көчен күрсәтәчәк[+].
19Ягъкуб токымыннан хаким чыгачак,
шәһәрдә котылып калганнарны ул юк итәчәк“».


Билгамның соңгы тапкыр пәйгамбәрлек итүе

20Аннары Билгам Амалык халкын күрде һәм пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Халыклар арасында Амалык беренче иде,
әмма киләчәктә аны һәлакәт көтә»[+].

21Шуннан соң ул, карашын кыниләргә күчереп, пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«Синең торагың нык,
ояң кыя башына корылган[+].
22Әмма Ашшур[†] сине әсирлеккә алып киткәч,
Кабил вәйран булачак».

23Билгам пәйгамбәрлек кылды, әйтте:

«И-и, Аллаһы шушы эшләрне гамәлгә ашыргач,
кем генә исән калыр икән!
24Киттиләрдән диңгез көймәләре килеп,
Ашшурны да, Гыйберны да буйсындырачак,
әмма ахыр чиктә үзләре дә һәлак булачак»[+].

25Сөйләп бетергәч, Билгам торды да туган ягына кайтып китте, Бәлак та үз юлы белән китеп барды.

#### 25


Исраилиләрнең Багал-Пигурга[†] табынуы

1Чатырларын корып Шиттимдә яшәгән вакытта, исраилиләрдән кайберәүләр Мәаб кызлары белән уйнашлык иттеләр[+]. 2Ул кызлар аларны үз илаһларына корбан китерү җыеннарына чакыра торган булдылар; халык ул корбаннарны ашады һәм аларның илаһларына табынды[+]. 3Исраилиләр, шулай итеп, Багал-Пигурга табына башладылар, һәм Раббының аларга ачуы чыкты[+].

4Раббы Мусага әйтте:

– Халыкның барлык башлыкларын җыеп ал да, кояш чыкканда, Раббы алдында асып үтер, шуннан соң Раббының исраилиләргә булган ачуы басылыр[+].

5Муса Исраил хөкемчеләренә:

– Багал-Пигурга табынучы якыннарыгызның һәммәсен үтерегез, – дип боерык бирде.

6Бер көнне Муса белән бөтен Исраил җәмәгатьчелеге Очрашу чатыры алдында матәм тотканда, исраилиләрдән берәү бар халыкның күз алдында үз кардәшләре янына бер мидьяни хатынны алып килде. 7Рухани Һарун углы Элгазардан туган Пинхәс, моны күреп, җәмәгать җыеныннан чыкты һәм кулына сөңгесен алды да,[+] 8исраили ир артыннан йокы бүлмәсенә кереп, шул ирне һәм мидьяни хатынны чәнчеп үтерде. Шуннан соң исраилиләрне харап итүче үләт зәхмәте тукталды[+]. 9Үләттән һәлак булган кешеләрнең саны егерме дүрт меңгә җиткән иде.

10Раббы Мусага әйтте:

11– Рухани Һарун углы Элгазардан туган Пинхәс исраилиләргә булган ачуымны басты. Ул Минем хакка исраилиләр арасындагы чит илаһларга түзмәде, юкса Мин, ярсуым кузгалып, аларны кырып бетергән булыр идем. 12Шуңа күрә аңа әйт: «Мин аның белән тынычлык турында килешү төзим[+]. 13Үзенең Алласы хакына башка илаһларга түзеп тормаган һәм исраилиләрне йолып алган өчен, Мин аңа һәм аның нәселенә мәңгегә руханилык вазифасын тапшырам»[+].

14Мидьяни хатын белән бергә үтерелгән исраилинең исеме Зимри булып, ул – Шимун ыругындагы гаилә башлыгы Салуның углы иде. 15Ә үтерелгән мидьяни хатынның исеме Көзби булып, ул – мидьяниләрнең Сур исемле бер ыругбашының кызы иде[+].

16Раббы Мусага әйтте:

17– Мидьяниләрне, дошманнарыгыз дип санап, кырып бетерегез![+] 18Чөнки алар, мәкер кылып, илаһлары Пигур һәм үзләренең кыз кардәше – мидьяниләрнең бер ыругбашының кызы Көзби (Пигур аркасында килеп чыккан үләт зәхмәте вакытында ул үтерелә) белән ымсындырып, дошманга эшләгәнне сезгә эшләделәр.

#### 26


Исраилиләрнең санын икенче тапкыр исәпкә алу

1Менә шул үләттән соң Мусага һәм Һарун углы рухани Элгазарга Раббы болай диде:

2– Сугышка яраклы, яше егермедән узган Исраил ирләренең һәммәсен гаиләләре буенча исәпкә алыгыз[+].

3Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында Муса белән рухани Элгазар исраилиләргә:

4– Раббының Мусага әмер итүенчә, яше егермедән узган ирләрнең һәммәсен исәпкә алыгыз, – диделәр.

Мисыр җиреннән чыккан исраилиләр түбәндәгеләр.

5Исраилнең беренче углы – Рубин. Рубин токымы: Ханохтан – Ханох кабиләсе, Паллудан – Паллу кабиләсе;[+] 6Хесроннан – Хесрон кабиләсе, Кәрмидән – Кәрми кабиләсе[+]. 7Рубин ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны кырык өч мең җиде йөз утыз булды[+]. 8Паллуның Элиаб исемле углы бар иде. 9Элиабның угыллары: Немуил, Датан һәм Абирам. Датан белән Абирам, җитәкчеләрдән булып, Корах тарафдарлары белән бергә Раббыга каршы баш күтәргәннәр һәм Муса белән Һарунга ризасызлык белдергәннәр иде[+]. 10Шул вакытта җир, ярылып китеп, аларны йоткан – Корах һәм аның барлык тарафдарлары һәлак булган, һәм, башкаларга гыйбрәт булсын өчен, ике йөз илле кешене ялкын көйдереп үтергән иде[+]. 11Әмма ул көнне Корах угыллары исән калды[+].

12Шимун ыругындагы кабиләләр: Немуилдән – Немуил кабиләсе, Яминнән – Ямин кабиләсе, Яхиннән – Яхин кабиләсе,[+] 13Зерахтан – Зерах кабиләсе, Шаулдан – Шаул кабиләсе. 14Шимун ыругында егерме ике мең ике йөз кеше исәпләнде[+].

15Гәд ыругындагы кабиләләр: Сефоннан – Сефон кабиләсе, Хәггидән – Хәгги кабиләсе, Шунидан – Шуни кабиләсе,[+] 16Ознидән – Озни кабиләсе, Эридән – Эри кабиләсе, 17Арудидән – Аруди кабиләсе, Арелидән – Арели кабиләсе. 18Гәд ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны кырык мең биш йөз булды[+].

19Эр һәм Онан – Яһүдә угыллары, әмма алар Кәнган җирендә үлеп калдылар[+]. 20Яһүдә ыругындагы кабиләләр: Шеладан – Шела кабиләсе, Перестан – Перес кабиләсе, Зерахтан – Зерах кабиләсе. 21Перес токымы: Хесроннан – Хесрон кабиләсе, Хамулдан – Хамул кабиләсе. 22Яһүдә ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны җитмеш алты мең биш йөз булды[+].

23Исәсхәр ыругындагы кабиләләр: Толадан – Тола кабиләсе, Пуаһтан – Пуаһ кабиләсе,[+] 24Яшубтан – Яшуб кабиләсе, Шимроннан – Шимрон кабиләсе. 25Исәсхәр ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны алтмыш дүрт мең өч йөз булды[+].

26Зәбулун ыругындагы кабиләләр: Середтан – Серед кабиләсе, Элоннан – Элон кабиләсе, Яхлелдан – Яхлел кабиләсе[+]. 27Зәбулун ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны алтмыш мең биш йөз булды[+].

28Йосыф угыллары Менашше һәм Эфраим ыругларындагы кабиләләр түбәндәгечә[+]. 29Менашше токымы: Мәкирдән – Мәкир кабиләсе, Мәкир – Гилыгадның атасы булган; Гилыгадтан – Гилыгад кабиләсе[+]. 30Гилыгад токымы: Игызырдан – Игызыр кабиләсе, Хелыктан – Хелык кабиләсе, 31Асриелдән – Асриел кабиләсе, Шәкемнән – Шәкем кабиләсе, 32Шемидәдән – Шемидә кабиләсе, Хепердан – Хепер кабиләсе. 33Хепер углы Селупхадның угыллары булмады, бары тик кызлары гына бар иде. Селупхад кызларының исемнәре: Махла, Ноа, Хөглә, Милкә һәм Тирса[+]. 34Менашше ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны илле ике мең җиде йөз булды[+].

35Эфраим ыругындагы кабиләләр: Шутелахтан – Шутелах кабиләсе, Бәхердән – Бәхер кабиләсе, Таханнан – Тахан кабиләсе[+]. 36Шутелах токымы: Эраннан – Эран кабиләсе. 37Эфраим ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны утыз ике мең биш йөз булды. Йосыф ыругындагы кабиләләр әнә шулар иде[+].

38Беньямин ыругындагы кабиләләр: Беладан – Бела кабиләсе, Ашбелдан – Ашбел кабиләсе, Ахирамнан – Ахирам кабиләсе;[+] 39Шефуфамнан – Шефуфам кабиләсе, Хуфамнан – Хуфам кабиләсе. 40Беланың Ард исемле углыннан – Ард кабиләсе, ә Нагаман исемле углыннан – Нагаман кабиләсе. 41Беньямин ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны кырык биш мең алты йөз булды[+].

42Дан ыругындагы кабиләләр: Шухамнан – Шухам кабиләсе. Дан ыругы әнә шулардан гыйбарәттер;[+] 43исәпкә алынган кешеләрнең саны алтмыш дүрт мең дүрт йөз булды. Болар барысы да Шухам токымы иде[+].

44Ашер ыругындагы кабиләләр: Имнадан – Имна кабиләсе, Ишвидән – Ишви кабиләсе, Беригадан – Берига кабиләсе,[+] 45Берига токымы: Хебердан – Хебер кабиләсе, Малкиелдән – Малкиел кабиләсе. 46Ашер кызының исеме – Серах. 47Ашер ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны илле өч мең дүрт йөз булды[+].

48Нәптали ыругындагы кабиләләр: Яхсиелдән – Яхсиел кабиләсе, Гүнидән – Гүни кабиләсе,[+] 49Есердан – Есер кабиләсе, Шиллемнан – Шиллем кабиләсе. 50Нәптали ыругы әнә шулардан гыйбарәттер; исәпкә алынган кешеләрнең саны кырык биш мең дүрт йөз булды[+].

51Исәпкә алынган Исраил угылларының саны алты йөз бер мең җиде йөз утыз булды[+].

52Раббы Мусага әйтте:

53– Биләмә җирләре ыругтагы кешеләр санынча бүленергә тиеш[+]. 54Зур ыругка җирне күбрәк итеп, ә кечкенәсенә азрак итеп бир; биләмәгә җир ыругтагы кешеләр санына карап бирелергә тиеш[+]. 55Җирне шобага салып бүлегез. Биләмә җире ыругтагы кешеләр санынча бүленсен. 56Зур ыруглар да, кечкенә ыруглар да биләмәгә җирне шобага буенча алсыннар.

57[•]Леви ыругында исәпкә алынган кабиләләр: Гершоннан – Гершон кабиләсе, Коһаттан – Коһат кабиләсе, Мераридән – Мерари кабиләсе. 58Либни, Хебрун, Махли, Муши, Корах кабиләләре дә Леви ыругыныкы.

Коһат – Амрамның атасы. 59Мисырда туган Леви кызы Йөхәбәд Амрамның хатыны иде. Амрамга ул Һарунны, Мусаны һәм аларның кыз туганы Мәрьямне табып бирә. 60Һарунның угыллары: Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамар[+]. 61Әмма Надаб белән Абиһу Раббы рөхсәт итмәгән утны Аның хозурына алып килгән өчен һәлак булганнар иде[+].

62Леви ыругындагы бер айлык һәм аннан өлкәнрәк ирләрнең саны егерме өч мең булды. Алар исраилиләр белән бергә исәпкә алынмады, чөнки исраилиләр арасында левиләргә биләмәгә җир бирелмәде[+].

63Муса белән рухани Элгазар тарафыннан исәпкә алынганнар әнә шулар булды. Исраилиләрне алар Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында исәпкә алдылар. 64Муса белән рухани Һарун Синай чүлендә исәпкә алган исраилиләрдән берсе дә бу исемлеккә кермәде, 65чөнки алар хакында Раббы: «Алар һәммәсе дә чүлдә үләчәк», – дигән иде, һәм Ифунни углы Кәлеб белән Нун углы Ешуадан башка, алар арасыннан беркем исән калмады да[+].

#### 27


Углы булмаган гаилә өчен мирас калдыру кагыйдәсе

1-2[•]Менашше углы Мәкирдән туган Гилыгад углы Хепер тудырган Селупхад кызларының исемнәре: Махла, Ноа, Хөглә, Милкә һәм Тирса. Беркөнне Йосыф углы Менашше ыругыннан булган Селупхадның әлеге кызлары Очрашу чатыры алдына, Муса белән рухани Элгазар каршына, җитәкчеләр һәм бар халык алдына килеп бастылар да әйттеләр:[+]

3– Безнең атабыз, үзеннән соң угыллар калдырмыйча, гөнаһлары өчен чүлдә үлеп калды. Корах һәм аның тарафдарлары Раббыга каршы оештырган фетнәдә ул катнашмады[+]. 4Атабызның углы булмаганга күрә, аның исеме үзенең кабиләсеннән сызып ташланырга тиешме?! Атабызның туганнары арасында безгә дә биләмә бирегез![+]

5Муса аларның дәгъвасын Раббыга җиткерде. 6Раббы Мусага әйтте:

7– Селупхад кызлары дөрес сөйлиләр. Аталарының туганнары арасында аларга биләмәгә җир бир – аталарының биләмәсе алар кулына күчсен. 8Ә исраилиләргә аңлат: «Әгәр берәү үлсә һәм аның углы булмаса, мирасы аның кызына тапшырылырга тиеш. 9Әгәр кызы да булмаса, ул чагында мирасын туганнарына тапшырыгыз. 10Әгәр туганнары да булмаса, атасының туганнарына бирегез. 11Әгәр атасының туганнары булмаса, аның мирасын кабиләсендәге иң якын туганына бирегез – ул аныкы булсын. Раббының Мусага әмер итүенчә, исраилиләргә бирелгән карар-кагыйдә әнә шундый»[+].


Ешуаның җитәкчелекне кабул итүе

12Аннары Раббы Мусага әйтте:

– Менә шушы Әбарим тавына мен дә Мин исраилиләргә бирәчәк җиргә кара[+]. 13Аны күргәннән соң, туганың Һарун кебек, син дә мәрхүм ата-бабаларың белән кушылырсың[+]. 14Чөнки Сыйн чүлендә, халык Миңа каршы баш күтәргән вакытта, сез икегез Мин әйткәнне тыңламадыгыз, Мериба-Кадыш сулары янында, исраилиләр күз алдында, Минем изгелегемне исбатламадыгыз[+].

15Раббыга Муса әйтте:

16– И-и Раббы, һәр тереклек иясенә сулыш бирүче Аллаһы! Бу халык өстеннән башлык итеп башка кешене билгеләсәң иде[+]. 17Раббы халкы көтүчесез калган сарыклар кебек булмасын өчен, ул, аларны әйдәп, алларыннан барыр иде һәм алып та кайтыр иде[+].

18Раббы Мусага:

– Нун углы Ешуаны үз яныңа ал, – диде. – Аңарда Минем Рухым бар; Ешуага кулыңны куй да,[+] 19аны рухани Элгазар һәм бөтен халык каршына бастырып, алар күз алдында җитәкчелекне аңа йөклә[+]. 20Исраил халкы аны тыңласын өчен, үзең ия булган хакимлекне аңа бир[+]. 21Ешуа бөтен эшне рухани Элгазар белән киңәшеп эшләсен, Элгазар исә урим[†] ярдәмендә Ешуа өчен Минем ихтыярымны беләчәк. Ешуа үзе һәм аның белән бергә барча Исраил халкы Элгазарның сүзе белән юлга да кузгалачак, кире дә әйләнеп кайтачак.

22-23Муса бөтенесен дә Раббы әмер иткәнчә эшләде: Ешуаны рухани Элгазар һәм бар халык алдына китереп бастырды. Муса үзенең кулларын Ешуа өстенә куйды һәм аңа җитәкчелекне йөкләде.

#### 28


Көндәлек бүләкләр

1[•]Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләргә шулай дип боер: «Ризык бүләкләрен Миңа билгеләнгән вакытта китерегез – шушы корбаннарның исе Минем күңелемә хуш килер»[+]. 3Әйт аларга: «Раббыга яндыру корбаны итеп бирергә тиешле бүләкләр менә шушы: тулаем яндыру корбаны буларак, көн дә китерелергә тиешле кимчелексез бер яшьлек ике тәкә бәрән. 4Бәрәннәрнең берсен – иртән, икенчесен кичен китерегез; 5һәм эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә зәйтүн мае кушып, икмәк бүләге китерегез. 6Менә бу – Синай тавында гамәлгә кертелгән көндәлек тулаем яндыру корбаны, аның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер. 7Һәр бәрән белән бергә һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләге китерегез – Раббыга аны Изге бүлмәдә тәкъдим итегез. 8Икенче бәрәнне, иртәнгесе сыман, икмәк һәм шәраб бүләкләре белән бергә кичен тәкъдим итегез. Әлеге яндыру бүләгенең тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер.


Шимбә көн бүләкләре

9Шимбә көнне кимчелексез бер яшьлек ике бәрән белән бергә шәраб бүләге һәм эфаның уннан ике өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге китерегез. 10Көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбаны һәм аның белән бергә тәкъдим ителә торган шәраб бүләгеннән тыш, һәр шимбә көнне китерелергә тиешле тулаем яндыру корбаны әнә шундый[+].


Ай саен китерелә торган бүләкләр

11Яңа ай башында Раббыга, тулаем яндыру корбаны итеп, ике үгез бозау һәм бер сарык тәкәсе, кимчелексез бер яшьлек җиде тәкә бәрән китерегез[+]. 12Һәр үгез бозау белән бергә эфаның уннан өч өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган, һәр сарык тәкәсе белән бергә эфаның уннан ике өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган, 13һәр тәкә бәрән белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге китерегез. Менә бу – тулаем яндыру корбаны, Раббыга тәкъдим ителә торган яндыру бүләге; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер. 14Шулай ук һәр үгез бозау белән бергә – ярты һин, һәр сарык тәкәсе белән бергә – һиннең өчтән бер өлеше, һәр тәкә бәрән белән бергә һиннең дүрттән бер өлеше күләмендә шәраб бүләге булырга тиеш. Бу – ел әйләнәсендә һәр айның беренче көнендә китерелә торан яндыру корбаны. 15Көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбаныннан һәм шәраб бүләгеннән тыш, гөнаһ йолу корбаны итеп, Раббыга бер кәҗә тәкәсе тәкъдим итегез.


Котылу бәйрәме тәкъдимнәре

16[•]Беренче айда, айның ундүртенче көнендә – Котылу бәйрәме[+]. 17Шул ук айның унбишенче көнендә бәйрәм башлана: җиде көн төче икмәк ашарга тиешсез[+]. 18Беренче көнне изге җыелыш үткәрегез; ул көнне бернинди эш башкармагыз. 19Раббыга яндыру бүләге, тулаем яндыру корбаны – ике үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек җиде тәкә бәрән китерегез. Терлекләрнең барысы да кимчелексез булырга тиеш. 20-21Һәр үгез бозау белән бергә – эфаның уннан өч өлеше, сарык тәкәсе белән бергә – эфаның уннан ике өлеше, җиде бәрәннең һәрберсе белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге тәкъдим итегез. 22Гөнаһларыгыздан пакьләнү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә тәкъдим итегез. 23Боларны иртән китерелгән көндәлек тулаем яндыру корбанына өстәмә рәвештә тәкъдим итегез. 24Шул рәвешле, яндыру бүләге буларак, җиде көн дәвамында ризык бүләге тәкъдим итегез; аның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер. Аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм шәраб бүләгенә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез. 25Җиденче көнне изге җыелыш үткәрегез; ул көнне бернинди эш башкармагыз.


Уңыш бәйрәмендә китерелә торган бүләкләр

26[•]Уңыш бәйрәменең, ягъни Атналар бәйрәменең беренче көнендә, Раббыга яңа өлгергән ашлыктан бүләк китергән вакытта, изге җыелыш үткәрегез. Бу көнне бернинди эш башкармагыз. 27Раббыга ике үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек җиде тәкә бәрән тәкъдим итегез; әлеге яндыру корбанының тәмле исе Раббының күңеленә хуш килер. 28-29Һәр үгез бозау белән бергә – эфаның уннан өч өлеше, сарык тәкәсе белән бергә – эфаның уннан ике өлеше, җиде бәрәннең һәрберсе белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге тәкъдим итегез. 30Гөнаһларыгыздан пакьләнү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә тәкъдим итегез. 31Боларны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк бүләгенә өстәмә рәвештә, шәраб бүләге белән бергә тәкъдим итегез. Корбанлык маллар кимчелексез булырга тиеш.

#### 29


Быргылар бәйрәмендә китерелә торган бүләкләр

1Җиденче айның беренче көнендә изге җыелыш үткәрегез; ул көнне бернинди эш башкармагыз; ул көн сездә быргылар уйнату көне булсын[+]. 2Корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килсен өчен, тулаем яндыру корбаны итеп, бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек җиде бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 3-4Һәр үгез бозау белән бергә – эфаның уннан өч өлеше, сарык тәкәсе белән бергә – эфаның уннан ике өлеше, җиде бәрәннең һәрберсе белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге тәкъдим итегез. 5Гөнаһларыгыздан пакьләнү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә тәкъдим итегез. 6Боларны ай саен һәм көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез. Бу – Раббыга китерелә торган яндыру бүләкләре; аларның тәмле исе Раббы күңеленә хуш килер.


Гөнаһ йолу көнендә[†] китерелә торган бүләкләр

7Җиденче айның унынчы көнендә изге җыелыш үткәрегез; ул көнне ураза тотыгыз[†] һәм бернинди эш башкармагыз[+]. 8Корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килсен өчен, тулаем яндыру корбаны итеп, бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек җиде бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 9-10Һәр үгез бозау белән бергә – эфаның уннан өч өлеше, сарык тәкәсе белән бергә – эфаның уннан ике өлеше, җиде бәрәннең һәрберсе белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге тәкъдим итегез. 11Гөнаһларыгыздан пакьләнү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә тәкъдим итегез; аны пакьләнү көнендә китерелә торган гөнаһ йолу корбанына, көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.


Чатырлар бәйрәмендә[†] китерелә торган бүләкләр

12[•]Җиденче айның унбишенче көнендә изге җыелыш үткәрегез; бернинди эш башкармагыз һәм җиде көн буе Раббы хөрмәтенә бәйрәм итегез[+]. 13Корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килсен өчен, тулаем яндыру корбаны, ягъни яндыру бүләге итеп, унөч үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 14-15Унөч үгез бозауның һәрберсе белән бергә – эфаның уннан өч өлеше, ике сарык тәкәсенең һәрберсе белән бергә – эфаның уннан ике өлеше, ундүрт тәкә бәрәннең һәрберсе белән бергә эфаның уннан бер өлеше күләмендә сыйфатлы бодай онына зәйтүн мае кушылган икмәк бүләге тәкъдим итегез. 16Гөнаһларыгыздан пакьләнү өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә тәкъдим итегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

17Икенче көнне унике үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 18Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 19Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

20Өченче көнне унбер үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 21Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 22Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

23Дүртенче көнне ун үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 24Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 25Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

26Бишенче көнне тугыз үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 27Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 28Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

29Алтынчы көнне сигез үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 30Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 31Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

32Җиденче көнне җиде үгез бозау, ике сарык тәкәсе һәм бер яшьлек ундүрт тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 33Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 34Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез.

35Сигезенче көнне изге җыелыш үткәрегез, бернинди эш башкармагыз. 36Корбанның тәмле исе Раббының күңеленә хуш килсен өчен, тулаем яндыру корбаны, ягъни яндыру бүләге итеп, бер үгез бозау, бер сарык тәкәсе һәм бер яшьлек җиде тәкә бәрән тәкъдим итегез. Болар кимчелексез булырга тиеш. 37Корбанга китерелә торган үгез бозаулар, сарык тәкәләре һәм тәкә бәрәннәр белән бергә, саннарына карап, тиешле икмәк вә шәраб бүләкләре тәкъдим ителсен. 38Гөнаһ йолу корбаны итеп, бер кәҗә тәкәсе дә китерегез; аны көн дә китерелә торган тулаем яндыру корбанына һәм икмәк белән шәраб бүләкләренә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез».

39«Билгеләнгән бәйрәмнәрегездә Раббыга китерелә торган тулаем яндыру корбаннары, икмәк вә шәраб бүләкләре, татулык корбаннары әнә шулар. Аларны әйткән нәзерегез буенча яки ихтыяри рәвештә китерелә торган бүләкләргә өстәмә рәвештә тәкъдим итегез»[+].

#### 30

1Раббы әмер иткәннәрнең һәммәсен Муса исраилиләргә сөйләп бирде.


Әйткән нәзерне үтәү турында

2Муса исраилиләрнең ыруг башлыкларына әйтте:

– Раббы менә нәрсә әмер итте: 3«Әгәр кем дә булса Раббыга нәзер әйтсә яки үзен антлы вәгъдә белән бәйләсә, ул үзенең биргән сүзен бозмасын һәм авызыннан чыккан һәр сүзен үтәсен[+].


Хатын-кызларның әйткән нәзерне үтәүләре турында

4Әгәр бер хатын яшь чагында, атасы өендә торган вакытта, Раббыга нәзер әйтсә яки үзен вәгъдә белән бәйләсә, 5һәм аның атасы кызының нәзерен яки вәгъдә белән бәйләнгән булуын ишетсә һәм бу хакта бер сүз дә әйтмәсә, ул очракта кызның нәзере яки вәгъдәсе үз көчендә кала. 6Әгәр дә атасы, бу хакта ишетеп, аңа рөхсәт итмәсә, ул очракта кыз үзенең нәзереннән яки вәгъдәсеннән азат булачак. Раббы аны кичерәчәк, чөнки кызның атасы ризалыгын бирмәде.

7Әгәр нәзер әйткән яки уйламыйча вәгъдә биргән хатын, кияүгә чыгып, 8бу хакта иренә мәгълүм булса, һәм ире ишетеп тә берни әйтмәсә, хатынның нәзере яки вәгъдәсе үз көчендә кала. 9Әгәр ире, бу хакта ишетеп, хатынына рөхсәт итмәсә, әлеге хатын әйткән нәзереннән яки уйламыйча биргән вәгъдәсеннән азат булачак, һәм Раббы аны кичерәчәк.

10Тол яки иреннән аерылган хатынның әйткән нәзере һәм биргән вәгъдәсе үтәлергә тиеш.

11Әгәр иренең өендә хатын нәзер әйтсә яки үзен антлы вәгъдә белән бәйләсә, 12һәм ире бу хакта ишетеп тә бер сүз әйтмәсә – хатынын тыймаса, ул очракта хатынның нәзере яки вәгъдәсе үз көчендә кала. 13Әгәр ире, бу хакта ишетеп, хатынының нәзерен яки вәгъдәсен кире какса, әйткән нәзереннән яки авызыннан чыккан вәгъдәсеннән хатын азат булачак. Раббы аны кичерәчәк, чөнки аның ире ризалыгын бирмәде. 14Шул рәвешле, ире хатынының вәгъдәсен яки нәзерен расларга да, кире кагарга да мөмкин. 15Әгәр ире хатынының нәзере яки вәгъдәсе хакында ишеткән көнне дә, аннан соң да берни әйтмәсә, димәк, хатынының нәзер-вәгъдәсен ул раслый дигән сүз, чөнки бу хакта ишетеп тә хатынына ул бер сүз әйтмәде. 16Әгәр ир кеше әлеге нәзер-вәгъдәне күпмедер вакытлар үткәннән соң гына кире кага икән, нәзернең үтәлмәве өчен хатынының гаебен ул үз өстенә ала».

17Ир белән хатын арасындагы яисә, яшьлегендә атасы өендә яшәгәндә, кызы белән атасы арасындагы мөнәсәбәтләр хакында Раббының Мусага әмер иткән кагыйдәләре әнә шулар иде.

#### 31


Мидьяниләргә каршы сугыш

1Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләр өчен мидьяниләрдән үч ал. Шуннан соң син үлгән ата-бабаларың белән кушылырсың[+].

3Муса халыкка әйтте:

– Мидьяниләрдән Раббының үчен алыр өчен, ирләрегез арасыннан сугышчыларны коралландырыгыз. 4Исраил ыругларының һәркайсыннан мең кеше сугышка әзерләнсен.

5Һәрбер Исраил ыругыннан меңәр кеше сайланып, барлыгы унике мең кораллы сугышчы сафка басты. 6Муса, һәр ыругтан берәр мең гаскәрине сайлап алып, рухани Элгазар углы Пинхәс белән бергә сугышка озатты. Пинхәс Изге бүлмә савытларын һәм хәбәр сала торган быргыларын алды[+].

7Раббы Мусага әмер иткәнчә, алар мидьяниләргә һөҗүм иттеләр һәм әлеге халыкның барча ир затын кырып бетерделәр. 8Башка ирләр белән беррәттән алар мидьяниләрнең биш патшасын – Эви, Рәкым, Сур, Хүр һәм Ребаны үтерделәр, шулай ук Бигур углы Билгамны да кылычтан уздырдылар;[+] 9мидьяниләрнең хатыннарын һәм балаларын әсир иттеләр, терлекләрен, көтү-көтү малларын, мал-мөлкәтләрен үзләренә алдылар; 10мидьяниләр яшәгән барлык шәһәр һәм торак урыннарын яндырдылар. 11Кулга төшергән һәммә нәрсәне – әсирләрдән алып терлеккә кадәр 12бар ганимәтне алар Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында урнашкан станнарына – Муса белән рухани Элгазар һәм Исраил халкы янына алып кайттылар.

13Муса белән рухани Элгазар һәм халыкның барлык җитәкчеләре аларны каршыларга станнан чыктылар. 14-15Сугыштан кайтып килүче гаскәрбашларына – меңбашларына һәм йөзбашларына – ачуланып, Муса шунда:

– Сез барлык хатын-кызларны исән калдырдыгызмыни?! – диде. –[+] 16Шул хатыннар исраилиләрне, Билгам киңәше белән илаһлары Пигурга табындырып, Раббыга хыянәт итәргә мәҗбүрләделәр! Раббы халкы арасында таралган үләт шуннан соң башланды бит[+]. 17Барлык ир балаларны һәм ир күргән хатыннарны үтерегез![+] 18Ә ир затын белмәгән кызларны үзегез өчен калдырыгыз[+].

19Шуннан Муса әйтте:

– Арагызда кеше үтергән яисә мәеткә орынган затлар булса, җиде көн дәвамында станга аяк басмасыннар. Сез үзегез вә әсирләрегез өченче һәм җиденче көндә пакьләнергә тиеш[+]. 20Барлык кием-салымнарыгызны, күн һәм тире әйберләрегезне, кәҗә мамыгыннан эшләнгән бар нәрсәгезне, шулай ук барлык агач савытларыгызны чистартыгыз.

21Рухани Элгазар сугышта йөреп кайткан сугышчыларга әйтте:

– Раббы Мусага әмер иткән канунның кагыйдәсе менә шундый: 22-23алтын, көмеш, бакыр, тимер, ак һәм кара кургашны – утта янмый торган бар нәрсәне чистартыр өчен, ялкын аша уздырыгыз, аннары пакьләү суы белән юыгыз. Ә утта яна торган бар нәрсә пакьләү суы белән чистартылсын. 24Җиденче көндә киемнәрегезне юыгыз, шуннан соң пакь булырсыз һәм станга кайта алырсыз[+].


Ганимәтне бүлү

25Раббы Мусага әйтте:

26– Рухани Элгазар һәм халыкның гаилә башлыклары белән бергә әсирләрне һәм терлекне исәпкә алыгыз. 27Ганимәтне тигез ике өлешкә бүлеп, бер яртысын – сугышта катнашканнарга, икенче яртысын калган халыкка бир[+]. 28Сугышта катнашканнарның өлешеннән һәр биш йөзенче әсирне, үгезне, ишәкне һәм сарыкны ал да, Раббыга салым итеп, 29Аның алдында күтәреп селкегән бүләк рәвешендә, рухани Элгазарга тапшыр. 30Исраил халкы өлешеннән һәр илленче әсирне, үгезне, ишәкне һәм сарыкны Раббының Изге чатырында хезмәт итүче левиләргә бир.

31Раббы Мусага ничек әмер иткән булса, Муса белән рухани Элгазар шулай эшләделәр.

32Үзләренә калдырган мөлкәтне санамаганда, сугышта катнашкан кешеләр кулга төшергән байлык: вак терлектән – алты йөз җитмеш биш мең баш, 33эре терлектән – җитмеш ике мең баш, 34алтмыш бер мең баш ишәк, 35шулай ук ир белмәгән утыз ике мең кыз.

36Бөтен ганимәтнең яртысы, ягъни сугышта катнашканнарның өлеше: вак терлектән – өч йөз утыз җиде мең биш йөз баш, 37шулардан алты йөз җитмеш бише Раббыга салым итеп бирелде; 38эре терлектән – утыз алты мең баш, шулардан җитмеш икесе Раббыга салым итеп бирелде; 39утыз мең биш йөз баш ишәк, шулардан алтмыш бере Раббыга салым итеп бирелде; 40уналты мең кеше, шулардан Раббыга салым итеп утыз икесе бирелде.

41Муса, Раббы әмер иткәнчә, Аның алдында күтәреп селкегән бүләкне – Раббыга дигән салымны – Элгазарга тапшырды.

42Сугышта катнашучылар алып кайткан ганимәттән Муса исраилиләр өчен аерып алган өлеш, 43ягъни халыкның өлеше: вак терлектән – өч йөз утыз җиде мең биш йөз баш, 44эре терлектән – утыз алты мең баш, 45утыз мең биш йөз баш ишәк, 46уналты мең кеше. 47Муса, Раббы әмер иткәнчә, исраилиләр өлешеннән кеше һәм терлекнең илледән берен Раббының Изге чатырында хезмәт итүче левиләргә бирде.

48Шуннан соң меңбашлары һәм йөзбашлары Муса янына килеп әйттеләр:

49– Без, синең хезмәтчеләрең, үзебезнең кул астындагы сугышчыларны санап чыктык – берсен дә югалтмаганбыз. 50Раббы җаннарыбызны саклап калсын өчен, кулга төшергән алтын әйберләрне – кулбашына кия торган беләзекләрне, йөзекләрне, кул беләзекләрен, алкаларны һәм муенсаларны – без Аңа бүләк итәбез[+].

51Муса белән рухани Элгазар алардан шушы алтынны – бөтен алтын әйберләрне кабул иттеләр. 52Меңбашлары вә йөзбашлары Раббыга бүләк итеп китергән алтын уналты мең җиде йөз илле шәкыл булды. 53Гаскәриләр исә сугышта кулга төшергән алтынны үзләрендә калдырды[+]. 54Муса белән рухани Элгазар алтынны меңбашларыннан вә йөзбашларыннан алдылар да, исраилиләр истәлеге итеп, Раббы каршына, Очрашу чатырына китерделәр[+].

#### 32


Рубин, Гәд ыругларына һәм Менашше ыругының бер яртысына бирелгән җир

1Рубин һәм Гәд угылларының көтүләре бик зур иде, һәм алар Ягызер һәм Гилыгад җирләренең көтү йөртү өчен яраклы урын икәнен күрделәр[+]. 2-3Гәд һәм Рубин угыллары, Муса белән рухани Элгазар һәм халык җитәкчеләре янына килеп:

– Атарот, Дибон, Ягызер, Нимра, Хишбун, Элгале, Себам, Нәбу һәм Бегон – 4Исраил халкы өчен Раббы тар-мар иткән җирләр терлек йөртергә хәйран шәптер; ә без, синең колларың, терлек көтәбез, – дип әйттеләр[+]. 5Аннары: – Әгәр без синең күз алдыңда шәфкать казанганбыз икән, бу җирне, биләмә итеп, без хезмәтчеләреңә бир; безне Үрдүннең аръягына чыгарма, – дип өстәделәр.

6Гәд һәм Рубин угылларына Муса:

– Кардәшләрегез сугышка барачак, ә сез монда калырсызмы?! 7Ни өчен сез исраилиләрнең Раббы бирәсе җиргә бару теләген сүрелдерәсез? – диде. – 8Раббы биргән җирне карар өчен, мин сезнең аталарыгызны Кадыш-Барниадан җибәргәч, алар да нәкъ менә шулай эшләгән иде[+]. 9Эшкүл үзәнлегенә барып җитеп, ул якларны күргәч, алар да исраилиләрнең Раббы бирәсе җиргә бару теләген сүрелдергән иде. 10Шул көнне Раббының ачуы кабарды, һәм Ул ант итеп әйтте:[+] 11«Мин, ант эчеп, Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка вәгъдә иткән җирләрне Мисырдан чыккан, яше егермедән узган кешеләр күрмәсләр, чөнки алар бөтен күңелләре белән Миңа буйсынмадылар[+]. 12Бу исәпкә кынази Ифунни углы Кәлеб белән Нун углы Ешуа гына керми, чөнки алар Раббыга бөтен күңелләре белән буйсындылар»[+]. 13Раббының Исраилгә ачуы кабарды, һәм Аның алдында яманлык кылган бу буынны Ул, тәмам юкка чыгарганчы, кырык ел буе, чүлдә йөртте[+].

14– Инде менә сез – гөнаһлы буын – аталарыгыз урынына калып, Раббының Исраилгә каршы ачуын тагын да ныграк кабартасыз. 15Әгәр сез Аңардан йөз чөерсәгез, Исраил халкын Ул чүлдә калдырачак, һәм сез, шулай итеп, халыкны тәмам харап итәчәксез.

16Гәд һәм Рубин угыллары, Муса янына килеп:

– Без монда көтүләребез өчен сарык араннары һәм балаларыбыз өчен шәһәрләр корырбыз, – диделәр. – 17Шуннан соң, коралланып, исраилиләр үзләренә тәгаенләнгән җирләргә барып урнашканчы, алар алдыннан барырбыз. Ә балаларыбыз, җирле халыктан сакланып хәвеф-хәтәрсез яшәсен өчен, ныгытылган шәһәрләрдә калсын[+]. 18Исраилиләрнең һәрберсе үзенә биләмәгә җир алганчы, без өйләребезгә кайтмабыз[+]. 19Үрдүннең аръягында без алар белән бергә биләмәгә җир алмабыз, чөнки безнең биләмәләр Үрдүннең бу ягында – көнчыгыш тарафында булачак[+].

20-22Муса аларга әйтте:

– Әгәр шулай эшлисез һәм, коралланып, Үрдүннең аръягына Раббы алдында Аның хакына сугышка барасыз икән, ул чакта сез, Раббы Үзенең дошманнарын тар-мар итеп бөтен җирне яулап алганнан соң, монда кире кайта алырсыз – Раббы алдында да, Исраил алдында да гаепле булмассыз, һәм бу җир Раббы күз алдында сезнең биләмәгез дип исәпләнер.

23– Әгәр шулай эшләмәсәгез, Раббы алдында гөнаһ кылган саналырсыз, һәм белегез: шул чакта җәзасыз калмассыз! 24Балаларыгыз өчен шәһәрләр төзегез, сарыкларыгыз өчен араннар корыгыз, шулай ук биргән вәгъдәгезне дә үтәгез.

25Гәд угыллары белән Рубин угыллары Мусага әйттеләр:

– Без – синең хезмәтчеләрең, әфәндебез. Ничек кушсаң, шулай эшләрбез! 26Балаларыбыз вә хатыннарыбыз, көтүләребез, барча терлегебез монда – Гилыгад шәһәрләрендә калсын. 27Ә синең хезмәтчеләрең, коралланып, әфәндебез кушканча, Раббы алдында сугышка барыр өчен, Үрдүн аръягына чыгар.

28Муса алар хакында рухани Элгазарга, Нун углы Ешуага һәм исраилиләрнең ыруг башлыкларына әмер бирде. 29Муса болай дип әйтте:

– Әгәр Гәд һәм Рубин угыллары, сугышка коралланып, Раббы алдында сезнең белән бергә Үрдүннең аръягына чыгалар икән, шул чакта сез, ул җирне яулап алганнан соң, Гилыгадны биләмә итеп аларга бирегез. 30Әгәр алар сезнең белән бергә Үрдүн аръягына чыкмыйлар икән, ул чагында сезнең белән бергә Кәнган җирендә биләмә алсыннар.

31Гәд һәм Рубин угыллары болай дип җавап бирделәр:

– Без – синең хезмәтчеләрең. Раббы ничек боерса, шулай эшләрбез! 32Без, коралланып, Раббы алдында Кәнган җиренә барачакбыз, әмма безгә биләмә итеп биреләсе җирләр Үрдүннең бу ягында булсын.

33Муса, шулай итеп, амориләр патшасы Сихон патшалыгын һәм Башан патшасы Ог патшалыгын шәһәрләре вә шәһәрләр тирәсендәге җирләре белән бергә Гәд һәм Рубин угылларына, Йосыф углы Менашше ыругының бер яртысына бирде.

34-36Гәд угыллары Дибон, Атарот, Арогыр, Атрот-Шофан, Ягызер, Йөгбеһа, Бәйт-Нимра, Бәйт-Һаран шәһәрләрен ныгыттылар һәм сарык араннары кордылар. 37-38Ә Рубин угыллары, Хишбун, Элгале, Кыръятаим, Нәбу, Багал-Мегон (кайбер шәһәрләрнең исемнәре үзгәртелгән) һәм Сибма шәһәрләрен тергезеп, аларга яңа исемнәр бирделәр.

39Менашше углы Мәкирнең нәсел варислары, Гилыгадка китеп, аны басып алдылар һәм анда яшәгән амориләрне куып чыгардылар[+]. 40Муса Гилыгадны Менашше углы Мәкиргә бирде, һәм аның нәселе шунда урнашты[+]. 41Менашше нәселеннән булган Яһир амориләрнең авылларын басып алды һәм аларны Яһир авыллары дип атады[+]. 42Нобах исә Кынатны һәм аның тирәсендәге шәһәрләрне басып алды һәм аны үз исеме белән Нобах дип атады.

#### 33


Мисырдан Үрдүн елгасына кадәр үткән юл

1Төркемнәргә бүленгән Исраил халкы, Муса белән Һарун җитәкчелегендә сәяхәт кылганда, түбәндәге урыннарда тукталды. 2Раббы кушуы буенча, Муса чүл сәфәре дәвамында туктап ял итәсе урыннарның исемлеген төзеде. Аларның барыр юллары һәм тукталышлары түбәндәгечә.

3Беренче айның унбишенче көнендә, Котылу бәйрәменнән соң икенче көндә, мисырлыларның күз алдында алар, кыю атлап, Рәмесестән чыгып киттеләр[+]. 4Ул вакытта мисырлылар Раббы тарафыннан һәлак ителгән беренче булып туган угылларын җирли иделәр – Раббының Мисыр илаһларын хөкем итүе иде бу![+]

5Исраилиләр, Рәмесестән кузгалып китеп, Суккөттә чатырларын корып урнаштылар[+].

6Суккөттән китеп, чүл читендәге Этамда чатырларын корып урнаштылар[+].

7Этамнан китеп, Багал-Сефоннан көнчыгышта урнашкан Пи-Һахирутка таба борылдылар һәм Мигдол каршында чатырларын корып урнаштылар[+].

8Пи-Һахируттан китеп, диңгезне кичтеләр, аннары чүлгә чыктылар һәм, Этам чүле буйлап өч көн барганнан соң, Марада чатырларын корып урнаштылар[+].

9Марадан китеп, Элимгә килделәр; Элимдә унике су чыганагы һәм җитмеш хөрмә агачы бар иде. Алар шунда чатырларын корып урнаштылар[+].

10Элимнән китеп, Камышлы диңгез яры буенда чатырларын корып урнаштылар.

11Камышлы диңгез яры буеннан китеп, Син чүлендә чатырларын корып урнаштылар[+].

12Син чүленнән китеп, Дуфкада чатырларын корып урнаштылар.

13Дуфкадан китеп, Алушта чатырларын корып урнаштылар.

14Алуштан китеп, Рефидимдә чатырларын корып урнаштылар; анда халык өчен эчәргә су юк иде[+].

15Рефидимнән китеп, Синай чүлендә чатырларын корып урнаштылар[+].

16Синай чүленнән китеп, Кыйбрут-Һаттавада чатырларын корып урнаштылар[+].

17Кыйбрут-Һаттавадан китеп, Хасеротта чатырларын корып урнаштылар[+].

18Хасероттан китеп, Ритмада чатырларын корып урнаштылар.

19Ритмадан китеп, Риммун-Переста[†] чатырларын корып урнаштылар.

20Риммун-Перестан китеп, Либнада чатырларын корып урнаштылар.

21Либнадан китеп, Риссада чатырларын корып урнаштылар.

22Риссадан китеп, Кыһилатада чатырларын корып урнаштылар.

23Кыһилатадан китеп, Шефер тавында чатырларын корып урнаштылар.

24Шефер тавыннан китеп, Харадада чатырларын корып урнаштылар.

25Харададан китеп, Макыһелотта чатырларын корып урнаштылар.

26Макыһелоттан китеп, Тахатта чатырларын корып урнаштылар.

27Тахаттан китеп, Терахта чатырларын корып урнаштылар.

28Терахтан китеп, Миткада чатырларын корып урнаштылар.

29Миткадан китеп, Хашмонада чатырларын корып урнаштылар.

30Хашмонадан китеп, Мосеротта чатырларын корып урнаштылар.

31Мосероттан китеп, Бәне-Ягаканда чатырларын корып урнаштылар[+].

32Бәне-Ягаканнан китеп, Хор-Һагидгәддә чатырларын корып урнаштылар.

33Хор-Һагидгәддән китеп, Йотбатада чатырларын корып урнаштылар[+].

34Йотбатадан китеп, Абронада чатырларын корып урнаштылар.

35Абронадан китеп, Эсион-Гебердә чатырларын корып урнаштылар[+].

36Эсион-Гебердән китеп, Сыйн чүлендәге Кадышта чатырларын корып урнаштылар[+].

37Кадыштан китеп, Эдом җирләре чигендәге Һор тавында чатырларын корып урнаштылар[+].

38Исраил халкының Мисырдан чыгуына кырыгынчы ел киткәч, бишенче айның беренче көнендә, Раббының кушуы буенча, рухани Һарун Һор тавына менде һәм шунда вафат булды[+]. 39Һор тавында үлеп калганда, Һарунга йөз егерме өч яшь иде.

40(Кәнган җиреннән көньякта, Нәгебтә яшәгән кәнгани Арад патша исраилиләрнең килүен ишетә.)[+]

41Алар, Һор тавыннан китеп, Салмунада чатырларын корып урнаштылар.

42Салмунадан китеп, Пунонда чатырларын корып урнаштылар.

43Пуноннан китеп, Оботта чатырларын корып урнаштылар[+].

44Оботтан китеп, Мәаб чигендәге Ие-Әбаримдә чатырларын корып урнаштылар[+].

45Ие-Әбаримнән китеп, Дибон-Гадта чатырларын корып урнаштылар.

46Дибон-Гадтан китеп, Алмон-Диблатаимдә чатырларын корып урнаштылар.

47Алмон-Диблатаимнән китеп, Нәбу алдындагы Әбарим тауларында чатырларын корып урнаштылар[+].

48Әбарим тауларыннан китеп, Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында чатырларын корып урнаштылар[+]. 49Аларның чатырлары Үрдүн яры буйлап Мәаб үзәнлегендәге Бәйт-Ешимоттан алып Әбел-Шиттимгә кадәр урнашкан иде[+].

50Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында Раббы Мусага:

51-52– Исраилиләргә әйт: «Үрдүн елгасын кичеп, Кәнган җиренә кергәч, ул җирдә яшәүчеләрне бөтенләй куып чыгарыгыз. Аларның коеп яки таштан сырлап ясаган барча потларын һәм потханәләрен пыр туздырыгыз, – диде. –[+] 53Ул җирне яулап алыгыз һәм шунда хуҗа булып урнашыгыз, чөнки Мин ул җирне сезгә биләмә итеп бирәм. 54Ул җирне, шобага салып, ыруглар арасында бүлегез; зуррак ыругка – күбрәк, кечерәк ыругка азрак итеп җир бирегез; шобага кемгә чыкса, шул җир аныкы булыр. Җирне ата-бабаларыгызның токымнары арасында бүлегез[+].

55Әгәр ул җирдә яшәүчеләрне куып җибәрмәсәгез, сезнең арада яшәп калучылар күзегезгә кергән тикән, янтыгыгызга кадалган тигәнәк кебек булырлар: бу җирдә алар сезгә тыныч кына яшәргә ирек бирмәсләр. 56Шул чакта Мин, аларга каршы нәрсә эшләргә ниятләгән булсам, шуны сезгә каршы эшләрмен».

#### 34


Кәнган җире чикләре

1[•]Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләргә шулай дип боер: «Кәнган җиренә кергәч, Мин сезгә бирәчәк ул җирнең чикләре түбәндәгечә булыр.

3Көньяк тарафта сезнең җирләр Сыйн чүленнән, Эдом чикләреннән башланыр. Көньяк чигегез, Тозлы диңгез[*] ярыннан башланып,[+] 4көньякка – Акраббим үткеленә таба дәвам итәр, аннары, Сыйн чүле аша узып, Кадыш-Барнианың көньягына чыгар. Шуннан ары Хатсар-Аддарга юнәлер һәм, Асмунга җитеп, 5Мисыр чигендәге елгага таба борылыр да Урта диңгез буенда тәмамланыр.

6Ә көнбатыш чикләрегез Бөек диңгез[*] яры буйлап узар. Бу – сезнең көнбатыш чигегез.

7Төньяк чигегез, Бөек диңгездән башланып, Һор тавына җитәр[+]. 8Һор тавыннан чик Хамат үткеленә таба китәр һәм, Седадтан үтеп,[+] 9Зифронга кадәр дәвам итәр дә Хатсар-Энанга җитеп туктар. Бу – сезнең төньяк тарафтагы чигегез.

10Көнчыгыш чигегез, Хатсар-Энаннан башланып, Шефамга җитәр. 11Шефамнан чик Аинның көнчыгыш ягындагы Риблага таба сузылыр һәм аннан Киннерет күленең[*] көнчыгыш ярындагы сөзәклекләр буенча дәвам итәр[+]. 12Шуннан соң чик сызыгы Үрдүн елгасы буйлап төшәр дә Үле диңгезгә җитеп туктар. Һәр тарафта чикләре билгеләнгән менә бу җирләр – сезнекедер»[+].

13Шуннан соң Муса исраилиләргә болай дип боерды:

– Тугыз ыругка һәм унынчы ыругның яртысына бирергә дип Раббы әмер иткән һәм сез, шобага салып, биләмәгә аласы җирләр менә шушыдыр. 14Рубин ыругы, Гәд ыругы һәм Менашше ыругының бер яртысы үз биләмәләрен гаиләләре санынча алды инде. 15Шушы ыруглар биләмә җирләрен Әрихә каршыннан, Үрдүннең көнчыгыш ярыннан алдылар.


Җир бүлүчеләр

16Раббы Мусага әйтте:

17– Җирне сезгә рухани Элгазар белән Нун углы Ешуа бүлеп бирәчәк[+]. 18Җирне бүлү өчен, һәр ыругтан берәр җитәкче дә алыгыз. 19Менә аларның исемнәре:

Яһүдә ыругыннан – Ифунни углы Кәлеб;[+]

20Шимун ыругыннан – Аммиһуд углы Шемуил;

21Беньямин ыругыннан – Кислон углы Элидад;

22Дан ыругыннан – Йөгли углы Вуккый;

23Йосыф углы Менашше ыругыннан – Ифод углы Ханниел;

24Эфраим ыругыннан – Шифтан углы Кымуил;

25Зәбулун ыругыннан – Парнах углы Элисапан;

26Исәсхәр ыругыннан – Аззан углы Палтиел;

27Ашер ыругыннан – Шеломи углы Ахиһуд;

28Нәптали ыругыннан – Аммиһуд углы Педаһел.

29Кәнганда исраилиләргә җирне бүлеп бирү өчен Раббы билгеләгән кешеләр әнә шулар.

#### 35


Левиләргә тәгаенләнгән шәһәрләр

1[•]Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында Раббы Мусага әйтте:

2– Исраилиләргә болай дип боер: «Үзегезгә биләмә итеп алган җирләрдән левиләргә яшәү өчен шәһәрләр һәм шулар тирәсендәге көтүлекләрне бирегез. 3Шәһәрләр – яшәү өчен, ә көтүлек җирләре аларның сыерлары, көтүләре һәм башка терлекләре өчен булачак.

4Сез левиләргә бирергә тиешле шәһәрләр тирәсендәге көтүлекләр шәһәр диварыннан һәр дүрт тарафка мең терсәккә сузылсын. 5Шәһәр көтүлек уртасында калырлык итеп, аның диварыннан көнчыгышка, көньякка, көнбатышка һәм төньякка ике мең терсәк үлчәп, чик билгеләгез – шәһәр тирәсендәге шушы җирләрдә левиләрнең терлекләре утлап йөрер.

6Левиләргә сез бирәсе шәһәрләрнең алтысы сыену шәһәре булачак. Кеше үтерүчегә шул шәһәрләргә качарга рөхсәт ителәчәк. Бу алты шәһәрдән тыш, левиләргә тагын кырык ике шәһәр бирегез[+]. 7Левиләргә әйләнә-тирәсендәге көтүлекләре белән бергә җәмгысы кырык сигез шәһәр бирегез. 8Исраилиләр биләмәсеннән левиләргә шәһәрләр бүлеп биргәндә, һәрбер ыруг алган өлешнең зурлыгына карап эш итегез: җирләре күбрәк булган ыругтан – күбрәк, җирләре азрак булган ыругтан шәһәрләрне азрак алыгыз».


Сыену шәһәрләре

9[•]Раббы Мусага әйтте:

10-11– Исраилиләргә игълан ит: «Үрдүн аша үтеп Кәнган җиренә кергәннән соң, үзегез өчен сыену шәһәрләре сайлап алыгыз. Ялгышлык белән кеше үтерүчегә анда качарга рөхсәт ителәчәк[+]. 12Ул шәһәрләр, үч алучыдан саклану өчен, сыену урыны булачак. Шул рәвешле, җәмәгатьчелек үзенең хөкемен чыгарганчы, кеше үтерүче исән калачак. 13Сыену өчен сез бүлеп бирергә тиешле шәһәрләр алтау булачак: 14өчесе – Үрдүннең көнчыгыш ярында, тагын өчесе – Кәнган җирендә; ул шәһәрләр сыену шәһәрләре булырга тиеш. 15Ялгышлык белән кеше үтергән теләсә кем кача алсын өчен, бу алты шәһәр исраилиләргә һәм алар арасында көн күрүче килмешәкләргә яки вакытлыча яшәүчеләргә сыену шәһәрләре булачак.

16Әгәр берәү тимер корал белән кемгә дә булса сукса һәм аны үтерсә, ул, кеше үтерүче саналып, үлем җәзасына дучар ителергә тиеш. 17Әгәр берәү, таш белән сугып, кемне дә булса үтерсә, ул, кеше үтерүче саналып, үлем җәзасына дучар ителергә тиеш. 18Әгәр берәү, кулындагы агач корал белән сугып, кемне дә булса үтерсә, ул, кеше үтерүче саналып, үлем җәзасына дучар ителергә тиеш. 19Кеше үтергән адәмне кан үче алучы үзе үтерә ала: әгәр үтерүчене очрата икән, аны үтерә ала. 20-21Әгәр берәү, кемне дә булса нәфрәт белән төртеп җибәреп яки кемгә дә булса яман ният белән әйбер ыргытып, аны үтерә икән, йә булмаса дошманлык аркасында сугып үтерә икән, үлем җәзасына дучар ителергә тиеш, чөнки ул – кеше үтерүче. Кеше үтергән адәмне кан үче алучы очратса, аны үтерә ала.

22Әгәр берәү, дошманлыктан түгел, бәлки ялгышлык белән кемне дә булса төртеп җибәреп яки ыргыткан әйбере белән эләгеп[+] 23яисә өстенә таш төшереп, аны үтерә икән, – гәрчә үтерүче аның дошманы булмаса һәм аңа явызлык эшләргә теләмәсә дә, – 24ул очракта җәмәгатьчелек, үтерүче белән кан үче алучы арасындагы эшне тикшереп, түбәндәге канун нигезендә хөкем итәргә тиеш. 25Җәмәгатьчелек, үтерүчене кан үче алучының кулыннан коткарып, аны качып киткән сыену шәһәренә кире кайтарырга тиеш – изге май белән майланган баш руханиның үлеменә кадәр кеше үтерүче шунда яшәсен[+]. 26-27Әгәр кеше үтерүче үзе качкан сыену шәһәреннән чыга, һәм кан үче алучы аны сыену шәһәреннән читтә очратып үтерә икән, кан үче алучы аны үтерүдә гаепле булмаячак, 28чөнки кеше үтерүче баш руханиның үлеменә кадәр үзе качкан сыену шәһәрендә яшәргә тиеш; баш рухани үлгәннән соң гына, аңа үз биләмәсенә кайтырга рөхсәт ителә.

29Сез яшәгән барлык урыннарда буыннан-буынга күчеп килә торган карар-кагыйдәләр шулардыр.


Кеше үтерүченең хөкемгә тартылуы

30Әгәр берәү кемне дә булса үтерә икән, үтерүче кеше, шаһитлар сөйләвенә карап, үлем җәзасына дучар ителергә тиеш; әмма үлем җәзасына хөкем итү өчен, бер генә шаһит җитми[+].

31Үлемгә хөкем ителгән үтерүчене йолым түләп коткарып калмагыз, чөнки кеше үтерүче үлем җәзасына дучар ителергә тиеш[+].

32Сыену шәһәренә качкан кеше баш руханиның үлеменә кадәр үз җиренә кайтып яши алсын өчен, йолым алмагыз.

33Үзегез яшәгән җирне нәҗесләмәгез; кан җирне нәҗесли, һәм кан түгелгән җир бүтән һичнәрсә белән дә түгел, фәкать кеше канын түгүченең каны белән генә чистарына[+]. 34Сез гомер иткән һәм Мин яшәгән җир нәҗесләнергә тиеш түгел; чөнки Мин, Раббы, исраилиләр арасында яшимен»[+].

#### 36


Кияүгә чыккан хатын-кызларның мирасы

1[•]Йосыф токымыннан булган, Менашше углы Мәкирдән туган Гилыгад кабиләсенең җитәкчеләре бервакыт, Мусага һәм ыруг башлыкларына мөрәҗәгать итеп, болай диделәр:

2– Син әфәндебезгә Раббы: «Шобага салып, Исраил угылларына биләмәгә җир бүлеп бир», – дип әмер иткән чакта, кардәшебез Селупхад өлешен Ул аның кызларына бирергә боерган иде. 3Әмма әлеге кызлар Исраилнең башка ыруг егетләренә кияүгә чыга калсалар, кызларның биләмәләре, аталарыбыз биләгән җирләрдән алынып, шул егетләрнең ыруглары биләгән җирләргә кушылачак һәм, шул рәвешле, шобага буенча безгә чыккан җирләр кимеячәк. 4Исраилиләр Илленче елга кергәндә, Селупхад кызларының биләмәләре алар кияүгә чыккан ирләрнең ыругына күчәчәк – аталарыбыз җиреннән алыначак[+].

5Муса, Раббының кушуы буенча, исраилиләргә әмер итеп әйтте:

– Йосыф ыругының нәсел варислары дөрес сөйли. 6Селупхад кызлары хакында Раббының әмер итеп әйткәне шул: алар күңелләре теләгән егетләргә кияүгә чыга алалар, тик егетләр Селупхад белән бер ыругтан булырга тиеш. 7Исраилиләрнең биләмәләре бер ыругтан икенче ыругка күчмәсен – һәрбер исраили ата-бабаларыннан мирас итеп алган җиренә баглы булсын[+]. 8Исраилиләр ыругында мирасчы булган һәр кыз ата-бабалары ыругыннан берәрсенә кияүгә чыксын, шул чагында исраилиләр ата-бабаларыннан мирас итеп алган җирләрдә хуҗа булып калырлар[+]. 9Биләмә җирләре бер ыругтан икенче ыругка күчмәсен – Исраил халкының һәр ыругы үз җиренә баглы булсын.

10Раббы Мусага ничек әмер иткән булса, Селупхад кызлары нәкъ шулай эшләделәр. 11Селупхад кызлары Махла, Тирса, Хөглә, Милкә һәм Ноа әтиләре ягыннан үз абыйларының угылларына кияүгә чыктылар. 12Аларның ирләре Йосыф углы Менашше ыругыннан иделәр, шуңа күрә Селупхад кызларының биләмәләре аталары ыругында калды.

13Мәаб үзәнлегендә, Үрдүн елгасы янындагы Әрихә каршында Раббының Муса аркылы исраилиләргә биргән боерык-карарлары әнә шулар.

### Канун

#### Канун

Канун


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]


#### 1


Канун


Мусаның Раббы вәгъдә иткәннәрне исраилиләрнең исенә төшерүе

1Бу китапта Мусаның Үрдүн аръягындагы чүлдә, Араба тигезлегендә, Суф дип аталган урын каршында – Паран белән Тофел, Лабан, Хасерот һәм Ди-Заһаб арасында – Исраил халкына сөйләгән сүзләре китерелә. 2(Сәгыйрь таулары аша Хоребтан Кадыш-Барниага барып җитәр өчен, унбер көн кирәк.)[+]

3Исраилиләр[†] Мисырдан чыгып киткәннең кырыгынчы елында, унберенче айның беренче көнендә Раббы[†] кушканнарны Муса Исраил халкына ирештерде[+]. 4Бу хәл Хишбунда яшәгән амориләр патшасы Сихон, Аштаротта һәм Эдрегыйда яшәгән Башан патшасы Ог Муса тарафыннан җиңелгәннән соң булды[+]. 5Муса исраилиләргә Раббы канунын[†] аңлата башлаганда, алар Үрдүн елгасының икенче ягындагы Мәаб[†] җирендә иделәр. Муса аларга болай диде:

6– Раббы Аллабыз[†] Хореб тавында безгә: «Бу тауда инде озак тордыгыз,[+] 7җыеныгыз да амориләр яшәгән тауларга, аларның күршеләре яши торган җирләргә – Араба тигезлегенә, тауларга, түбән урыннарга, Нәгебкә һәм диңгез буйларына китегез, кәнганиләр[†] җирен һәм Ливанны узып, бөек Фөрат елгасына кадәр барып җитегез[+]. 8Менә, бу җирләрне Мин сезгә тапшырам. Барыгыз, Мин сезнең ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка һәм аларның нәсел варисларына бирергә ант иткән җирне биләгез!» – дип әйтте[+].


Мусаның башлыклар сайлавы

9Муса әйтте:

– Мин сезгә ул вакытта ук: «Берүзем генә барыгызга да башлык була алмыйм[+]. 10Раббы Аллагыз сезне күп санлы итте, шуңа күрә күктәге йолдызлар санынча ишәйдегез![+] 11Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезне бүгенгедән мең мәртәбә арттырсын да, вәгъдә иткәненчә, фатихасын бирсен![+] 12Ә мин берүзем генә сезнең турыда кайгырта, низагларыгызны хәл итә алмыйм! 13Һәр ыругтан акыллы, зирәк, сыналган берничә ирне сайлап алыгыз. Мин аларны сезгә башлык итеп куярмын», – дигән идем.

14Сез: «Синең тәкъдимең яхшы», – дидегез. 15Мин ыругларыгыздагы баш кешеләрне – зирәк акыллы, сыналган ирләрне – башлыкларыгыз иттем, сезнең өстән меңбашы, йөзбашы, иллебашы, унбашы билгеләдем, һәр ыругка җитәкчеләр куйдым[+]. 16Хөкемчеләрегезгә мин шундый әмер бирдем: «Кардәшләрегезнең дәгъваларын игътибар белән тыңлагыз. Бәхәс исраили белән исраили арасындамы яки исраили белән читтән килгән кеше арасындамы – һәммәсен гадел хөкем итегез[+]. 17Хөкем иткәндә, кешеләрнең берсен икенчесеннән өстен куймагыз, яшьләрнең дә, өлкәннәрнең дә сүзенә колак салыгыз. Беркемнән дә курыкмагыз, чөнки хөкем итү – Аллаһы эше, ә инде эшне хәл итү кыен булса, миңа килегез, мин аны үзем хәл итәрмен»[+]. 18Сез эшләргә тиешле нәрсәләрнең барысы турында мин сезгә теге вакытта ук әйттем.


Мусаның Аллаһы вәгъдә иткән җирне карарга кешеләр җибәрүе

19[•]Шуннан, Раббы Аллабыз кушканны тыңлап, Хоребтан амориләрнең таулы иленә таба киттек. Үзегез күргән зур һәм куркыныч чүлне узып, Кадыш-Барниага килеп җиттек. 20Мин сезгә: «Сез Раббы Аллабыз амориләрнең безгә бирәсе таулы иленә килеп җиттегез, – дидем. – 21Күрегез, менә ул! Раббы Аллагыз бу җирне сезгә бирде. Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы кушканча, барыгыз, биләгез аны! Курыкмагыз, котыгыз чыкмасын!»[+]

22Сез, миңа килеп: «Әйдә, бу җирне карап кайтырга үзебездән алда берничә кешене җибәрик, – дидегез. – Алар безгә кайсы юлдан барасын, нинди шәһәрләр барлыгын белешеп кайтсыннар». 23Бу фикер миңа ошады, һәм мин, һәр ыругтан берәр кеше исәбеннән, унике кеше сайлап алдым. 24Шуннан алар киттеләр, тауларга күтәрелеп, Эшкүл үзәненә төштеләр һәм ул тирәдәге җирне карап чыктылар. 25Шунда җыйган җимешләрне китереп, алар безгә бу җир турында сөйләделәр. «Раббы Аллабыз безгә бирәсе җир яхшы», – дип әйттеләр.

26Әмма сез ул җиргә барырга теләмәдегез, Раббы Аллагызның кушканына каршы килдегез, 27чатырларыгызда: «Раббы безгә нәфрәтләнә, шуңа күрә, амориләр кулына тапшырып, кырып бетерер өчен генә безне Мисыр җиреннән алып чыкты, – дип зарланыштыгыз. – 28Инде хәзер кая барырга безгә? Андагы халыкның бездән күпкә көчле, озын буйлы булуын, шәһәрләренең зур, диварларының күккә кадәр җитүен, анакыймнарны күрүен сөйләп, туганнарыбыз безне куркытып бетерде», – дидегез.

29Ә мин сезгә: «Котыгыз очмасын, курыкмагыз алардан! – дидем. – 30Раббы Аллагыз, сезнең алдан барып, сезнең өчен Үзе сугышачак. Күреп тордыгыз: Мисырда да,[+] 31чүлдә дә Ул шулай эшләде. Шушы урынга килеп җиткәнче, бөтен юл буе Ул, баласын күтәргән ата кебек, сезне кулында алып барды»[+]. 32-33Шулай була торып та, сәфәрегездә сездән алда барган, чатырларыгызга урын тапкан, төнлә ут баганасында, көндезен болыт баганасында сезгә юл күрсәткән Раббы Аллагызга ышанмадыгыз![+]


Раббының исраилиләргә җәза бирүе

34[•]Сезнең сүзләрне ишеткәч, Раббының ачуы килде, һәм Ул ант итеп әйтте: 35«Сез – кара эчле халык, шуңа күрә Мин, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән бәрәкәтле җирне бу начар буыннан берәү дә күрмәс. 36Бары Ифунни углы Кәлеб кенә күрер. Мин аңа һәм аның нәсел варисларына үзе аяк баскан җирне бирәм, чөнки Кәлеб бөтен күңеле белән Раббыга буйсынды»[+].

37Сезнең аркада Раббының миңа да ачуы килде, һәм Ул: «Муса, син дә ул җиргә кермәячәксең, – диде. –[+] 38Әмма Нун углы Ешуа, синең ярдәмчең, бу җиргә керәчәк. Ешуага булыш, чөнки бу җирне биләргә исраилиләрне Ешуа алып барачак»[+]. 39Раббы әйтте: «Яхшыны яманнан аера да белмәгән балаларыгыз турында сез: „Алар дошман кулына калачак“, – дигән идегез. Ләкин әнә шул балаларыгызга Мин бу җирне бирермен, һәм алар аны биләрләр. 40Ә сез, борылып, Камышлы диңгезгә[†] илтә торган юл белән чүлгә кире китегез».

41Шул чагында сез миңа болай дип җавап бирдегез: «Без Раббы алдында гөнаһ[†] кылдык; хәзер без, Раббы Аллабыз кушканча, барып сугышачакбыз». Шуннан һәркайсыгыз, кулына корал алып, аны-моны уйлап тормый гына таулы илгә менәргә җыенды.

42Раббы миңа әйтте: «Аларга шуны җиткер: „Сугышырга бармагыз, чөнки Мин сезнең янда түгел, шуңа күрә дошман сезне җиңәчәк“».

43Аның сүзләрен мин сезгә җиткердем, тик сез тыңламадыгыз, Раббы сүзенә каршы килдегез һәм таулы илгә мендегез, 44ә анда яшәүче амориләр сезгә каршы сугышка чыктылар да, умарта күче кебек ябырылып, сезне Сәгыйрьдән Хормага кадәр куып бардылар һәм җиңделәр. 45Сез, кире кайтып, Раббы алдында еладыгыз, әмма Раббы сезнең аһ-зарларыгызны тыңларга теләмәде.

46Шуннан соң сез, Кадышта калып, озак вакыт шунда яшәдегез[+].

#### 2


Исраилиләрнең Мәаб һәм Эсау җирләре аша үтүе

1Аннан соң, Раббы миңа кушканча, Камышлы диңгезгә таба борылдык та чүлгә кире киттек. Озак вакытлар Сәгыйрь таулары тирәсендә уралып йөрдек[+].

2Шулвакыт Раббы миңа: 3«Бу таулар тирәсендә җитәрлек уралып йөрдегез, инде төньякка борылыгыз, – диде. – 4-5Халыкка менә нәрсә дип әйт: „Сез Сәгыйрьдә яшәүче Эсау нәселеннән булган туганнарыгыз җиреннән узарсыз, алар сездән куркырлар, әмма алар белән сугышудан сакланыгыз, чөнки Мин сезгә аларның бер карыш җирен дә бирмим, таулы Сәгыйрь илен Мин биләмә итеп Эсау токымына тапшырдым[+]. 6Сез аларга ашаган ризыгыгыз өчен дә, эчкән суыгыз өчен дә түләгез“».

7Раббы Аллагыз һәр эшегезгә фатихасын бирде, иксез-чиксез чүлдән барганда, сезне кайгыртты. Раббы Аллагыз шушы кырык ел буе яныгызда булды, һәм сез һичнинди мохтаҗлык күрмәдегез[+].

8Араба тигезлеге буйлап без Элат һәм Эсион-Гебер шәһәрләреннән башланган юл белән Сәгыйрь җирендә яшәүче кардәшләребез эсаулар яныннан уздык һәм аннары, борылып, Мәаб чүленә киттек[+]. 9Раббы миңа: «Мәабиләр белән дошманлашып, сугыш башламагыз, Мин алар җиреннән сезгә өлеш чыгармыйм, чөнки Мин Ар шәһәрен аларга – Лутның нәсел варисларына – биләмә итеп бирдем», – диде[+].

10Элек анда көчле, күп санлы, анакыймнар кебек озын буйлы эмимнәр яшәгән[+]. 11Мәабиләр аларны эмимнәр дип атаганнар, ләкин анакыймнар кебек үк, алар рефаимнәр дип тә исәпләнгәннәр[+]. 12Сәгыйрьдә элек хориләр яшәгән, ләкин Эсауның нәсел варислары аларның җирен тартып алган. Раббы исраилиләргә биләмә итеп биргән җирдә яшәгән халыкны исраилиләр нишләтсә, Эсауның нәсел варислары, хориләрне әнә шулай кырып бетереп, җирләренә кереп урнашкан[+].

13Раббы безгә Зеред үзәне аша икенче якка чыгарга кушты, һәм без Раббы әйткәнчә эшләдек[+]. 14Кадыш-Барниадан чыгып китүебезгә утыз сигез ел булды – инде менә Зеред үзәнен кичтек һәм, Раббы вәгъдә иткәнчә, шушы буынның сугышка яраклы барлык ирләре бу вакыт эчендә үлеп бетте[+]. 15Шул буынны станыбыздан[†] юк иткәнчегә кадәр, Раббының кулы алар өстендә булды. 16Сугышка яраклы шул ирләрнең соңгылары үлеп беткәч, 17Раббы миңа әйтте: 18«Бүген, Ар янындагы чикне узып, Мәаб җиренә чыгыгыз. 19Аммониләр янына килеп җиткәч, дошманлашып, сугыш башламагыз: Мин алар җиреннән сезгә өлеш чыгармыйм, чөнки Мин аны аммониләргә – Лутның нәсел варисларына – биләмә итеп бирдем»[+].

20Элек бу җирдә рефаимнәр яшәгән, һәм ул рефаимнәр җире булып саналган; аммониләр исә аларны зәмзуммимнәр дип йөрткәннәр[+]. 21Зәмзуммимнәр көчле, күп санлы һәм анакыймнар кебек озын буйлы булганнар, әмма Раббы аммониләр күз алдыннан зәмзуммимнәрне юк итте, һәм аммониләр, аларның җирен үзләренә алып, шунда кереп урнаштылар. 22Эсауның Сәгыйрьдә яшәгән нәсел варислары өчен дә Раббы шулай ук эшләде. Раббы хориләрне эсаулар күз алдыннан юк итте: эсаулар, аларны җирләреннән куып, шунда кереп урнаштылар һәм хәзер дә шунда яшиләр[+]. 23Газага барып җиткәнче, юлда очраган авылларда яшәүче аввимнәрне исә Кәфтурдан килгән кәфтурлылар[*] юк итте һәм алар җиренә кереп урнашты[+].


Сихонны җиңү

24[•]Раббы: «Җыеныгыз, Арнон үзәнен кичегез. Мин сезгә җире белән бергә Хишбун патшасы амори Сихонны бирәм. Аның белән сугышып, җирен яулый башлагыз. 25Шушы көннән Мин бөтен җирдә барлык халыкларны сездән курка, сезнең турыда ишетүгә калтырап төшә торган итәрмен», – диде[+].

26Шуннан соң Кыдемот үзәненнән мин Хишбун патшасы Сихонга, килешү тәкъдим итү өчен, илчеләр җибәрдем: 27«Җиреңнән узарга рөхсәт ит[+]. 28-29Барган юлыбыздан уңга да, сулга да тайпылмабыз һәм ашаган ризыгыбыз, эчкән суыбыз өчен көмеш белән түләрбез. Эсауның Сәгыйрьдә яшәүче нәсел варислары да, шулай ук Арда яшәүче мәабиләр да безгә үз җирләреннән үтәргә рөхсәт иттеләр. Җирең аша үтеп, Үрдүнгә җитәр һәм, аны кичеп, Раббы Аллабыз безгә бирәсе җиргә керер идек». 30Әмма Хишбун патшасы Сихон безгә үз җире аша үтәргә рөхсәт итмәде, чөнки Раббы Аллагыз, аны усалландырып, йөрәген киреләндерде – аны сезнең кулга тапшырыр өчен, шулай эшләде Раббы. Һәм моның шулай икәнлеген бүген сез үзегез дә күреп торасыз.

31Раббы миңа әйтте: «Менә, Мин сезгә Сихонны һәм аның җирен бирәм, җиренә кереп били башлагыз!» 32Шуннан Сихон бар халкы белән Яһас янында безгә каршы сугышка чыкты. 33Әмма Раббы Аллабыз аны безнең кулга тапшырды, һәм без бөтен халкы, угыллары белән бергә Сихон патшаны җиңдек. 34Шул чагында без аның бөтен шәһәрләрен яулап алдык һәм бу шәһәрләрнең бар халкын тәмам юк иттек: ирләрне дә, хатын-кызларны да, балаларны да – берсен дә исән калдырмадык. 35Бу шәһәрләрдәге бар байлыкны һәм мал-туарны исә үзебезгә алдык. 36Арнон үзәненең читендә урнашкан Арогырдан һәм шул үзәндәге башка бер шәһәрдән алып, Гилыгадка кадәр булган шәһәрләрдәге диварларның берсе дә безгә каршы тора алмады. Раббы Аллабыз аларның барысын да безнең кулга тапшырды[+]. 37Раббы Аллабыз кушканча, сез бары аммониләр җиренә, Яббок елгасы янындагы урыннарга, таулы җирдәге шәһәрләргә генә якын килмәдегез.

#### 3


Башан патшасы Огның җиңелүе

1[•]Аннан соң без, борылып, Башанга бара торган юл белән киттек. Башан патшасы Ог бөтен халкы белән Эдрегый янында безгә каршы сугышырга чыкты. 2Раббы миңа әйтте: «Огтан курыкма, чөнки Мин аны бөтен халкы, җире белән синең кулга бирәм, һәм син аңа Хишбунда патшалык иткән амориләр патшасы Сихонга эшләгәнне эшләрсең»[+]. 3Һәм Раббы Аллабыз Башан патшасы Огны бөтен халкы белән бергә безнең кулга бирде, ә без аларны үтереп бетердек, беркемне дә исән калдырмадык. 4Ул вакытта Огның без яуламаган бер генә шәһәре дә калмады. Башан патшалыгында без Огның алтмыш шәһәрен, Әргүб җирен тулысынча алдык[+]. 5Бу шәһәрләрнең барысы да биек диварлар, капкалар һәм бикләр белән бик яхшы ныгытылган иде, ләкин арада диварлар белән ныгытылмаган бик күп башка шәһәрләр дә бар иде. 6Без, Хишбун патшасы Сихонның шәһәрләрен җимергән кебек, һәр шәһәрне җимердек, анда яшәүче халыкны тәмам юк иттек: ирләрне дә, хатын-кызларны да, балаларны да – барысын үтереп бетердек,[+] 7ә шәһәрләрендәге бөтен мал-туарны һәм байлыкны үзебезгә алдык.

8Ул вакытта без амориләрнең әлеге ике патшасыннан, Үрдүн аръягындагы Арнон үзәненнән башлап, Хәрмун тавына кадәр булган җирләрне тартып алдык. 9(Сидунлылар Хәрмунны – Сирион, ә амориләр Сенир дип атыйлар.)[+] 10Без тигезлектәге барлык шәһәрләрне, бөтен Гилыгадны, Сәлкә һәм Эдрегыйга кадәр бөтен Башанны яулап алдык; Сәлкә белән Эдрегый – Огның Башан патшалыгындагы шәһәрләре иде.

11Башан патшасы Ог рефаимнәр токымыннан соңгы кеше булып, аның тимердән ясалган табуты аммониләрнең Рабаһ[*] шәһәрендә әле дә саклана; табутның озынлыгы, кабул ителгән үлчәм буенча, – тугыз терсәк, иңе дүрт терсәк[*] иде[+].


Үрдүн елгасыннан көнчыгыштагы җирләрнең бүленүе

12Ул вакытта яулап алынган җирне – Арнон үзәненең читендә урнашкан Арогырны һәм таулы Гилыгад җиренең яртысын – мин шәһәрләре белән бергә Рубин һәм Гәд ыругына бирдем[+]. 13Ә Гилыгадның калган өлешен һәм Ог патшалык иткән бөтен Башанны, димәк, бөтен Әргүб җирен, Менашше ыругының бер яртысына бирдем. Башанны рефаимнәр җире дип тә йөрткәннәр. 14Гәшүриләр һәм мәгакәһиләр җиренең чигенә кадәр сузылган Әргүб төбәген Менашше нәселеннән булган Яһир яулап алды һәм бу җирләрне үз исеме белән Яһир авыллары дип атады. Аларны бүгенге көндә дә шулай Яһир авыллары дип йөртәләр[+].

15Гилыгадны мин Макиргә бирдем[+]. 16Арнон үзәнендәге Гилыгадтан алып Яббок елгасына кадәр сузылган җирне Рубин белән Гәд ыругына бирдем; бер яктан аның чиге – Арнон үзәненең уртасы, ә аммониләр җиренең чиге булган Яббок елгасы икенче чиге булды[+]. 17Мин аларга шулай ук Араба тигезлегенең көнчыгыш өлешен бирдем. Бу өлешнең көнбатыш чиге – Үрдүн елгасы иде: ул, Киннереттән[*] башланып, Араба диңгезенә, ягъни Үле диңгезгә кадәр, ә көнчыгышта Фесгә тавы итәгенә хәтле сузылган[+].

18Шунда мин Рубин белән Гәд ыругына һәм Менашше ыругының бер яртысына болай дип куштым: «Раббы Аллагыз бу җирне сезгә биләмә итеп бирә; сугышка яраклы барлык ирләрегез, корал тотып, башка исраили туганнары алдыннан елга аша чыксыннар. 19Бары тик хатыннарыгыз, балаларыгыз вә мал-туарыгыз гына – мал-туарыгызның күплеген беләм! – мин сезгә биргән шәһәрләрдә калсын[+]. 20Раббы сезгә тынычлык бүләк иткән сыман, исраили кардәшләрегезгә дә тынычлык бүләк иткәнче – Раббы Аллагыз Үрдүн аръягыннан бирәсе җирне яулап алганчы – аларга булышыгыз. Аннан соң һәркайсыгыз мин биргән биләмәгә кире әйләнеп кайта алыр»[+].

21Ул чагында Ешуага әйттем: «Раббы Аллагыз теге ике патша белән нәрсә кылганны үз күзләрең белән күрдең, Раббы син узасы башка патшалыклар белән дә шулай ук эшләр[+]. 22Ул җирләрнең патшаларыннан курыкма, чөнки Раббы Аллагыз сезнең өчен Үзе сугыша»[+].


Вәгъдә ителгән җиргә Раббының Мусага аяк басарга рөхсәт бирмәве

23Шунда мин, Раббыга ялварып: 24«Хуҗа-Раббым, Син миңа, колыңа, бөеклегеңне һәм кулыңның кодрәтен күрсәтә башладың. Күктә яки җирдә Син кылган эшләрне вә кодрәтле гамәлләрне эшли алган башка нинди алла бар?![+] 25Үтенеп сорыйм Синнән: Үрдүн аръягындагы бәрәкәтле җирне – таулы гүзәл илне һәм Ливанны күрер өчен, елганы кичәргә рөхсәт ит», – дидем. 26Әмма сезнең аркада Раббы миңа ачулы иде, мине тыңламыйча: «Җитәр! Бу турыда Миңа башка сүз катма, – диде. –[+] 27Фесгә тавына мен дә көнбатыш, төньяк, көньяк һәм көнчыгыш тарафларга игътибар белән кара, чөнки Үрдүннең теге ягына чыкмаячаксың[+]. 28Ешуага нәсыйхәт бир, аның күңелен күтәр һәм рухын ныгыт, чөнки син күргән җирне яулап алып, шунда яшәр өчен, Үрдүн елгасы аша бу халыкны ул алып чыгар», – диде[+].

29Шуннан соң без Бәйт-Пигур шәһәре каршындагы үзәндә тукталып калдык[+].

#### 4


Мусаның халыкка Раббы кануннарын үтәргә кушуы

1И исраилиләр, мин сезгә өйрәтәсе кагыйдәләрне вә кануннарны тыңлагыз! Исән калыр өчен һәм ата-бабаларыгызның Раббы Алласы бирәсе җирне биләр өчен, әлеге кануннарны үтәгез[+]. 2Мин әйткән сүзләргә берни өстәмәгез дә, аларны киметмәгез дә. Раббы Аллагызның сезгә минем аша ирештергән әмерләрен үтәгез[+]. 3Раббының Багал-Пигур тавында нәрсә эшләгәнен үз күзләрегез белән күрдегез. Раббы Аллагыз Багал-Пигур илаһына табынучыларны арагыздан юк итте[+]. 4Ә Раббы Аллагызга тугры калганнарның һәммәсе әле бүген дә исән. 5Мин, Раббы Аллам кушканча, сез кереп билисе җирдә үтәргә тиешле карарларны аңлаттым, кануннарны өйрәттем. 6Аларны төгәл үтәгез, һәм башка халыклар сезнең акыллы, зиһенле булуыгызны күрер; ул кагыйдәләр турында ишеткәч: «Чынлап та, бу бөек халык акыллы һәм зирәк икән», – дияр[+]. 7Ялварган чакта Раббы Аллабыз безгә якын булган кебек, аллалары шулай якын булган тагын берәр бөек халык бармы икән?![+] 8Бүген мин сезгә биргән бу канун җыелмасына охшаган гадел кагыйдәләре һәм карарлары булган башка берәр бөек халык бармы икән?![+]

9Әмма сак һәм игътибарлы булыгыз! Күзегез белән күргәннәр исегездән чыкмасын һәм гомерегез буена күңелегездән җуелмасын өчен, ул гамәлләрне балаларыгызга да, оныкларыгызга да өйрәтегез[+]. 10Хореб тавы янында Раббы Аллагыз каршында басып торган көнегезне хәтерләгез. Ул чагында Раббы миңа: «Халыкны җый, Мин сөйләгән сүзләрне ишетсеннәр, җирдә яшәгән көннәрендә алар, Миннән куркып, Мине хөрмәтләргә өйрәнерләр, балаларын да шуңа өйрәтерләр», – дигән иде[+].

11Сез тау итәгенә якын килеп бастыгыз: тау яна иде, аннан ут чыгып күккә кадәр күтәрелде, тирә-юньне кара болытлар белән куе караңгылык каплады[+]. 12Ут эченнән Раббы сезгә эндәште. Аның сүзләрен сез ишеттегез, әмма Үзенең сурәт-кыяфәтен күрмәдегез, бары тавышын гына ишеттегез. 13Раббы сезгә Үз Килешүен[†], ун канунын белдерде һәм аларны, үтәргә кушып, ике таш тактага язды[+]. 14Шулвакыт миңа Раббы сез, елганы кичеп, биләмәгә җир алганнан соң үтәргә тиешле кагыйдә вә кануннарны өйрәтергә кушты.

15Ул көнне Хореб тавында, Раббы ут эченнән сөйләгәндә, сез бернинди дә сурәт-кыяфәт күрмәдегез. Шуңа күрә сак булыгыз: 16-18үзегезгә һичнинди потлар, ир яки хатын, җир хайваны яки күктә оча торган кош, җирдән сөйрәлүче хәшәрәт яки җир астында суда йөзә торган балыкка охшатып, табына торган сыннар ясап, гөнаһ кылмагыз[+]. 19Кояшка, айга һәм йолдызларга – күк җисемнәренә – күзләрегезне күтәреп караганда, сак булыгыз һәм коткыга бирелмәгез: аларга табынмагыз һәм сәҗдә кылмагыз, чөнки Раббы Аллагыз аларны күк астындагы бүтән барлык халыкларга билгеләде;[+] 20ә сезне Раббы, Үз халкы, Үз биләмәсе итәр өчен, тимер эретә торган кызу мичтән алган кебек, Мисырдан алып чыкты; бүген күренгәнчә, сез – Аның Үз халкы, Үз биләмәсе![+]

21Сезнең аркада Раббы Аллагыз миңа ачуланды һәм сезгә биләмә итеп бирәсе бәрәкәтле җиргә мине Үрдүн елгасы аша чыгармаска ант итте[+]. 22Мин, Үрдүн елгасын кичмичә, шушы җирдә үләрмен. Сез исә, тиздән елганы кичеп, ул бәрәкәтле җирне биләрсез. 23Раббы Аллагыз сезнең белән төзегән килешүне онытудан сакланыгыз. Раббы Аллагыз тыйган төрле нәрсәләргә охшатып, сыннар ясамагыз. 24Чөнки Раббы Аллагыз – яндырып юк итүче ут, Ул бары тик Үзенә генә тугры булып калуны таләп итә[+].

25Бу җирдә сез озын гомер итәрсез, балаларыгыз һәм оныкларыгыз туар; әгәр сез, бозылып китеп, нәрсәгә дә булса охшатып, сыннар ясасагыз, Раббы Аллагыз күз алдында явызлык булыр бу, һәм сез Аның ачуын китерерсез. 26Шуңа күрә бүген мин сезне кисәтеп куям, ә күк белән җир моңа шаһит булсыннар: шулай эшләсәгез, Үрдүн елгасын кичкәннән соң, биләмәгә алган җирегезне бик тиз югалтырсыз – озак тормассыз анда, юк ителерсез[+]. 27Раббы сезне башка халыклар арасына таратыр, анда сезнең бик азыгыз исән калыр[+]. 28Анда сез агачтан, таштан адәм кулы белән ясалган, күрми, ишетми, ашамый, ис сизми торган илаһларга табынырсыз[+]. 29Анда сез Раббы Аллагызны эзли башларсыз; әгәр бөтен йөрәгегез һәм җаныгыз белән эзләсәгез табарсыз![+] 30Башыгызга кайгы килгәч, шушы афәтләр сезгә ябырылгач, Раббы Аллагызга борылырсыз һәм Аның сүзенә колак салырсыз. 31Раббы Аллагыз – шәфкатьле Аллаһы! Ул сезне ташламас, юк итмәс һәм Үзенең анты белән беркеткән, ата-бабаларыгыз белән төзегән килешүне онытмас.


Раббы Алладан башка икенче алланың булмавы турында

32Үткәннәр, сезгә хәтле булган заманнар, Аллаһы җирдә кешене бар иткән көннән алып, соңгы вакытлар турында сораштырыгыз, күкнең бер читеннән икенче читенә кадәр эзләп карагыз: кайчан да булса шушындый бөек эшләрнең булганы яки шуңа охшаган эшләрнең ишетелгәне булдымы икән?![+] 33Ут эченнән Аллаһы тавышын ишетеп тә, сезнең кебек исән калган берәр башка халык бармы икән?![+] 34Сез Аның мисырлыларга нинди бәла-казалар китерүен, нинди галәмәтләр, могҗизалар күрсәтүен һәм аларга каршы сугышуын, кулының көч-кодрәтен, курку уятучы бөек эшләрен үзегез күрдегез! Раббы Аллагыз сезгә Мисырда эшләгән кебек, башка нинди дә булса берәр алланың, барып, икенче халык арасыннан аерым халыкны үзенә алырга тырышканы бармы?! 35Болар сезгә фәкать Раббының гына Аллаһы булуын һәм Аннан башка икенче алланың юклыгын белдерер өчен күрсәтелде[+]. 36Раббы, сезгә үгет-нәсыйхәт бирү өчен, күктән Үзенең тавышын ишеттерде; җирдә Ул сезгә бөек ут-ялкынын күрсәтте, һәм ут эченнән сез Аның сүзләрен ишеттегез[+].

37Раббы ата-бабаларыгызны яратканга һәм алардан соң сезне, аларның нәсел варисларын сайлаганга, Үзенең бөек кодрәте белән сезне Мисырдан алып чыкты. 38Үзегездән күбрәк тә, көчлерәк тә булган халыкларны күз алдыгыздан куып, Раббы сезне алар җиренә кертте – аны сезгә биләмә итеп бирү өчен шулай эшләде. Һәм хәзер моның шулай булуы күренеп тора. 39Шуңа күрә Раббының югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, Аллаһы икәнлеген, Аңардан башка икенче алланың булмавын белегез һәм исегездә тотыгыз[+]. 40Сезнең үзегезгә, сездән соң килгән балаларыгызга яхшы булсын өчен, һәм Раббы Аллагыз гомерлеккә бирәсе җирдә сез озак еллар яшәсен өчен, Раббының бүген минем аша сезгә ирештергән кагыйдәләрен вә әмерләрен үтәгез.


Сыену шәһәрләре

41[•]Шуннан соң Муса Үрдүн елгасының көнчыгыш ягыннан өч сыену шәһәре сайлап алды. 42Бу шуның өчен кирәк иде: әгәр берәү, икенче кешегә күңелендә дошманлык сакламыйча, аны ялгышлык белән үтерсә, шул шәһәрләрнең берәрсенә качып, тормышын саклап калырга мөмкин. 43Муса сайлаган өч шәһәр: рубиннәр өчен – чүлдә, тигезлектә урнашкан Бесер, гәдләр өчен – Гилыгадтагы Рамот, менашшелар өчен – Башандагы Гөлән.


Канунны игълан итү

44Менә исраилиләргә Муса ирештергән Канун. 45-46Исраилиләр Мисырдан чыкканнан соң, Муса бу карарларны, кагыйдәләрне вә кануннарны аларга Үрдүн аръягында, Бәйт-Пигур янындагы үзәндә торган чакта игълан итте. Бу җир элек Хишбунда идарә иткән амориләр патшасы Сихонныкы булган. Ләкин Муса, исраилиләр белән Мисырдан чыккач, аны җиңгән 47һәм аның җирен дә, Үрдүн елгасының көнчыгыш ярында яшәгән икенче амориләр патшасы – Башан патшасы Ог җирен дә яулап алган иде[+]. 48Бу җирләр Арнон үзәне читендә урнашкан Арогыр шәһәреннән Сирион[*], ягъни Хәрмун тавына кадәр сузылган иде[+].

49Бу җирләр, Үрдүн елгасының көнчыгышындагы Араба тигезлеген дә кертеп, көньякта – Араба диңгезенә, көнчыгышта Фесгә тавы итәгенә кадәр җәелгән иде[+].

#### 5


Ун канун

1[•]Муса, барлык исраилиләрне җыеп, болай диде:

– И исраилиләр, бүген мин сезгә җиткерәсе кагыйдәләрне вә кануннарны тыңлагыз; аларны өйрәнеп, төгәл үтәгез. 2Раббы Аллабыз Хореб тавында безнең белән килешү төзеде. 3Раббы бу Килешүне аталарыбыз белән түгел, бүгенге көндә исән һәм биредә булган һәрберебез белән төзеде. 4Раббы ул тауда ут эченнән сезгә йөзгә-йөз карап сөйләде[+]. 5Мин исә, Раббының сүзен сезгә җиткерү өчен, Раббы белән сезнең арада тордым, чөнки сез, уттан куркып, тауга менмәдегез. Раббы болай диде:[+] 6«Мин – сезне Мисырдан, коллык йортыннан коткарган Раббы Аллагыз[+]. 7Сездә Миннән башка аллалар булмасын[+].

8Үзегезгә һичнинди потлар ясамагыз. Югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, яисә җир асты суларында булган нәрсәләргә охшатып, сын-сурәтләр ясамагыз[+]. 9Аларга табынмагыз, сәҗдә кылмагыз, чөнки Мин, сезнең Раббы Аллагыз, бары тик Үземә генә тугры булып калуны таләп итәм. Миннән йөз чөергән аталарының гөнаһлары өчен өченче, дүртенче буынгача балаларына җәза бирермен[+]. 10Ә Мине яраткан һәм әмерләремне үтәгәннәрнең меңенче буынына кадәр мәрхәмәт[†] күрсәтермен[+].

11Раббы Аллагызның исемен кирәкмәскә телгә алмагыз: Аның исемен кирәкмәскә телгә алган кешегә Раббы җәза бирми калмас[+]. 12Раббы Аллагыз кушканча, шимбә көнне[†] изге[†] көн буларак билгеләп үтегез[+]. 13Алты көн дәвамында бөтен эшләрегезне эшләгез, 14ә җиденче көн – Раббы Аллагызга багышланган ял көне. Ул көнне сезгә эшләргә ярамый – үзегез дә, угыл-кызларыгыз да, ир вә хатын-кыз колларыгыз да, шәһәрләрегездәге килмешәкләр дә, үгез вә ишәкләрегез дә, бернинди терлегегез дә эшләмәсен. Шул рәвешле, үзегез ял иткән кебек, колларыгыз да ял итсен. 15Мисыр илендә үзегезнең коллар булганыгызны онытмагыз. Раббы Аллагыз Үзенең көчле-кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты, шуңа күрә Раббы Аллагыз шимбәне сезгә гомерлеккә изге көн итеп билгеләп үтәргә кушты.

16Раббы Аллаң кушканча, ата-анаңны хөрмәт ит. Шулай эшләсәң, гомерең – озын, Раббы Аллаң сиңа бирәсе җирдә тормышың яхшы булыр[+].

17Кеше үтермә[+].

18Зина кылма[+].

19Урлашма[+].

20Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә[+].

21Башка берәүнең хатынына кызыкма, өенә, кырларына, ир яки хатын-кыз колына, үгезенә яки ишәгенә – гомумән, кеше малына нәфесеңне сузма»[+].

22Муса үзенең сүзен дәвам итте:

– Раббы бу кануннарны, сез барыгыз да тау янында җыелып торган чакта, ут, болыт һәм дөм караңгылык эченнән кычкырып сөйләде һәм, шуңа өстәп, берни әйтмәде. Үз сүзләрен Ул, ике таш тактага язып, миңа бирде[+].


Мусаның халык өчен Аллаһыдан соравы

23Тау очкынланып янганда, караңгылык эченнән сезгә тавыш ишетелгәч, барлык ыруг башлыклары һәм өлкәннәр[†] минем янга килделәр һәм: 24«Раббы Аллабыз Үз данын[†], Үз бөеклеген безгә күрсәтте; без бүген ут эченнән Аның тавышын ишеттек; Аллаһы кешегә мөрәҗәгать итеп тә, кешенең исән калырга мөмкин икәнлеген белдек, – диделәр. – 25Әмма нигә без тормышыбызны куркыныч астына куярга тиеш?! Бу коточкыч ут безне юк итәчәк, һәм әгәр тагын Раббы Аллабызның тавышын ишетсәк, без үләчәкбез[+]. 26Безнең кебек, тере Аллаһының тавышын ишетеп тә, исән калган берәр җан иясе бармы?! 27Муса, Раббы Аллабыз хозурына барып, әйткәннәрен тыңла да безгә җиткер. Без әйткәннәреңне тыңларбыз да барысын үтәрбез»[+].

28Раббы белән сөйләшкәнегезне ишетеп, Раббы менә нәрсә диде: «Мин бу халыкның сүзләрен ишеттем. Алар әйткәннең бөтенесе дөрес[+]. 29Аларның йөрәге һәрвакыт шулай булсын иде! Бары Миннән генә куркып, Мине хөрмәт итүләрен, бөтен әмерләремне үтәүләрен теләр идем. Әгәр гел шулай эшләсәләр, аларның үзләренә дә, балаларына да мәңге яхшы булыр. 30Бар, халыкка әйт, чатырларына кайтсыннар, 31ә үзең биредә Минем белән кал. Син аларга өйрәтергә тиешле барлык әмерләрне, кагыйдәләрне һәм кануннарны Мин сиңа игълан итәрмен. Мин аларга биләмә итеп бирәсе җирдә шул канун-кагыйдәләрдән чыкмасыннар».

32Карагыз аны, Раббы Аллагызның кушканнары буенча эш итегез! Алардан уңга да, сулга да тайпылмагыз[+]. 33Нәкъ Раббы Аллагыз кушканча йөрсәгез, шулай эшләсәгез, биләмә итеп аласы җирдә исән-имин озын гомер итәрсез[+].

#### 6


Раббы Аллагызны яратыгыз

1Раббы Аллагыз сезгә менә нинди әмерләр вә канун-кагыйдәләр өйрәтергә кушты. Сез аларны, Үрдүн елгасын кичеп, үзегез билисе җиргә аяк баскач үтәгез. 2Шул җирдә гомерегез озын булсын өчен, үзегез дә, балаларыгыз да, балаларыгызның балалары да, Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, сезгә минем аша ирештергән барлык кагыйдәләрен вә әмерләрен гомерегез буе үтәгез[+]. 3Исраилиләр, тыңлагыз! Боларны төгәл үтәгез. Шулай эшләсәгез, ата-бабаларыгызның Раббы Алласы вәгъдә иткәнчә, сөт вә бал агып торган җирдә рәхәттә яшәрсез һәм күп санлы халыкка әйләнерсез[+].

4Тыңла, Исраил халкы! Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы[*][+]. 5Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, җаныгыз белән, бар көчегезгә яратыгыз[+]. 6Бүген мин сезгә әйткән сүзләрне исегездә тотыгыз! 7Аларны балаларыгызның күңеленә сеңдерегез һәм алар турында иртән торганда да, кичен ятканда да, өегездә утырганда һәм юлда йөргәндә дә сөйләгез[+]. 8Шушы сүзләрне язып, билге итеп кулыгызга, искә төшереп торсын өчен, маңгаегызга бәйләгез,[+] 9өегезнең ишек яңакларына, шәһәр капкаларына язып куегыз[+].


Карагыз аны, Раббыны онытмагыз

10Раббы Аллагыз, ант эчеп, ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка вәгъдә иткән җиргә кертәчәк сезне. Үзегез төземәгән зур һәм гүзәл шәһәрләрне,[+] 11сез байлык белән тутырмаган өйләрне, сез таш чокып казымаган коеларны, үзегез утыртмаган зәйтүн агачларын, йөзем бакчаларын бирәчәк Ул сезгә. Анда туйганчы ашарлык ризыгыгыз булыр.

12Шул чагында, карагыз аны, Раббыны онытмагыз! Ул сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыкты. 13Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, бары Аңа гына хезмәт итегез, бары Аның исеме белән генә ант итегез[+]. 14Бүтән бернинди илаһка, янәшәгездә яшәгән халыкларның илаһларына иярмәгез, 15югыйсә сезнең арада булган Раббы Аллагыз, сезгә ачуы кузгалып, үзегезне җир йөзеннән юкка чыгарыр, чөнки Раббы Аллагыз бары тик Үзенә генә тугры булып калуны таләп итә[+].

16Массаһта чактагы кебек, Раббы Аллагызны сынамагыз[+]. 17Карагыз аны, Раббы Аллагызның әмерләрен, сезгә җиткергән карарларын вә кагыйдәләрен төгәл үтәгез. 18Раббы күзенә ятышлы күренгән гадел гамәлләр генә кылыгыз. Шулчак игелек күрерсез: Раббы, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән бәрәкәтле җирне биләрсез. 19Шул чагында, вәгъдә иткәненчә, Раббы барлык дошманнарыгызны күз алдыгыздан куар[+].

20Киләчәктә углың синнән: «Сезгә Раббы Аллабыз биргән карарлар, кагыйдәләр һәм кануннар нәрсә аңлата?» – дип сораганда,[+] 21углыңа болай дип әйт: «Без Мисырда фиргавеннең[†] коллары идек, ә Раббы Үзенең кодрәтле кулы белән безне Мисырдан алып чыкты[+]. 22Күз алдыбызда Раббы гаҗәеп вә дәһшәтле могҗиза-галәмәтләрен Мисырга, фиргавенгә һәм аның сараендагыларга күрсәтте[+]. 23Ә безне Ул, шушы җиргә алып килер өчен һәм, ант эчеп, ата-бабаларыбызга вәгъдә иткән әлеге җирне бирер өчен, Мисырдан алып чыкты. 24Раббы Аллабыз безгә шушы кагыйдәләрнең барысын үтәргә, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләргә кушты. Без Раббы Аллабызны олыларга тиеш, шулвакыт безгә бүгенге кебек яхшы булыр, һәм Раббы тормышыбызны саклап калыр. 25Әгәр Раббы Аллабызның барлык бу әмерләрен Үзе кушканча төгәл үтәсәк, бу эшебезне Ул тәкъвалык билгесе итеп кабул кылыр»[+].

#### 7

1Раббы Аллагыз, билисе җирләрегезгә сезне китереп, күз алдыгыздан байтак халыкларны – сезгә караганда ишлерәк һәм көчлерәк җиде халыкны – хиттиләрне, гиргәшиләрне, амориләрне, кәнганиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне һәм явүсиләрне куып җибәрер[+]. 2Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларны җиңәрсез. Шул вакытта аларны тәмам юк итегез; алар белән килешү төземәгез һәм мәрхәмәт күрсәтмәгез,[+] 3бу халыклар белән никахка кермәгез, кызларыгызны аларның угылларына бирмәгез, ә угылларыгызга аларның кызларын алмагыз[+]. 4Югыйсә алар сезнең балаларыгызны Раббыдан читләштерер, балаларыгыз башка илаһларга табына башлар. Моның өчен Раббының сезгә ачуы чыгар, һәм Ул сезне бик тиз юк итеп бетерер[+]. 5Бу халыкларга менә нинди гамәлләр кылырга тиешсез: мәзбәхләрен[†] җимерегез, изге баганаларын ватыгыз, алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган баганаларны кисегез, сыннарын яндырыгыз![+] 6Чөнки сез – Раббы Аллагыз өчен изге халык; Раббы Алла сезне җир йөзендәге барлык халыклар арасыннан Үз халкы итәр өчен сайлап алды[+]. 7Ни өчен Раббы сезне сайлаган, һәм сез Аның күңеленә хуш килгән соң? Башка халыклардан ишлерәк булган өчен түгел – сез бит бүтән халыкларга караганда азрак та[+]. 8Сезне яратканга күрә, Раббы, ата-бабаларыгызга биргән антына тугры калып, кодрәтле кулы белән сезне Мисырдан алып чыкты – коллык җиреннән, Мисыр патшасы кулыннан коткарды[+].

9Шуңа күрә онытмагыз: Раббы Аллагыз – бердәнбер Аллаһы, Ул – тугрылыклы Аллаһы. Аны яратканнарга, Аның әмерләрен үтәүчеләргә, Үзенең Килешүенә тугры кала Ул, мәрхәмәтен меңенче буынга кадәр саклый[+]. 10Ә Аны күрәлмаучыларны Ул, вакытында җәзасын биреп, юкка чыгара – Аны күрәлмаучыларга җәзасын озак көттерми[+]. 11Карагыз аны, бүген мин сезгә ирештергән әмерләрне, кагыйдәләрне һәм кануннарны үтәгез.

12Әгәр бу кануннарны саклап, аларны төгәл үтәсәгез, Раббы Аллагыз, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, төзегән Килешүенә тугры калыр, һәрвакыт сезгә мәрхәмәтен саклар[+]. 13Ул сезне яратыр, Аның фатихасы белән балаларыгыз күп булыр. Ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән җирдә балаларыгызны ишле итәр, җирегезнең уңышын – ашлыкларыгызны, яңа өлгергән шәрабыгызны һәм зәйтүн маегызны, шулай ук эре һәм вак терлегегезне мул кылыр. 14Башка халыклардан аермалы буларак, сез иң фатихалысы булырсыз: ир-хатыннарыгыз – баласыз, терлегегез кысыр булмас[+]. 15Раббы сезне һәртөрле авырулардан саклар. Мисырда кичергән коточкыч авыруларны сезгә түгел, ә башкаларга – сезне күрәлмаучыларга җибәрер[+]. 16Раббы Аллагыз кулыгызга тапшырган бар халыкны юк итегез; кызганып тормагыз, илаһларына табынмагыз, чөнки алар сезгә тозак[+].


Раббының Үз халкына ярдәм итәргә вәгъдә бирүе

17Бәлки, сез күңелегездән: «Бу халыклар бездән күбрәк, ничек итеп аларны куарбыз?» – дип уйлыйсыздыр. 18Әмма алардан курыкмагыз, Раббы Аллагызның фиргавенгә һәм бөтен Мисырга нәрсә эшләгәнен исегезгә төшерегез. 19Сез Раббы Аллагызның аларга нинди бәла-казалар җибәргәнен үз күзләрегез белән күрдегез; Аның могҗиза-галәмәтләрен, көчле-кодрәтле бөек кулы белән сезне Мисырдан алып чыкканын хәтерегезгә төшерегез. Раббы Аллагыз сез курыккан башка халыкларга да мисырлыларга эшләгәнне эшләр[+]. 20Шулардан тыш, сездән качып калучылар кырылып беткәнчегә кадәр, Раббы Аллагыз алар арасында курку тудырыр[*][+].

21Алардан курыкмагыз, чөнки сезнең арада – Раббы Аллагыз; Ул – бөек һәм дәһшәтле Аллаһы[+]. 22Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең күз алдыннан әкренләп куып бетерер. Сез аларны берьюлы кырып бетерә алмассыз, югыйсә әйләнә-тирәгездә кыргый җанварлар, үрчеп китеп, сезгә куркыныч тудырыр[+]. 23Раббы Аллагыз бу халыкларны сезнең кулга тапшырыр – алар юкка чыгып беткәнче, бу халыкларга Ул коткы салып торыр. 24Ул аларның патшаларын да сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларның исемнәрен җир йөзеннән юкка чыгарырсыз. Берәү дә сезгә каршы тора алмас – сез аларның барысын да кырып бетерерсез[+].

25Шул халыклар табынган илаһларның сыннарын утта яндырыгыз; сыннардагы алтын-көмешкә кызыгып, аны үзегезгә алмагыз, югыйсә тозакка төшәрсез. Бу сыннар Раббы Аллагызга җирәнгечтер[+]. 26Үзегез дә шул җирәнгеч нәрсәләр кебек тәмам юк ителмәс өчен, аларны йортыгызга алып кермәгез. Алардан чирканыгыз һәм җирәнегез, чөнки алар тәмам юк ителергә тиеш.

#### 8


Раббы Аллагызны онытудан сакланыгыз

1Мин бүген сезгә ирештергән барлык әмерләрне төгәл үтәгез, шул чагында исән-имин яшәрсез, ишәерсез, Раббы, ант эчеп, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән җиргә керерсез һәм аны биләрсез. 2Шуны онытмагыз: Раббы Аллагызның әмерләрен йөрәгегездә сакларсызмы, юкмы икәнен белер өчен, Ул сезне кырык ел буе чүл буйлап озын юллардан йөртеп тәрбияләде һәм сынады[+]. 3Ул сезне ач тотып басынкылатты, ә аннан соң сез дә, ата-бабаларыгыз да татып карамаган манна ашатты. Шуның белән Ул сезгә адәмнең икмәк белән генә түгел, ә бәлки Раббы әйткән һәр сүз белән яшәвен күрсәтте[+]. 4Шушы кырык ел буена киемегез дә тузмады, аягыгыз да шешмәде[+]. 5Исегездә тотыгыз: ата үз баласына нәсыйхәт биреп ялгышларын төзәткән сыман, Раббы Аллагыз да сезне шулай өйрәтә[+]. 6Шуңа күрә, Раббы Аллагыз юлыннан барып, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләгез, Аның әмерләрен үтәгез. 7Раббы Аллагыз сезне бәрәкәтле җиргә алып бара. Анда елгалар һәм чишмәләр бар, калкулыклардан, үзәнле җирдән агып чыккан сулар,[+] 8бодай һәм арпа, йөзем куаклары, инҗир, анар агачлары, зәйтүн мае бирә торган агачлар һәм бал бар, 9туйганчы ашарга ризык, нәрсә кирәк булса, шул бар; җирендәге ташлардан – тимер, ә тауларыннан бакыр чыгарып була. 10Ашап туйгач, сезгә биргән шушы бәрәкәтле җир өчен Раббы Аллагызга рәхмәтегезне әйтегез.

11Карагыз аны, Раббының бүген минем аша сезгә ирештергән әмерләрен, кануннарын һәм кагыйдәләрен үтәмәүдән, Раббы Аллагызны онытудан сакланыгыз! 12Сезнең туйганчы ашарга ризыгыгыз булганда, яхшы йортлар төзеп, шунда яшәгәндә, 13күпләгән эре һәм вак терлегегез, алтын-көмешегез һәм башка мал-мөлкәтегез җитәрлек булганда, 14карагыз аны, һаваланып китеп, сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыккан Раббы Аллагызны исегездән чыгармагыз[+]. 15Ул сезне агулы еланнар һәм чаяннар булган зур, коточкыч чүлдән алып барды, сезгә коргаксыган, сусыз җирдә кыя таштан су чыгарып эчертте,[+] 16шул чүлдә ата-бабаларыгыз белмәгән манна ашатты. Сезне буйсындырыр һәм сынар, ә соңыннан сезгә игелек кылыр өчен, шулай эшләде Ул[+]. 17«Бу байлыкны мин үз кулларым, үз көчем белән булдырдым», – дип уйламагыз[+]. 18Раббы Аллагызны күңелегездә тотыгыз, чөнки Ул сезгә байлык булдыру өчен көч бирә. Ата-бабаларыгыз белән беркеткән антлы килешүне Ул, шул рәвешле, бүгенгәчә үтәп килә. 19Әгәр инде Раббы Аллагызны онытып, башка илаһларга ияреп, аларга табына һәм баш иясез икән, бүген сезне бик каты кисәтеп куям: һичшиксез, һәлак булачаксыз! 20Раббы Аллагызның сүзенә колак салмасагыз, Ул, сезнең күз алдыгыздан башка халыкларны юк иткән кебек, сезне дә юк итәр[+].

#### 9


Исраил халкының тыңламавы

1И исраилиләр, тыңлагыз! Бүген сез, Үрдүн елгасын кичеп, шәһәрләре зур, ныгытмалары күккә кадәр ашкан, сездән күбрәк, көчлерәк халыкларның җирләрен яулап алырга барасыз. 2Анда озын буйлы, көчле халык – анакыймнар яши. «Берәү дә анакыймнарга каршы тора алмый», – дип әйткәнне ишеткәнегез бар инде[+]. 3Тик белеп торыгыз: Раббы Аллагыз, елганы сездән алда кичеп, яндырып юк итүче ут кебек, алдыгыздан барыр. Сез һөҗүм итеп алга барганда, Раббы бу халыкларны буйсындырыр һәм кырып бетерер; Ул сезгә вәгъдә иткәнчә, сез аларны бик тиз куып таратырсыз һәм юк кылырсыз[+].

4Раббы Аллагыз бу халыкларны күз алдыгыздан кугач, эчегездән: «Без тугры халык булганга күрә, Раббы безне бу җиргә китерде», – дип уйламагыз. Раббы аларны, явыз булганнары өчен, күз алдыгыздан куар[+]. 5Дөрес яшәгән, күңелегез тугры булган өчен түгел, ә бәлки Раббы Аллагыз ул халыкларны явызлыклары өчен күз алдыгыздан куган һәм ата-бабаларыгызга – Ибраһимга, Исхакка, Ягъкубка биргән антын үтәр өчен, аларның җирен алырга киләсез[+].

6Шуңа күрә белеп торыгыз: Раббы Аллагыз бу бәрәкәтле җирне сезгә тугры булганыгыз өчен биләргә бирми, чөнки сез бик кире халык[+]. 7Раббы Аллагызны чүлдә ничек ярсытканыгызны онытмагыз, исегезгә төшерегез: Мисыр җиреннән чыккан көннән алып, шушы урынга килеп җиткәнче, сез Раббыга гел карышып тордыгыз. 8Хореб тавында сез Раббыны шул дәрәҗәдә ярсыттыгыз ки, Ул ачуыннан сезне юк итәргә әзер иде[+]. 9Раббы сезнең белән төзегән килешүнең сүзләре язылган таш такталарны алырга дип тауга менгәч, мин анда кырык көн, кырык төн ашамый-эчми тордым,[+] 10һәм Раббы миңа анда Үз кулы белән язган ике таш такта бирде: бу таш такталарда сез барыгыз бергә җыелган көнне тауда ут-ялкын эченнән Раббы сөйләгән сүзләр язылган иде[+]. 11Кырык көн һәм кырык төн үткәч, Раббы миңа Килешү язылган шул ике таш тактаны бирде. 12Аннары болай диде: «Бар, тизрәк аска төш, чөнки Мисырдан алып чыккан халкың бозылды; Мин кушкан юлдан тиз тайпылды алар: үзләре өчен, коеп, сын ясадылар»[+]. 13Раббы миңа тагын: «Күреп торам: бу халык, чыннан да, бик үҗәт. 14Туктатма Мине, Мин аларны кырып бетерәм, җир йөзеннән исемнәрен юк итәм; ә синнән алардан да көчлерәк һәм ишлерәк халык булдырам», – диде[+].

15Мин, ике таш тактаны кулыма алып, таудан төшеп киттем. Тау ул чакта ялкынланып яна иде. 16Карасам, Раббы Аллагызга каршы гөнаһ кылгансыз: үзегезгә, коеп, үгез бозау сыны ясагансыз. Раббы кушкан юлдан бигрәк тиз тайпылгансыз! 17Кулымдагы ике таш тактаны күз алдыгызда җиргә атып бәрдем, һәм алар чәлпәрәмә килеп ватылды. 18Сезнең барлык гөнаһларыгыз өчен, Раббы каршында явызлыклар кылып Аны ачуландырганыгыз өчен, элеккеге кебек кырык көн, кырык төн ашамый-эчми Раббы алдында җиргә капланган килеш тордым[+]. 19Раббының нәфрәтеннән һәм ярсуыннан курыктым мин, чөнки Ул сезне юк итәргә теләде. Әмма Раббы мине бу юлы да тыңлады. 20Һарунга бик каты ачуы килеп, Раббы аны да юк итәргә теләде, мин ул вакытта Һарун өчен дә ялвардым. 21Ясаган гөнаһлы әйберегезне – үгез бозауны алдым да утка салдым, аннары ваттым, тузан хәленә килгәнче ваклап, таудан агып төшкән инешкә сибеп җибәрдем[+].

22Сез Раббыны Табыгырада да, Массаһта да, Кыйбрут-Һаттавада да ярсыттыгыз[+]. 23Раббы, сезне Кадыш-Барниадан җибәргәндә: «Барыгыз, Мин сезгә бирәсе җирне үзегезгә алыгыз», – дип әйтте, ләкин сез Раббы Аллагызның кушканына каршы килдегез, Аңа ышанмадыгыз, сүзен тыңламадыгыз[+]. 24Мин сезне белә башлаган көннән бирле Раббыга гел карышып тордыгыз. 25Мин Раббы каршында кырык көн, кырык төн җиргә капланган килеш тордым, чөнки Ул сезне юк итәргә теләде. 26Раббыга ялварып, мин: «И Хуҗам-Раббым, бөеклегең белән коткарган, кодрәтле кулың белән Мисырдан алып чыккан Үз халкыңны, Үз биләмәңне юк итмә, – дидем. –[+] 27Колларың Ибраһим, Исхак, Ягъкубны исеңә төшер; бу халыкның үҗәтлегенә, яманлыгына, гөнаһына карама. 28Югыйсә Син безне алып чыккан җирдә яшәүчеләр: „Раббы аларны Үзе вәгъдә иткән җиргә алып килә алмады, аларга нәфрәтләнгәнгә күрә, чүлдә үтерер өчен, моннан алып чыгып китте“, – диярләр[+]. 29Ә алар – Үзеңнең бөек көч-кодрәтең белән Мисыр җиреннән алып чыккан Үз халкың, Үз биләмәң»[+].

#### 10


Кануннарның яңадан кабул ителүе һәм Леви ыругын сайлап алу

1[•]Ул чагында Раббы миңа әйтте: «Беренчесе төсле үк итеп, үзеңә ике таш такта яса, шулай ук агачтан сандык эшлә дә Минем янга, тауга мен;[+] 2Мин элеккеге, син ваткан таш такталарга язылган сүзләрне яңа такталарга язармын. Шуннан син аларны сандыкка салырсың»[+]. 3Мин сәрви агачыннан сандык һәм, элеккеге кебек итеп, ике таш такта ясадым һәм, шуларны тотып, тауга мендем[+]. 4Барыгыз да бергә җыелган көнне тауда ут-ялкын эченнән сезгә әйткән шул ук ун канунны Раббы, таш такталарга элеккеге кебек язып, миңа бирде[+]. 5Шуннан соң мин, кире борылып, таудан төштем, таш такталарны, Раббы кушканча, үзем ясаган сандыкка салдым. Алар әле дә шул сандыктадыр[+].

6(Исраилиләр Бәне-Ягакан коеларыннан Мусирәгә киттеләр; Һарун шунда вафат булды һәм җирләнде, ә рухани булып аның урынына углы Элгазар калды[+]. 7Алар шуннан Гөдгөдәгә, Гөдгөдәдән сулы җиргә – Йотбатага киттеләр[+]. 8Раббының Килешү сандыгын[†] күтәреп йөртер, Аның каршында хезмәт итәр өчен, Аның исеменнән фатиха бирер өчен, Раббы әнә шул вакытта Үзенә Леви ыругын аерып алды. Бу хәзер дә шулай дәвам итә[+]. 9Шуңа күрә левиләргә, туганнарыннан аермалы буларак, бернинди биләмә яки өлеш бирелмәде: Раббы Аллагыз әйткәнчә, аларның өлеше – Раббы Үзедер.)[+]

10Әүвәлге сыман, тауда мин кырык көн, кырык төн үткәрдем, Раббы бу юлы да сүзләремә колак салды – сезне юк итәргә теләмәде[+]. 11Раббы миңа әйтте: «Бар, бу халыкны алып, юлга чык – Мин, ант эчеп, ата-бабаларына вәгъдә иткән җирне барып алсыннар»[+].

12Шулай итеп, Исраил халкы, Раббы Аллагыз сездән нәрсә тели? Бары тик Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәт итүне, һәрвакыт Аның юлыннан баруны, бар йөрәгегез һәм җаныгыз белән Аны яратуыгызны, Аңа хезмәт күрсәтүегезне,[+] 13бүген сезгә ирештергән әмерләрне, кагыйдәләрне үтәвегезне тели. Шулай эшләсәгез, игелек күрерсез[+]. 14Күк вә күкнең югары каты, җир йөзе вә андагы бар нәрсә – Раббы Аллагызныкы,[+] 15әмма Раббы бары тик аталарыгызны якын күрде һәм яратты, бар халыклар арасыннан сезне – алардан соң килгән нәсел варисларын сайлап алды. Сез бүген дә Аның халкы[+]. 16Шуның өчен йөрәгегезне сөннәтләгез[*], бүтән үҗәтләнмәгез[+].

17Чөнки Раббы Аллагыз – аллаларның Алласы, хакимнәрнең[†] Хакиме; Ул – бөек, кодрәтле һәм дәһшәтле Аллаһы; Ул кемнең кем булуына карап хөкем итми, ришвәт алмый[+]. 18Үксезләрнең һәм толларның хакын хаклый Ул, килмешәкләрне ярата: аларга ризык һәм кием бирә[+]. 19Сез дә килмешәкләрне кайгыртыгыз, чөнки үзегез дә Мисыр җирендә килмешәк хәлендә идегез[+]. 20Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләгез, Аның Үзенә генә хезмәт итегез һәм Аңа сыеныгыз, Аның исеме белән ант итегез[+]. 21Ул – сезнең мактанычыгыз, үз күзләрегез белән күргән, сезнең өчен гаҗәеп вә дәһшәтле эшләр кылган Аллагыз. 22Мисырга аталарыгыз җитмеш җан булып килде, ә хәзер Раббы Аллагыз сезне күктәге йолдызлар санынча ишәйтте[+].

#### 11


Раббы Алланың гаҗәеп эшләре

1Шулай итеп, Раббы Аллагызны яратыгыз һәм Аның кушканнарын, кагыйдәләрен, кануннарын, әмерләрен һәрвакыт үтәгез. 2Шуны онытмагыз: Раббы Аллагызның ничек сабак биргәнен балаларыгыз түгел, ә сез үзегез күрдегез һәм башыгыздан кичердегез. Сез Аның бөеклеген, көчле-кодрәтле кулын, 3Мисыр патшасы фиргавенгә, бөтен Мисыр иленә кылган галәмәтләрен вә эшләрен күрдегез. 4Мисырлылар сезне куганда, ничек итеп Раббы аларның гаскәрен, атларын һәм арбаларын Камышлы диңгез суларына батырды – аларны юк итте! (Бүгенге көндә дә бу шулайдыр.)[+] 5Сез чүлдә йөргәндә, шушы урынга килеп җиткәнче, нәрсәләр эшләде Ул сезнең өчен![+] 6Бөтен Исраил алдында Рубин ыругыннан Элиаб угыллары Датан һәм Абирамны ни эшләтте Ул! – гаиләләрен, чатырларын һәм бар хезмәтчеләре белән малларын җир ярылып йотканын үзегез күрдегез[+]. 7Дөрестән дә, сез үз күзләрегез белән Раббы кылган барлык бөек эшләрне күрдегез.

8Шулай итеп, мин бүген сезгә кушканнарның барысын да үтәгез, шул чагында, Үрдүн елгасын кичеп, үзегез барасы җирне яулап алырга көчегез җитәр, һәм 9сез Раббы ата-бабаларыгызга һәм аларның нәсел варисларына бирергә ант иткән, сөт вә бал агып торган җирдә озын гомер итәрсез[+]. 10Сез биләмәгә керәсе җир сез калдырып чыккан Мисыр җире кебек түгел. Анда бит, орлык чәчсәң, суны үз кулларың белән ташып сибәргә кирәк иде. 11Елганы кичкәннән соң, сез билисе җирдә таулар һәм үзәнлекләр бар, һәм алар күктән яуган яңгыр белән сугарыла,[+] 12бу җир турында Раббы Аллагыз Үзе кайгырта, Раббы Аллагыз аны ел әйләнәсе күз уңыннан төшерми[+]. 13Бүген мин сезгә әйтә торган әмерләрне төгәл үтәсәгез – Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән яратсагыз, Аңа хезмәт итсәгез,[+] 14«Мин, Раббы, җирегезгә яңгырны көзен дә, язын да кирәк вакытта яудырырмын, һәм сезнең икмәгегез дә, шәрабыгыз да, зәйтүн маегыз да булыр;[+] 15Мин малларыгыз өчен кырларыгызда үлән үстерермен; һәрвакыт туйганчы ашарлык ризыгыгыз булыр»[+]. 16Күңелегез алданып, Аның юлыннан тайпылудан, башка илаһларга хезмәт итүдән һәм табынудан сакланыгыз. 17Югыйсә Раббының сезгә ачуы кузгалыр, һәм Ул күкне бикләр дә, яңгыр яумас, ә җир үзенең уңышын бирмәс, һәм сез Раббы бирәсе бәрәкәтле җирдән юк ителерсез[+].


Сүзләремне йөрәгегезгә һәм күңелегезгә салыгыз

18Шулай итеп, минем бу сүзләремне йөрәгегезгә һәм күңелегезгә салыгыз, билге итеп кулыгызга, искә төшерү өчен, маңгаегызга бәйләгез[+]. 19Аларны балаларыгызга өйрәтегез, өйдә утырганда да, юлда йөргәндә дә, ятканда да, торганда да телегездән төшермәгез[+]. 20Аларны өегезнең ишек яңакларына, шәһәр капкаларына язып куегыз[+]. 21Шулай эшләсәгез, Раббы ата-бабаларыгызга бирергә ант иткән җир өстендә күк күпме торса, ул җирдә сезнең һәм балаларыгызның гомере шулкадәр озын булыр.

22Әгәр сез «Раббы Аллагызны яратыгыз, Аның юлыннан гына йөрегез, Аңа сыеныгыз» дигән әмеремне үтәсәгез, 23ул чагында Раббы шушы халыкларның барысын күз алдыгыздан куып җибәрер, һәм сез үзегездән ишлерәк, көчлерәк булган халыкларның җирен яулап алырсыз. 24Аягыгыз баскан һәр җир сезнеке булыр, җирегез чүл буйлап Ливанга, чигегез хәтта Фырат елгасыннан көнбатыш диңгезгә кадәр җитәр[+]. 25Берәү дә сезгә каршы тора алмас: Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәненчә, сезнең аягыгыз баскан һәр җирдәге халыкларны сездән куркып калтырый торган итәр[+].


Фатиха һәм ләгънәт

26Менә, мин бүген сезгә фатиха йә ләгънәт сайларга тәкъдим итәм:[+] 27әгәр Раббы Аллагызның мин бүген сезгә ирештерә торган әмерләрен үтәсәгез, фатиха алырсыз,[+] 28ә инде Раббы Аллагызның әмерләрен үтәмәсәгез һәм мин бүген сезгә барырга кушкан юлдан тайпылсагыз, элек үзегез белмәгән илаһларга иярсәгез, ләгънәт алырсыз[+].

29Раббы Аллагыз сезне билисе җирләрегезгә китереп җиткергәч, Гәризим тавында Раббының фатихасын, ә Эвал тавында ләгънәтен игълан итәргә тиешсез[+]. 30Бу таулар, белгәнегезчә, Үрдүн елгасының аръягында, Араба тигезлегендә яшәүче кәнганиләр җирендә урнашкан. Көнбатышка бара торган юл буенда, Гилгәл каршында, Мөре имәнлегеннән ерак түгел алар[+]. 31Раббы Аллагызның сезгә бирәсе җирен үзегезгә алыр өчен, Үрдүн елгасын кичеп чыккач һәм, аны алып, шунда яши башлагач, 32карагыз аны, бүген мин сезгә ирештергән барлык канун-кагыйдәләрне төгәл үтәгез.

#### 12


Раббыга табыну урыны турында

1Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә бирәсе биләмә җирендә сез гомер буе төгәл үтәргә тиешле канун-кагыйдәләр менә шушылар.

2Сез яулап алган халыкларның биек тауларда, калкулыкларда, киң учарлы агачлар астында үз илаһларына табына торган барлык урыннарын тәмам юк итегез[+]. 3Мәзбәхләрен җимерегез, изге баганаларын ватып ташлагыз, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны яндырыгыз, илаһларының сыннарын кисегез, ул урында исемнәрен дә калдырмагыз[+].

4Сез Раббы Аллагызга алар үз илаһларына табынган кебек табынырга тиеш түгел; 5Раббы Аллагыз барлык ыруг җирләре арасыннан Үз исеме өчен сайлаган урынга табынырга барыгыз,[+] 6үзегезнең тулаем яндыру һәм башка корбаннарыгызны, жирегездән алган уңышның уннан бер өлешен, махсус сайланган бүләкләрегезне, нәзер ителгән һәм ихтыяри бүләкләрегезне, беренче булып туган эре һәм вак терлегегезне шунда китерегез. 7Шушы урында, Раббы Аллагызның фатихасы белән эшләп тапканнарыгыз өчен сөенеп, Раббы Аллагыз каршында гаиләләрегез белән ашагыз һәм күңел ачыгыз[+].

8Бүгенге көндә без кылганны кабатламагыз – биредә һәркем үзе дөрес дип тапканча эш итә[+]. 9Әлегә сез Раббы Аллагыз бирәсе тыныч урынга, аласы биләмәгезгә җитмәдегез[+]. 10Ә инде Үрдүн елгасын кичеп, Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җиргә урнашкач, һәм Ул сезне әйләнә-тирәгездәге барлык дошманнарыгыздан коткарып тынычландыргач, сез иминлектә яши башларсыз[+]. 11Шул вакытта Раббы Аллагыз Үз исеме өчен нинди урынны сайласа, мин кушкан һәммә нәрсәне: тулаем яндыру һәм башка корбаннарыгызны, жирегездән алган уңышның уннан бер өлешен, махсус сайланган бүләкләрегезне, Раббыга нәзер итеп аерып куелган барлык бүләкләрне шунда китерегез[+]. 12Сез үзегез, угыл-кызларыгыз, ир һәм хатын-кыз колларыгыз, үз җирләре, биләмәләре булмаган һәм шәһәрләрегездә яшәгән левиләр белән бергә Раббы Аллагыз каршында куанырсыз[+].

13Күргән бер урында тулаем яндыру корбаннары китерүдән сакланыгыз; 14ыругларыгыз арасыннан Раббы Аллагыз сайлап алган урында гына тулаем яндыру корбаннары китерегез һәм мин кушканнарның барысын шунда эшләгез. 15Ә инде җаныгыз теләгән вакытта, Раббы Аллагыз, фатиха кылып, сезгә биргән терлекне торак урыннарыгызда үзегез теләгән кадәр суеп ашый аласыз; пакь булганнар[†] да, пакь булмаганнар да бу итне тау кәҗәсе итен яки болан итен ашаган кебек ашый алалар. 16Әмма сез кан ашарга тиеш түгел – аны, су кебек, җиргә түгегез[+].

17Ашлыгыгызның, шәрабыгызның, зәйтүн маегызның уннан бер өлешен, беренче булып туган эре һәм вак терлекне, нәзер итеп әйткән әйберләрне, махсус сайланган бүләкләрне, ихтыяри бүләкләрне яшәгән урыннарыгызда ашарга ярамый; 18сез аларны Раббы Аллагыз сайлаган урында, Раббы Аллагыз алдында угыл-кызларыгыз, ир вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә шәһәрләрегездә яшәүче левиләр белән ашарга тиешсез. Раббы Аллагыз каршында шулай иткәндә, эшләп тапканнарыгыз өчен куанырсыз. 19Карагыз аны, илегездә сезнең белән бергә яшәүче левиләрне гомер буе кайгыртыгыз[+].

20Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәненчә, җирегезнең чикләрен киңәйткәч, ит ашыйсыгыз килеп: «Минем ит ашыйсым килә», – дип әйтсәгез, сез аны җаныгыз теләгәнчә ашый аласыз; 21әгәр Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урын сездән ерак икән, ул вакытта сез Раббы биргән эре яки вак терлекне мин кушканча чала һәм үзегез яшәгән җирдә теләгән чакта ашый аласыз. 22Аларны сез тау кәҗәсе, болан ите ашаган кебек ашагыз; аны пакь булганнар да, пакь булмаганнар да ашый ала. 23Тик кан ашаудан сакланыгыз, чөнки кан ул – тереклек; тереклекне ит белән бергә ашамагыз[+]. 24Кан ашамагыз, аны, су кебек, җиргә түгегез. 25Кан ашамасагыз, сез үзегез дә, балаларыгыз да игелек күрерсез, чөнки сез Раббы каршында дөрес гамәл кылган булырсыз.

26Ә Раббыга багышланган бүләкләрегезне һәм нәзер итеп әйткән бүләкләрегезне Раббы сайлаган урынга алып килергә тиешсез. 27Тулаем яндыру корбаннарыгызны, ите һәм каны белән бергә, Раббы Аллагызның мәзбәхендә корбан итегез, башка корбаннарыгызның канын Раббы Аллагызның мәзбәхенә агызыгыз, ә итен ашагыз.

28Мин әйткән барлык сүзләргә колак салыгыз һәм аларны үтәгез, шулай эшләсәгез, сезгә һәм сездән соң килгән балаларыгызга гомер буе яхшы булыр, чөнки сез Раббы Аллагыз каршында игелекле һәм дөрес гамәлләр кыласыз.

29Раббы Аллагыз сез билисе җирдәге халыкларны күз алдыгыздан юк иткәч, сез алар җиренә кереп урнашырсыз. 30Шунда сак булыгыз, тозакка эләгә күрмәгез, алар юк ителгәч: «Бу халыклар үз илаһларына ничек табынган булсалар, без дә шулай эшләрбез», – дип, аларның илаһлары белән кызыксынмагыз[+]. 31Сез Раббы Аллагызга алар үз илаһларына гыйбадәт кылган кебек гыйбадәт кылмагыз. Ул халыклар үз илаһлары өчен башкарган эшләрнең һәммәсе Раббыга җирәнгеч, һәм Ул аларның бу эшләренә нәфрәт белән карый; ул халыклар, үз илаһларына багышлап, хәтта угыл-кызларын яндыралар[+].

32Сезгә әйтеп куям: мин кушканнарның һәммәсен дә төгәл үтәгез; минем кушканнарга үзегездән берни өстәмәгез дә, киметмәгез дә[+].

#### 13


Башка илаһларга табынудан кисәтү

1Әгәр сезнең арада пәйгамбәр яки төш юраучы булып, сезгә галәмәт яки могҗиза буласын юраса,[+] 2һәм ул әйткән галәмәт яки могҗиза тормышка аша калса, шуннан соң әлеге пәйгамбәр[†] моңарчы сез белмәгән башка илаһларга иярергә, аларга табынырга әйтсә,[+] 3бу пәйгамбәрне яки төш юраучыны тыңламагыз – Раббы Аллагызны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән яратасызмы, юкмы икәнне белер өчен, шулай сыный Ул. 4Раббы Аллагызга гына иярегез һәм, Аңардан куркып, Аны хөрмәтләгез; Аның әмерләрен үтәгез, сүзләренә колак салыгыз, Аңа гына табыныгыз һәм сыеныгыз. 5Ә теге пәйгамбәр яки төш юраучы исә үтерелергә тиеш, чөнки ул сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыгып коткарган Раббы Аллагызга каршы котыртты, сезне Раббы Аллагыз барырга кушкан юлдан читләштерергә тырышты; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез[+].

6-7Әгәр синең бертуганың, углың яки кызың, яраткан хатының яки җаның кебек күргән дустың, син дә, ата-бабаларың да белмәгән башка илаһлар белән яшертен рәвештә кызыктырып, әйләнә-тирәңдә яки еракта, җирнең бер читеннән икенче читенә кадәр урнашкан халыкларның илаһларына табынырга чакырса, 8аны тыңлама, сүзенә колак салма, аны кызганма, жәлләп яклама –[+] 9аны үтерергә иң беренче булып синең кулың, аннары калган барлык кешеләрнең кулы күтәрелергә тиеш[+]. 10Андый кешене таш атып үтерегез, чөнки сезне Мисырдан, коллык җиреннән алып чыккан Раббы Аллагыздан читләштермәкче була ул[+]. 11Бу турыда бөтен Исраил ишетер һәм куркуга калыр, арагызда мондый явызлыкны бүтән эшләмәсләр.

12-13Әгәр Раббы Аллагыз сезгә яшәү өчен бирәсе шәһәрләрегезнең берәрсендә арагыздагы намуссыз кешеләрнең моңарчы сез белмәгән башка илаһлар артыннан иярергә һәм аларга табынырга өндәгәнен ишетсәгез,[+] 14башта моны тикшерегез һәм җентекләп сорашыгыз; әгәр шундый бозыклыкның сезнең арада булганлыгы төгәл ачыкланса, 15бу шәһәрнең халкын кылыч белән тураклагыз, шәһәрне, андагы бөтен нәрсәне һәм мал-туарны кылыч белән тәмам юк итегез. 16Шәһәр мәйданы уртасына бар байлыкны җыеп китерегез һәм Раббы Аллагызга тулаем яндыру корбаны[†] итеп шәһәрне, бөтен байлыкны утта яндырыгыз. Ул мәңгелек хәрабәлектә булырга тиеш, бервакытта да яңадан күтәрелергә тиеш түгел[+]. 17Юк ителергә тиешле нәрсәләрдән бернәрсәне дә үзегезгә алмагыз. Шулай эшләсәгез, Раббы Үзенең ярсуын басар, сезгә шәфкать күрсәтер һәм, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, халкыгызны ишле итәр,[+] 18әгәр Раббы Аллагыз каршында дөрес гамәлләр кылып, Аның бүген мин сезгә ирештергән барлык әмерләрен үтәп, Раббы Аллагызның сүзенә колак салсагыз, бөтенесе дә шулай булачак.

#### 14

1Сез – Раббы Аллагызның балалары, шуңа күрә берәрсе үлә калса, кайгы билгесе итеп, тәнегезгә яралар ясамагыз, башыгызны кырмагыз;[+] 2чөнки сез Раббы Аллагыз өчен изге халык, Раббы җир йөзендә яшәүче барлык халыклар арасыннан, Үз халкы итәр өчен, сезне сайлап алды[+].


Чиста һәм чиста булмаган хайваннар

3[•]Чиста булмаган хайваннарны ашамагыз. 4Менә сезгә ашарга яраклы маллар: сыер, сарык, кәҗә, 5мөгезле болан һәм тау кәҗәсе, кыргый үгез һәм кыр кәҗәсе, нәфис болан, антилопа һәм кыр тәкәсе, кыргый сарык. 6Күши торган һәм аеры тояклы һәртөрле малны ашарга ярый. 7Аеры тояклы, ләкин күшәмәүче, яисә күшәүче, әмма аеры тояклы булмаган хайванның итен ашарга ярамый. Бу – дөя, куян, кушаяк, чөнки күшәсәләр дә алар аеры тояклы түгел, сезнең өчен алар – хәрәм. 8Дуңгыз аеры тояклы булса да күшәми, сезнең өчен ул – хәрәм. Бу хайваннарның итен ашамагыз һәм үләксәсенә кагылмагыз.

9Суда яшәүче канатлы һәм тәңкәле җан ияләренең һәммәсен ашый аласыз. 10Ә тәңкәсез һәм канатсыз җан ияләрен ашамагыз, сезнең өчен алар – хәрәм.

11Хәрәм булмаган һәртөрле кош итен ашый аласыз. 12Әмма кошлардан түбәндәгеләрне ашарга ярамый: бөркет, гриф, диңгез бөркете, 13тилгән, лачынның бар төре, 14козгынның бар төре, 15тәвә кошы, ябалак, акчарлак, карчыганың бар төре, 16байгыш, ибис, ак ябалак, 17чүл ябалагы, сип, балык аулаучы, 18ләкләк, челән һәм аның бар төре, һөдһөд һәм ярканат.

19Барлык канатлы бөҗәкләр сезнең өчен хәрәм, аларны ашамагыз. 20Хәрәм булмаган һәртөрле канатлыларны ашый аласыз.

21Үз үлеме белән үлгән хайванны ашамагыз, чөнки сез – Раббы Аллагызның изге халкы. Аны арагызда яшәгән килмешәкләргә бирә яисә чит кавем кешеләренә сата аласыз.

Кәҗә бәтиен анасының сөтендә пешермәгез[+].


Гошер турындагы канун

22Кырларыгыздан алган уңышның уннан бер өлешен һәр ел саен аерып куегыз[+]. 23Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында, Аның каршында ашлыгыгызның, яңа җитешкән шәрабыгызның, зәйтүн маегызның уннан бер өлешен, беренче булып туган эре һәм вак терлегегезне ашагыз. Моны сез һәрвакыт Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнү өчен эшләгез. 24Әгәр инде Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урын бик ерак икән, Раббы Аллагызның фатихасы белән өлгергән уңышыгызның уннан бер өлешен анда илтеп җиткерергә мөмкинлегегез булмаса, 25боларны көмешкә алмаштырыгыз һәм, көмешне кулыгызга тотып, Раббы Аллагыз сайлаган урынга килегез. 26Шушы көмешкә күңелегез теләгән сыерны, сарыкны, шәрабны, исерткеч эчемлекне, җаныгыз теләгән бар нәрсәне сатып алыгыз да шунда Раббы Аллагыз каршында ашагыз һәм бөтен йортыгыз белән күңел ачыгыз.

27Шәһәрләрегездә сезнең белән бергә яшәүче левиләрне кайгыртырга онытмагыз, чөнки аларга бернинди биләмә дә, өлеш тә бирелми[+]. 28Һәр өченче елның ахырында шул ел уңышының уннан бер өлешен аерып куегыз һәм яшәгән урыныгызда саклагыз[+]. 29Шулай эшләсәгез, биләмәләре булмаган левиләр дә, килмешәкләр дә, ятимнәр дә, арагыздагы толлар да килеп туйганчы ашый алырлар, шуның өчен Раббы Аллагыз сезнең бар эшегезгә фатихасын бирер.

#### 15


Бурычларны кичерү елы

1Һәр җиденче елның ахырында бурычларны кичерегез[+]. 2Бурычларны кичерү болай эшләнә: үзенең исраили кардәшенә бурычка биргән кеше бурычны кичерергә тиеш, аны якыныннан кире кайтарып бирүне сорарга тиеш түгел, чөнки әлеге ел Раббының бурычларны кичерү елы дип игълан ителде. 3Читтән килгән кешедән түләтергә була, әмма исраили кардәшегезгә биргән бурычны кичерергә тиешсез[+]. 4Раббы Аллагыз тарафыннан үзегезгә биләмә итеп биреләсе җирдә Ул сезне мул итеп фатихалар. Шуңа күрә сезнең арада ярлылар булырга тиеш түгел. 5Әмма бары Раббы Аллагыз сүзенә колак салсагыз һәм бүген мин сезгә ирештергән бу әмерләрне төгәл үтәсәгез, шулай булыр. 6Вәгъдә иткәненчә, Раббы Аллагыз сезгә фатихасын бирер, шул чагында сез күп халыкларга әҗәткә бирерсез, ә үзегез әҗәткә алмассыз. Сез күп халыклар өстеннән хакимлек итәрсез, ләкин алар сезнең өстән хакимлек итмәсләр[+].

7Әгәр Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирдә, сез яшәгән урында, исраилиләрнең берәрсе фәкыйрьлеккә төшсә, каты бәгырьле булмагыз, ярлы кардәшегезгә ярдәм итүдән баш тартмагыз, 8юмарт булыгыз, аңа күпме кирәк, шуның кадәр биреп торыгыз[+]. 9Карагыз аны, җиденче ел – бурычларны кичерү елы якынлаша, дигән усал уй күңелегезгә кермәсен, һәм, шулай уйлап, ярлы кардәшегезгә караңгы чырай күрсәтмәгез, ярдәмегездән ташламагыз. Югыйсә бу хакта ул Раббыга белдерер, ә сез гаепле булырсыз. 10Аңа мул итеп, жәлләмичә бирегез; шулай эшләсәгез, Раббы Аллагыз эшләп тапканнарыгызга, бар эшегезгә фатихасын бирер. 11Чөнки җирегездә мохтаҗлар һәрвакыт булыр; шунлыктан мин сезгә кушам: ярлы һәм мохтаҗ кардәшегезгә кулыгыз юмарт булсын[+].


Колларны азат итү турындагы канун

12Әгәр гыйбри[*] ир яки хатын-кыз кардәшегез үзен сезгә кол итеп саткан булса, ул сезгә алты ел хезмәт иткәч, җиденче елында сез аны азат итәргә тиеш[+]. 13Азат иткәндә, аны буш кул белән җибәрмәгез. 14Бу кешегә үз сарыкларыгыздан, ашлыгыгыздан һәм шәрабыгыздан мул итеп өлеш чыгарыгыз; сезгә Раббы Аллагыз нинди фатиха бирсә, сез дә колыгыз булган кешегә мул итеп бирегез. 15Мисырда үзегезнең кол булуыгызны һәм Раббы Аллагызның сезне коткаруын исегездән чыгармагыз, шуңа күрә мин хәзер сезгә шулай кушам.

16Әгәр инде колыгыз, сездә үзенә яхшы булганлыктан: «Минем синнән китәсем килми, чөнки мин сине һәм гаиләңне яратам», – дисә, 17ул вакытта колыгызны ишек янына бастырып, колагын без белән тишегез. Шуннан ул гомерлеккә колыгыз булыр. Хатын-кыз колыгыз белән дә шулай эшләгез[+]. 18Колыгызны азат итеп җибәргәнгә үкенмәгез, чөнки ул сезгә алты ел хезмәт итү дәверендә ялланып эшләүчегә караганда икеләтә файда китерде. Колыгызны азат иткән өчен, Раббы Аллагыз бөтен эшегезгә фатихасын бирер.


Беренче булып туган терлек турында канун

19Эре һәм вак терлектән беренче булып туган һәр иркәк хайванны Раббы Аллагызга багышлагыз: беренче булып туган үгезне эшкә файдаланмагыз, сарык һәм кәҗәдән туган беренче бәтинең йонын кырыкмагыз[+]. 20Һәр елны гаиләгез белән бергә Раббы Аллагыз каршында, Ул сайлаган урында шул терлекләрнең итен ашагыз. 21Әгәр хайванның ниндидер кимчелеге табылса (аксак, сукыр яки башкача имгәнгән булса), аны Раббы Аллагызга корбан итәргә тиеш түгелсез[+]. 22Аны үзегезнең торагыгызда ашый аласыз. Пакь адәм дә, пакь булмаган адәм дә, тау кәҗәсе яки болан ите ашагандай, аны ашый ала. 23Әмма сез кан ашарга тиеш түгел; аны, су кебек, җиргә түгегез[+].

#### 16


Котылу бәйрәме

1[•]Абиб аенда, Раббы Аллагызны олылап, Котылу бәйрәме[†] үткәрегез, чөнки шул айда Раббы Аллагыз төнлә белән сезне Мисырдан алып чыкты. 2Раббы Үз исеме өчен сайлаган урында Котылу бәйрәме хөрмәтенә, Раббы Аллагызга корбан итеп, вак һәм эре терлектән хайван чалыгыз. 3Аны ачыга пешкән икмәк белән ашамагыз. Сез Мисырдан бик ашыгыч чыгып киттегез, шунлыктан, Мисыр җиреннән чыгып киткән көнегезне гомер буе исегездә тоту өчен, җиде көн дәвамында төче камырдан пешкән икмәк – «хәсрәт икмәге» ашагыз[+]. 4Җиде көн дәвамында бөтен илегездә сезнең берегездә дә ачыткы булмасын, беренче көнне кичен корбанга чалган иттән иртәнгә бернәрсә дә калырга тиеш түгел[+].

5Котылу бәйрәме корбанын сез Раббы Аллагыз сезгә яшәр өчен бирә торган шәһәрләрнең теләсә кайсында чалырга тиеш түгел, 6сез аны Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында гына чалыгыз. Котылу бәйрәме корбанын сез нәкъ Мисырдан чыгып киткән вакытта – кичен кояш батканда чалыгыз. 7Корбан итен Раббы Аллагыз сайлаган урында пешереп ашагыз, иртәгесен исә чатырларыгызга кайтыгыз. 8Алты көн дәвамында төчегә пешкән икмәк ашагыз, ә җиденче көндә Раббы Аллагызны хөрмәтләргә җыелыгыз. Бу көнне сез эшләргә тиеш түгел.


Атналар бәйрәме

9Иген ура башлаган көннән җиде атнаны санап куегыз[+]. 10Шул җиде атнадан соң Раббы Аллагыз хөрмәтенә Атналар бәйрәме үткәрегез, Раббы Аллагызның сезгә биргән фатихасына карап, ихтыяри бүләкләр китерегез. 11Раббы Аллагызның каршына килеп, угыл-кызларыгыз, ир-ат вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә яшәгән левиләр, арагыздагы килмешәкләр, ятимнәр һәм толлар белән бергә Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урында күңел ачыгыз. 12Мисырда кол булганыгызны хәтерегездән чыгармагыз, бу кагыйдәләрне төгәл үтәгез[+].


Чатырлар бәйрәме

13Икмәгегез җыелып сугылгач, йөзем сулары сыгылгач, җиде көн буе Чатырлар бәйрәме[†] үткәрегез;[+] 14һәм угыл-кызларыгыз, ир-ат вә хатын-кыз колларыгыз, сезнең белән бергә яшәгән левиләр, килмешәкләр, ятимнәр, толлар белән бергә күңел ачыгыз. 15Раббы Аллагыз бөтен уңышыгызга һәм эшләрегезгә фатихасын биргәнгә, Раббы Аллагыз хөрмәтенә Ул сайлаган урында җиде көн дәвамында шатланып бәйрәм итегез.

16Елга өч мәртәбә барлык ирләр Раббы Аллагыз каршына, Ул сайлаган урынга килергә тиешләр: Төче күмәч бәйрәменә[†], Атналар бәйрәменә һәм Чатырлар бәйрәменә. Раббы каршына берәү дә буш кул белән килмәсен. 17Раббы Аллагызның сезгә биргән фатихасына карап, һәркайсыгыз бүләген китерсен.


Хөкемчеләрнең бурычы

18Раббы Аллагыз сезгә бирәчәк бар урында, халыкны гадел хөкем итсеннәр өчен, һәр ыругка хөкемчеләр һәм җитәкчеләр куегыз[+]. 19Гаделлекне бозмагыз, кемнең кем булуына карап хөкем итмәгез, ришвәт алмагыз, чөнки ришвәт акыллыларның күзен томалый, гаепсезләрне харап итә[+]. 20Гаделлеккә, бары тик гаделлеккә омтылыгыз. Шулай эшләсәгез – яшәрсез һәм Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирне үзегезгә алырсыз.


Мәзбәхнең пакьлеге

21Раббы Аллагызның мәзбәхе янына, алиһә Аширәгә атап, бернинди агач баганалар утыртмагыз[+]. 22Шулай ук таш баганалар да куймагыз, чөнки Раббы Аллагыз моңа нәфрәт белән карый.

#### 17

1Раббы Аллагызга кимчелекле, зәгыйфь үгез яки сарыкны корбанга китермәгез, чөнки ул – Раббы Аллагызга җирәнгеч[+].


Чит илаһларга табынучының үлем җәзасына дучар ителүе

2Әгәр Раббы Аллагыз сезгә яшәр өчен биргән урында берәр ир яки хатын-кыз, Раббы Аллагызның Килешүен бозып, Аңа каршы яман эш кылса, 3минем тыюыма карамастан, башка илаһларга сәҗдә кылса йә кояшка, айга, күктәге йолдызларга табына башласа, 4сезгә шул турыда хәбәр килеп ирешкәч, аны башта җентекләп тикшерегез. Әгәр чыннан да бу җирәнгеч эшнең Исраилдә булганлыгы исбатланса, 5ул явызлыкны эшләгән ир яки хатынны шәһәр капкасы янына чыгарыгыз һәм таш атып үтерегез[+]. 6Кеше үлемгә хөкем ителсен өчен, кимендә ике яки өч шаһитның сүзе кирәк; кеше бары тик бер шаһитның сүзе буенча үлемгә хөкем ителергә тиеш түгел[+]. 7Шаһитлар ул кешегә беренче булып таш атарга тиеш, шуннан соң бар халык аларга иярсен; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез[+].


Хөкем итү урыны

8Әгәр яшәгән җирегездә сез хөкем итә алмаслык катлаулы хөкем эшләре була калса, – мәсәлән, кеше үтерү белән, зыян килү яки башка төрле хөкем итү белән бәйле эшләр, – ул вакытта Раббы Аллагыз сайлаган урынга барыгыз. 9Леви руханилар[†], шул вакытта хезмәттә булган хөкемче алдына барып сорагыз – алар үзләренең карарын чыгарырлар[+]. 10Раббы сайлаган урында алар нинди карар игълан итсәләр, шуңа карап эш итегез һәм алар кушканның бөтенесен төгәл үтәгез. 11Алар сезгә өйрәткән Канун, сезгә әйткән карар буенча эшләгез; сезгә кушканнардан уңга да, сулга да борылмагыз. 12Ә кем дә булса Раббы Аллагыз каршында хезмәт итүче руханига яки хөкемчегә буйсынмаса, ул кеше үтерелергә тиеш, Исраил арасыннан явызлыкны шулай юк итегез. 13Бөтен халык ишетер дә куркыр, башка тәвәккәл итмәс.


Патшалар турында киңәшләр

14Раббы Аллагыз бирәсе җиргә килеп, аны үзегезгә алгач, шунда урнашырсыз һәм: «Әйләнә-тирәбездәге халыклар кебек, үзебезнең өстән патша куйыйк», – диярсез,[+] 15шул чагында Раббы Аллагыз сайлаган патшаны куегыз. Ул исраили кардәшегез булырга тиеш, читтән килгәнне, кардәш булмаганны патша итмәгез[+]. 16Патша үз атларының санын арттырмасын һәм атлар алып кайтырга кешеләрне Мисырга җибәрмәсен, чөнки Раббы сезгә: «Бу юлдан бүтән кире кайтмагыз», – дигән иде[+]. 17Раббыдан күңеле тайпылмасын өчен хатыннарны күп алмасын һәм алтын-көмешне чамасыз җыймасын;[+] 18патша тәхетенә утыргач, Леви населеннән булган руханиларда саклана торган кулъязма төргәгеннән[†] үзенә шушы Канунның күчермәсен алсын. 19Бу Канунның барлык сүзләрен һәм кагыйдәләрен үтәсен, Раббы Алласыннан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнсен өчен, әлеге күчермә аңарда булсын, һәм ул аны гомере буе укысын[+]. 20Шулай эшләсә, исраили кардәшләреннән ул үзен өстен куймас, әмерләрдән уңга да, сулга да борылмас, шуңа күрә үзенең дә, угылларының да Исраилдә патшалык итү вакыты озак булыр.

#### 18


Левиләр өлеше

1Леви нәселеннән булган руханиларның, бөтен Леви ыругының Исраилдә биләмә җирләре, үз өлешләре булмас: алар Раббыга багышлап китерелгән яндыру корбаннарыннан тукланырлар, чөнки аларның өлеше шулдыр. 2Туганнары арасында левиләргә өлеш тимәс: Раббы әйткәнчә, аларның өлеше – Раббы Үзедер[+]. 3Кешеләр корбан итеп үгез яки сарык китергән саен, калак сөяге, казналык, ашказаны – руханиның өлеше[+]. 4Шулай ук җыйган ашлыгыгызның, шәрабыгызның, зәйтүн маегызның баштагы өлеше һәм сарыкларыгызның беренче кат алган йоны – руханиныкы[+]. 5Чөнки Раббы Аллагыз, гомерлеккә Аның каршында торып, Аның исеменнән хезмәт итәр өчен, барлык ыругларыгыз арасыннан Левине – аның үзен һәм угылларын сайлап алды. 6Әгәр Леви ыругыннан берәрсе, Исраил җирендәге үзе яшәгән шәһәрдән китеп, күңеле теләгән һәм Раббы сайлаган урынга килсә,[+] 7Раббы исеменә хезмәт иткән башка леви кардәшләре кебек үк, Раббы каршында хезмәт итә ала; 8ул вакытта аңа, атасы мөлкәтен сатудан килгән табыштан тыш, ризыктан да бүтән руханиларга биргән кебек тигез өлеш бирелергә тиеш.


Ялган һәм чын пәйгамбәрләр

9Раббы Аллагыз бирәсе җиргә кергәч, андагы халыкларның бозык эшләренә өйрәнмәгез[+]. 10Сезнең арада углын яки кызын корбан итеп уттан үткәрүче, күрәзәче, фалчы, багучы, сихерче,[+] 11әфсен укучы, әрвахларның рухын чакыручы, тылсымчы һәм үлеләрнең рухы белән сөйләшүче булырга тиеш түгел[+]. 12Раббы каршында мондый эшләрне эшләүче һәркем җирәнгеч, һәм шул җирәнгеч эшләр өчен Раббы Аллагыз аларны сезнең күз алдыгыздан сөрер. 13Раббы Аллагызга тулысынча тугрылыклы булыгыз. 14Сез җирләрен аласы халыклар фалчыларны һәм күрәзәчеләрне тыңлый; ә сезгә Раббы Аллагыз моны эшләргә рөхсәт итми.

15Раббы Аллагыз сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш бер пәйгамбәрне[†] сайлап куяр – аның сүзенә колак салыгыз[+]. 16Хореб янында җыелган көнне сез Раббы Аллагыздан болай дип сорадыгыз: «Моннан ары Раббы Аллабызның тавышын ишетмәсәк һәм бу бөек утны да күрмәсәк иде, югыйсә үләчәкбез»[+]. 17Шуннан Раббы миңа: «Дөрес әйтә алар, – диде. –[+] 18Мин аларга кардәшләре арасыннан сиңа охшаш бер пәйгамбәр сайлап куярмын һәм сүзләремне аның авызыннан әйттерермен. Мин нәрсә кушсам, ул шуларның барысын да әйтер;[+] 19ә Минем исемнән сөйләгән ул пәйгамбәрне кем дә булса тыңламаса, ул кешене Мин Үзем җавапка тартырмын. 20Ләкин Мин сөйләргә кушмаганны Минем исемнән сөйләргә батырчылык иткән яки башка илаһлар исеменнән сөйләгән пәйгамбәр үләргә тиеш»[+]. 21Бәлки, күңелегездән: «Моның Раббы тарафыннан әйтелмәвен без ничек белербез икән?» – дип уйлыйсыздыр. 22Әгәр пәйгамбәр: «Раббы исеменнән сөйлим», – дип әйтеп, ул әйткәннәр чынга ашмаса, димәк, бу сүз Раббыныкы түгел, ә пәйгамбәр үз белдеге белән сөйләгән була – курыкмагыз аңардан.

#### 19


Сыену шәһәрләре

1[•]Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирнең халыкларын юк итеп, җирен үзегезгә алгач, шәһәрләренә һәм йортларына кереп урнашкач, 2-3Раббы Аллагыз сезгә биләмәгә бирәсе җирне өч өлешкә бүлегез, һәр өлешендә берәр шәһәр сайлап алыгыз. Шул шәһәрләргә илтә торган юллар ясагыз, бу шәһәрләр кеше үтергән һәр кешегә сыену урыны булыр. 4Һәм менә нинди үтерүче, анда качып, үзенең тормышын саклап кала ала: күңелендә электән дошманлык булмыйча, икенче берәүне ялгышлык белән үтергән кеше. 5Мәсәлән, ике кеше урманга агач кисәргә барып, аларның берсе агач чабарга кулын күтәргәндә, балтаның тимере, ычкынып китеп, икенче кешегә килеп тисә һәм аны үтерсә, үтерүче кеше, исән калыр өчен, шул шәһәрләрнең берәрсенә кача ала[+]. 6Сыену шәһәре бик ерак булса, үлгән кеше өчен кан үче алырга тиешле туганы, ярсуы кайнаган хәлдә куып җитеп, үтерүченең җанын кыярга мөмкин; ә бит үлемгә дучар ителергә тиеш түгел ул, чөнки үлгән кешегә аның электән дошманлыгы булмаган. 7Шуңа күрә мин сезгә өч шәһәрне сайлап алырга кушам.

8-9Әгәр мин бүген сезгә үтәргә кушкан барлык шушы әмерләрне төгәл итеп башкарсагыз: Раббы Аллагызны яратсагыз, Аның юлыннан гына йөрсәгез, Раббы Аллагыз, ата-бабаларыгызга ант иткәнчә, җирегезнең чикләрен киңәйтер һәм аларга вәгъдә иткән бөтен җирне сезгә бирер. Ул чакта бу өч шәһәргә тагын өч сыену шәһәре өстәлер. 10Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирегездә гаепсезнең каны түгелмәсен, һәм түгелгән кан өчен сезнең өстә гаеп булмасын[+]. 11Әмма кем дә булса, икенче берәү белән дошманлашып, аны сагалап торып үтерсә һәм теге шәһәрләрнең берәрсенә качса,[+] 12ул чакта үз шәһәренең өлкәннәре, артыннан кешеләр җибәреп, аны кан үче алырга тиешле кеше кулына тапшырсыннар. 13Аны кызганмагыз; Исраилне гаепсез кешенең канын түгүдән коткарыгыз, һәм сезгә яхшы булыр[+].


Шаһитлар

14Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирдә яши башлагач, ата-бабаларыгыз куйган, күршегез белән чиктәш ызан ташын урыныннан күчермәгез[+].

15Нинди дә булса җинаять[†] яки гөнаһ кылган кешенең гаебен исбатларга бер генә шаһит җитми, һәр эш ике яисә өч шаһит белән расланырга тиеш[+]. 16Әгәр дә берәрсе, кемне дә булса җинаять кылуда нахак гаепләп, ялган шаһитлык итсә,[+] 17ул чагында үз араларында барган дәгъва белән гаепләүче дә, гаепләнүче дә Раббы каршына, руханиларга һәм шул көннәрдә хөкемчеләр вазифасын алып баручыларга килсеннәр[+]. 18Хөкемчеләр эшне яхшылап тикшерсеннәр: әгәр шаһитның икенче кешегә каршы ялган шаһитлык иткәне беленсә, 19шул чакта икенче кешегә ул нәрсә эшләргә теләгән булса, аның үзенә шуны эшләгез, үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез[+]. 20Бу турыда башкалар да ишетеп куркуга калырлар, арагызда мондый явызлыкны бүтән эшләмәсләр. 21Кызгану күрсәтмәгез: җанга – җан, күзгә – күз, тешкә – теш, кулга – кул, аякка – аяк[+].

#### 20


Сугыш белән бәйле кагыйдәләр

1Дошманнарыгызга каршы сугышка чыккач, сез атларны, арбаларны һәм сан ягыннан сездән күпкә артык сугышчыларны күрерсез, ләкин курыкмагыз, чөнки сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллагыз сезнең яныгыздадыр[+]. 2Сугыш башланганчы, иң элек гаскәр алдына сүз әйтергә рухани чыксын 3һәм: «И исраилиләр, тыңлагыз! Бүген сез дошманга каршы сугышка барасыз: батыр булыгыз, курыкмагыз, борчылмагыз һәм алар алдында коелып төшмәгез. 4Сезгә җиңү китерергә, дошманыгызга каршы сугышырга сезнең белән бергә Раббы Аллагыз бара», – дип әйтсен. 5Җитәкчеләр гаскәргә: «Кемдер, яңа йорт төзеп, анда яшәргә өлгермәгән булса, йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, йортына башка кеше кереп урнашыр. 6Кемдер, йөзем бакчасы утыртып, аннан файдаланмаган булса, ул кеше үзенең йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, аннан башка кеше файдаланыр. 7Кемдер, кыз белән ярәшеп тә, әле аңа өйләнмәгән булса, йортына кайтсын, чөнки сугышта үлә калса, аның кәләшенә башка кеше өйләнер», – дип әйтсеннәр[+]. 8Җитәкчеләр гаскәргә тагын шуны әйтсеннәр: «Әгәр кемдер курка һәм аның кыюлыгы җитми икән, иптәшләренең йөрәген дә үз йөрәге кебек кыюсыз итмәсен өчен, өенә кайтып китсен»[+]. 9Җитәкчеләр боларның барысын да гаскәргә җиткергәннән соң, сугышчылар өстеннән гаскәрбашлары куелсын.

10Сез шәһәрне яуларга килгәч, башта аңа солых төзергә тәкъдим итегез. 11Әгәр шәһәр, сезнең тәкъдимне кабул итеп, капкаларын ачса, бу шәһәрдәге бар халык сезгә хезмәт итәргә мәҗбүр булыр. 12Әгәр инде ул сезнең белән солых төзергә риза булмыйча сугыша башласа, ул вакытта шәһәрне камап алыгыз. 13Раббы Аллагыз аны сезнең кулга тапшыргач, андагы барлык ирләрне кылычтан уздырыгыз. 14Хатын-кызларны, балаларны һәм терлекне, шәһәрдәге бөтен нәрсәне исә үзегезгә алыгыз һәм Раббы Аллагыз сезгә биргән, дошманыгыздан яулап алган шушы малдан файдаланыгыз[+].

15Шактый еракта урнашкан, әйләнә-тирәгездәге халыкларныкы булмаган шәһәрләр белән шулай эш итегез. 16Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирдәге халыкларның шәһәрләрендә исә бер җан иясен дә исән калдырмагыз. 17Раббы Аллагыз сезгә кушканча, бу халыкларны – хиттиләрне, амориләрне, кәнганиләрне, фәризиләрне, хиввиләрне, явүсиләрне – тәмам юк итегез[+]. 18Юкса алар сезне үз илаһларына табынганда кылган җирәнгеч гадәтләренә өйрәтерләр, һәм сез, шулай итеп, Раббы Аллагыз каршында гөнаһлы булырсыз.

19Әгәр ниндидер шәһәрне, яулап алмакчы булып, озак вакыт камалышта тотасыз икән, әйләнә-тирәдәге агачларга балта тидермәгез – сез аларның җимешен ашый аласыз. Кырдагы агач – камалышта калган кеше түгел бит[+]. 20Бары җимеш бирми торган агачларны гына кисәргә мөмкин. Шәһәр җиңелгәнче, сез алардан һөҗүм вакытында ярдәм итүче корылмалар ясый аласыз.

#### 21


Үтерүчесе билгесез булган үлем

1Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирләрдә кырда үле кешенең гәүдәсе табылса, һәм аны кем үтергәне билгесез булса, 2ул чакта өлкәннәрегез һәм хөкемчеләрегез шәһәрдән чыксыннар да, мәет яткан урын белән әйләнә-тирәдәге шәһәрләр арасын үлчәп, 3мәетнең кайсы шәһәргә якынрак булуын ачыкласыннар. Шул шәһәрнең өлкәннәре, җигелмәгән һәм камыт кимәгән тана сайлап алып,[+] 4шул тананы сөрелмәгән, чәчелмәгән һәм һәрвакыт су агып торган үзәнлеккә алып килсеннәр, анда тананың муенын сугып сындырсыннар. 5Леви руханилар да шунда килсеннәр, чөнки Раббы Аллагыз Үзенә хезмәт итәргә һәм Аның исеменнән халыкка фатихасын бирергә аларны сайлады – барлык бәхәс һәм һөҗүмнәр турындагы эшләр алар сүзе белән хәл ителергә тиеш[+]. 6Мәеткә иң якын булган шәһәрнең өлкәннәре үзәнлектә муены сугып сындырылган тана башы өстендә кулларын юсыннар. 7«Бу кешенең канын безнең кулларыбыз түкмәде, әлеге хәлнең ничек булганын күзләребез күрмәде, – дип белдерсеннәр. – 8Йа Раббы, Үзең коткарган, Үз халкың Исраилне акла, гаепсез кешенең каны өчен җавапка тартма». Шуннан исраилиләр кеше каны түгүдә гаепле дип саналмаслар[+]. 9Шулай эшләсәгез, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәл кылсагыз, гаепсез кешенең канын түгүдә гаепләнмәссез[+].


Никахка һәм гаиләгә кагылышлы кануннар

10Дошманнарыгызга каршы сугышка чыккач, Раббы Аллагыз аларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез әсирләр алырсыз. 11Әгәр берәрегезнең әсирләр арасындагы чибәр хатын-кызга күзе төшеп, аны яратса һәм хатынлыкка алырга теләсә, 12аны үзенең йортына алып кайтсын; ул хатын-кыз башындагы чәчен һәм тырнакларын киссен,[+] 13элеккеге киемнәрен салып ташласын һәм, ире йортында яши башлап, бер ай буена ата-анасын уйлап еласын. Шуннан соң ир кеше аның белән якынлык кыла ала, һәм ул аның хатыны булыр. 14Әгәр инде ир соңыннан аны ошатмый башласа, хатын үзе теләгән җиргә китә ала, әмма ире аны сатарга да, кол итәргә дә тиеш түгел, чөнки аны хатыны булырга ул үзе мәҗбүр итте.

15Әгәр берәр кешенең ике хатыны булып, берсен яратса, ә икенчесен яратмаса, һәм бу хатыннарның икесе дә аңардан угыллар тапса, ә беренче углы яратмаган хатыныннан туса,[+] 16әлеге кеше, үзенең угылларына малын бүлгәндә, яратмаган хатыныннан туган беренчел углының өлкәнлек өстенлеген яраткан хатыныннан туган углына бирә алмый. 17Яратмаган хатынының углын ул беренчел итеп танырга һәм үзенең бар мөлкәтеннән икеләтә өлешне аңа бирергә тиеш, чөнки бу бала – аның ирлек куәтенең тәүге җимеше, һәм беренче булып туу хокукы шул балада[+].

18Әгәр берәр кешенең углы холыксыз һәм кире булса, ни атасының, ни анасының сүзен тыңламый, тыюларына колак салмый торган булса,[+] 19ул чакта атасы белән анасы аны үзләре яшәгән шәһәр өлкәннәренә, шәһәр капкасы янына алып килсеннәр 20һәм өлкәннәргә әйтсеннәр: «Безнең бу углыбыз кире һәм холыксыз, сүзебезгә колак салмый, эчеп, кәеф-сафа корып ята»[+]. 21Шул чагында шәһәрнең барлык ирләре аны таш атып үтерсеннәр; үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез, һәм барлык исраилиләр бу турыда ишетеп куркырлар.


Башка кануннар

22Әгәр берәр кешенең үлем җәзасы бирерлек җинаяте булса, һәм аны, үтереп, агачка асып куйсалар,[+] 23Раббы Аллагыз биләмә итеп бирәсе үз җирегезне нәҗесләмәс өчен, мәетне төнгә агачта калдырмагыз, шул көнне үк күмегез; чөнки агачка асып куелган һәр кеше – Аллаһы каршында каргалган кеше[+].

#### 22

1Кардәшеңнең адашып йөргән үгезен яки сарыгын күрсәң, аларны калдырып китмә, хуҗасына кайтарып бир[+]. 2Әгәр инде хуҗасы синнән ерак яшәсә, яки син аны белмәсәң, ул вакытта хайванны йортыңа алып кайт һәм үзеңдә тот. Хуҗасы эзләп килгәч, хайванны аңа кайтар. 3Кардәшең югалтып, син тапкан ишәк белән дә, кием-салым һәм башка әйберләр белән дә нәкъ шулай эшлә; аңа ярдәм итүдән баш тартма. 4Кардәшеңнең юлда егылган ишәген яки үгезен күрсәң, аны калдырып китмә, торгызырга ярдәм ит.

5Хатын-кыз – ирләр кебек, ә ирләр хатын-кыз кебек киенмәсеннәр, шулай эшләүче һәркем Раббы Аллагызга җирәнгеч.

6Юлың өстендә агачта яки җирдә кош оясын очратып, анда анасы белән кош балаларын йә йомырка өстендә утырган кошны күрсәң, анасын балалары белән бергә алма[+]. 7Кошчыкларын үзеңә алсаң да, әнкәләрен иреккә җибәр; шулай эшләсәң, сиңа яхшы булыр, һәм син озак яшәрсең.

8Яңа йорт төзегәндә, түбә кырыена саклагыч такта куй: берәрсе шуннан егылып төшеп үлсә, гаебең булмас.

9Үзеңнең йөзем бакчаңа тагын берәр төрле орлык чәчмә, югыйсә чәчкән орлыгың уңышыннан да, йөзем уңышыннан да файдалану хокукын югалтырсың[+]. 10Үгез белән ишәкне бер камытка җигеп сөрмә. 11Йон белән җитен бергә кушып тукылган кием кимә.

12Төренә торган япанчаңның дүрт почмагына чуклар тегеп куй[+].


Никах турындагы канун

13Әгәр берәүнең, өйләнеп, хатыны белән якынлык кылганнан соң, аңардан күңеле кайтса, 14һәм хатынын нахакка гаепләп ул: «Мин, өйләнеп, аның белән якынлык кылдым, ә ул кыз түгел иде», – дип, начар хәбәр таратса, 15ул вакытта кызның әти-әнисе, шәһәр капкасына килеп, шәһәр өлкәннәренә кызның саф булуын исбатлаучы әйбер китерсеннәр. 16Кызның әтисе өлкәннәргә: «Мин кызымны бу кешегә хатынлыкка бирдем, ә хәзер аның кызымнан күңеле кайтты. 17Аны нахакка гаепләп: „Аның кыз булмавын белдем“, – ди ул, тик менә кызның сафлыгын исбатлаучы әйбер», – дип, әти-әнисе шәһәр өлкәннәренә җәймәне күрсәтсен. 18Шунда ул шәһәрнең өлкәннәре бу кешегә җәза бирсеннәр 19һәм, Исраил кызы турында начар хәбәр тараткан өчен, кызның атасына йөз данә көмеш түләтсеннәр. Кыз исә аның хатыны булып кала, һәм бу кеше гомере буе аны аерып җибәрә алмый. 20Әгәр инде ирнең сүзе дөрескә чыгып, хатынның сафлыгын исбатлаучы әйбер булмаса, 21ул вакытта әлеге хатынны атасы йортының ишегенә китерсеннәр, һәм шәһәр ирләре аны таш атып үтерсеннәр, чөнки, атасы йортында фәхешлек итеп, Исраилдә оят эш эшләгән ул. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез.

22Әгәр берәр ирнең башка ир хатыны белән йоклавы ачыкланса, ул вакытта икесе дә – хатын белән якынлык кылган ир дә, хатын да үтерелсен. Исраилдән явызлыкны шулай юк итегез[+].

23Әгәр берәр ир, башка кешегә ярәшелгән кызны шәһәрдә очратып, аның белән ятып якынлык кылса, 24ул вакытта аларның икесен дә шул шәһәрнең капкасы янына китерегез һәм таш атып үтерегез: кызны, шәһәрдә булып та, ярдәмгә кеше чакырмаган, ә ирне – икенче кешегә ярәшелгән кызны хур иткәне өчен. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез.

25Әгәр берәр ир икенче кешегә ярәшелгән кызны кырда очратса һәм, тотып алып, аны көчләсә, ул вакытта көчләгән ир генә үтерелергә тиеш. 26Ә кызга берни дә эшләмәгез – кызда үлем җәзасына хөкем ителерлек гөнаһ юк: кем дә булса икенче берәүгә ташланып үтергән кебектер бу эш. 27Чөнки ир аны кырда очраткан: кыз, бәлки, кычкыргандыр да, әмма ярдәмгә килергә һичкем булмаган.

28Әгәр берәр ир ярәшелмәгән кызны очратса, аны тотып алып көчләсә, һәм моны башкалар күрсәләр, 29көчләгән ир әлеге кызның атасына илле данә көмеш бирсен һәм кызга өйләнсен. Кызны хур иткәнгә күрә, ир аны гомере буена аерып җибәрә алмый[+].

30Берәү дә, атасының хатынына өйләнеп, атасының ятагын хур итәргә тиеш түгел[+].

#### 23


Раббы халкы саналырга лаек булмаганнар

1Күкәйлеге сытылган яки җенес әгъзасы киселгән бер генә кеше дә Раббы халкы исәбенә керә алмый[+].

2Раббы халкы исәбенә уйнаштан туган кеше дә, хәтта унынчы буынга кадәр аның нәсел варислары да керә алмый.

3Аммони вә мәабиләрдән берәү дә, хәтта аларның нәсел варислары да унынчы буынга кадәр беркайчан Раббы халкы исәбенә керергә тиеш түгел,[+] 4чөнки Мисырдан чыгып килгән чагыгызда алар сезне икмәк вә су белән каршы алмадылар, Арам-Наһараимдәге[*] Петор шәһәреннән булган Бигур углы Билгамны сезне каргарга ялладылар[+]. 5Әмма Раббы Аллагыз Билгам сүзләренә колак салырга теләмәде һәм аның каргышын фатихага әверелдерде, чөнки Раббы Аллагыз сезне ярата[+]. 6Шуңа күрә үзегез исән чакта аларга тынычлык һәм иминлек китерердәй берни дә эшләмәгез. 7Эдомиләрдән[†] йөз чөермәгез, чөнки алар сезнең кардәшләрегез; мисырлылардан да йөз чөермәгез, чөнки сез, килмешәкләр булып, алар җирендә яшәдегез[+]. 8Шушы халыкларның өченче буында туган балалары Раббы халкы исәбенә керә алалар.


Гаскәриләр станындагы пакьлек турында

9Дошманнарыгыз каршында стан булып торганда, һәртөрле шакшыдан сакланыгыз. 10Әгәр кем дә булса төнлә нәҗесләнсә[*], бу кеше гаскәр урнашкан станнан читкә китәргә һәм анда кабат керергә тиеш түгел[+]. 11Кич җиткәч, ул юынсын, ә кояш баеганнан соң, станга керсен.

12Гаскәр урнашкан станнан читтә хаҗәтегезне үтәр өчен бер урыныгыз булсын. 13Коралыгыздан тыш, кечкенә көрәгегез булырга тиеш: хаҗәтегезне үтәгәч, шуның белән чокыр казыгыз да шакшыгызны күмеп куегыз. 14Раббы Аллагыз сезне саклар һәм, дошманыгызны сезнең кулга тапшырыр өчен, гаскәрегез урнашкан тирәдә йөрер, шуңа күрә Ул сездә бернинди дә шакшылык күрмәсен. Аның күңеле сездән кайтмасын өчен, гаскәрегез тукталган урын чиста[*] булырга тиеш[+].


Башка төрле кануннар

15Хуҗасыннан качып, сезгә сыенган колны кире хуҗасына кайтарып бирмәгез. 16Яшисе урынын ул үзе сайлап алсын. Шәһәрләрегезнең берәрсендә сезнең арада яшәгәндә, аны кыерсытмагыз.

17Исраил хатын-кызларының һәм ир-атларының берсе дә фәхешлек белән шөгыльләнергә тиеш түгел[+]. 18Раббы Аллагыз өчен бу җирәнгечтер. Аларның шундый юл белән тапкан акчасын, берәр төрле нәзер үтәү максатыннан, Раббы Аллагыз йортына алып кермәгез.

19Бурычка биреп торган акчадан, ризыктан, риба[*] алырга мөмкин булган башка нәрсәдән кардәшегездән риба алмагыз. 20Читтән килгән кешегә биргән бурычыгыздан риба алырга мөмкин, әмма кардәшегезгә биргән бурычтан риба алмагыз. Әгәр шулай эшләсәгез, сез билисе җирдә һәрбер эшегезгә Раббы Аллагыз Үзенең фатихасын бирер[+].

21Раббы Аллагызга нәзер әйткәнсез икән, кичектермичә үтәгез, чөнки Раббы Аллагыз аның һичшиксез үтәлүен таләп итәр, әгәр үтәмисез икән, гаепле булырсыз[+]. 22Әгәр инде нәзер әйтмәгән икәнсез, гаепле булмассыз. 23Ә берәр нәрсәне үз теләгегез белән Раббы Аллагызга нәзер итеп әйткәнсез икән, шуны, вәгъдә иткәнегезчә, төгәл үтәгез.

24Берәүнең йөзем бакчасына керсәгез, йөземен җаныгыз теләгәнчә, туйганчы ашый аласыз, тик савытыгызга салмагыз.

25Берәүнең кырына аяк бассагыз, башакларны кулыгыз белән өзә аласыз, тик игененә урак тидермәгез[+].

#### 24


Аерылышу һәм яңадан өйләнү турында

1Әйтик, берәр кеше хатын ала да, нинди дә булса ярамаган ягын табып, аннан күңеле кайта, һәм ир, аның кулына талак хаты тоттырып, өеннән куып җибәрә,[+] 2ә ул хатын, аның өеннән китеп, икенче кешегә кияүгә чыга. 3Әгәр бу ир дә, күңеле кайтып, хатынга талак хаты биреп өеннән куып җибәрсә, яки шушы хатынга өйләнгән соңгы ир үлә калса, 4ул чакта беренче ире бу хатынга яңадан өйләнә алмый, чөнки бу хатын аның өчен нәҗес санала. Шундый никах Раббыга җирәнгеч. Мондый гөнаһ белән Раббы Аллагыз сезгә биләмә итеп бирәсе җирне пычратмагыз[+].

5Кем дә булса күптән түгел генә өйләнгән икән, ул кешене сугышка җибәрмәсеннәр. Аңарга бернинди дә җаваплы эш бирелмәсен. Бер ел буена ул, үз өендә иркенләп яшәп, алган хатынын куандырсын[+].

6Берәү дә бурычка биреп торган өчен икенче кешенең тегермән ташын яки аның өске өлешен рәһен[*] итеп алмасын, чөнки кешенең көндәлек ризыгы шул ташка бәйле.

7Әгәр исраили кардәшен урлап, аны кол иткән яки саткан кеше табылса, мондый карак үлемгә хөкем ителергә тиеш. Үзегезнең арадан явызлыкны шулай юк итегез[+].

8Карагыз аны, кемгә дә булса махау зәхмәте кагылса, Леви нәселеннән булган руханилар сезне нәрсә эшләргә өйрәтсә, барысын да төп-төгәл үтәгез. Мин аларга нәрсә кушсам, шуны үтәгез[+]. 9Сез Мисырдан чыгып киткәннән соң, Раббы Аллагызның Мәрьямне ни эшләткәнен онытмагыз[*][+].

10Берәр кешегә нәрсә дә булса биреп торгансыз икән, аңардан рәһен алырга дип, өенә кермәгез. 11Урамда басып торыгыз, теге кеше рәһенне сезгә үзе чыгарып бирсен. 12Әгәр ул ярлы кеше икән, рәһен итеп салып биргән киеме сездә калган килеш йокларга ятмагыз. 13Ул үз киемендә йокласын өчен, хәер-фатихасын сезгә бирсен өчен, кояш баеганчы, киемне хуҗасына кайтарып бирегез; Раббы Аллагыз бу эшегезне тәкъвалык[†] билгесе итеп кабул кылыр[+].

14Кардәшегезме ул, шәһәрегездә сезнең арада яшәүче килмешәкме – фәкыйрь ялчыны кыерсытмагыз[+]. 15Аңарга хезмәт хакын шул көнне үк кояш баеганчы түләгез, чөнки, ярлы булганлыктан, ул шушы акчага гына исәп тотып яши; аңарга түләмәсәгез, ул, сездән зарланып, бу турыда Раббыга белдерер, һәм сез гаепле булырсыз[+].

16Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын[+].

17Килмешәккә һәм ятимгә дөрес булмаган хөкем чыгармагыз, толның киемен үзегезгә рәһен итеп алмагыз[+]. 18Исегезгә төшерегез: Мисырда сез коллар идегез, Раббы Аллагыз сезне аннан коткарды, шуның өчен мин сезгә шулай эшләргә кушам.

19Урак урганда, көлтәгез кырда онытылып калса, аны алырга кире барып йөрмәгез – килмешәккә, ятимгә, толга калсын; шулай эшләсәгез, Раббы Аллагыз сезнең бар эшегезгә Үзенең фатихасын бирер[+].

20Зәйтүн агачларын селкетеп җимешен койганда, ботакларда калганын карап тормагыз – килмешәккә, ятимгә, тол хатынга калсын.

21Бакчагызда йөзем җыйганда, куакта калган җимешләрне кайта-кайта өзмәгез – килмешәккә, ятимгә, толга калсын. 22Исегездә тотыгыз: Мисыр җирендә сез үзегез дә коллар идегез. Шуның өчен мин сезгә шулай эшләргә кушам.

#### 25


Гаделлек һәм кешелеклелек турындагы канун

1Әгәр ике кеше арасында низаг чыкса, алар хөкемчеләр янына барсыннар, һәм низагны хөкемчеләр тикшерсен: гаепсезне акласыннар, ә гаеплене хөкем итсеннәр[+]. 2Әгәр гаепле кешене камчы белән суктырырга хөкем итсәләр, хөкемче аны җиргә йөзтүбән яткырсын да үз күзе алдында гаебенә күрә камчы белән суктырсын. 3Аны кырык тапкыр суктырырга мөмкин, ләкин шуннан да артмаска тиеш, чөнки артыгын сугудан кардәшегез бөтен кешенең күз алдында хурлыкка төшәр[+].

4Ашлык сугучы үгезнең авызын бәйләп куймагыз[+].


Туганыңның хатынына өйләнү турында

5Әгәр абыйлы-энеле туганнар бергә яшәп, аларның берсе ир бала тудырмыйча үлеп китә калса, үлгән кешенең хатыны чит адәмгә кияүгә чыгарга тиеш түгел, ә бәлки үлгән ирнең туганы тол калган хатынга өйләнергә тиеш. Шушылай итеп, үлгән туганының хатыны алдындагы бурычын үтәр ул[+]. 6Ә ул хатын тудырган беренче ир бала үлгән туганының углы булып исәпләнер. Шул рәвешле, үлгән туганының исеме Исраилдә юкка чыкмас[+]. 7Әгәр инде үлгән кешенең туганы тол калган хатынга өйләнергә теләми икән, хатын, шәһәр капкасы янына килеп, өлкәннәргә болай дисен: «Иремнең кардәше Исраилдә туганының исемен яшәтү гадәтен кабул итми, минем алдагы бурычын үтәми». 8Шул очракта шәһәр өлкәннәре аны чакырырга һәм димләп күндерергә тиешләр, әгәр инде ул: «Аңа өйләнергә теләмим», – дип киреләнсә, 9тол хатын, өлкәннәр күз алдында аның янына килеп, ирнең аяк киемен салдырсын да, йөзенә төкереп: «Туганының нәселен дәвам итәргә теләмәгән кешегә шулай эшлиләр», – дип әйтсен[+]. 10Бу кешенең гаиләсен Исраилдә «аяк киеме салдырылганның гаиләсе» дип атарлар.

11Ике ир сугышканда, берсенең хатыны, кыйнаучының кулыннан ирен тартып алырга теләп, икенче ирнең ирлек әгъзасын кулы белән эләктереп тотса, 12хатынның кулын жәлләмичә кисегез.


Үлчәүләр турында

13Янчыгыгызда берсе авыррак, икенчесе җиңелрәк ике төрле гер йөртмәгез. 14Йортыгызда ике төрле: зур һәм кечкенә үлчәүләрегез булырга тиеш түгел[+]. 15Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җирдә гомерегез озын булсын өчен, герләрегез, үлчәүләрегез төгәл һәм дөрес булырга тиеш. 16Дөрес булмаган герләр, үлчәүләр кулланучы алдакчылар Раббы Аллагызга җирәнгечтер.


Амалыкыйларның исемен дөнья йөзеннән юкка чыгарыгыз

17Мисырдан чыгып барган чагыгызда амалыкыйларның сезгә ни-нәрсә эшләгәнен хәтерегездән чыгармагыз[+]. 18Алар, Аллаһыдан курыкмыйча, сез арып хәлсезләнгәч, сезгә һөҗүм иттеләр – хәлсезләнеп артта калган барлык көчсез кешеләрегезне үтерделәр. 19Раббы Аллагыз биләмә итеп сезгә бирәсе җиргә килеп, Раббы Аллагыз тирә-юньдәге дошманнарыгыздан сезгә тынычлык биргәч, амалыкыйларның исемен дөнья йөзеннән юкка чыгарыгыз. Онытмагыз моны![+]

#### 26


Уңышның беренче җимешләрен һәм уннан бер өлешен китерү турында

1Раббы Аллагыз биләмә итеп бирәсе җиргә килеп урнашкач, 2Раббы Аллагыз биргән җирдән алган уңышыгызның беренче җимешләрен тырысыгызга салыгыз да Раббы Аллагыз Үз исеме өчен сайлаган урынга барыгыз[+]. 3Шул көннәрдә хезмәт башкарган руханига килеп: «Раббы, ант эчеп, бу җирне безгә бирергә ата-бабаларыбызга вәгъдә иткән. Бүген мин Раббы Аллаңа шул җиргә кергәнемне белдерәм», – дип әйтегез. 4Рухани, кулыгыздан тырысны алып, Раббы Аллагызның мәзбәхе алдына куяр. 5Сез исә Раббы Аллагыз каршында әйтегез: «Ерак бабам илгизәр бер арами[†] булган. Ул берничә кеше белән Мисырга барып урнашкан, һәм тора-бара аңардан бөек, көчле, күп санлы халык барлыкка килгән[+]. 6Мисырлылар исә безгә карата мәрхәмәтсез булдылар – кыерсыттылар, авыр эшкә җиктеләр[+]. 7Шуннан без Раббыга, ата-бабаларыбызның Алласына ялвардык, һәм Раббы безнең аһ-зарыбызны ишетте, авыр хәлебезне, газапларыбызны һәм изелүебезне күрде[+]. 8Раббы безне көчле-кодрәтле кулы белән, дәһшәтле вә гаҗәеп гамәлләр, могҗиза-галәмәтләр күрсәтеп, Мисырдан алып чыкты,[+] 9бирегә китереп җиткерде, сөт вә бал агып торган шушы җирне бирде[+]. 10Инде менә хәзер мин Сиңа, Раббы, әлеге җирнең уңышыннан беренче җимешләрне китердем». Шуннан, Раббы Аллагыз каршына тырысыгызны куеп, сәҗдә кылыгыз. 11Раббы Аллагыз сезгә һәм йортыгызга биргән муллыкка сез левиләр һәм сезнең арада яшәүче килмешәкләр белән бергә куаныгыз.

12Өченче елда, уңышның уннан бер өлешен бирү елында, туйганчы ашасыннар дип җыйган уңышыгызның уннан бер өлешен шәһәрегездә яшәүче левиләргә, килмешәкләргә, ятимнәргә, тол хатыннарга бирегез[+] 13һәм Раббы Аллагыз каршында әйтегез: «Синең әмерләреңне мин бозмадым, аларның берсен дә онытмадым, Үзең кушканча, йортымнан Сиңа багышланган уңышымның уннан бер өлешен левиләргә, килмешәкләргә, ятимнәргә һәм тол хатыннарга бирдем. 14Бу ризыктан мин кайгылы чагымда авыз итмәдем, пакьләнмичә аны өйдән алып чыкмадым, үлеләргә дә бирмәдем[*]. Йа Раббы Аллам, сүзеңә колак салдым, Син кушканнарның бөтенесен дә үтәдем[+]. 15Күктән, Үзеңнең изге торагыңнан кара да Үз халкың Исраилгә һәм, ата-бабаларыбызга вәгъдә иткәнчә, безгә биргән, сөт вә бал агып торган шушы җиргә фатихаңны күндер»[+].


Бүген Раббы сезне Үзенең халкы дип игълан итте

16Раббы Аллагыз бүген сезгә бу канун-кагыйдәләрне үтәргә куша: карагыз аны, аларны бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән үтәгез. 17Бүген сез: «Раббы – безнең Аллабыз, Аның юлыннан йөрербез, Аның кагыйдәләрен, әмерләрен вә кануннарын үтәп, Аның сүзеннән чыкмабыз», – дип белдердегез. 18Бүген Раббы, вәгъдә иткәненчә, сезне Үзенең халкы дип игълан итте, һәм сез Аның бөтен әмерләрен үтәргә тиеш[+]. 19Аңа дан, хөрмәт вә шөһрәт китерсен өчен, сезне Ул Үзе бар кылган башка халыклардан өстен куяр, һәм, вәгъдә иткәненчә, сез Раббы Аллагызның изге халкы булырсыз[+].

#### 27


Раббы канунын язып куярга кушу

1Муса белән Исраил өлкәннәре халыкка:

– Бүген мин сезгә биргән барча әмерләрне төгәл үтәгез, – диде. – 2Үрдүн елгасын кичеп, Раббы Аллагыз сезгә бирәсе җиргә кергән көнне үк зур ташлар бастырып куегыз һәм аларны акшарлагыз[+]. 3Үрдүн елгасын кичеп, ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә бирергә вәгъдә иткән, сөт вә бал агып торган җиргә кергәннән соң, шул ташларга Канунның бөтен сүзләрен языгыз. 4Үрдүнне кичкәч, бүген мин сезгә кушканча, ул ташларны Эвал тавына бастырып куегыз да акшарлагыз. 5Анда Раббы Аллагызга мәзбәх ясагыз. Аны ташлардан, тимер кораллар кулланмыйча эшләгез[+]. 6Раббы Аллагызның мәзбәхен шомартылмаган тоташ ташлардан ясагыз һәм шунда Раббы Аллагызга тулаем яндыру корбаннары китерегез. 7Татулык корбаннарын да шунда китерегез, корбан итен ашагыз һәм Раббы Аллагыз каршында куаныгыз[+]. 8Канунның бөтен сүзләрен аңлаешлы, ачык итеп ташларга языгыз[+].


Канунны бозучыларга – ләгънәт-каргыш

9Муса белән левиләрдән булган руханилар Исраил халкына болай диделәр:

– Исраил халкы! Игътибар белән тыңлагыз: сез бүген Раббы Аллагызның халкы булдыгыз[+]. 10Шулай итеп, Раббы Аллагызга буйсыныгыз, Аның бүген сезгә ирештергән боерыкларын, кагыйдәләрен үтәгез.

11Муса ул көнне халыкка шундый боерык бирде:

12– Сез Үрдүнне кичкәч, халыкка фатиха бирер өчен, Шимун, Леви, Яһүдә[†], Исәсхәр, Йосыф һәм Беньямин ыруглары Гәризим тавына менеп бассыннар[+]. 13Ә халыкка ләгънәт-каргыш әйтер өчен, Рубин, Гәд, Ашер, Зәбулун, Дан һәм Нәптали ыруглары Эвал тавында басып торсыннар.

14Левиләр көчле тавыш белән бөтен Исраил халкына болай дисеннәр:

15«Уеп яки коеп потлар ясаган, аны яшереп тоткан кешегә – ләгънәт-каргыш! Осталар кулы ясаган мондый потлар Раббыга җирәнгеч».

Бөтен халык: «Амин!» – дип җавап бирсен[+].

16«Анасын яки атасын хөрмәтләмәгән, аларга каршы сүз әйткән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

17«Күршесенең ызан ташын күчергән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

18«Сукырны юлыннан адаштырган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

19«Килмешәкне, ятимне яки тол хатынны үз хокукларыннан мәхрүм иткән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

20«Атасының хатыны белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш, чөнки ул үзенең атасын хурлыйдыр».

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

21«Нинди дә булса хайван белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

22«Бертуган кыз кардәше, анасыннан яки атасыннан туган кыз кардәше белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

23«Хатынының анасы белән якынлык кылган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

24«Кемне дә булса яшертен үтергән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

25«Гаепсез адәмнең җанын кыяр өчен акча алган кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

26«Бу Канунның сүзләрен үтәмәгән, Канун кушканча эшләмәгән кешегә – ләгънәт-каргыш!»

Бөтен халык: «Амин!» – дисен[+].

#### 28


Канунны үтәүчеләргә – фатиха

1[•]Әгәр сез, Раббы Аллагызның сүзенә колак салып, бүген мин сезгә ирештергән бөтен әмерләрен төгәл үтәсәгез, ул вакытта Раббы Аллагыз сезне җирдәге бөтен халыклардан өстен куяр[+]. 2Әгәр Раббы Аллагызның сүзенә колак салсагыз, түбәндәге фатихалар сезгә килеп ирешер һәм гамәлгә ашыр.

3Сез шәһәрдә дә, авылда да фатихалы булырсыз.

4Балагыз, җирегезнең җимеше, эре һәм вак терлегегезнең үрчеме – бозаулар вә бәтиләр – фатихалы булыр.

5Ашлык тырысларыгыз, күәсләрегез фатихалы булыр.

6Чыгып киткәндә дә, кайтып кергәндә дә фатихалы булырсыз[+].

7Сезгә каршы күтәрелгән дошманнарыгызны Раббы җиңелергә мәҗбүр итәр; алар сезгә каршы бер юлдан килсәләр, җиде якка таралып качарлар[+].

8Раббы сезнең амбарларыгызга һәм барлык эшләрегезгә фатихасын бирер. Сезгә бирәсе җирдә Раббы Аллагыз сезне фатихалы итәр[+].

9Раббы Аллагызның әмерләрен үтәсәгез, Аның юлыннан йөрсәгез, биргән антына тугры калып, Ул сезне Үзенең изге халкы итәр[+]. 10Раббы сезне «Үз халкым» дип атаганны җир йөзендәге барлык халыклар белеп, сездән куркып торырлар. 11Раббы сезне һәр яктан бәрәкәтле итәр: балаларыгыз күп, терлегегез үрчемле булыр, ата-бабаларыгызга, балаларыгызга бирәм, дип ант иткән җирләрнең туфрагы мул уңыш китерер. 12Яңгырны җирегезгә вакытында яудырыр һәм барча эшегезгә фатихасын бирер өчен, Раббы сезгә Үзенең күк хәзинәсен мул итеп ачар. Сез күп халыкларга бурычка акча бирерсез, ә үзегез бурычка алмассыз[+]. 13Раббы Аллагызның бүген минем аша сезгә җиткергән әмерләренә колак салып, аларны төгәл үтәсәгез, аста түгел, һәрвакыт өстә булырсыз: Раббы сезне койрык итеп түгел, ә баш итеп тотар. 14Бүген мин сезгә боерганнардан уңга да, сулга да тайпылмас өчен, башка илаһлар артыннан ияреп, аларга хезмәт итмәгез.


Буйсынмаучыларга – ләгънәт

15[•]Әгәр Раббы Аллагызның сүзенә колак салмасагыз, бүген мин сезгә җиткергән бөтен әмерләрен, кагыйдәләрен тырышып үтәмәсәгез, түбәндәге ләгънәтләр сезнең өскә килеп төшәр[+].

16Шәһәрдә дә, авылда да сезгә ләгънәт төшәр.

17Ашлык тырысларыгызга, күәсләрегезгә ләгънәт төшәр.

18Балаларыгызга, җирегезнең җимешенә, эре һәм вак терлегегезнең үрчеменә – бозау вә бәтиләрегезгә – ләгънәт төшәр.

19Чыгып киткәндә дә, кайтып кергәндә дә сезгә ләгънәт төшәр.

20Нәрсә генә эшләсәгез дә, кырылып, тиз арада һәлак булганчыга кадәр, Раббы сезгә ләгънәт-каргыш, борчу, бәхетсезлекләр җибәрер. Болар сезнең яман эшләрегез өчен, сез Аны ташлаган өчен булыр. 21Билисе җирегездән сезне тәмам юк иткәнче, Раббы сезгә коточкыч авырулар җибәреп торыр. 22Раббы сезне хәлдән тайдыра торган чир, бизгәк, шеш авыруы, көйдергеч эсселек, корылык һәм киптергеч җил, күгәрек белән зарарлар – сез үлгәнче артыгыздан ияреп йөрер алар[+]. 23Күк сезнең баш өстегездә бакыр төсле кызган булыр, аяк астыгыздагы җир тимер кебек каты булыр. 24Сез юк ителгәнчегә кадәр, Раббы яңгыр урынына ком яудырыр – күктән өстегезгә тузан төшәр[+].

25Раббы сезне дошманнарыгыздан җиңдерер; аларга каршы бер юлдан барсагыз, алардан җиде якка таралып качарсыз. Сезнең бәла-казаларыгызны күреп, җир йөзендәге барлык халыклар куркуга калырлар[+]. 26Мәетләрегез күктәге кошларга һәм җәнлекләргә азыкка әйләнер – аларны куучы да булмас[+].

27Раббы сезне дәвалап бетереп булмый торган Мисыр чуаннары, чи җәрәхәт, кутыр һәм корчаңгы белән зарарлар[+]. 28Раббы сезне акылдан яздырыр, сукырайтыр, йөрәк өянәге белән җәфалар. 29Сукыр кеше караңгыда кармаланып йөргән кебек, сез яктыда кармаланып юл эзләрсез, эшләрегез уңышсыз тәмамланыр, сезне һәрвакыт кыерсытырлар, таларлар, сезне берәү дә кайгыртмас һәм якламас[+].

30Кыз белән ярәшелерсең – аның белән икенче берәү якынлык кылыр; йорт салырсың – анда тора алмассың; йөзем бакчасы утыртырсың – җимешен авыз итә алмассың[+]. 31Күз алдыңда үгезеңне суярлар – итен ашый алмассың; күз алдыңда ишәгеңне талап алырлар һәм кайтарып бирмәсләр. Дошманнар сарыкларыңны куып алып китәрләр – сине берәү дә якламас. 32Күз алдыңда угылларың вә кызларың чит халыклар арасына куылыр; көн дә аларны көтеп, күзләрең күгәрер, әмма ярдәм итәргә көчең булмас[+]. 33Син белмәгән халык җиреңнең җимешләрен, эшләгәнеңне ашар, ә сине һәрвакыт кыерсытырлар һәм җәфаларлар гына[+]. 34Күзләрең күргәннән акылыңнан язарсың. 35Дәвалап булмый торган чуаннар белән Раббы ботларыңны, тезләреңне җәфалар – алар сине баш түбәңнән алып аяк табаныңа кадәр каплар[+].

36Раббы сезне һәм үзегез куйган патшагызны сез дә, ата-бабаларыгыз да белмәгән халыкка илтеп тапшырыр, һәм сез шунда агачтан, таштан ясалган башка илаһларга хезмәт итәрсез[+]. 37Раббы сезне тараткан барлык халыклар арасында сез телдән төшми торган, коточкыч бер адәм мәсхәрәсе булырсыз[+].

38Кырларыгызда ашлыкны күп итеп чәчәрсез, ләкин саранча ашаганга, уңышны аз җыярсыз[+]. 39Йөзем куаклары утыртырсыз, аларны эшкәртерсез, ләкин, корт ашаганга, йөземен җыя, шәрабын эчә алмассыз[+]. 40Сезнең бөтен җирегездә зәйтүн агачлары үсәр, ләкин зәйтүнегез җиргә коелганга, үзегезне майлау өчен зәйтүн маегыз булмас. 41Угылларыгыз, кызларыгыз булыр, ләкин әсир ителгәнгә, алар яныгызда калмас[+]. 42Җирегездәге барча агачларны һәм җимешләрне саранча кырыр. 43Арагыздагы килмешәкләр һаман сездән югары күтәрелер, ә сез һаман түбән төшәрсез. 44Алар сезгә бурычка биреп торырлар, ә сез бурычка бирә алмассыз; алар – баш, ә сез койрык булырсыз.

45Раббы Аллагызның сүзенә колак салмаган, Аның сезгә биргән әмер-кагыйдәләрен үтәмәгән өчен, шушы бөтен ләгънәтләр башыгызга төшәр, сезне һәлакәткә китергәнче эзәрлекләр. 46Һәм бу сезгә дә, нәсел варисларыгызга да гомерлек кара тамга, бер билге булыр. 47Булган муллыкка чын йөрәктән шатланып, куанып, Раббы Аллагызга хезмәт итмәгәнгә күрә,[+] 48Раббы муеныгызга тимер камыт асар, һәм сез, әҗәлегез җиткәнче, ризыкка, суга, кием-салымга мохтаҗлык кичереп, дошманнарга хезмәт итәрсез[+].

49Раббы сезнең өскә җир читеннән, ерактан бер халыкны китерер. Сез телен дә аңламаган бу халык, бөркет кебек, өстегезгә ябырылыр[+]. 50Бу халык рәхимсездер: ни олыны хөрмәт итмәс, ни кечене кызганмас. 51Сезне тәмам бөлдереп бетергәнче, алар яшь терлегегезне, җирегезнең уңышын ашар. Алар сезгә ни ашлык, ни шәраб, ни май, ни сыер белән сарыкларыгызның үрчемен калдырмас, һәм сез һәлак булырсыз[+]. 52Җирегездәге барлык шәһәрләрнең сез ышанып торган биек һәм ныклы диварлары җимерелгәнче, алар сезне һаман кысрыклый бирерләр – Раббы Аллагыз бирәсе җирдәге барлык шәһәрләрдә сезне камалышта тотарлар[+]. 53Дошманыгызның камау-кысулары шундый авыр булыр ки, сез үз балаларыгызны – Раббы Аллагыз биргән угыл-кызларыгызны ашарсыз[+]. 54Сезнең арада иң йомшак, иң ягымлы саналган ир дә үзенең кардәшенә, сөйгән хатынына, әле исән калган балаларына рәхимсез күз белән карар. 55Үз балаларының итен ашаганда, ул һичкем белән бүлешмәс, чөнки дошман шәһәрләрегезне камалышта тоткан чакта, шул авыр вакытта ашардай һични калмас. 56Сезнең арада иң йомшак, иң ягымлы, җиргә каты басып йөрергә дә курыккан хатын үзенең сөйгән иренә, угыл-кызына рәхимсез күз белән карар. 57Яңа туган баласын да, соңгылыгын да ул беркемгә бирмәс – дошман шәһәрләрегезне камалышта тоткан чакта, шул авыр вакытта ачлыктан ул үзе генә яшереп ашар[+].

58Әгәр шушы китапта язылган Канунның бөтен сүзләрен төгәл үтәмәсәгез һәм Раббы Аллагызның дәһшәтле, шөһрәтле исемен хөрмәтләмәсәгез, 59Раббы сезгә һәм нәсел варисларыгызга шаккатарлык, бетмәс-төкәнмәс бәла-казалар, озакка сузылган коточкыч авырулар җибәрер. 60Сез Мисырда күргән һәм сезнең котыгызны алган бөтен авыруларны Ул сезгә җибәрер, һәм шул авырулар сезгә ябырылыр[+]. 61Раббы сезнең өскә хәтта шушы Канун китабында язылмаган барлык авыруларны вә бәла-казаларны җибәрер, һәм сез һәлак булырсыз. 62Элек сез күктәге йолдызлар санынча күп булсагыз да, бик азыгыз гына исән калыр, чөнки сез Раббы Аллагызны тыңламадыгыз[+]. 63Раббы сезне ишәйткәндә, сезгә игелекләр кылганда ничек куанса, сезне һәлак иткәндә, кырганда да нәкъ шулай куаныр. Билисе җирегездән дә сез соңыннан сөрелерсез[+].

64Раббы сезне җирнең бер кырыеннан икенче кырыена кадәр, чит халыклар арасына таратыр, сез анда ни үзегез, ни ата-бабаларыгыз белмәгән, агачтан һәм таштан ясалган башка илаһларга табынырсыз[+]. 65Әмма бу халыклар арасында да үзегезгә тынычлык таба алмассыз, сезгә анда тыныч урын булмас; Раббы сезгә анда куркудан калтырап торган йөрәк, сагыш тулы өметсез күзләр һәм күңел әрнүе бирер. 66Тормышыгыз һәрвакыт куркыныч астында булыр: куркудан көнегезне дә, төнегезне дә калтыранып үткәрерсез; алдагы көнгә ышанычыгыз бетәр сезнең. 67Йөрәгегезне чорнап алган куркудан һәм үз күзләрегез белән күргәннәрдән сез иртән: «Кич җитсен иде!», ә кичен: «Таң атсын иде!» – диярсез[+]. 68Мин сезгә: «Моннан ары бу юлны күрмәссез!» – дип әйткән юлдан Раббы сезне корабта Мисырга кире кайтарыр; анда дошманнарыгызга кол ир вә кол хатын булып сатылырга теләсәгез дә, сезне алучы табылмас[+].

#### 29


Раббының Мәаб җирендә Килешүне яңартуы

1Исраил халкы белән Хореб тавында төзегән килешүгә өстәмә буларак, Раббы Мусага Мәаб җирендә дә килешү төзергә әмер итте[+]. 2-3Муса, бөтен Исраил халкын җыеп, шушы килешүнең шартларын ирештерде:

– Мисыр фиргавененә, аның бөтен хезмәтчеләренә һәм җиренә Раббының нәрсә эшләгәнен, бу зур бәла-казаларны һәм гаҗәеп могҗиза-галәмәтләрне сез үз күзләрегез белән күрдегез. 4Әмма бүгенге көнгә кадәр Раббы сезгә аңлардай акыл, күрә торган күз, ишетми торган колак бирмәде[+].

5«Кырык ел буе Мин, Раббы, сезне чүл буйлап йөрттем, тик сезнең өс киемегез дә, аяк киемегез дә тузмады[+]. 6Сез икмәк ашамадыгыз, шәраб та, исерткеч эчемлек тә эчмәдегез. Мин сезнең Раббы Аллагыз икәнне сез белсен өчен шулай эшләдем»[+].

7Бу урынга килгәч, безнең белән сугышырга Хишбун патшасы Сихон һәм Башан патшасы Ог чыктылар, ләкин без аларны тар-мар иттек[+]. 8Без, аларның җирләрен алып, Рубин, Гәд ыругына һәм Менашше ыругының бер яртысына биләмә итеп бирдек[+]. 9Бу килешүнең шартларын төгәл үтәгез; шулай итсәгез, һәр эшегез уң булыр[+].

10-11Ыруг башлыкларыгыз, өлкәннәрегез, җитәкчеләрегез, Исраилнең барлык ирләре, балаларыгыз, хатыннарыгыз, арагызда яшәүче килмешәкләр һәм утын ярудан су ташуга кадәр бөтен эшегезне башкаручылар – һәммәгез дә бүген Раббы Аллагыз каршында басып торасыз[+]. 12Раббы Аллагызның бүген сезнең белән төзеячәк антлы килешүен кабул итәр өчен, сез барыгыз да биредә басып торасыз. 13Сезгә әйткәнчә һәм ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка вәгъдә иткәнчә, шушы Килешү буенча, Ул сезне Үз халкы дип, ә Үзен сезнең Аллагыз дип игълан итәр[+]. 14-15Антлашып төзегән бу килешүне Ул сезнең белән – биредә Раббы Аллабыз каршында торганнар белән генә түгел, ә бәлки киләчәк буыннар белән дә беркетә.

16Сез бит Мисыр җирендә ничек яшәгәнебезне, бирегә килгәндә башка халыкларның илләре аша ничек үткәнебезне беләсез. 17Аларның агачтан, таштан, көмеш һәм алтыннан ясалган җирәнгеч сыннарын күрдегез. 18Бүген сезнең арада шул халыкларның илаһларына хезмәт итәр өчен күңеле белән Раббы Аллабыздан читкә борылган ир яки хатын, гаилә яки ыруг булмасын. Андый кешеләр агулы әрем үстерүче тамыр кебек булырлар иде[+]. 19Бу килешүдәге сүзләрне ишетеп тә, шундый кешеләр, кәпрәеп: «Үземчә йөрүгә карамастан, миңа куркыныч янамый», – дип уйларлар, ләкин алар башкаларга да, үзләренә дә афәт китерерләр. 20Раббы андый кешеләрне гафу итмәс – аларга Раббының нәфрәте һәм ярсуы кабыныр; бу китапта язылган ләгънәт-каргышлар алар башына төшәр, Раббы аларның исемнәрен җир йөзеннән юк итәр[+]. 21Раббы аларны барлык Исраил ыругларыннан аерып алыр да шушы Канун китабында язылган килешүдәге бөтен ләгънәт-каргышларны алар өстенә яудырыр.

22Киләчәк буын, сездән туачак балалар һәм ерак илләрдән килгән кешеләр Раббының бу җиргә нинди авырулар һәм бәла-казалар җибәргәнен күрер: 23бөтен тирә-як күкерт һәм тоз яндырып бетергән бушлыкка әйләнер – анда берни чәчмәсләр дә, бернинди үсемлек тишелеп чыгып үсмәс тә. Ул җирләр Раббы ярсуыннан һәлак булган Сәдүм, Гамура, Адма һәм Сәбоим шәһәрләре кебек булыр[+]. 24Халыклар: «Ни өчен Раббы бу җирне шулай эшләтте икән? Нигә Ул шулай ачуланган икән?» – дип сорарлар[+]. 25Җавап мондый булыр: «Бу халыкны Мисыр җиреннән алып чыкканда, Раббы, ата-бабаларының Алласы, алар белән килешү төзегән иде, ә алар ул килешүне онытты[+]. 26Алар үзләре белмәгән, Раббы аларга билгеләмәгән башка илаһларга табына һәм сәҗдә кыла башладылар. 27Шуның өчен Раббының бу җиргә нык ачуы чыкты, һәм Ул аның өстенә бу китапта язылган бөтен ләгънәт-каргышларны юнәлтте[+]. 28Раббы аларга бик каты ачуланып, ярсып-нәфрәтләнеп, аларны яшәгән җирләреннән куып җибәрде, башка урынга сөрде; һәм алар хәзер дә шунда гомер кичерә»[+].

29Яшерен булганы – Раббы Аллабызныкы, ә ачык булганы, без бу Канунның бөтен сүзләрен үтәсен өчен, – гомерлеккә безнеке һәм безнең балаларныкы[+].

#### 30


Раббыга әйләнеп кайтырга чакыру

1Мин сезгә сайларга тәкъдим иткән фатиха яки ләгънәт-каргыш тормышыгызда гамәлгә ашканнан соң, Раббы Аллагыз сезне чит халыклар арасына сибеп таратыр, һәм сез, шунда яшәгәндә, шулар турында уйлый башларсыз[+]. 2Угылларыгыз белән бергә Раббы Аллагызга әйләнеп кайтып, бүген мин сезгә кушканча, бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән Аның сүзләрен үтәсәгез,[+] 3Раббы Аллагыз сезнең язмышыгызны үзгәртер, шәфкать күрсәтеп, Үзе таратып җибәргән яклардан – башка халыклар арасыннан җыеп алыр[+]. 4Хәтта җир читенә кадәр таралган булсагыз да, Раббы Аллагыз сезне кире җыеп алыр[+]. 5Раббы Аллагыз сезне ата-бабаларыгыз җиренә китерер, һәм сез шул җирләрне биләрсез; Ул сезне ата-бабаларыгызга караганда да баерак, ишлерәк итәр. 6Сез Раббыны бөтен йөрәгегез белән яратсын һәм исән-имин яшәсен өчен, Раббы Аллагыз сезнең һәм нәсел варисларыгызның йөрәген сөннәтләр[+]. 7Шулчак Раббы Аллагыз бөтен бу ләгънәт-каргышларны сезне эзәрлекләүче һәм күрәлмаучы дошманнарыгызга юнәлтер,[+] 8ә сез, кире кайтып, Раббыгызның сүзләренә колак салырсыз һәм Аның бүген минем аша сезгә җиткергән бөтен әмерләрен үтәрсез. 9-10Раббы Аллагыз һәммә эшегезне уңышлы итәр, балаларыгыз күп, терлегегез үрчемле, җирегезнең җимеше мул булыр; Раббы Аллагызның сүзләрен тыңлап, Аның шушы Канун китабында язылган әмерләрен һәм кагыйдәләрен үтәп, Аңа бөтен йөрәгегез, бөтен җаныгыз белән борылсагыз, Раббы, ата-бабаларыгыз өчен шатланган кебек, сезнең өчен шатланачак һәм сезгә игелекләр кылачак.


Тормышны сайлагыз

11Бүген мин сезгә җиткергән шушы әмер сезнең өчен артык читен һәм үти алмаслык түгел. 12«Безнең өчен берәрсе күккә менсен иде дә, ул әмерне безгә алып төшеп күрсәтсен иде, ә без аны үтәр идек», – дип әйтергә күктә түгел ул[+]. 13«Безнең өчен берәрсе диңгез аръягына барсын иде дә, ул әмерне безгә алып кайтып күрсәтсен иде, ә без аны үтәр идек», – дип әйтергә диңгез аръягында түгел ул. 14Бу әмер якында гына: сез аны үти алсын өчен, телегездә вә күңелегездә ул.

15Менә мин бүген сезгә яшәү белән яхшылыкны яки үлем белән яманлыкны сайларга тәкъдим итәм[+]. 16Бүген мин сезгә әйткәннәрне – Раббы Аллагыз кушканнарны үтәсәгез, Раббы Аллагызны яратсагыз, Аның юлыннан йөреп, әмерләрен, кагыйдәләрен вә кануннарын үтәсәгез, Раббы Аллагыз фатихасы белән үзегез билисе җирдә яшәрсез һәм күп санлы булырсыз. 17Әгәр инде йөрәгегез белән Раббыдан читләшеп, аны тыңламасагыз, адашсагыз, башка илаһларга сәҗдә кылып, аларга табына башласагыз, – 18мин сезне хәзер кисәтеп куям! – сез һәлак булырсыз, Үрдүн аръягында билисе җирегездә озак яши алмассыз. 19Мин бүген, күк белән җирне шаһитлыкка чакырып, сезгә яшәү яки үлем, фатиха яки ләгънәт-каргыш сайларга тәкъдим итәм. Үзегезнең һәм нәсел варисларыгызның яшәвен теләсәгез, тормышны сайлагыз. 20Раббы Аллагызны яратыгыз, Аның сүзләрен тыңлагыз, Аңа сыеныгыз. Шулай итсәгез, Раббы ата-бабаларыгыз Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка бирергә ант иткән җирдә яшәрсез һәм озын гомер кичерерсез[+].

#### 31


Ешуа – Мусаның дәвамчысы

1Бөтен Исраил халкына шушы сүзләрне җиткергәннән соң, Муса 2болай дип дәвам итте:

– Миңа хәзер йөз егерме яшь. Мин инде сезне үз артымнан ияртеп алып бара алмам. Раббы миңа: «Син Үрдүн елгасын кичмәссең» – дигән иде[+]. 3Раббы Аллагыз Үзе, алдыгыздан барып, андагы халыкларны юк итәр, һәм сез аларның җирен алырсыз. Раббы әйткәнчә, елга аша анда сезне Ешуа алып чыгар[+]. 4Раббы амориләрнең патшаларын – Сихонны һәм Огны – җирләре белән бергә ничек юкка чыгарган булса, бу халыкларга да шуны эшләр[+]. 5Раббы аларны сезнең кулга тапшырыр, һәм сез аларга мин кушканны эшләргә тиеш булырсыз[+]. 6Нык һәм кыю булыгыз, алардан курыкмагыз, котыгыз алынып каушап калмагыз, чөнки Раббы Аллагыз Үзе сезнең белән бара – Ул сезне ялгыз калдырмас, ташлап китмәс[+].

7Муса Ешуаны чакырып алды һәм бөтен Исраил халкы алдында аңа әйтте:

– Нык һәм кыю бул, чөнки бу халыкны Раббы аларның ата-бабаларына: «Балаларыгызга бирәм», – дип ант иткән җиргә син алып барырсың, бу җирне аларга биләмә итеп бүлеп бирерсең[+]. 8Раббы Үзе синең алдан барыр, янәшәңдә булыр; Ул сине ташлап калдырмас. Курыкма һәм борчылма!


Раббы канунының кайчан укылырга тиешлеге турында

9Шушы Канунны язганнан соң, Муса аны Раббының Килешү сандыгын күтәреп йөртүче левиләрдән булган руханиларга һәм Исраил өлкәннәренә бирде. 10Муса аларга болай диде:

– Һәр җиденче елда, бурычларны кичерү елында, Чатырлар бәйрәмендә,[+] 11Раббы Аллагыз сайлаган урынга, Раббы Аллагыз каршына барлык Исраил халкы җыелгач, бу Канунны бөтен Исраил алдында һәркем ишетерлек итеп кычкырып укыгыз[+]. 12Бу Канунны тыңласын, Раббы Аллагыздан куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнсен һәм Канунның барлык сүзләрен тырышып үтәсен өчен, бөтен халыкны – ирләрне, хатыннарны, балаларны, шулай ук арагызда яшәүче килмешәкләрне дә җыегыз[+]. 13Сез Үрдүнне кичеп биләп алган җирдә яшәгәндә, шушы халыкның Канунны белмәгән балалары тыңларлар һәм, Раббы Аллагыздан бөтен гомерләре буе куркып, Аны хөрмәтләргә өйрәнерләр.


Мусага бирелгән соңгы киңәшләр

14Раббы Мусага әйтте:

– Үләр вакытың якынлаша. Ешуаны чакырып китер һәм аның белән бергә Очрашу чатырына[†] кер. Мин аңа күрсәтмәләр бирермен.

Муса да, Ешуа да Очрашу чатырына керделәр[+]. 15Раббы болыт баганасы эчендә, Очрашу чатыры алдында пәйда булды[+].

16Раббы Мусага әйтте:

– Син, үлеп, ата-бабаларың янына китүгә, бу халык, Миңа тугрылык сакламыйча, барасы җирендәге илаһларга табыныр, Мине ташлар һәм Мин алар белән төзегән килешүне бозар[+]. 17Ул көнне Минем ярсуым кузгалыр, һәм Мин аларны ташлармын. Үзләреннән йөз чөергәч, алар юкка чыгарлар, башларына күп кенә бәла-казалар, кайгылар килер. Шунда алар: «Бу бәлаләр безгә яныбызда Аллабыз булмаганга килгәндер», – дип әйтерләр[+]. 18Чит илаһларга ияргән өчен, шундый явызлык кылган өчен, ул көнне Мин алардан һичшиксез ваз кичәрмен.

19Шулай итеп, бу җырны язып ал да исраилиләрдән җырлат; бу җыр исраилиләргә каршы Минем шаһитым булып торсын өчен, алардан кабатлат[+]. 20Мин, ант эчеп, ата-бабаларына вәгъдә иткән, сөт вә бал агып торган җиргә шушы халыкны китереп җиткергәч, алар туйганчы ашап симерерләр дә башка илаһларга борылырлар һәм аларга хезмәт итә башларлар, Минем белән төзегән килешүне бозып, Мине кире кагарлар[+]. 21Ә коточкыч бәлаләр килгәч, аларның нәсел варислары бу җырны онытмаганга күрә, әлеге җыр аларга каршы шаһит булып торыр. Үзләренә бирергә ант иткән җиргә китергәнче үк, уйларының кайсы якка авуын Мин инде белеп торам.

22Муса шул көнне үк бу җырны, язып алып, исраилиләргә өйрәтте. 23Нун углы Ешуага Раббы мондый әмер бирде:

– Нык һәм кыю бул, чөнки Мин: «Сезгә бирермен», – дип ант иткән җиргә исраилиләрне син алып барырсың. Мин синең янәшәңдә булырмын[+].

24Муса әлеге Канунның барлык сүзләрен ахырынача язып куйды да[+] 25Раббының Килешү сандыгын күтәреп йөртүче левиләргә болай диде:

26– Бу Канун китабын Раббы Аллагызның Килешү сандыгына салыгыз, ул анда сезгә каршы шаһит булып торсын[+]. 27Чөнки мин сезнең нинди тискәре һәм фетнәчел икәнегезне беләм. Әле мин сезнең арада чакта, менә хәзер дә сез Раббыга буйсынмыйсыз; ә мин үлгәч, нәрсә булыр?! 28Минем яныма ыругларыгызның барлык өлкәннәрен, җитәкчеләрен җыегыз. Мин бу сүзләрне алар ишетерлек итеп әйтермен һәм күк белән җирне шаһитлыкка чакырырмын. 29Чөнки беләм: үлемемнән соң сез, бозыклыкка бирелеп, мин күрсәткән юлдан читкә тайпылырсыз. Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Аның ачуын чыгарган өчен, киләчәктә сезне бәла-казалар көтә[+].


Мусаның җыры

30Җыелган бөтен Исраил халкы ишетерлек итеп, Муса бу җырны баштан алып ахырына кадәр әйтеп бирде:

#### 32

1«Мин сөйләячәкмен – тыңла, күк!
Минем сүзләремне тыңла, җир![+]
2Нәсыйхәтем яңгыр кебек яусын,
яшеллеккә иртәнге чык кебек,
ләйсән яңгыр кебек төшсен сүзләрем,
үләннәргә коеп яуган яңгыр кебек төшсен[+].
3Раббы исемен игълан итәм –
Аллабызның бөеклеген данлагыз!

4Ул – кыя; Аның эшләре камил,
бөтен юллары гадел.
Аллаһы тугрылыклы, ялган юк Аңарда;
Ул гадел һәм хак[+].

5Бу кире һәм азгын буын
Аның алдында бозыклыкка бирелде –
хурлыкка калган бу кешеләр[*]
инде Аның балалары түгел.
6Раббыга сез шулай җавап бирәсезме,
уйлый белми торган аңсыз халык?!
Сезне бар иткән Атагыз түгелмени Ул?!
Сезне халык буларак Ул бар кылмадымыни?![+]
7Борынгыда калган көннәрне исегезгә төшерегез,
элеккеге еллар турында уйлагыз –
аталарыгызның аңлатуын, өлкәннәрнең сөйләвен үтенегез[+].

8Аллаһы Тәгалә кешелек дөньясын бүлгәндә,
халыкларга биләмәгә җир биргәндә,
халыкларның чикләрен күк ияләренең[*] саны буенча билгеләде[+].

9Раббының өлеше – Аның халкы,
Ягъкуб нәселе – Аның биләмәседер[+].

10Ул аларны буш, кеше аягы басмаган чүлдә тапты;
аларны карады, кайгыртты,
күз карасыдай саклады[+].
11Оясын саклап очып йөргән,
канатларын җәеп,
кошчыкларын каурыйларында йөрткән бөркет кебек,[+]
12Раббы Үз халкын шулай йөртте –
Аның янында башка алла булмады.
13Ул аларны таулы илне яулап алырга китерде,
кырлардагы уңышны ашатты,
таштан – бал, кыя таштан зәйтүн мае агызып тукландырды,[+]
14сыер мае һәм сарык сөте,
бәрәннәрнең, кәҗәләрнең,
Башан сарыкларының эч мае белән,
өлгергән тук бодай белән тукландырды,
шәраб – йөзем куагының канын эчертте.

15Ешурун[*] кабарынды, буйсынмый башлады,
көрәйде, юанайды, симерде;
үзен бар иткән Аллаһыны ташлады,
үзен коткаручы Кыядан баш тартты;[+]
16башка илаһларга табынып,
Аның көнчелеген кузгатты,
җирәнгеч эшләре белән Аны ярсытты[+].
17Аллаһыга түгел, ә җеннәргә,
үзе белмәгән илаһларга,
ата-бабаларыгыз искә дә алмаган,
күптән түгел читтән килеп кергән
яңа илаһларга корбаннар китерде[+].
18Әй Ешурун, үзеңне тудырган Кыяны оныттың син,
үзеңне бар иткән Аллаһыны исеңнән чыгардың[+].

19Бу хәлне күргәч, Раббының ачуы чыкты,
һәм Ул Үз угылларыннан һәм кызларыннан баш тартты;
20Ул әйтте: „Алардан йөз чөерермен дә
ахырда үзләренә нәрсә буласын күрермен.
Алар бит сатлык буын,
ышанычсыз балалар.
21Ялган аллаларга табынып, көнчелегемне кузгаттылар,
пот-сыннары белән ачуымны китерделәр.
Мин дә аларны халык дип саналмаганнар белән көнләштерермен,
томана бер халык белән ачуларын китерермен[+].
22Ярсуымнан ут кабыныр,
һәм шул ут, яндырып,
үлеләр дөньясына[†] кадәр җитәр;
шул ут җирне һәм аның уңышын кырып,
тауларның нигезләрен яндырып бетерер[+].
23Аларга Мин бер-бер артлы бәла-казалар җибәрермен,
бөтен укларымны аларга атып бетерермен[+].
24Алар ачлыктан җәфа чигәрләр;
коточкыч авырулар, үләт зәхмәте аларны юкка чыгарыр.
Мин алар өстенә кыргый җанварлар,
чага торган агулы еланнар җибәрермен[+].
25Балалары урамда кылычтан кырылыр,
ә үзләре өйләрендә калтырап утырыр.
Үсмер егет, үсмер кызны да,
имчәк баласын, чал чәчле картны да
үлем үзеннән калдырмас[+].
26Аларны таратып, кешеләр хәтереннән
хәтта исемнәрен җуйдырырмын,
дип әйтер идем дә,
27әмма дошманнары, кәпрәеп:
‘Бу эшне Раббы түгел,
ә безнең кодрәтле кулыбыз эшләде’, –
дип мактанмасыннар өчен, кире уйладым[+].

28Алар – аңсыз халык,
аларда уйлау сәләте юк[+].
29Әгәр акыллары булса, моны аңларлар,
ахырда үзләренә нәрсә буласын төшенерләр иде“.

30Әгәр Исраилнең Кыясы Үз халкыннан йөз чөермәсә,
Раббылары аларны дошманнарына тапшырмаса,
ничек инде бер кеше мең кешене куа алсын,
ике кеше ун мең кешене качырсын?![+]
31Чөнки дошманның кыясы
безнең Кыя кебек түгел –
алар моны үзләре дә белә[+].
32Дошманнарның йөземе – Сәдүм куагында,
Гамура кырларында үскән;
аларның җимеше агулы,
йөзем тәлгәшләре ачы[+].
33Шәраблары – елан агуы,
кара еланның үтерә торган агуы[+].
34„Хәзинә саклагычларымда мөһер астында
менә нәрсәләр яшереп тотам Мин!
35Аяклары калтырар вакыт җиткәч,
дошманнардан Мин үчемне алырмын,
тиешлесен кайтарып бирермен;
аларның һәлакәт көннәре инде якын,
аларга дигән афәт тиз килер“[+].

36Үз халкының көчсезләнүен һәм һичкемнең –
ирекленең дә, ирексезнең дә калмавын күргәч,
Раббы аларны кызганыр, Үз колларын яклар[+].

37Раббы шул чагында әйтер:
„Кайда сезнең илаһларыгыз,
сез сыенырга урын эзләгән кыягыз,[+]
38корбаннарыгызның маен ашаучы,
бүләккә китерелгән шәрабыгызны эчүче илаһлар? –
Күтәрелеп, алар килсен сезгә ярдәмгә,
яклаучыгыз алар булсын!
39Инде күрегез: Мин – бердәнбер,
Миннән башка икенче алла юк.
Үтерүче дә, яшәтүче дә – Мин,
чирләтүче дә, терелтүче дә – Мин;
берәү дә Минем кулдан коткара алмый[+].
40Кулымны күккә күтәреп, мәңге яшәвем белән ант итәм:
41ялтырап торган кылычымны үткенләгәч,
кулым хөкем итәргә күтәрелгәч,
дошманнарымнан үч алырмын,
Мине күрәлмаучыларга тиешлесен бирермен[+].
42Минем укларым һәлак булганнарның
вә әсирләрнең канына манчылып кәефләнер,
кылычым дошманнарның озын чәчле башларын[*] кисеп
канәгатьләнер“[+].

43Аның халкы белән куаныгыз, әй чит халыклар!
Чөнки Ул Үз колларының каны өчен үч алыр,
дошманнарын Ул җавапка тартыр,
Үз халкының җирен[*] пакьләр»[+].

44Нун углы Ешуа белән килеп, Мусаның Исраил халкына җиткергән җыр сүзләре әнә шундый.

45Бу сүзләрнең барысын Исраил халкына әйтеп биргәч, Муса 46болай дип өстәде:

– Бүген сезгә мин җиткергән барлык сүзләрне йөрәгегездә тотыгыз һәм бу Канунның бөтен сүзләрен үзегезнең балаларыгызга төгәл үтәргә кушыгыз[+]. 47Буш сүзләр түгел бу, аларда – сезнең тормыш. Әлеге Канунны үтисез икән, Үрдүн елгасын кичеп билисе җирдә гомерегез озын булыр[+].


Мусаның үлеме турында Раббының алдан әйтеп куюы

48Шул көнне үк Раббы Мусага болай диде:

49– Шушы Әбарим тауларына, Әрихә шәһәре каршындагы, Мәаб җирендәге Нәбу тавына менеп, Мин исраилиләргә биләмәгә бирәсе Кәнган җиренә кара[+]. 50Һор тавында үлеп, ата-бабаларына кушылган агаң Һарун кебек, син әнә шул тауда үләрсең һәм ата-бабаларыңа кушылырсың[+]. 51Чөнки сез икегез дә Сыйн чүлендәге Мериба-Кадыш сулары янында, исраилиләр күз алдында изгелегемне танымадыгыз һәм Миңа тугры булмадыгыз[+]. 52Син ул җирне ерактан күрерсең, тик Мин исраилиләргә бирәсе шул җиргә аяк басмассың[+].

#### 33


Мусаның исраилиләргә соңгы фатихасы

1[•]Үләр алдыннан, Аллаһы бәндәсе Муса, исраилиләргә фатихасын биреп,[+] 2болай диде:

«Раббы килде Синай тавыннан[†],
Үз халкына кояш кебек чыкты Сәгыйрь тавыннан,
балкып торды Паран тавыннан.
Ул ун меңләгән изгеләр белән килде,
Аның уң ягында яшеннәр ялтырый иде[*][+].
3Ул Үз халкын чынлап ярата –
бар изгеләр Аның кулында.
Алар Аның аягына егылалар,
Аңардан нәсыйхәт алалар.
4Канун бирде безгә Муса,
мирас итеп Ягъкуб нәселенә[+].
5Башлыклары белән бергә Исраил ыруглары җыелгач,
Раббы Ешурунга патша булды»[+].

6Рубин ыругы турында Муса болай диде:

«Рубин яшәсен, үлмәсен,
гәрчә халкының саны аз булса да!»

7Ә Яһүдә ыругы турында боларны әйтте:

«Йа Раббы, Яһүдә ыругының тавышын ишет,
аны башка ыруглар белән берләштер;
көч бир аңа,
дошманнарына каршы торырга ярдәм ит».

8Леви ыругы турында болай диде:

«Туммим[†] һәм урим – изге жирәбә –
Синең тугры хезмәтчең Левинеке.
Левине Син Массаһта сынадың,
аның белән Мериба сулары янында көрәштең[+].
9Атасы вә анасы хакында ул:
„Мин алар турында уйламыйм“, – диде;
туганнарын калдырып, балаларын онытып,
ул бары Синең сүзеңне саклады,
Синең Килешүеңә тугры калды[+].
10Ягъкуб нәселенә Синең карарларны,
Исраил халкына Кануныңны өйрәтә,
Синең алда хуш исле сумала-майлар көйрәтә,
мәзбәхеңдә тулаем яндыру корбаннары китерә.
11Йа Раббы, Леви токымын фатихала – аны көчле кыл,
эшләгән эшләрен кабул ит,
дошманнарын из –
аны күрәлмаучылар бүтән бервакыт баш күтәрмәсен».

12Беньямин ыругы турында болай диде:

«Раббының сөеклесе тыныч яши,
Аллаһы Тәгалә һәрвакыт аның турында кайгырта,
Беньямин үз калкулыклары арасында тыныч яши».

13Йосыф ыругы турында болай диде:

«Раббы аның җирен күк байлыгы булган чык
һәм җир асты сулары,[+]
14кояшта өлгергән иң яхшы уңыш,
үз аенда пешкән җимеш,
15борынгы тауларның байлыгы,
мәңгелек калкулыкларның муллыгы,[+]
16җир үстергән нигъмәтләрнең иң яхшысы белән фатихаласын;
янып торган куакта пәйда булган Зат[*]
аны Үзенең рәхим-шәфкате белән фатихаласын.
Болар барысы туганнары арасында баш булган Йосыфка яусын[+].
17Йосыфның гайрәте – беренче булып туган үгезнеке кебек,
аның мөгезләре – кыргый үгезнеке кебек;
Эфраимнең меңнәрчә һәм Менашшеның ун меңнәрчә халкы –
аның мөгезләре.
Шулар белән халыкларны җир читенә кадәр сөзеп атар ул»[+].

18Зәбулун ыругы турында болай диде:

«Әй Зәбулун, юлга чыкканда куан!
Син, Исәсхәр, чатырыңда куанып утыр!
19Алар халыкларны тауга чакырырлар,
шунда алар тиешле корбаннарны китерерләр,
диңгез байлыкларыннан
һәм комда яшерелгән хәзинәләрдән файдаланырлар»[+].

20Гәд ыругы турында болай диде:

«Гәд җирен Арттыручыга – дан!
Гәд – башларны яки кулларны
өзгәләргә торган арыслан кебек:[+]
21ул үзенә иң яхшы җир сайлады,
аңа җитәкчелек итү мөмкинлеге бирелде.
Халык башлыклары җыелгач,
Раббының гадел таләбен,
Исраилгә кагылышлы карарларын үтәде»[+].

22Дан ыругы турында болай диде:

«Дан – Башаннан сикереп чыккан арыслан баласы»[+].

23Нәптали ыругы турында болай диде:

«Нәптали Раббының рәхим-шәфкатенә,
Аның мул фатихасына тиенде;
биләмәсе көньякка һәм диңгезгәчә сузылган»[+].

24Ашер ыругы турында болай диде:

«Туганнары арасында иң фатихалысы Ашер булсын,
кардәшләре арасында сөекле булсын,
аягы зәйтүн маенда коенсын!
25Капка бикләрең синең, Ашер, тимердәндер, бакырдандыр;
көчең дә, гомерең кебек, бетмәс булсын».

26«Әй Ешурун, синең Аллаңа тиң юк!
Үзенең кодрәте белән Ул сиңа ярдәмгә,
болытларга атланып, күк буйлап чаба[+].
27Синең сыену урының – әзәли[*] Аллаһыдыр;
мәңгелек Затның куллары сине күтәреп йөртә.
Ул күз алдыңнан дошманнарыңны куар
һәм сиңа аларны юк итәргә кушар[+].
28Исраил халкы тыныч яши,
күктән төшкән чык белән сугарылган,
мул икмәкле һәм шәраблы җирдә
Ягъкуб нәселе иминлектә көн күрә[+].
29Бәхетле син, Исраил!
Сиңа – Раббы коткарган халыкка тиңнәр юктыр.
Раббы – синең яклаучы калканың,
җиңү китерүче кылычың!
Дошманнарың, килеп, синнән шәфкать сорыйлар,
син аларны таптап узасың»[+].

#### 34


Мусаның үлеме

1Шуннан Муса, Мәаб тигезлегеннән кузгалып, Нәбу тавының Әрихә ягына караган Фесгә түбәсенә менде, һәм Раббы аңа бөтен җирне – Данга кадәр Гилыгад җирен, 2Нәптали җирен, Эфраим һәм Менашше җирләрен, Көнбатыш диңгезгә кадәр сузылган бөтен Яһүдә җирен, 3Нәгебне, хөрмәләр шәһәре Әрихәдән Согарга кадәр җиткән тигезлекне күрсәтте[+]. 4Раббы аңа әйтте:

– Мин, ант итеп, Ибраһимга, Исхакка һәм Ягъкубка «Синең нәсел варисларыңа бирәм» дигән җир – менә ул. Ул җирне Мин сиңа үз күзләрең белән күрергә мөмкинлек бирдем, әмма син аңа аяк басмассың[+].

5Раббы әйткәнчә, Раббы колы Муса Мәаб җирендә вафат булды. 6Муса Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерелде[*]. Бүгенге көнгә кадәр Мусаның кайда күмелгәнен берәү дә белми[+]. 7Үлгәндә, Мусага йөз егерме яшь булып, ул элеккечә көчле, күзләре дә яхшы күрә иде[+]. 8Муса үлгәч, Исраил халкы утыз көн буе Мәаб тигезлегендә яшь түкте. Шуннан соң Муса өчен матәм тоту көннәре тәмамланды[+].

9Нун углы Ешуа, Муса аның өстенә кулларын куйганлыктан, зирәклек рухы белән сугарылган иде. Исраил халкы, Ешуага буйсынып, Раббы Мусага биргән әмерләрне үти барды[+].

10Шул заманнардан бирле Исраилдә шулай, Муса кебек, Раббы йөзгә-йөз танып белгән башка бер пәйгамбәр дә булмады[+]. 11Раббы ихтыяры белән Мисырда ул нинди могҗиза-галәмәтләр кылды – фиргавен, аның хезмәтчеләре, җире белән нәрсә эшләде! 12Мусадан башка бер пәйгамбәр дә Исраил халкының күз алдында андый гаҗәеп вә дәһшәтле эшләр башкармады!

### Ешуа

#### Ешуа

Ешуа


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### 1


Нун углы Ешуа


Раббының кәнганиләр илен яулап алырга боеруы

1Аллаһы[†] колы Муса вафат булганнан соң, аның ярдәмчесе Нун углы Ешуага Раббы[†] болай диде:[+]

2– Колым Муса вафаттыр, шулай булгач, бу халыкны Үрдүн елгасының аръягына, Мин исраилиләргә[†] бирергә ниятләгән җирләргә алып чык;[+] 3Мусага вәгъдә иткәнчә, аяк табаныгыз баскан һәр урынны Мин сезгә бирәм[+]. 4Чүлдән һәм Ливаннан алып бөек Фырат елгасына кадәр сузылган хиттиләр иле һәм кояш баешына таба Бөек диңгезгәчә барлык җирләр сезнеке булыр[+]. 5Үзең исән чакта һичкем сиңа каршы тора алмас; һәрчак Муса хозурында булган кебек, Мин һаман янәшәңдә булырмын – сине калдырмам да, ташлап та китмәм[+]. 6Нык һәм кыю йөрәкле бул, чөнки бу халыкны син, ата-бабаларына ант иткәнемчә, аларга тәгаенләнгән җирләргә алып барырсың[+]. 7Тик син нык һәм кыю йөрәкле бул, колым Муса сиңа васыять итеп әйтеп калдырган барлык кануннарны[†] бозмыйча төгәл үтә, тотынган һәр эшең уңышлы булсын өчен, әлеге кануннардан уңга да, сулга да тайпылма[+]. 8Канун китабында язылганнар һаман синең телеңдә булсын, аларны төгәл үтәр өчен, көн-төн китапны өйрән, шул чагында йөргән юлларың һәм кылган гамәлләрең уң булыр[+]. 9Шулай итеп, Мин сиңа, нык һәм кыю йөрәкле бул, дип боерамын, курыкма һәм рухыңны төшермә, чөнки Раббы Аллаң, кайда гына барсаң да, синең юлдашыңдыр[+].


Үрдүнне кичәргә әзерлек күрү

10Шуннан Ешуа халыкның җитәкчеләренә мондый боерык бирде:[+]

11– Станны[†] йөреп чыгып, халыкка: «Юлда ашар өчен, ризык хәстәрләгез, чөнки ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә биләмәгә бирә торган җирләрне алыр өчен, өч көннән Үрдүн елгасын кичәрсез», – дип белдерегез.

12Рубин һәм Гәд ыругларына, шулай ук Көнчыгыш менашшеларга[*] исә Ешуа болай диде:

13– Раббы колы Мусаның «Раббы Аллагыз сезгә тыныч тормыш бүләк итә һәм шушы җирләрне бирә» дип васыять итеп калдырган сүзләрен хәтерегездә тотыгыз. 14-15Муса сезгә Үрдүннең бу ягыннан биргән җирләрдә хатыннарыгызны, бала-чагагызны вә мал-туарыгызны калдырыгыз да, коралланып, туганнарыгыз алдыннан барыгыз һәм, Раббы сезгә тыныч тормыш бүләк иткән кебек, алар да тынычлыкка тиенгәнче – Раббы Аллагыз тәгаенләгән җирләрне үзләренә биләмәгә алганчы – аларны ярдәмегездән ташламагыз. Шуннан соң, Аллаһы колы Муса сезгә Үрдүн елгасыннан көнчыгыштарак бүлеп биргән җирләргә кайтып, үз биләмәгездә яши башларсыз[+][+].

16Ешуага җавап итеп, алар:

– Нәрсә боерсаң, шуны эшләрбез. Кая җибәрсәң, шунда барырбыз; 17Мусага буйсынган кебек, сиңа да буйсыну белдерербез; тик синең Раббы Аллаң, һәрчак Муса янында булган сыман, һаман синең янда булсын. 18Синең әмереңә буйсынмаган һәм сүзләреңә колак салмаган һәркем үлемгә дучар ителсен. Тик син нык һәм кыю йөрәкле бул! – диде.

#### 2


Әрихәгә шымчылар озату

1Нун углы Ешуа, әлеге җирләрне һәм бигрәк тә Әрихә шәһәрен күзәтеп-тикшереп кайтыр өчен, Ситтимнән яшертен генә үзенең ике шымчысын җибәрде. Ике егет, юлга кузгалып, Рәхәб исемле уйнашчы хатынның өенә килделәр һәм шунда төн кунарга калдылар[+].

2– Безнең җирләрне күзәтергә бүген төнлә бирегә ниндидер исраилиләр килде, – дип, бу хакта Әрихә патшасына җиткерделәр. 3Патша: «Йортыңа килгән кешеләрне безнең янга чыгар, чөнки алар җирләребезне күзәтергә килгәннәр», – дип әйтергә Рәхәб янына үзенең кешеләрен юллады.

4Әмма хатын, әлеге ике шымчыны яшереп, патша йомышчыларына:

– Әйе, ул кешеләр килгән иде минем янга, ләкин мин аларның кайдан икәнлеген белмәдем. 5Кичке эңгер төшеп, шәһәр капкасын бикләр вакыт җиткәч, алар киттеләр. Кай тарафка юл тотканнары миңа мәгълүм түгел. Артларыннан куа чыксагыз, мөгаен, куып җитә алырсыз, – дип җавап кайтарды[+].

6(Чынлыкта исә ул аларны түбәдәге җитен көлтәләре арасына кертеп яшергән иде.)

7Патша кешеләре Үрдүн елгасына бара торган юл буйлап кичүгә таба юнәлделәр; алар шәһәрдән чыгуга, капкаларны шундук бикләп алдылар[+].

8Егетләр йокларга ятканчы, Рәхәб, алар янына түбәгә менеп, 9болай диде:

– Бу җирләрне Раббының сезгә бирүе мәгълүм миңа, шуңа күрә сездән котыбыз алынып тора – илдәге бар халык куркудан калтырап төште[+]. 10Чөнки сез Мисыр җиреннән чыккан чакта, Раббының сезнең алда Камышлы диңгез[†] суларын икегә яруын да, Үрдүн аръягында яшәүче амори патшалары Сихон белән Огны ничек юк итүен, гаскәрләрен тәмам кырып бетерүен дә ишетеп беләбез[+]. 11Бу хакта мәгълүм булганнан соң, йөрәгебезнең хәле китте, һәммәбезнең рухы төште, чөнки сезнең Раббы Аллагыз югарыда, күктә, һәм түбәндә, җирдә, бердәнбер Аллаһыдыр[+]. 12-13Шулай булгач, сезгә кылган мәрхәмәтемә җавап итеп, сез дә атам йортына мәрхәмәт күрсәтергә Раббы белән ант итсәгез иде; атам белән анамның, ир һәм кыз туганнарымның җаннарын, аларның гаиләләрен үлемнән саклап калырга ышанычлы вәгъдәгезне бирсәгез иде[+].

14Аңа җавап итеп, әлеге егетләр:

– Сезгә зыян килсә, безнең дә гомеребез өзелсен! Әгәр безне сатмасаң, шушы җирләрне Раббы безнең кулга тапшыргач, без сиңа мәрхәмәт һәм тугрылык күрсәтербез, – диде[+].

15Шуннан Рәхәб аларны тәрәзәдән бау белән аска төшерде (ул яшәгән йорт шәһәр диварында урнашкан иде)[+].

16– Сезне эзәрлекләп килүчеләргә юлыкмас өчен, таулар ягына таба барыгыз. Өч көн шунда яшеренеп торыгыз да, алар әйләнеп кайткач, юлыгызны дәвам итәрсез, – дип кисәтте аларны хатын.

17-18Тегеләр исә аңа:

– Әгәр без шәһәргә аяк баскан мәлдә, безне төшергән шушы тәрәзәгә кызыл тасма бәйләп, үзеңнең ата-анаң, ир туганнарың һәм бар гаиләңне йортыңа җыймасаң, сиңа биргән анттан азат булырбыз. 19Инде дә арагыздан берәрсе, йортыңның ишеген ачып, урамга чыкса, үз үлемендә үзе гаепле булыр, һәм моның өчен без җавап бирмәячәкбез. Әгәр синең йортыңдагы гаилә әгъзаларыннан берәрсенә кул күтәрә калсалар, аның үлемендә без гаепле булырбыз. 20Безнең хакта берәрсенә сөйләгән очракта да, сиңа биргән антыбыздан без азаттыр, – дип әйтеп куйдылар.

21– Ярар, сез әйткәнчә булсын, – диде Рәхәб, аларны юлга озатып; шуннан тәрәзәгә кызыл тасма бәйләп куйды.

22Егетләр китеп бардылар һәм, аларны эзәрлекләп чыгучылар өйләренә әйләнеп кайтканчы, таулар арасында кала бирделәр. Куа чыгучылар, бөтен юлларны карап-тикшереп чыксалар да, аларны таба алмадылар. 23Шуннан соң әлеге ике егет кайтыр юлга чыкты. Алар, таулардан төшеп, кичү җирдә елга аша чыктылар һәм, Нун углы Ешуа янына килеп, күргән-кичергәннәрнең барысы турында түкми-чәчми сөйләп бирделәр.

24– Раббының ул җирләрне безгә бирүе хактыр, чөнки анда яшәүче бар халыкның бездән коты алынып тора, – диде алар Ешуага.

#### 3


Исраилиләрнең Үрдүнне кичүе

1Ешуа һәм исраилиләр иртә таңда Шиттимнән кузгалдылар һәм, Үрдүн буена җитеп, елганың аръягына чыкканчы дип, бу як ярда чатырларын кордылар[+]. 2Өч көн үткәч, җитәкчеләр, станны әйләнеп чыгып, 3-4халыкка мондый боерык ирештерделәр:

– Раббы Аллагызның Килешү сандыгын[†] һәм аны күтәреп баручы левиләрдән булган руханиларны[†] күрүгә, урыныгыздан кузгалып, кайсы юлдан барасын белер өчен, алар артыннан иярегез, чөнки моңарчы сезнең ул юлдан йөргәнегез булмады. Ләкин сезнең белән сандык арасында ике мең терсәк[*] ара калырга тиеш – сандыкка якын килмәгез[+].

5Ешуа халыкка:

– Чистарынып пакьләнегез, чөнки иртәгә Раббы сезгә могҗизалар күрсәтер, – дип әйтте. 6Руханиларга ул: – Килешү сандыгын алыгыз да халык алдыннан барыгыз, – диде.

Руханилар, сандыкны күтәреп, халык алдыннан киттеләр[+].

7Раббы шунда Ешуага:

– Бүген Мин исраилиләрнең күз алдында сине данлы итәм – Мин һәрчак Муса янында булган кебек, янәшәңдә булуымны күрсеннәр. 8Сандык күтәргән руханиларга әйт: Үрдүн суына аяк басуга туктап калсыннар, – диде.

9-10Ешуа, Исраил угылларына мөрәҗәгать итеп:

– Бире килегез һәм Раббы Аллагызның сүзләрен тыңлагыз. Әнә шуннан соң тере Аллаһының сезнең арада булуын һәм кәнгани, хитти, хивви, фәризи, гиргәши, явүси һәм амориләрне сезнең күз алдыннан куып җибәрүен күрерсез[+]. 11Карагыз! Бөтен җир йөзе Хуҗасының Килешү сандыгы сездән алда Үрдүн суларына керә[+]. 12Исраилнең унике ыругыннан берәр кеше сайлап алыгыз[+]. 13Бөтен җир йөзе Хуҗасының Килешү сандыгын күтәргән руханиларның аяк табаны Үрдүнгә кереп басуга, елга икегә ярылыр да югары агымдагы су дивар сыман булып туктап калыр, – диде[+].

14Шул рәвешле, халык, Үрдүн аръягына чыгарга дип, чатырларын җыеп бетергәч, сандык күтәргән руханилар халык алдыннан уздылар. 15Уракка төшкән бу көннәрдә гаять мул сулы Үрдүн ярына җитеп, аяклары суга тиюгә,[+] 16елганың югары агымындагы сулар Сартан янындагы Адама шәһәренә кадәр шактый зур арада дивар сыман булып туктап калды; ә түбән агымдагы сулар Тозлы диңгезгә[*] агып бетте, һәм бар халык Әрихә шәһәре турысында Үрдүн елгасын кичә башлады[+]. 17Бар Исраил халкы аръякка чыгып беткәнче, Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар корып калган Үрдүн елгасының урта бер җирендә басып тора бирделәр[+].

#### 4


Истәлекле ташлар куелу

1Бар халык Үрдүннең аръягына чыгып беткәннән соң, Раббы Ешуага:

2– Халык арасыннан – һәр ыругтан берәр кеше исәбеннән – унике кеше билгеләгез 3һәм аларга Үрдүн елгасының уртасыннан, руханилар басып торган урыннан, унике данә таш алып, бүген төн кунасы урынга илтергә боерыгыз, – диде[+].

4Ешуа, Исраил ыругларыннан сайланган унике кешене чакырып алып:

5-6– Үрдүннең уртасына керегез дә, Раббы Аллагызның Килешү сандыгы яныннан һәркайсыгыз җилкәсендә берәр таш күтәреп алып чыксын, – диде. – Исраил ыруглары санынча алынган шушы ташлар сезнең өчен бер истәлек булыр. Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Нинди ташлар бу?» – дип сораса,[+] 7аларга: «Раббының Килешү сандыгы Үрдүн аша чыккан чакта, аның алдында суларның ике якка ярылып китү истәлеге бу», – диярсез. Әлеге ташлар Исраил халкы өчен мәңгелек истәлек булып калыр.

8Шул рәвешле, Исраил угыллары Ешуаның боерыгын үтәделәр: алар, Раббы Ешуага кушканча, Үрдүн елгасы уртасыннан Исраил ыруглары санынча унике таш алып, төн кунасы урынга китереп өйделәр. 9Тагын унике ташны Ешуа Үрдүн елгасының уртасына – Килешү сандыгын күтәреп баручы руханилар басып торган урынга куйдырды. Ул ташлар әле дә шундадыр.

10Муса Ешуага васыять итеп калдырганча, Ешуа халыкка җиткергән Раббы әмерләре үтәлгәнгә кадәр, Килешү сандыгын күтәргән руханилар шулай Үрдүн уртасында басып тора бирделәр. Халык елганы ашыга-ашыга кичте. 11Исраилиләр елга аша чыгып бетүгә, Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар да халыкның күз алдында ярга чыктылар.

12Муса әйтеп калдырганча, Рубин вә Гәд ыруглары, шулай ук Көнчыгыш менашшелар да, кулларына корал тотып, исраилиләр алдыннан барды[+]. 13Яуга керергә әзер торган кырык меңгә якын кораллы гаскәри, Раббы каршында елганы кичеп, Әрихә үзәненә аяк басты.

14Ул көнне Раббы бөтен Исраилнең күз алдында Ешуаны данга күмде; һәм Ешуа гомере буена, Муса кебек үк, хөрмәт иясе булды.

15Раббы Ешуага:

16– Боерыклар сандыгын күтәргән руханиларга Үрдүннән чыгарга боер, – дип әйткән була, һәм 17Ешуа руханиларга:

– Үрдүннән чыгыгыз! – дип әмер бирә.

18Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар, Үрдүнне кичеп, коры җиргә аяк басуга, елганың сулары үз урынына кайтып төшә һәм әүвәлгечә ярларына сыешмыйча ага башлый.

19Шул рәвешле, исраилиләр беренче айның унынчы көнендә, Үрдүнне кичеп, Әрихә шәһәреннән көнчыгышта, Гилгәлдә, чатырларын кордылар. 20Үрдүннән алынган унике ташны да Ешуа Гилгәлдә куйдырды. 21Исраилиләргә ул болай диде:

– Киләчәктә балаларыгыз сездән: «Бу ташлар нәрсәне аңлата?» – дип сорый калса, 22исраилиләрнең Үрдүнне җәяүләп кичүен сөйләп бирерсез. 23Чөнки сез Үрдүн аша чыккан чакта, Раббы Аллагыз елганы сусыз кылды. Кайчандыр Ул нәкъ шулай, без диңгез аръягына чыга алсын өчен, каршыбыздагы Камышлы диңгез суларын киптергән иде[+]. 24Җир йөзендә яшәүче бар халык Раббының көч-гайрәтен белсен һәм сез һәрдаим үзегезнең Раббы Аллагыздан куркып яшәсен өчен эшләде Ул моны[+].

#### 5

1Исраилиләр елганы кичеп чыга алсын өчен, Раббының Үрдүн суларын туктатуы турындагы хәбәр Үрдүннән көнбатышта яшәүче амориләрнең һәм диңгез буйларында җирләшкән кәнганиләрнең патшаларына килеп ирешеп, аларның йөрәкләре куркудан туктап калгандай булды, һәм исраилиләргә каршы чыгарга берсенең дә кыюлыгы җитмәде.


Исраилиләрне Гилгәлдә сөннәткә утырту

2Шул көннәрдә Раббы Ешуага әйтте:

– Үткен таш пычаклар яса да Исраил угылларының хәзерге буынын сөннәткә утырт[†], – диде.

3Ешуа, таштан пычаклар ясап, Гибгат-Аралотта[*] Исраил угылларын сөннәткә утыртты. 4Исраил угылларын сөннәтле итүнең сәбәбе мондыйдыр. Мисырдан китеп, күпмедер вакытлар үткәннән соң, хәрби хезмәткә яраклы ир-ат халкы тора-бара чүл сәфәрендә гүр иясе була[+]. 5Мисырдан чыккан ир-атның һәммәсе сөннәтле булса да, чүл сәфәрендә дөньяга килүче ир балалар сөннәткә утыртылмый кала. 6Раббы сүзен санга сукмаганга, исраилиләр кырык ел дәвамында, Мисырдан киткән чакта яше буенча хәрби хезмәткә яраклы ир-егетләрнең һәммәсе үлеп беткәнче, чүл сахралары буйлап каңгырып йөрергә мәҗбүр булалар. Раббы аларга: «Сөт вә бал агып торган ул җирләрне угылларыгызга бирермен, дип, ата-бабаларыгызга вәгъдә иткән идем, әмма сез ул җирләрне һичкайчан күрмәссез!» – дип әйтеп ант эчкән була[+]. 7Гүр иясе булган исраилиләргә алмашка Раббы аларның угылларын аякка бастыра – чүл сәфәрендә сөннәткә утыртылмаган әнә шул ир-егетләрне Ешуа сөннәтле итә[+].

8Сөннәткә утыртылган сырхаулы ир-ат халкы сихәтләнгәнче станда булды. 9Раббы Ешуага:

– Бүген Мин сездән Мисырда салынган хурлык тамгасын алып ташладым! – диде.

Шуңа күрә әлеге урын бүген дә Гилгәл[*] дип атала[+].

10Гилгәлдә тукталган исраилиләр айның ундүртенче көнендә кич белән Әрихә үзәнендә Котылу бәйрәмен[†] уздырдылар[+]. 11Икенче көнне алар шушы җирнең җимешләреннән авыз иттеләр: төче күмәч пешерделәр, орлык кыздырдылар.

12Шушы җирләрнең җимеше белән туклана башлагач, манна[*] инде бүтән яумас булды. Шуннан соң исраилиләр маннаны күрмәде – ул елны алар Кәнган җирендә өлгергән уңыштан ризыкландылар[+].


Ешуа һәм Раббының гаскәрбашы

13Беркөнне Ешуа, Әрихә шәһәре тирәсендә кулына ялан кылыч тоткан бер ир кешене күреп, аның янына килде һәм:

– Син безнең кешеме, әллә дошманнарданмы? – дип сорады[+].

14– Юк, мин – Раббы гаскәренең башлыгы, менә бире килдем, – диде теге кеше.

Ешуа, йөзе белән җиргә капланып:

– Хуҗа әфәндем үзенең колына ни-нәрсә әйтергә тели? – дип сорады.

15Аңа җавап итеп, Раббы гаскәренең башлыгы:

– Аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын изгедер, – диде.

Ешуа ул кушканча эшләде[+].

16Исраил угылларыннан курыкканга, Әрихә каласының капкалары бикле булып, аннан беркем кермәде һәм чыкмады да.

#### 6


Әрихәнең яулап алынуы

1Шуннан Раббы Ешуага болай диде:

– Әрихәнең үзен, аның патшасын һәм гаярь сугышчыларын синең кулга тапшырам. 2Алты көн дәвамында синең бар гаскәрең көн дә бер тапкыр шәһәр тирәли әйләнеп чыксын, 3Килешү сандыгы алдыннан исә кулларына мөгез быргы тоткан җиде рухани атласын. Җиденче көнне руханиларның быргы тавышлары астында шәһәрне җиде кат әйләнеп чыгыгыз. 4Быргы тавышы яңгырауга, бар гаскәрегез сөрән салып кычкырырга тотынсын; шулвакыт Әрихә диварлары нигезенә кадәр җимерелеп төшәр, һәм сез төрле яктан берьюлы шәһәргә керерсез[+].

5Нун углы Ешуа, руханиларны җыеп, аларга:

– Раббының Килешү сандыгын алыгыз, ә җиде рухани аның алдыннан быргыларын күтәреп барсын, – диде. 6Халыкка исә ул: – Шәһәрне әйләнеп чыгыгыз, Раббы сандыгы алдыннан кораллы гаскәриләр барсын, – диде.

7Ешуа әлеге боерыкны бирүгә, җиде рухани, быргыларын кычкыртып, Раббы сандыгы алдыннан китте; алар артыннан Раббының Килешү сандыгын күтәргән руханилар иярде. 8Быргы кычкыртып баручы руханилар алдыннан исә кораллы гаскәриләр атлады; сандык артыннан да кораллы сакчылар барды; бертуктамый быргы тавышлары яңгырады.

9Ешуа халыкны:

– Кычкырмагыз, тавышыгыз чыкмасын, бер сүз дәшмәгез. Вакыты җиткәч, мин әмер итәрмен дә шулвакыт сөрәнләргә тотынырсыз, – дип, алдан кисәтеп куйды.

10Шул рәвешле, сандык күтәреп, шәһәр тирәли бер кат әйләнеп чыккач, бар халык төнгелеккә станга йокларга кайтты. 11Икенче көнне Ешуа таңнан аягына торып басты – һәм руханилар яңадан сандыкны күтәреп киттеләр. 12Сандык алдыннан быргыларын кычкыртып җиде рухани атлады; иң алдан кораллы гаскәриләр, ә сандык артыннан кораллы сакчылар барды; бертуктамый быргы тавышлары яңгырады. 13Шулай итеп, икенче көнне дә шәһәр тирәли бер кат әйләнеп чыгып, кабат станга кайттылар. Шушы хәл алты көн дәвам итте.

14Җиденче көнне, таң белән кузгалып, әүвәлге тәртиптә шәһәрне җиде тапкыр әйләнеп чыктылар; шәһәрне алар бу көнне генә җиде кат урадылар. 15Җиденче тапкыр әйләнгәндә, руханиларның быргы тавышы ишетелүгә, Ешуа халыкка:

– Сөрәнләгез! Чөнки Раббы шәһәрне сезнең кулга тапшыра! – дип әмер бирде. – 16Бу шәһәр үзе дә, андагы бар нәрсә дә Раббыга багышланырга – юк ителергә тиеш; бары тик фахишә хатын Рәхәб белән аның өендәге кешеләрнең һәммәсен исән калдырыгыз, чөнки ул без җибәргән егетләргә яшеренергә булышкан иде[+]. 17Тик сак булыгыз: Раббыга багышланган әйберләргә кул озайтмагыз. Юкса исраилиләрнең барчасына каргыш төшеп, аларның бөтенесен бәла-казага дучар итәрсез[+]. 18Барлык алтын-көмеш, шулай ук бакыр вә тимер әйберләр Раббыга тәгаенләнгән, алар Раббы хәзинәсенә куелырга тиеш.

19Быргы тавышы ишетелде, һәм халык кычкырырга тотынды. Быргы тавышын ишетүгә, халык сөрәнли башлады, һәм шәһәр дивары нигезенә кадәр җимерелеп төште. Халык төрле яктан шәһәр эченә ыргылды һәм аны яулап алды[+]. 20Шәһәрдә Раббыга багышланган җан иясенең барчасын – ир-атны, хатын-кызны, балаларны, карт-корыны, шулай ук үгез, сарык, ишәк затын кылычтан уздырдылар[+]. 21Шушы җирләрне карап-күзәтеп кайтыр өчен җибәргән теге ике егеткә исә Ешуа:

– Биргән антыгызны үтәгез: фахишә хатын Рәхәбнең өенә барып, аның үзен һәм бөтен гаиләсен шәһәрдән алып чыгыгыз, – диде.

22Шуннан әлеге шымчы егетләр, Рәхәбнең өенә юнәлеп, аның үзен һәм бөтен нәсел-нәсәбен – атасын, анасын, ир туганнарын, шунда булган барлык кардәшләрен шәһәрдән алып чыктылар да исраилиләр станыннан читтәрәк бер урында калдырдылар[+]. 23Аннары исраилиләр, шәһәргә ут төртеп, анда булган бар нәрсәне яндырып бетерделәр; бары тик көмеш белән алтынны, бакыр вә тимердән коелган әйберләрне генә Раббы йортының[†] хәзинә саклагычына куйдылар. 24Фахишә хатын Рәхәбне, аның гаиләсен һәм бөтен нәсел-нәсәбен исә Ешуа аяды, чөнки Әрихә шәһәрен карап-күзәтеп кайтыр өчен Ешуа җибәргән шымчыларны шушы хатын яшереп алып калган иде. Рәхәбнең нәселе әле дә исраилиләр арасында яши бирә[+].

25Әнә шул чакта Ешуа:

– Әрихә каласын яңабаштан төзегән кешегә Раббының каргышы төшәр! Шәһәр нигезен ул беренче углының җаны бәрабәренә салыр, шәһәр капкасын төпчек углының җаны бәрабәренә куяр! – дип, катгый кисәтеп куйды[+].

26Шул рәвешле, Раббы һәрчак Ешуа янында булып, Ешуаның даны еракларга таралды.

#### 7


Исраилиләрнең тар-мар ителүе

1Әмма Исраил угыллары Раббыга багышланган әйберләр турындагы әмерне боздылар: Яһүдә[†] ыругыннан булган Зерах углы Зәбдидән туган Кәрминең углы Ахан, Раббыга багышланган әйберләрне үзенә алып, Аның ачуын кузгатты[+].

2Беркөнне Ешуа, Бәйт-Элдән көнчыгышта, Бәйт-Авен янында урнашкан Гай шәһәрен карап-күзәтеп кайтыр өчен Әрихәдән үзенең берничә кешесен озатып, аларга:

– Барыгыз, шул шәһәрне тикшереп-күзәтеп кайтыгыз, – диде.

Тегеләр, шәһәрне карап 3кайтканнан соң, Ешуа янына килеп:

– Бөтен гаскәрне кузгатып, Гайга баруның хаҗәте юк. Ике-өч мең сугышчы барса, шәһәрне яулап алыр өчен шул җитә; анда халык күп түгел, әлеге сугыш сәфәре белән бар халыкның хәлен алма, – дип әйттеләр.

4Шулай итеп, өч меңгә якын гаскәри сугыш сәфәренә китеп барды, тик алар Гай халкыннан куркып качарга мәҗбүр булдылар[+]. 5Исраилиләрне шәһәр капкасыннан алып, таш чыгара торган урынга җиткәнче тау битләве буйлап куа килгәндә, Гай сугышчылары аларның утыз алты кешесен үтерде.

Шушы вакыйгадан соң исраилиләрнең йөрәкләре өзелеп төшкәндәй булды. 6Ешуа, өстендәге киемнәрен ертып[*], Раббының Килешү сандыгы янында йөзе белән җиргә капланды һәм кич җиткәнче шунда ятты. Исраилнең өлкәннәре[†] дә шулай эшләде, бөтенесе башларына көл сипте[+].

7– И-и Хуҗа-Раббы! – диде Ешуа. – Син безне, Үрдүннең бирге ягына алып чыгып, амориләр кулыннан харап итмәкчеме?! Их, Үрдүннең теге ягында калган булсакчы![+] 8И-и Хуҗа-Хакимем[†]! Исраилиләр шулай дошманнарына арка куеп качканнан соң, ни-нәрсә әйтә алам мин?! 9Кәнганиләр һәм шушы илдә яшәүче башка халыклар, бу хакта ишетеп, безне камап алырлар да җир йөзеннән исемебезне себереп түгәрләр! Шул чагында Синең бөек исемең белән ни булыр[+]?

10– Тор! – диде шулчак Раббы Ешуага. – Ни дип йөзең белән җиргә капландың әле? 11Исраилиләр гөнаһ[†] эш кылды, алар Мин үтәргә кушкан Килешүне бозды: нәфесләрен сузып, Раббыга багышланган әйберләрне урлады, үзләренең кирәк-яраклары арасына яшереп куйды. 12Әнә шуның өчен Исраил угылларына Раббы каргышы төште, һәм алар дошманга каршы тора алмады – качарга мәҗбүр булды. Раббыга багышланган әйберләрнең бөтенесен юк итмичә торып, Миннән яклау көтмәгез[+]. 13Бар, халыкны пакьләндер һәм аңа болай дип әйт: «Иртәгәге көнгә сез чистарынып пакьләнергә тиеш, чөнки Исраилнең Раббы Алласы: „Исраилиләр, сез Раббыга багышланган әйберләрне яшереп калдырдыгыз, шулардан котылмыйча, дошманнарыгызга каршы тора алмаячаксыз“, – ди. 14Иртәгә иртән барчагыз, ыруг-ыруг булып, Раббы алдына килегез. Раббы атаган ыругтан һәрбер нәсел-йорт Аның каршына килер. Аннары Аның каршына Раббы атаган нәсел-йорттан барча гаиләләр килер. Шуннан Аның каршына Раббы атаган гаиләдәге һәр ир заты килер[+]. 15Раббыга багышланган әйберләрне яшереп калдыруда гаепле табылган кеше барлык мал-мөлкәте белән утта яндырылыр! Чөнки ул, Раббы белән төзегән килешүне бозып, Исраилдә гөнаһ эш кылды».


Аханның гөнаһы фаш булу

16Икенче көнне Ешуа, таң белән торып, Исраил халкына, ыруг-ыруг булып, бер-бер артлы аның каршына килергә боерды, һәм Раббы Яһүдә ыругын атады. 17Аннары Ешуа бер-бер артлы Яһүдә ыругындагы нәсел-йортларга килергә әмер итте, һәм Раббы Зерах нәселен атады. Шуннан Ешуа бер-бер артлы Зерах гаиләләренә килергә әмер итте, һәм Раббы Зәбди гаиләсен атады[+]. 18Шуннан Ешуа Зәбди гаиләсендәге ирләргә берәмләп килергә әмер итте, һәм Раббы Яһүдә ыругыннан булган Зерах углы Зәбдидән туган Кәрми углы Аханны атады. 19Ешуа аңа:

– Углым! Исраилнең Раббы Алласына мактау яудыр да нәрсә кылуыңны яшермичә сөйләп бир, – диде[+].

20Аңа җавап итеп Ахан:

– Әйе, Исраилнең Раббы Алласы каршында гөнаһлымын; менә ни кылдым мин:[+] 21ганимәт[*] малы арасында Шинарда эшләнгән затлы өс киеме, ике йөз шәкыл[*] көмеш кисәге вә илле шәкыл алтын кисәге күреп кызыктым да үземә алдым; әлеге әйберләрне чатырым астына җиргә күмдем, көмешне иң аска салдым, – диде[+].

22Ешуа үзенең кешеләрен җибәреп, алар Аханның чатырына йөгерделәр һәм әлеге әйберләрне табып алдылар; көмеш иң аска салынган иде. 23Яшерелгән әйберләрне алып килеп, Ешуа белән исраилиләр каршына, Раббы алдына таратып салдылар. 24Шуннан Ешуа һәм барча исраилиләр, Зерах углы Аханны, көмешне, затлы өс киемен, алтын кисәген, Аханның кыз-угылларын, аның үгезләрен, ишәкләрен, сарыкларын, чатырын – булган бар мөлкәтен алып, Ахор үзәненә китерделәр.

25– Син безне бәла-казага дучар иткән кебек, бүген сине Раббы бәла-казага дучар итә, – диде аңа Ешуа, һәм исраилиләр Аханны таш атып үтерделәр. Башкаларны да таш атып үтергәч, бөтенесен утта яндырдылар 26һәм өсләренә таш өйделәр; ул өем әле дә саклана. Әнә шуннан соң Раббының ачуы басылды. Бу урын исә бүгенгә кадәр Ахор[*] үзәне дип атала[+].

#### 8


Исраилиләрнең Гайны яулап алуы

1Раббы Ешуага:

– Курыкма һәм рухыңны төшермә! Бөтен гаскәреңне үзең белән алып, Гайга каршы сугышка күтәрел. Гайның патшасын, аның халкын, шәһәрен һәм җирләрен Мин синең кулга тапшырам[+]. 2Әрихә һәм аның патшасына ни кылсаң, Гай һәм аның патшасына да шуны эшлә; кулга төшергән мөлкәт белән терлекне үзегезгә калдыр. Шәһәр артына поскын[*] куй[+].

3Ешуа үзенең бөтен гаскәрен Гайга каршы яуга күтәрде. Сугышчылар арасыннан ул утыз мең иң батыр яугирне[*] сайлап алды да, төн җитүгә аларны сугышка озатып, болай диде:

4– Игътибар белән тыңлагыз! Шәһәр читендә сез, бик ерак китмичә яшеренеп, сугышка әзер булып торырга тиешсез[+]. 5Мин исә гаскәр белән бергә шәһәргә таба кузгалам. Гай халкы теге чактагы сыман безгә каршы күтәрелгәч, чигенә башларбыз[+]. 6«Теге вакыттагы сыман бездән качалар», – дип уйлап, алар безне куа чыгарлар; шулай итеп, аларны без шәһәрне калдырырга мәҗбүр итәрбез. Без алардан кача башлауга, 7яшеренгән җирегездән чыгып, сез шәһәрне яулап алырсыз – Раббы Аллагыз аны сезнең кулга тапшыра. 8Шәһәрне кулга төшерүгә, аңа ут төртегез, барысын да Раббы әмер иткәнчә эшләгез. Бу – минем боерыгым.

9Ешуа озатып җибәрүгә, алар юлга кузгалдылар һәм Бәйт-Эл белән Гай арасында, Гайның көнбатыш тарафындагы бер аулак җирдә яшеренделәр. Ешуа исә ул төнне халык арасында уздырды. 10Икенче көнне ул, таң белән торып, гаскәрне туплады һәм Исраил өлкәннәре белән бергә гаскәр башында Гайга юл алды. 11Ешуа сугышчылары, шәһәргә якынлашып, аңардан төньякта чатырларын кордылар; шәһәрдән аларны үзән генә аерып тора иде. 12Ешуа биш меңләп сугышчыга шәһәрдән көнбатышта, Бәйт-Эл белән Гай арасында яшеренеп торырга боерды. 13Исраил гаскәриләре түбәндәгечә урнашты: төп көч – шәһәрдән төньякта, бер өлеше исә – көнбатышта. Ул төнне Ешуа һәм аның гәскәриләре үзәнлеккә төште. 14Гай патшасы, моны күреп, иртә таңнан үзенең гаскәре белән Исраил сугышчыларына каршы яуга күтәрелде һәм Үрдүн үзәненә таба ашыкты. Ләкин шәһәр артында исраилиләрнең яшеренеп утыруын ул белми иде. 15Ешуа һәм барча исраилиләр, җиңелгән кебек кыланып, чүлгә таба йөгерергә тотындылар. 16Гай сугышчылары, шәһәрнең бар халкын чакырып, исраилиләр артыннан куа киттеләр һәм, Ешуаны эзәрлекләп бара торгач, шәһәрдән шактый ерагайдылар. 17Гайда да, Бәйт-Элдә дә бер ир заты калмады – бөтенесе исраилиләрне куарга ташланды; исраилиләрне эзәрлекләп китеп, шәһәрләре ачык калды.

18Шунда Раббы Ешуага:

– Кулыңдагы сөңгеңне Гайга таба суз! Мин аны синең кулга тапшырам! – диде.

Ешуа үзенең сөңгесен Гайга таба сузуга, 19яшеренеп утырган сугышчылар сикереп тордылар да шәһәргә омтылдылар һәм, Гайны яулап алып, аңа ут төрттеләр[+]. 20Исраилиләрне эзәрлекләп баручы Гай сугышчылары артларына әйләнеп караса, шәһәр өстендәге төтен баганасы күкләргә ашкан! Алар кайсы тарафка чабарга да белмәде, чөнки чүлгә таба йөгерүче исраилиләр кинәт кенә кирегә борылдылар да үзләрен куа килүчеләргә ташландылар.

21Яшеренеп торган яугирләренең шәһәрне алуын һәм шәһәр өстендәге төтен баганасын күреп, Ешуа һәм барлык исраилиләр кире борылдылар да Гай халкына һөҗүмгә күчтеләр. 22Исраил сугышчыларының шәһәрдәгеләре дә Гай халкына каршы килә башлады, һәм тегеләр ике яктан да исраилиләр арасында калды. Шуннан исраилиләр дошманнарын кырырга тотынды: алар кулыннан качып котылучы да, исән калучы да булмады[+]. 23Бары тик Гай патшасын гына, исән килеш кулга төшереп, Ешуа хозурына алып килделәр[+].

24Артларыннан куа чыккан Гай халкын соңгы кешесенә кадәр чүлдә кырып бетергәннән соң, исраилиләр, шәһәргә әйләнеп кайтып, анда калганнарның барчасын кылычтан уздырдылар. 25Ул көнне бөтен Гай халкының – унике мең ир-ат һәм хатын-кызның гомере киселде. 26Гай шәһәрендә яшәүчеләрнең һәммәсе кырылып беткәнче, Ешуаның сөңге тоткан кулы алга сузылган килеш кала бирде.

27Раббы Ешуага әйткәнчә, исраилиләр үзләренә бары тик терлекне һәм шәһәрдә кулга төшергән мөлкәтне генә алдылар. 28Ешуа, Гайны яндырып, аны мәңгегә хәрабә өеменә әйләндерде; шәһәр шулай бүгенге көнгә кадәр вәйран[*] булып ята[+].

29Ешуа Гайның патшасын агачка асып куйды. Кичкә кадәр ул шунда асылынып торды, кояш баеганда исә аны, Ешуа боерыгы белән агачтан төшереп, шәһәр капкасы янына чыгарып ташладылар һәм өстенә зур таш өеме өйделәр. Ул өем әле дә шунда тора[+].


Ешуаның Раббы Килешүен яңартуы

30Шушы вакыйгадан соң Ешуа Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә Эвал тавында мәзбәх[†] корды[+]. 31Раббы колы Муса Исраил угылларына әйтеп калдырганча һәм Мусаның Канун китабында язылганча, әлеге мәзбәх тимер эш коралы орынмаган, эшкәртелмәгән таштан иде. Исраилиләр шул мәзбәх өстендә Раббыга тулаем яндыру корбаны[†] һәм татулык корбаны[†] китерделәр[+].

32Аннары Ешуа шунда, барча исраилиләр алдында, Муса канунын ташка күчереп язды. 33Исраилнең бар халкы – килмешәкләр дә, Исраилнең төп халкы да – үзләренең өлкәннәре, җитәкчеләре һәм хөкемчеләре белән бергә Килешү сандыгының ян-ягында, сандыкны күтәреп йөртүче левиләрдән булган руханилар каршында басып тордылар. Кайчандыр Раббы колы Муса Исраил халкын ни рәвешле фатихаларга кирәклеген өйрәтеп калдырганча, халыкның бер яртысы – Гәризим тавы буенда, икенче яртысы Эвал тавы буенда урнашты[+]. 34Шуннан соң Ешуа Канунның бөтен сүзләрен – фатиха һәм ләгънәт сүзләрен – нәкъ Канун китабында язылганча укып бирде[+]. 35Ул бөтен Исраил җәмәгатенә, шул исәптән хатын-кызларга, бала-чагага, исраилиләр арасында яшәүче чит халыкларга Муса васыять итеп әйткәннәрнең берсен дә калдырмыйча сүзгә-сүз укып чыкты[+].

#### 9


Гибгонлыларның Исраилне алдавы

1Әлеге вакыйгалар турында ишетеп, Үрдүннән көнбатыштагы таулы-калкулыклы урыннарда вә Бөек Диңгез[*] яры буйлап Ливанга кадәр сузылган җирләрдә яшәүче хитти, амори, кәнгани, фәризи, хивви, явүси патшалары 2Ешуага һәм Исраил халкына каршы бергәләп көрәшергә сүз куештылар[+].

3Гибгон халкы исә, Ешуаның Әрихә һәм Гай шәһәре белән ниләр кылганын ишетеп,[+] 4хәйлә корды: алар ризык хәстәрләделәр дә, тузып беткән капчыкларын вә кырык ямаулы шәраб турсыкларын ишәкләренең сыртына салып, юлга чыктылар. 5Аларның ямау салынган аяк киемнәре теткәләнеп, өс киемнәре тузып, юлда ашарга алган икмәкләре кибеп-күгәреп беткән иде. 6Шушы кыяфәттә алар Ешуа янына, исраилиләрнең Гилгәлдәге станына килеп:

– Без бик ерак җирләрдән килдек. Безнең белән килешү төзегез, – диделәр[+].

7– Ничек итеп без сезнең белән килешү төзи алыйк?! – дип җавап бирде исраилиләр хиввиләргә. – Бәлки, сез безнең җирләрдә яшисездер.

8– Без синең колларың! – диде алар Ешуага.

Ул исә:

– Кемнәр сез һәм кайлардан килүегез? – дип сорады.

9– Синең Раббы Аллаң хакына без колларың бик ерак җирләрдән килдек, – дип җавап бирде алар. – Без Аның даны турында, Аның Мисыр җирендә һәм[+] 10Үрдүн аръягындагы амориләрнең ике патшасына – Хишбун патшасы Сихонга вә Аштаротта яшәгән Башан патшасы Огка – ниләр кылганын ишетеп беләбез[+]. 11Илебез өлкәннәре, халкыбыз, бу хакта ишетеп, безгә мондый бурыч йөкләде: «Юлда ашарга ризык алыгыз да, барып, шул халык белән очрашыгыз һәм аларга: „Без – сезнең колларыгыз, безнең белән килешү төзегез“, – дип әйтегез». 12Менә бу икмәкне сезнең янга килергә чыккан көнне өйләребездән әле җылы килеш алып киткән идек, ә хәзер ул әнә кибеп-күгәреп бетте. 13Шәраб тутырган чакта, бу турсыкларыбыз да яңа иде, инде ертылды; өс вә аяк киемнәребез дә, ераклардан килә торгач, тәмам сизерәп бетте.

14Исраилиләр аларның юл ризыкларын кабып карадылар, әмма Раббы белән киңәшеп тормадылар[+]. 15Ешуа алар белән килешү төзеде – гомерләрен сакларга вәгъдә бирде, җәмәгать башлыклары да ант итте[+].

16Килешү төзеп өч көн үтүгә исә, әлеге сәфәрчеләрнең якын күршеләр булуы ачыкланды. 17Шуннан Исраил угыллары юлга кузгалдылар һәм өченче көнне хиввиләрнең шәһәрләренә – Гибгон, Кепира, Беһерот һәм Кыръят-Ягаримгә якынлаштылар[+]. 18Әмма исраилиләр аларга һөҗүм итмәде, чөнки җәмәгать башлыклары Исраилнең Раббы Алласы белән ант иткән иде. Җәмәгать башлыкларының бу эшләренә Исраил халкы сукранырга тотынды. 19Башлыклары исә:

– Без Исраилнең Раббы Алласы белән ант иттек, шулай булгач, аларга һөҗүм итә алмыйбыз. 20Без менә нәрсә эшләрбез: Раббы каһәре төшмәсен өчен, ант-вәгъдәбезне бозмабыз, аларның җаннарын кыймабыз – 21яши бирсеннәр. Ләкин алар безнең өчен утын кисәргә һәм су ташырга тиеш булырлар, – диде.

Башлыкларның сүзләре белән бөтен җәмәгать килеште[+]. 22Ешуа, хиввиләрне чакырып:

– Ни өчен сез, күршедә генә яши торып, ерак җирләрдә яшибез, дип алдаштыгыз? – диде. 23– Шуның өчен сез каргалган халык булырсыз! Сез гомер бакый кол булып калырсыз һәм Раббым йорты өчен утын кисәрсез, су ташырсыз!

24Ешуага җавап итеп, хиввиләр болай диде:

– Без колларыңа мәгълүм булды ки, Раббы Аллаң Үзенең колы Мусага, әлеге җирләрнең бөтенесен сезгә тапшырып, халкын кылычтан уздырырга әмер биргән. Гомеребез өчен курыктык, шуңа әлеге эшне кылдык[+]. 25Хәзер язмышыбыз синең кулда: үзең ничек кирәк дип тапсаң, шуны эшлә[+].

26Ешуа хиввиләрне яклап калды, һәм исраилиләр аларның җаннарын кыймады. 27Әмма Ешуаның фәрманы буенча, хиввиләр шул көннән башлап бөтен Исраил халкы һәм Раббы сайлаган һәр урында куелган Раббы мәзбәхе өчен утын кисәргә, су ташырга тиеш булдылар; бу эшне алар әле дә башкара.

#### 10


Исраилнең амориләрне җиңүе

1Ешуаның Гайны яулап алуын, аны тәмам юк итүен (Әрихә һәм аның патшасына ниләр кылса, Гай һәм аның патшасына да Ешуа шуны ук кылды), шулай ук гибгонлыларның, исраилиләр белән килешү төзеп, алар арасында яшәп калуын белгәннән соң, Иерусалим патшасы Адони-Садыйк[+] 2бик нык куркуга калды, чөнки Гибгон бер-бер патшалыкның мәркәзе кебек үк зур, Гайдан да зуррак бер кала һәм аның халкы гайрәтле сугышчылардан санала иде[+]. 3Шуннан Иерусалим патшасы Адони-Садыйк Хебрун патшасы Гогамга, Ярмут патшасы Пирамга, Лахиш патшасы Яфиягә һәм Эглон патшасы Дебиргә:

4– Ешуа вә исраилиләр белән килешү төзегән өчен, Гибгонны тар-мар итәргә миңа ярдәмгә килегез, – дип хәбәр салды.

5Амориләрнең биш патшасы – Иерусалим, Хебрун, Ярмут, Лахиш Һәм Эглон патшалары – үзләренең гаскәрләрен берләштерделәр дә, Гибгон янына килеп урнашып, аңа һөҗүм иттеләр[+]. 6Гибгон халкы:

– Колларыңны бәладә калдырма! Тизрәк ярдәмгә кил, безне коткар! Тау якларында яшәүче амори патшаларының бөтенесе берләшеп безгә һөҗүм итте, – дип, Гилгәл станына Ешуага хәбәр юллады.

7Ешуа үзенең бөтен гаскәрен, шул исәптән иң батыр сугышчыларын ияртеп Гилгәлдән чыгып китте.

8– Курыкма син алардан, – диде Раббы Ешуага, – Мин инде аларны синең кулга тапшырдым – берсе дә сиңа каршы тора алмас[+].

9Ешуа, төнозын юлда булып, дошманнары алдында гел көтмәгәндә пәйда булды. 10Исраил гаскәрләре алдында Раббы амориләрне шомга салды, һәм исраилиләр, үзенең дошманнарын Гибгон янында тәмам тар-мар китереп, аларны Азыка һәм Маккеда шәһәрләренә җиткәнче, Бәйт-Хорун юлы буйлап кырып барды[+].

11Бәйт-Хорун тау бите буйлап Азыкага качып барган амориләр өстенә Раббы эре таш яңгыры яудырды. Күктән яуган шул ташлардан исраилиләр кылычына караганда күбрәк кеше кырылды[+]. 12Раббы исраилиләр кулына амориләрне тапшырган көнне Ешуа, Раббыга мөрәҗәгать итеп, барча исраилиләрнең күз алдында:

«И кояш, Гибгон өстендә туктап кал,
и ай, син дә Айалун үзәнендә туктап тор!» – диде.

13Халык үзенең дошманыннан үч алганчы, кояш туктап калды, ай да урыныннан кузгалмады (бу хакта Яшар[*] китабында язылган). Кояш күкнең уртасында туктап калды һәм көнозын диярлек көнбатышка таба ашыкмады[+]. 14Раббының моңа кадәр дә, аннан соң да шул рәвешле адәм гозеренә колак салганы булмады, чөнки Исраил өчен Раббы Үзе көрәште[+].

15Шуннан соң Ешуа һәм барча исраилиләр Гилгәлдәге станнарына кайттылар.


Нун углы Ешуаның биш амори патшасын үтерүе

16Амориләрнең теге биш патшасы исә качып котыла алды. Алар Маккеда янындагы бер мәгарәгә кереп яшеренделәр. 17Маккеда янындагы мәгарәдә яшеренеп яткан биш патшаның табылуын Ешуага килеп әйткәч, 18ул:

– Мәгарәнең авызын зур ташлар белән томалап куегыз да сакчылар калдырыгыз. 19Әмма үзегез анда тоткарланмагыз. Дошманнарыгызны эзәрлекли бирегез, артларына төшегез, аларга шәһәрләренә кайтып сыенырга юл куймагыз, чөнки Раббы Аллагыз аларны сезнең кулга тапшыра, – диде.

20Ешуа һәм исраилиләр дошманны тәмам тар-мар китереп, качып котыла алганнары үзләренең ныгытылган калаларына кайтып сыенды. 21Шуннан соң Исраил гаскәре исән-имин Ешуа янына Маккедадагы станына әйләнеп кайтты. Моннан ары инде һичкем Исраил угылларына каршы тел тибрәтергә җөрьәт итмәде.

22– Мәгарәнең авызын ачып, минем янга теге биш патшаны чыгарыгыз, – диде Ешуа.

23Шулай эшләделәр дә: Иерусалим, Хебрун, Ярмут, Лахиш һәм Эглон патшаларын аның янына алып чыктылар. 24Әлеге биш патшаны алып килгәч, Ешуа, барча исраилиләрне чакыртып, үзе белән яу чапкан гаскәр башлыкларына:

– Бире килегез һәм шушы патшаларның муенына басыгыз, – диде.

Алар, килеп, патшаларның муенына бастылар[+].

25– Курыкмагыз һәм рухыгыз төшмәсен, нык һәм кыю йөрәкле булыгыз! Раббы Аллагыз сез сугышасы дошманнар белән әнә шулай эш кылачак, – диде Ешуа[+].

26Аннары ул, әлеге патшаларның җаннарын кыеп, бишесен биш агачка асып куйды; кичкә кадәр алар шунда асылынып тордылар[+]. 27Кояш баеганда, Ешуаның әмере нигезендә мәетләрне агачтан төшереп, үзләре качып яткан мәгарә эченә ташладылар да мәгарәнең авызын ташлар белән томалап куйдылар; ул ташлар әле дә шунда ята[+].


Исраилиләрнең көньяктагы калаларны җимерүе

28Шул ук көнне Ешуа Маккеданы яулап алды: шәһәр халкын һәм аның патшасын кылычтан уздырып, анда булган барча җан иясен кырып бетерде. Әрихә патшасына ни кылса, Маккеда патшасына да шуны ук кылды[+].

29Маккедадан Ешуа һәм бөтен исраилиләр, Либнага юнәлеп, аңа һөҗүм иттеләр. 30Раббы Либнаны һәм аның патшасын да исраилиләр кулына тапшырып, Ешуа анда булган барча җан иясен кылычтан уздырды, бер генә терек затны да исән калдырмады. Әрихә патшасына ни кылса, Либна патшасына да шуны ук кылды.

31Либнадан Ешуа барлык исраилиләр белән Лахишка таба юнәлде һәм, аның янына килеп җитүгә чатырларын корып, шәһәргә һөҗүм итте. 32Раббы Лахиш каласын да исраилиләр кулына тапшырды: шәһәрне алар икенче көнне яулап алып, анда булган барлык җан иясен, Либнадагы сыман, кылычтан уздырдылар. 33Газер патшасы Хорам Лахишка ярдәмгә дип килгән иде дә, Ешуа, аның үзен һәм гаскәрен кылычтан уздырып, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерде.

34Лахиштан Ешуа һәм барлык исраилиләр Эглонга юл тоттылар һәм, аның янына килеп җитүгә, чатырларын корып, шәһәргә һөҗүм иттеләр. 35Шәһәрне алар шул көнне үк яулап алдылар һәм халкын кылычтан уздырдылар – анда булган барлык җан иясен, Лахиштагы кебек үк, тәмам кырып бетерделәр.

36Эглоннан Ешуа һәм барлык исраилиләр, Хебрун тарафына юл алып, аңа каршы сугыш башладылар. 37Исраилиләр шәһәрне яулап алдылар һәм аның халкын да, патшасын да, әйләнә-тирәдәге шәһәрләрдә яшәүчеләрнең дә һәммәсен кылычтан уздырдылар – Эглондагы сыман, соңгы кешесенә кадәр барлык җан иясен кырып бетерделәр.

38Аннары Ешуа һәм барлык исраилиләр Дебиргә таба борылдылар һәм аңа каршы сугыш башладылар[+]. 39Шәһәрне яулап алып, аның патшасын да, әйләнә-тирәдәге шәһәрләрдә яшәүчеләрне дә кылычтан уздырдылар – һәммәсен кырып бетереп, бер генә җан иясен дә исән калдырмадылар. Хебрунга, Либнага һәм аларның патшаларына ниләр кылса, Дебир һәм аның патшасына да Ешуа шуны ук кылды.

40Шулай итеп, Ешуа әлеге җирләрне – таулы-калкулыклы урыннарны, Нәгеб чүлен, тау итәге Шефеланы[†] вә тау битләрен яулап алды һәм, аларның патшаларын тар-мар китереп, анда яшәүчеләрнең һәммәсен, Исраилнең Раббы Алласы кушканча, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерде[+]. 41Кадыш-Барниадан алып, Газага кадәр булган җирләрне һәм Гибгонга җиткәнче бөтен Гошен төбәген Ешуа үзенә буйсындырды. 42Әлеге патшаларның һәммәсен һәм аларның җирләрен Ешуа шул бер үк сугыш сәфәрендә яулап алды, чөнки исраилиләр ягында Исраилнең Раббы Алласы Үзе көрәште.

43Шуннан соң Ешуа һәм барлык исраилиләр үзләренең Гилгәлдәге станнарына әйләнеп кайттылар.

#### 11


Исраилиләрнең төньяк гаскәрне җиңүе

1Хатсор патшасы Явин, шушы хәлләрне ишетеп, Мадон патшасы Йовавка, Шимрон һәм Ахшаф патшаларына, 2төньяктагы таулы төбәкләрнең, Киннерет күленнән[*] көньяктагы Үрдүн үзәненең, көнбатыштагы тау итәкләренең һәм Дор калкулыгының патшаларына, 3көнчыгыш вә көнбатыштагы кәнганиләргә, амориләргә, хиттиләргә, таулы җирләрдәге явүсиләргә, фәризиләргә һәм Миспа төбәгендәге Хәрмун тау тирәсендә көн күрүче хиввиләргә үзенең чапкыннарын юллады. 4Алар диңгез буендагы ком бөртегедәй исәпсез-сансыз гаскәриләре, бихисап күп атлары һәм сугыш арбалары белән яуга кузгалдылар[+]. 5Әлеге патшалар үзләренең көчләрен берләштерделәр һәм, Исраил белән алышырга ниятләп, Мером суы буена килеп тукталдылар[+]. 6Ләкин Раббы Ешуага:

– Курыкма алардан: иртәгә шушы вакытта алар бөтенесе Исраил угыллары каршында үле килеш ятар; син атларының сеңер-тамырларын кисәрсең, ә арбаларын утка салырсың, – диде[+].

7Ешуа, үзенең бөтен гаскәре белән гел көтмәгәндә Мером суы буенда дошманнары каршысына килеп чыгып, аларга һөҗүм итте, 8һәм Раббы аларны исраилиләр кулына тапшырды. Исраил угыллары, дошманны бөек Сидунга, Мисрефот-Маимгә һәм көнчыгышта Миспа үзәненә җиткәнче эзәрлекләп барып, аларны тар-мар иттеләр, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерделәр. 9Ешуа алар белән Раббы кушканча эш кылды: атларының сеңер-тамырларын кисте, сугыш арбаларын яндырды.

10Кайтыр юлга борылгач, Ешуа якын-тирәдәге патшалыклар арасында иң кодрәтле саналган Хатсор шәһәрен яулап алды, патшасының җанын кыйды. 11Биредә яшәүчеләрнең барысын кылычтан уздырып, бер җан иясен дә калдырмыйча кырып бетергәннән соң, Ешуа Хатсорга ут салды.

12Әлеге патшаларның шәһәрләрен яулап алып, Ешуа аларның үзләрен кылычтан уздырды – Раббы колы Муса кушканча, аларны тулысынча кырып бетерде[+]. 13Ешуа ут салган Хатсор каласын санамаганда, калку урында төзелгән шәһәрләрнең берсен дә исраилиләр яндырмады. 14Әлеге шәһәрләрдә кулга төшергән мал-мөлкәтне һәм терлекне исраилиләр үзләренә алдылар, анда яшәүчеләрне исә соңгы кешесенә кадәр юк иттеләр. 15Раббы Үзенең колы Мусага ничек кушкан булса, үз нәүбәтендә Муса да Ешуага ничек өйрәтеп калдырса, Ешуа шуларны гамәлгә ашырды: Раббы Мусага кушканның берсен дә үтәмичә калдырмады[+].


Ешуа яулап алган җирләр

16Шул рәвешле, Ешуа әлеге бөтен җирне – таулы-калкулыклы урыннарны, Нәгеб чүлен, тулысынча Гошен төбәген, тау итәге Шефеланы, Үрдүн үзәнен, Исраил тауларын һәм аларның итәкләрен, 17Сәгыйрь төбәге янындагы Халак тавыннан башлап, Ливан үзәнендәге Хәрмун тау итәгендә урнашкан Багал-Гәдкә кадәр бар җирне яулап алды. Ул, әлеге җирләрнең патшаларын әсир итеп, аларның җаннарын кыйды. 18Әлеге патшалар белән сугыш озак барды. 19Гибгонда яшәүче хиввиләрдән башка бер генә шәһәр дә Исраил угыллары белән килешү төземәде, исраилиләр һәр каланы сугышып алдылар[+]. 20Раббы Мусага кушканча, исраилиләр белән көрәштә әлеге халыклар аяусыз рәвештә тәмам кырылып бетсеннәр өчен, бу халыкларны исраилиләргә каршы сугышырга Раббы Үзе котыртты[+].

21Шул чорда Ешуа, сугыш сәфәренә чыгып, таулы-калкулыклы төбәкләрдә – Хебрунда, Дебирдә, Анавта, шулай ук Яһүдә һәм Исраилнең барлык таулы җирләрендә көн күрүче анакыймнарны тар-мар итте; Ешуа аларны шәһәрләре белән бергә тәмам юкка чыгарды[+]. 22Исраилиләр яшәгән җирләрдә анакыймнар тулысынча кырылып беттеләр, алар бары тик Газада, Гәттә һәм Ашдодта гына калдылар[+].

23Шулай итеп, Раббы Мусага әйткәнчә, Ешуа әлеге җирләрнең бөтенесен яулап алып, Исраилнең барлык тармакларына биләмәгә бүлеп бирде. Җир, ниһаять, сугышлардан тынып калды[+].

#### 12


Муса пәйгамбәрдән җиңелгән патшалар

1Исраилиләр Үрдүннән көнчыгыштагы җирләрнең патшаларын, ягъни Арнон үзәненнән Хәрмун-тауга кадәр (Үрдүн үзәненең көнчыгыш өлешен кертеп) булган җирләрнең патшаларын тар-мар иттеләр һәм шул җирләрне үзләренә тартып алдылар. Әлеге патшалар түбәндәгеләр. 2Беренчесе – Хишбун каласында яшәгән амори патшасы Сихон. Аның патшалыгы Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан башланып, Арнон үзәненең урта бер җиреннән Яббок елгасына (әлеге елга аммониләр белән ике арада чик сызыгы булып тора) кадәр сузылган иде, бу – Гилыгад төбәгенең көньяк тарафтагы өлешен тәшкил итә иде[+]. 3Сихон шулай ук Араба үзәненең көнчыгыш өлеше – Киннерет күленнән Тозлы диңгезгә, көнчыгышка таба Бәйт-Ешимот шәһәренә һәм көньякта Фесгә-тау битләвенә кадәр сузылган җирләр белән идарә итә иде. 4Икенчесе – Башан патшасы Ог. Ул – соңгы рефаимнәрнең берсе, аның башкалалары Аштарот белән Эдрегый иде[+]. 5Аның патшалыгына Хәрмун тау, Салха каласы, гәшүриләр вә мәгакәһиләр чигенә кадәр бөтен Башан өлкәсе һәм Хишбун патшасы Сихон биләмәсенә кадәр сузылган җирләр керә иде. 6Раббы колы Муса һәм исраилиләр әлеге патшаларны тар-мар иттеләр. Муса аларның җирләрен Рубин, Гәд һәм Менашше ыругының бер яртысына биләмәгә бирде[+].


Нун углы Ешуадан җиңелгән патшалар

7-8Ешуа һәм исраилиләр Үрдүннән көнчыгыштагы патшаларны – Ливан үзәнендәге Багал-Гәд шәһәреннән башлап, Сәгыйрь төбәге янындагы Халак тавына кадәр сузылган җирләрнең патшаларын тар-мар китерделәр. (Ешуа хитти, амори, кәнгани, фәризи, хивви һәм явүсиләр яшәгән таулы-калкулыклы урыннарны, тау итәге Шефеланы, көнбатыштагы тау итәкләрен, сахраны һәм Нәгеб чүлен Исраил ыругларына биләмәгә бүлеп бирде.) Әлеге патшалар шушылардыр: 9Әрихә патшасы, Бәйт-Эл янындагы Гай патшасы, 10Иерусалим патшасы, Хебрун патшасы, 11Ярмут патшасы, Лахиш патшасы, 12Эглон патшасы, Газер патшасы, 13Дебир патшасы, Гедер патшасы, 14Хорма патшасы, Арад патшасы, 15Либна патшасы, Адуллам патшасы, 16Маккеда патшасы, Бәйт-Эл патшасы, 17Таппуах патшасы, Хепер патшасы, 18Афык патшасы, Шарон патшасы, 19Мадон патшасы, Хатсор патшасы, 20Шимрон-Мерон патшасы, Ахшаф патшасы, 21Таганах патшасы, Мегиддо патшасы, 22Кыдыш патшасы, Кәрмил тавы янындагы Йокнегам патшасы, 23Нафат-Дордагы[*] Дор патшасы, Гәлиләядәге[*] Гоим патшасы, 24Тирса патшасы. Барлыгы утыз бер патша.

#### 13


Исраилиләр яулыйсы җирләр

1Ешуа олыгаеп өлкән яшькә җиткәч, Раббы аңа:

– Син инде бик картайдың, ә үзләштерәсе җирләр күп әле; 2болар – пелештиләр яшәгән барлык төбәкләр һәм гәшүриләрнең бөтен иле; 3(Мисыр чигендәге Шихор елгасыннан алып, төньяк тарафта Экрон чигенә кадәр булган җирләр кәнганиләрнеке саналып, анда пелештиләрнең биш хакиме Газа, Ашдод, Ашкылун, Гәт, Экрон шәһәрләре белән идарә итә); шулай ук аввимнәр яшәгән көньяк төбәкләр;[+] 4Сидун халкының Ара шәһәреннән алып, Афык каласына һәм амориләр чигенә кадәр бөтен кәнганиләр җире, 5гиблиләр яшәгән төбәкләр, көнчыгышта Хәрмун тау итәгендәге Багал-Гәд шәһәреннән Лебо-Хаматка кадәр бөтен Ливан[+]. 6Ливаннан алып, Мисрефот-Маим шәһәренә кадәр бөтен тау халкын, ягъни сидунлыларның бөтенесен, Мин Исраил угылларының күз алдыннан Үзем куып җибәрәм; ә син, Мин кушканча, шушы җирләрне исраилиләргә биләмәгә бир; 7бөтен илне тугыз ыругка һәм Менашше ыругының икенче яртысына бүлеп бир.


Үрдүннән көнбатыштагы җирләрне бүлгәләү

8Рубин һәм Гәд ыругы белән Менашше ыругының бер яртысы Үрдүннән көнчыгышта үзләренә тигән өлешне Мусадан алдылар инде. Раббы колы Муса аларга[+] 9Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан, үзәнлек уртасындагы шәһәрне кертеп, Дибон шәһәренә кадәр бөтен Мәдебә тигезлеген,[+] 10Хишбун каласында патшалык иткән амориләр патшасы Сихонның аммониләр чигенә кадәр бөтен шәһәрләрен, 11Гилыгад төбәген, гәшүриләр һәм мәгакәһиләрнең җирләрен, бөтен Хәрмун-тауны, Салха каласына кадәр бөтен Башан төбәген – 12Аштарот вә Эдрегый калаларында патшалык итүче һәм соңгы рефаимнәрнең берсе булган Башан патшасы Огның бөтен биләмәләрен бирде. Муса, әлеге рефаимнәрне тар-мар китереп, җирләрен тартып алган була[+]. 13Әмма гәшүри һәм мәгакәһиләрне исраилиләр үз арасыннан кумадылар, һәм алар бүген дә исраилиләр арасында яши бирәләр[+].


Левиләр җире

14Муса бары тик Леви ыругына гына өлеш чыгармады; Раббы Мусага әйткәнчә, левиләрнең өлеше – Исраилнең Раббы Алласына китерелгән, утта яндырылган корбаннардыр[+].


Рубиннар өлешенә чыккан җирләр

15Рубин ыругындагы кабиләләргә Муса бүлеп биргән җирләр: 16Арнон үзәне читендәге Арогыр каласыннан, үзәнлек уртасындагы шәһәрне дә кертеп, Медеба шәһәренәчә сузылган тигезлек, 17Хишбун һәм аның янәшәсендә тигезлектә урнашкан шәһәрләр – Дибон, Бамот-Багал, Бәйт-Багал-Мегон, 18Яһас, Кедемот, Мепагат, 19Кыръятаим, Сибма, үзән уртасындагы тауда урнашкан Серет-Шахар, 20Бәйт-Пигур, Бәйт-Ешимот, шулай ук Фесгә-тау битләре, 21ягъни тигезлектәге бөтен шәһәр-калалар һәм Хишбунда патшалык иткән амориләр патшасы Сихонның бөтен җирләре. Шушы Сихонны һәм аның кул астында шул илдә яшәүче Мидьян җитәкчеләре Эви, Рәкым, Сур, Хур һәм Ребаны Муса сугышта җиңеп чыккан була[+]. 22Сугыш барышында исраилиләр башкалар белән беррәттән күрәзәче Бәгур углы Билгамны кылычтан уздыралар[+]. 23Рубин ыругы биләмәсенең чиге Үрдүн елгасы буйлап үтә. Рубин ыругындагы кабиләләргә бүлеп бирелгән шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар әнә шулардыр.


Гәдләр өлешенә чыккан җирләр

24Гәд ыругындагы кабиләләргә, ягьни Гәд нәселенә Муса бүлеп биргән җирләр: 25Ягызер каласы, Гилыгад өлкәсендәге бөтен авыл-шәһәрләр һәм Рабаһ каласы янындагы Арогыр шәһәренә кадәр сузылган аммониләр биләмәсенең яртысы; 26Хишбун каласыннан алып, Рамат-Миспа белән Бетоним шәһәрләренә һәм Маханаим каласыннан Дебиргә кадәр сузылган җирләр; 27үзәндә – Бәйт-Һарам, Бәйт-Нимру, Суккөт һәм Сапон шәһәрләре (ягъни Хишбун патшасы Сихон биләмәсенең калган өлеше – Гәлиләя[†] күленә җиткәнче Үрдүннән көнчыгыштагы җирләр). 28Гәд ыругындагы кабиләләргә бүлеп бирелгән шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар әнә шулардыр.


Менашше ыругының бер яртысына Үрдүннән көнчыгышта бирелгән җирләр

29Менашше ыругындагы кабиләләрнең бер яртысына, ягьни Менашше нәселенең бер яртысына Муса бүлеп биргән җирләр: 30Маханаимнән башлап, Башан патшасы Огның бөтен патшалыгы – Башан җирендә Яһир басып алган алтмыш шәһәр,[+] 31Гилыгад өлкәсенең яртысы һәм Башан патшасы Ог идарә иткән калалар Аштарот вә Эдрегый. Менашше углы Макир нәселенең бер яртысына бүлеп бирелгән җирләр шулардыр[+].

32Үрдүннең аръягында, Әрихә шәһәреннән көнчыгышта урнашкан Мәаб[†] тигезлегендә булган чакта, Муса җирләрне әнә шул рәвешле бүлеп бирде. 33Әмма Леви ыругына Муса өлеш чыгармады; аларның өлеше – Исраилнең Раббы Алласы Үзедер, чөнки Муса шулай әйтеп калдырган була[+].

#### 14


Үрдүннән көнбатыштагы җирләрне бүлгәләү

1Рухани Элгазар, Нун углы Ешуа һәм Исраил ыругларындагы нәсел башлыклары кәнганиләр илендә исраилиләргә биләмәгә менә нинди җирләр бүлеп бирде[+]. 2Муса аша Раббы әмер иткәнчә, әлеге җирләрне алар жирәбә буенча тугыз ыругка һәм Менашше ыругының икенче яртысына бүлделәр[+]. 3-4Чөнки калган ике ыругка һәм Менашше ыругының бер яртысына Муса биләмә җирләрен Үрдүн аръягыннан биргән иде инде. Йосыф угыллары ике тармакка – Менашше һәм Эфраим тармагына бүленгән иде. Әмма башкалар белән беррәттән левиләргә, биләмәгә җирләр бүленмичә, төпләнеп яшәр өчен шәһәрләр һәм мал-туарларын йөртер өчен шул шәһәрләр тирәсендәге көтүлекләр генә бирелде[+][+]. 5Исраилиләр биләмә җирләрен Раббы Мусага әмер иткәнчә бүлделәр.


Хебрун шәһәре – Кәлебнеке

6Яһүдә ыругыннан бер төркем кеше Гилгәлгә Ешуа янына килде, һәм кыназлы Ифуннинең углы Кәлеб:

– Кадыш-Барниа шәһәрендә Аллаһы колы Мусага Раббының минем вә синең хакта ниләр әйткәнен син яхшы беләсең, – диде. –[+] 7Шушы җирләрне карап-күзәтеп кайтыр өчен, Раббы колы Муса мине Кадыш-Барниадан озатып җибәргәндә, миңа кырык яшь иде. Әйләнеп кайткач, мин аңа чын дөресен сөйләп бирдем. 8Минем белән барган сәфәрдәшләрем исә үзләренең сүзләре белән халыкны куркуга салдылар, ә мин Раббы Аллама тугры калдым[+]. 9Шул көнне Муса миңа антлы вәгъдәсен биреп: «Аягың баскан җирләрнең һәммәсе мәңгегә синең һәм нәсел варисларыңның биләмәсе булыр, чөнки син Раббы Аллама тугры калдың», – диде[+]. 10Шулай итеп, Раббы, вәгъдә иткәнчә, бүгенге көнгә кадәр гомеремне саклады; Раббы бу сүзләрне Мусага әйткән вакытта, исраилиләр әле чүлдә каңгырып йөри иде, һәм шул көннән соң менә кырык биш ел гомер узды. Хәзер миңа сиксән биш яшь. 11Муса юлга озаткан көндәгедәй, минем бүген дә яу кырында алышырга да, башка эшкә дә әүвәлгечә көчем җитәрлек. 12Шулай булгач, теге вакытта Раббы әйткән таулы җирләрне миңа бир; анда анакыймнар[*] яшәвен һәм аларның шәһәрләре зур вә ныгытылган булуын ул көнне син үзең ишетеп тордың. Бәлки, Раббы мине мәрхәмәтеннән аермас, һәм мин, Раббы әйткәнчә, әлеге җирләрне яулап алырмын[+].

13Ифунни углы Кәлебкә үзенең фатихасын күндереп, Ешуа аңа Хебрунны биләмә итеп бирде. 14Исраилнең Раббы Алласына ихлас күңелдән тугрылык саклаган өчен, Хебрун бүгенге көндә дә кыназлы Ифунни углы Кәлебнең биләмәсе булып кала. 15Әүвәле Хебрун каласы Кыръят-Арба дип аталган (Арба – анакыймнарның иң мәшһүр кешесе иде).

Шул рәвешле, сугышлар бетеп, җирдә тынычлык урнашты[+].

#### 15


Яһүдә ыругы җирләре

1Яһүдә нәселенә, аның барлык кабиләләренә жирәбә буенча чыккан җирләр көньяк тарафта Эдом[†] төбәге чигенә, Сыйн чүленә кадәр сузыла.

2-3Яһүдә биләмәсенең көньяк чиге, Тозлы диңгезнең көньяк очындагы култыктан башланып, Акраббим үткеленең көньягыннан уза да Сыйн чүленә таба дәвам итә һәм Кадыш-Барниа шәһәренең көньягына күтәрелә. Аннары ул, Хесрон яныннан үтеп, Аддарга җитә дә Карка шәһәренә таба борыла. 4Шуннан, Асмон яныннан узып, Мисыр чигендәге елга яры буйлап бара да диңгез буена җитеп тәмамлана. Аларның көньяк чикләре шушыдыр[+].

5Көнчыгыш тарафтагы чик – Үрдүн тамагына кадәр Тозлы диңгез.

Төньяк чик исә, Үрдүн елгасы коя торган диңгез култыгыннан башланып, 6Бәйт-Хөглә шәһәренә таба күтәрелә дә Бәйт-Арабадан төньяктарак уза, аннары Рубин углы Бохан кыясына таба югары менә[+]. 7Шуннан ул Ахор үзәнлегеннән Дебиргә таба күтәрелә дә төньяк тарафка – тарлавыктан көньяктарак булган Адуммим үткеле каршындагы Гилгәл шәһәренә борыла һәм, Эн-Шемеш суы янына җитеп, Эн-Рогел чишмәсе буенда тәмамлана. 8Шуннан Бен-Хинном үзәне буйлап югары менә дә, Явүснең (ягъни Иерусалимнең) көньягыннан үтеп, Хинном үзәненең көнбатышында, Рефаим үзәненең төньяк очында булган тау башына күтәрелә. 9Тау башыннан чик сызыгы Нептоах суларына таба борыла да, Эфрон тавындагы шәһәрләргә җитеп, Багал (ягъни Кыръят-Ягарим) каласы ягына китә. 10Багалдан соң ул көнбатыш тарафына, Сәгыйрь тавына таба борыла да, Ягарим (ягъни Кесалон) тавының төньяк битләвеннән узып, Бәйт-Шемеш шәһәренә төшә, Тимна шәһәре яныннан уза; 11Экрон шәһәре урнашкан тауның төньяк битләве буйлап баргач, Шиккерон каласына таба борыла һәм, Багал тавын үтеп, Явнеил каласына җитә дә диңгез буенда тәмамлана.

12Көнбатыш тарафтагы чик исә Бөек диңгез яры буйлап уза. Яһүдә ыругындагы нәселләргә бүлеп бирелгән биләмә җирләре менә шулардыр.


Кәлебнең үз өлешенә чыккан җирләрне яулап алуы

13Ешуа, Раббы кушканча, Ифунни углы Кәлебкә Яһүдә угыллары биләмәсеннән өлеш чыгарды; бу өлеш – Анак атасы Арбаның Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) шәһәре иде[+]. 14Кәлеб әлеге шәһәрдән Анакның өч нәсел варисын – Шешай, Ахиман һәм Талмайны куып чыгарды[+]. 15Аннары ул әүвәле Кыръят-Сәфәр дип аталган Дебиргә каршы яуга кузгалды[+].

16– Кыръят-Сәфәргә һөҗүм итеп, аны яулап алучыга кызым Аксуны хатынлыкка бирәм, – дип белдерде Кәлеб[+].

17Шәһәрне Кәлебнең ир туганы Кыназ углы Отниел яулап алды, һәм Кәлеб үзенең кызы Аксуны аңа хатынлыкка бирде. 18Отниел янына күчеп килгәч, Аксу, иреннән рөхсәт алып, атасы Кәлебтән җир кишәрлеге сорарга булды.

Аксу үзенең атланып килгән ишәгеннән төшкәч, Кәлеб аңардан:

– Нәрсә телисең? – дип сорады.

19– Фатихаңны күндер миңа, – диде Аксу. – Син миңа Нәгеб чүленнән җир бирдең, инде чишмәләр дә бирсәң иде.

Шуннан Кәлеб аңа шул җирдәге югары һәм түбән чишмәләрне бирде[+].


Яһүдә ыругына тигән шәһәрләр

20Яһүдә ыругындагы нәселләрнең биләмә җирләре түбәндәгечә. 21Эдом белән чиктәш Нәгебтә, көньякта, Яһүдә ыругына тигән шәһәрләр шушы булды: Кабсеил, Эдер, Ягур, 22Кина, Димона, Адада, 23Кыдыш, Хатсор, Итнан, 24Зиф, Телем, Беалот, 25Хатсор-Хадатта, Кыръют-Хесрон (ягъни Хатсор), 26Амам, Шема, Молада, 27Хатсар-Гадда, Хешмон, Бәйт-Пелет, 28Хатсар-Шуал, Беер-Шеба, Бизиотия, 29Багал, Иим, Эсем, 30Элтолад, Кесил, Хорма, 31Сыйкләг, Мадманна, Сансанна, 32Лебаот, Шилхим, Аин һәм Риммун – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы егерме тугыз шәһәр.

33Көнбатыш тарафтагы тау буйларында: Эштаол, Сорга, Ашна, 34Зануах, Эн-Ганним, Таппуах, Энам, 35Иармут, Адуллам, Сохо, Азыка, 36Шагараим, Адитаим, Гедера, ягъни Гедеротаим – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ундүрт шәһәр. 37Сенан, Хадаша, Мигдал-Гәд, 38Дилеан, Миспа, Йоктеил, 39Лахиш, Боскат, Эглон, 40Каббон, Лахмас, Китлиш, 41Гедерот, Бәйт-Дагон, Нагама һәм Маккеда – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы уналты шәһәр. 42Либна, Этер, Ашан, 43Ифтах, Ашна, Несиб, 44Кыгыйлә, Акзиб һәм Мареша – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы тугыз шәһәр. 45Әйләнә-тирәсендәге авыллар белән Экрон; 46Экроннан көнбатыштагы, Ашдод янындагы шәһәрләр һәм алар тирәсендәге авыллар; 47тирә-ягындагы авыллар белән бергә Ашдод һәм Газа, шулай ук Мисыр чигендәге елгага җиткәнче һәм Бөек диңгез буендагы барлык шәһәрләр.

48Таулы-калкулыклы җирләрдә: Шамир, Яттир, Сохо, 49Данна, Кыръят-Санна (ягъни Дебир), 50Анаб, Эштемога, Аним, 51Гошен, Холон һәм Гило – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы унбер шәһәр; 52Араб, Думаһ, Эшан, 53Яним, Бәйт-Таппуах, Афека, 54Хумта, Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) һәм Сиор – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы тугыз шәһәр; 55Магон, Кәрмил, Зиф, Ютта, 56Изрегыл, Йокдегам, Зануах, 57Каин, Гибга һәм Тимна – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ун шәһәр; 58Халхул, Бәйт-Сур, Гедор, 59Магарат, Бәйт-Анот һәм Элтекон – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы алты шәһәр; 60Кыръят-Багал (ягъни Кыръят-Ягарим) һәм Рабаһ – тирә-яктагы авыллар белән ике шәһәр.

61Сахрада: Бәйт-Араба, Миддин, Секаха, 62Нибшан, Ир-Мелах[*] һәм Эн-Геди – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы алты шәһәр.

63Әмма Яһүдә угыллары явүсиләрне Иерусалимнән куып чыгара алмадылар. Явүсиләр бүгенге көндә дә Яһүдә халкы белән бергә шунда яши бирәләр[+].

#### 16


Менашше һәм Эфраим ыругларына тигән җирләр

1Йосыф угылларына жирәбәгә чыккан җирнең чиге, Үрдүн буеннан – Әрихә шәһәре турысындагы Әрихә чишмәсеннән көнчыгыштарак башланып, чүл аша тау якларына, Бәйт-Эл шәһәренә кадәр сузыла; 2аннары Лузга һәм әркиләр яшәгән Атарот шәһәренә таба юнәлә;[+] 3шуннан соң яплитиләр җиренә таба көнбатышка, Түбән Бәйт-Хорун төбәгенә һәм Газер шәһәренә төшеп, диңгез буенда тәмамлана.

4Йосыф токымыннан булган Менашше һәм Эфраимнең нәсел варислары әнә шул җирләрне биләмәгә алды.


Эфраим токымына тигән җирләр

5Эфраим нәселенә, аның ыругындагы кабиләләргә бирелгән җирләр шушыдыр: чик сызыгы көнчыгышта Атарот-Аддар шәһәреннән башлана һәм, Югары Бәйт-Хорунга җитеп, 6диңгезгә таба китә. Төньяктагы Микметат шәһәреннән соң ул кояш чыгышына, Таанат-Шилоһка таба борыла да Яноахка таба дәвам итә; 7Яноахтан соң Атарот һәм Нагарага таба төшә, аннары Әрихә янына – Үрдүнгә килеп җитә. 8Таппуах шәһәреннән соң чик сызыгы көнбатышка таба Кане үзәне буйлап бара да диңгезгә җитеп туктый.

Эфраим ыругы нәселләренең биләмә җирләре әнә шулардыр. 9Менашше ыругының биләмә җирләреннән Эфраим угылларына әйләнә-тирәдәге авыллар белән бергә шәһәрләр дә бүлеп бирелде. 10Әмма эфраимнәр Газерда яшәүче кәнганиләрне куып чыгара алмадылар, һәм кәнганиләр әле дә, мәҗбүри хезмәт башкарып, эфраимнәр арасында яши бирәләр[+].

#### 17


Үрдүннән көнбатышта Менашше ыругының икенче яртысына тигән җирләр

1Йосыфның беренче углы Менашшеның ыругына да жирәбә буенча җир бүленде. Менашшеның беренче углы Макирнең нәсел варисларына Гилыгад белән Башан җирләре чыкты. Макир – Гилыгадның атасы һәм батыр сугышчы иде[+]. 2Менашше ыругындагы башка нәселләргә – Абигызер, Хилык, Асриел, Шәкем, Хепер һәм Шемидә угылларына да – биләмә җирләре бүлеп бирелде. Болар – Йосыф углы Менашшеның нәсел варислары, ир-ат затыннан булган нәсел башлыкларыдыр[+].

3Менашше оныгы Гилыгад тудырган Хепер углы Селупхадның ир балалары булмыйча, Махла, Ноа, Хөглә, Милкә һәм Тирсах исемле кызлары гына бар иде[+]. 4Рухани Элгазар белән Нун углы Ешуа һәм башлыклар янына килеп, әлеге кызлар:

– Раббы Мусага ыругыбызның башка ир-атлары белән беррәттән безгә дә мирас җирләре бүлеп бирергә боерды, – диделәр. Шулай итеп, Раббы кушуы буенча, Ешуа аларга аталарының ир туганнары белән беррәттән биләмәгә җир бүлеп бирде.

5Үрдүн аръягындагы Гилыгад белән Башаннан тыш, Менашше ыругына тагын ун төбәк бүлеп бирелде, 6чөнки Менашше ыругындагы әлеге хатын-кызлар ыругдаш ир-егетләр белән беррәттән биләмә җирләренә ия булдылар. Менашше ыругының башка нәселләре Гилыгадта җир алганнар иде инде.

7Менашше угылларының биләмәсе Ашер ыругы җирләреннән Шәкем каласы янындагы Микметат шәһәренә кадәр сузыла. Шуннан чик сызыгы көньякка, Эн-Таппуахка таба борыла. 8(Әлеге Таппуах төбәге Менашше угыллары биләмәсе санала, Менашшелар җиренең чигендә урнашкан Таппуах шәһәре исә – Эфраим угылларыныкы.) 9Аннары ул көньякка, Кана елгасына таба дәвам итә. Елгадан көньяк тарафтагы шәһәрләр Эфраим ыругыныкы саналса да, әлеге шәһәрләр урнашкан җирләр Менашше ыругыныкы иде. Шуннан чик сызыгы, елгадан төньякта үтеп, диңгез ярына җитеп тәмамлана. 10Елга үзәненең көньягындагы җирләр – эфраимнәрнеке, төньягында – менашшеларныкы. Менашшелар биләмәсе диңгезгә кадәр сузыла. Аларның җирләре төньякта – Ашер, кояш чыгышында исә Исәсхәр биләмәсе белән чиктәш. 11Исәсхәр һәм Ашер җирләрендәге Бәйт-Шеан, Иблегам, Дор, Эн-Дор, Таганах вә Мегиддо калалары, аларның тирә-ягындагы авыллар, шундагы өч калкулык Менашше ыругы биләмәсе булды. 12Әмма Менашше угыллары әлеге шәһәрләрне яулап алалмады, һәм кәнганиләр шунда, үз җирләрендә яшәп калды[+]. 13Күпмедер вакытлар үтеп, көч-куәт җыйганнан соң, исраилиләр аларны мәҗбүр эшчеләр итте, ләкин җирләшкән урыннарыннан тулысынча куып чыгара алмады.


Эфраим һәм Менашше ыругларының канәгатьсезлек күрсәтүе

14Бервакыт Йосыф угыллары Ешуага:

– Ни өчен син безгә биләмәгә бер генә өлеш җир, бер генә төбәк бирдең? Без бит Раббы фатихасы белән ишәйгән күп санлы ыруг, – диде[+].

15– Әгәр сезнең ыруг шулай күп санлы һәм сезгә Эфраим тауларында кысан икән, – дип җавап бирде аларга Ешуа, – фәризиләр, рефаимнәр илендәге урманны төпләп, үзегезгә җир булдырыгыз.

16Йосыф угыллары аңа:

– Таулы урыннардагы җирләр безгә җитәрлек түгел, ә үзәнлектә – Бәйт-Шеанда һәм аның тирә-ягындагы авылларда, шулай ук Изрегыл үзәнендә яшәүче кәнганиләрдә тимер сугыш арбалары бар бит! – диде[+].

17Әмма Йосыф токымына – Эфраим һәм Менашше ыругларына – Ешуа болай дип җавап кайтарды:

– Сез, дөрестән дә, күп санлы, көчле кавем, һәм сезнең биләмә җирләрегез бер генә өлеш булмаска тиеш; 18әлеге урманлы-таулы җирләр сезнеке булыр, сез ул урманны төпләрсез, һәм шул җирләр буеннан-буена сезнекенә әйләнер. Әйе, кәнганиләр көчле, аларның тимер сугыш арбалары бар, тик шулай да сез аларны җирләшкән урыннарыннан куып җибәрерсез!

#### 18


Башка ыругларга бүленәсе җирләр

1Үзләренә дигән җирләрне тулысынча яулап алганнан соң, бөтен Исраил халкы, Шилоһ шәһәрендә җыйналып, Очрашу чатырын[†] корды[+].

2Исраил ыругының җидесе әле һаман биләмәсез кала бирә иде.

3– Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы сезгә тәгаенләгән җирләрне яулап алмыйча, тагын күпме көтәргә җыенасыз? – диде Ешуа исраилиләргә. – 4Һәр ыругтан өч кеше сайлап алыгыз, мин аларны бу илне карап-тикшереп кайтырга җибәрәм – җирләрне ни рәвешле бүләргә кирәклеген тасвирлап бирсеннәр. 5Көньякта урнашкан Яһүдә биләмәсеннән һәм төньяктагы Йосыф биләмәсеннән тыш, шушы бөтен җирләрне алар җиде өлешкә бүләргә тиеш. 6Калган җирләрне җиде өлешкә бүлеп тасвирлап биргәннән соң, Раббы Аллабыз алдында мин сезгә шобага салырмын. 7Әмма левиләр сезнең җирләрдән биләмә алмас, чөнки аларның өлеше – Раббыга рухани булып хезмәт итүдер. Гәд, Рубин ыруглары һәм Менашше ыругының бер яртысы Үрдүннән көнчыгышта Раббы колы Муса бүлеп биргән җирләрне алды инде[+].

8Җирне карап-тикшереп кайтырга тиешле кешеләр юлга кузгалгач, Ешуа аларга:

– Барыгыз, җирне әйләнеп чыгып, миңа сурәтләп бирегез, һәм мин сезгә шушында, Шилоһта, Раббы каршында шобага салырмын, – диде.

9Алар илне әйләнеп чыктылар һәм, барча шәһәр-авылларны кәгазьгә төшереп җиде өлешкә бүлгәннән соң, Ешуа янына Шилоһка әйләнеп кайттылар. 10Ешуа, Раббы каршында Шилоһта жирәбә салып, Исраил ыругларына биләмәләр бүлеп бирде.


Беньямин ыругы җирләре

11Беренче жирәбә Беньямин ыругындагы нәселләргә чыкты. Аларга тәгаенләнгән җир, Яһүдә һәм Йосыф угылларының биләмәсе белән чиктәш булып, 12төньяк тарафта Үрдүн буеннан башлана. Чик сызыгы Әрихә шәһәрен төньяктан урап уза да, кояш батышына борылып, тауларга күтәрелә һәм Бәйт-Авен сахрасына юл ала. 13Шуннан соң ул Луз (ягъни Бәйт-Эл) каласына юнәлә һәм, аны көньягыннан әйләнеп узып, Атарот-Аддар шәһәренә һәм Түбән Бәйт-Хорун шәһәреннән көньяктарак урнашкан тауга таба бара. 14Шунда җиткәч, чик сызыгы, биләмәнең көнбатыш читен билгеләп, көньякка борыла: Бәйт-Хоруннан көньякта урнашкан таудан соң ул яһүдиләр шәһәре Кыръят-Багалда (ягъни Кыръят-Ягаримдә) тәмамлана; бу – көнбатыштагы чикләр. 15Көньяк тарафтагы чик, Кыръят-Ягаримнән башланып, кояш баешына таба юл ала һәм, Нептоах суларына җиткәч, 16Бән-Хинном үзәне каршында, рефаимнәр үзәненнән төньяктарак урнашкан тауның итәгенә төшә һәм, Хинном үзәне буйлап юлын түбән дәвам итеп, Явүс шәһәренең көньягына килеп чыга да Эн-Рогел чишмәсенә таба юнәлә. 17Шуннан ул төньякка, Эн-Шемеш суларына таба борыла, аннары Адуммим үткеле каршындагы Гелилотка юнәлә һәм Рубин углы Бохан кыясына төшә[+]. 18Аннан соң чик сызыгы, Бәйт-Араба шәһәреннән төньяктарак узып, Үрдүн тигезлегенә төшә, 19Бәйт-Хөглә шәһәренең төньягыннан үтеп, Үрдүн тамагына, Тозлы диңгезнең төньяк очына килеп тоташа. Көньяк тарафтагы чикләр шушыдыр. 20Көнчыгыштагы чик Үрдүн елгасы буйлап уза. Беньямин ыругы нәселләренең җирләрен әйләндереп алган чикләр әнә шундый.


Беньямин ыругы шәһәрләре

21Беньямин ыругындагы нәселләргә биләмәгә түбәндәге шәһәрләр бирелде: Әрихә, Бәйт-Хөглә, Эмык-Кесис, 22Бәйт-Араба, Семараим, Бәйт-Эл, 23Аввим, Пара, Опра, 24Кепар-Аммони, Опни һәм Геба – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы унике шәһәр. 25Гибгон, Рамаһ, Беһерот, 26Миспа, Кепира, Моса, 27Рәкым, Ирпеил, Тырала, 28Села, Элеф, Явүс (ягъни Иерусалим), Гибга һәм Кыръят-Ягарим – тирә-яктагы авыллар белән барлыгы ундүрт шәһәр. Беньямин ыругындагы нәселләрнең өлеше әнә шул[+].

#### 19


Шимун ыругы җирләре

1Жирәбәнең икенчесе Шимун ыругындагы нәселләргә чыкты; аларга дигән җирләр Яһүдә угылларының биләмәсе эчендә урнашкан иде. 2Алар өлешенә түбәндәге шәһәрләр чыкты: Беер-Шеба (ягъни Шеба), Молада,[+] 3Хатсар-Шугал, Балаһ, Эсем, 4Элтолад, Бетул, Хорма, 5Сыйкләг, Бәйт-Маркабут, Хатсар-Суса, 6Бәйт-Лебаот һәм Шарухен – авыллары белән бергә барлыгы унөч шәһәр; 7Аин, Риммун, Этер һәм Ашан – авыллары белән бергә барлыгы дүрт кала; 8шулай ук Багалат-Беерга (ягъни Рамат-Нәгебкә) җиткәнче әлеге шәһәрләр тирәсендәге бөтен авыллар. Шимун ыругы нәселләренең биләмә җирләре әнә шулардыр. 9Яһүдә угылларының биләмәсе артык зур булу сәбәпле, Шимун угылларына җир алар өлешеннән бүлеп бирелде. Шул рәвешле, шимуннарга тәгаенләнгән җирләр яһүдиләр биләмәсе эчендә булды[+].


Зәбулун ыругы җирләре

10Жирәбәнең өченчесе Зәбулун ыругындагы нәселләргә чыкты; аларның биләмәсе Сарид шәһәренә кадәр сузыла. 11Саридтән соң чик сызыгы көнбатышка – Маргала шәһәренә таба бара да Даббешет шәһәренә һәм Йокнегам шәһәре каршындагы үзәнгә килеп җитә. 12Саридтән ул көнчыгышка юл ала, Кислот-Таворның янәшәсеннән узып, Дабератка юнәлә, аннары Яфия шәһәренә күтәрелә 13һәм, көнчыгышка – Гәт-Хепер вә Эт-Касин шәһәрләренә – юлын дәвам итеп, Риммунга барып җиткәч, Нега шәһәренә таба борыла. 14Шуннан соң ул Ханнатон шәһәрен төньяктан әйләнеп уза да Ифтах-Эл үзәненә җитеп туктый. 15Зәбулун ыругы биләмәсенә тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы унике шәһәр, шул исәптән Каттат, Наһалал, Шимрон, Идала һәм Бәйт-Лехем керде. 16Зәбулун ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр[+].


Исәсхәр ыругы җирләре

17Жирәбәнең дүртенчесе Исәсхәр ыругындагы нәселләргә чыкты. 18Аларның биләмәсенә Изрегыл, Кесуллот, Шунем, 19Хапараим, Шион, Анахарат, 20Раббит, Кышион, Эвес, 21Ремет, Эн-Ганним, Эн-Хадда һәм Бәйт-Пасес шәһәрләре керде. 22Ыругның биләмә чиге, Тавор, Шахасум һәм Бәйт-Шемеш шәһәрләре аша үтеп, Үрдүн ярына җитеп туктый. Исәсхәрләр уналты шәһәргә һәм шулар тирәсендәге авылларга хуҗа булды. 23Исәсхәр ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.


Ашер ыругы җирләре

24Жирәбәнең бишенчесе Ашер ыругындагы нәселләргә чыкты. 25Аларның биләмәсенә Хелкат, Хали, Бетен, Ахшап, 26Аламмәлик, Амгад һәм Мишал шәһәрләре керде. Көнбатышта Ашер ыругының биләмәсе Кармил тавы һәм Шихор-Либнат елгасы белән чикләнә. 27Шул җирдән чик сызыгы, Бәйт-Дагон шәһәренә таба борылып, көнчыгышка – Зәбулун җирләренә һәм Ифтах-Эл үзәненә килеп тоташа. Аннары, Бәйт-Эмык һәм Нәгыил шәһәрләрен үтеп, төньякка – Кавул, 28Абдун, Рәхуб, Хаммон һәм Канага дәвам итә. Бөек Сидун шәһәренә килеп җитеп, 29Рамаһка таба китә һәм ныгытылган Сур каласына юл ала да, Хоса ягына борылып, диңгез ярында тәмамлана. Махалаб, Акзиб, 30Умма, Афык Һәм Рәхуб шәһәрләрен исәпкә алып, ашерлар биләмәсенә тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы егерме ике шәһәр керде. 31Ашер ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.


Нәптали ыругы җирләре

32Жирәбәнең алтынчысы Нәптали ыругындагы нәселләргә чыкты. 33Аларның биләмә чикләре Хелеп шәһәреннән һәм Сагананнимдә үсеп утырган имәннән башлана да Адами-Нәкыб һәм Явнеил аша үтә һәм, Лаккум шәһәренә җитеп, Үрдүн ярында тәмамлана. 34Көнбатышка таба чик сызыгы Азнот-Таворга, шуннан соң Хукок шәһәренә юл ала. Көньякта нәпталиләр биләмәсе – зәбулуннар җире белән, көнбатышта – ашерлар җире белән, кояш чыгышы тарафында Үрдүн елгасы белән чикләнә. 35Аларның биләмәсенә ныгытылган калалар Сиддим, Сер, Хаммат, Раккат, Киннерет, 36Адама, Рамаһ, Хатсор, 37Кыдыш, Эдрегый, Эн-Хатсор, 38Иреон, Мигдал-Эл, Хорем, Бәйт-Анат һәм Бәйт-Шемеш керә; тирә-яктагы авыллары белән бергә барлыгы унтугыз шәһәр. 39Нәптали ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.


Дан ыругы җирләре

40Жирәбәнең җиденчесе Дан ыругындагы нәселләргә чыкты. 41Аларның биләмә җирләренә Сурга, Эштаол, Ир-Шемеш, 42Шагалабин, Айалун, Итла, 43Элун, Тимна, Экрон, 44Элтыкы, Гиббетон, Багалат, 45Еһүд, Бене-Берак, Гәт-Риммун шәһәрләре, 46Ме-Яркун, Раккун һәм Яфу каласы янындагы җирләр керде[+].

47Әмма Дан угыллары үзләренә тигән җирләрне югалталар һәм, яуга кузгалып, Лешем каласына һөҗүм итәләр; шәһәрне кулга төшергәннән соң, аның халкын кылычтан уздыралар һәм, биредә үзләре яши башлап, ерак бабалары хөрмәтенә Лешем каласына Дан дип исем кушалар[+]. 48Дан ыругы нәселләренең биләмә җирләре һәм шәһәр-авыллары әнә шулардыр.


Нун углы Ешуаның өлеше

49Бөтен илне үзара бүлеп бетергәннән соң, исраилиләр үз җирләреннән Нун углы Ешуага өлеш чыгардылар. 50Раббы әмер иткәнчә, Ешуага алар Эфраим тауларыннан Ешуа үзе сайлаган Тимнат-Серах шәһәрен бирделәр. Шәһәрне төзекләндергәннән соң, Ешуа шунда яши башлады[+].

51Рухани Элгазар, Нун углы Ешуа, шулай ук нәсел башлыклары, Очрашу чатыры алдында, Раббы каршында Шилоһта жирәбә салып, Исраил ыругларына бүлеп биргән биләмә җирләре әнә шулардыр. Шулай итеп, җирне бүлү тәмамланды.

#### 20


Сыену шәһәрләре

1[•]Беркөн Раббы Ешуага:[+]

2– Муса аша сезгә боерганымча, Исраил угылларына сыену шәһәрләре төзергә куш. 3Кем дә булса һичнинди начар уйсыз яисә ялгышлык белән икенче берәүнең җанын кыя калса, кан үчен кайтаручыдан шунда качып котыла ала. 4Әлеге шәһәрләрнең берсенә качкан кеше шәһәр капкасы янына килеп бассын да ни-нәрсә булганын шәһәр өлкәннәренә сөйләсен, һәм алар, аны кабул итеп, яшәр урын бирсеннәр. 5Әгәр инде аны кан дошманы эзәрлекләп килсә, гаепле кешене аның кулына тапшырмасыннар, чөнки кан кою ялгышлык белән булган, һәм моңарчы алар дошманлашып яшәмәгән. 6Гаепле кешегә җәмәгать хөкеме кылынганчы яисә шул заманда баш рухани вазифасын үтәүче дөнья куйганчы, әлеге качкын шул шәһәрдә яшәсен. Бары тик шуннан соң гына ул үз өенә, үз шәһәренә әйләнеп кайта ала.

7Сыену шәһәрләре дип шулар билгеләнде: нәпталиләрнең таулы җирендә, Гәлиләя өлкәсендә – Кыдыш; эфраимнәрнең таулы төбәгендә – Шәкем; яһүдиләрнең таулы төбәгендә – Кыръят-Арба (ягъни Хебрун). 8Үрдүн аръягында исә, Әрихә каласыннан көнчыгышта, сыену шәһәрләре шулар иде: Рубин ыругына караган яссылыктагы чүлдә – Бесер; Гәд ыругына караган Гилыгад төбәгендә – Рамот; Менашше ыругына караган Башан төбәгендә – Голан.

9Шулай итеп, әнә шулар сыену шәһәрләре дип билгеләнде. Исраил угылларыннан яки алар арасында яшәүчеләрдән кем дә булса һичнинди начар уйсыз яисә ялгышлык белән кеше җанын кыйса, җәмәгать хөкеме кылынганчы кан үчен кайтаручыдан шушы махсус шәһәрләрдә яшеренеп кала ала.

#### 21


Левиләр өлешенә чыккан шәһәрләр

1-2[•]Көннәрдән беркөнне левиләрнең нәсел башлыклары Кәнгандагы Шилоһ шәһәренә – рухани Элгазар, Нун углы Ешуа һәм Исраилнең башка нәсел башлыклары янына килде һәм:

– Муса аша Раббы шуны әмер иткән иде: «Леви ыругына яшәр өчен шәһәрләр һәм терлек көтәр өчен шул шәһәрләр тирәсендә көтүлекләр бирелергә тиеш», – диде.

3Шуннан Исраил угыллары, Раббы боерганча, үзләренең биләмә җирләреннән левиләргә түбәндәге шәһәрләр белән бергә көтүлек җирләре бүлеп бирделәр.

4Беренче жирәбә левиләрнең Кыһат токымына караган рухани Һарунның нәсел варисларына чыкты. Аларга Яһүдә, Шимун һәм Беньямин ыругларының биләмә җирләреннән унөч шәһәр бүлеп бирелде[+]. 5Кыһат нәселенең башка угылларына исә Эфраим, Дан ыругларына, шулай ук Көнбатыш менашшеларга караган биләмә җирләреннән ун шәһәр бүлеп бирелде. 6Левиләрнең Гершон нәселенә Исәсхәр, Ашер, Нәптали ыругларының һәм Башан җирендә төпләнгән Көнчыгыш менашшеларның биләмә җирләреннән унөч шәһәр бүлеп бирелде. 7Левиләрнең Мерари нәсел варисларына Рубин, Гәд һәм Зәбулун ыругларына караган биләмә җирләреннән унике шәһәр бүлеп бирелде. 8Шул рәвешле, Раббы Мусага кушканча, әлеге шәһәрләрне һәм алар тирәсендәге көтүлекләрне исраилиләр, жирәбә салып, левиләргә бүлеп бирделәр.

9-10Беренче жирәбә левиләрнең Кыһат токымына караган Һарунның нәсел варисларына чыкты. Аларга Яһүдә һәм Шимун угыллары биләмәсеннән бүлеп бирелгән шәһәрләрнең исемнәре түбәндә китерелә. 11Аларга Анак атасы Арбаның шәһәре, Яһүдә таулыгында урнашкан Кыръят-Арба (ягъни Хебрун) һәм аның тирәсендәге көтүлек җирләре бүлеп бирелде,[+] 12ләкин шәһәр тирәсендәге басу-кырлар һәм авыллар Ифунни углы Кәлеб биләмәсе булды. 13Рухани Һарунның нәсел варисларына тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Хебрун (сыену шәһәре), Либна, 14Яттир, Эштемога, 15Холон, Дебир, 16Аин, Ютта һәм Бәйт-Шемеш калалары чыкты. Яһүдә һәм Шимун ыруглары биләмәсеннән – тугыз шәһәр. 17Беньямин ыругыннан аларга тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гибгон, Геба, 18Анатот һәм Алмон – дүрт шәһәр бүлеп бирелде. 19Җыйнап әйткәндә, Һарунның нәсел варислары, руханилар, тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы унөч шәһәр алдылар.

20-22Леви ыругына караган Кыһат токымындагы башка угыллар жирәбәгә түбәндәге шәһәрләрне алды. Эфраим ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Эфраим таулыгындагы Шәкем (сыену шәһәре), Газер, Кибсаим, Бәйт-Хорун. 23-24Дан ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Элтыкы, Гиббетон, Айалун һәм Гәт-Риммун. 25Көнбатыш менашшеларга караган биләмәдән ике шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Таганак һәм Гәт-Риммун. 26Җыйнап әйткәндә, Кыһат токымындагы башка угыллар тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы ун шәһәр алдылар.

27Леви ыругына караган Гершон токымына түбәндәге шәһәрләр бүлеп бирелде. Көнчыгыш менашшеларга караган биләмәдән ике шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Башан төбәгендәге Гөлән (сыену шәһәре) һәм Багаштра. 28-29Исәсхәр ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Кышион, Даберат, Ярмут һәм Эн-Гәнним. 30-31Ашер ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Мишал, Абдун, Хелкат һәм Рәхуб. 32Нәптали ыругы биләмәсеннән өч шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гәлиләя төбәгендәге Кыдыш (сыену шәһәре), Хаммот-Дор һәм Картан. 33Җыйнап әйткәндә, Гершон нәселе тирә-яктагы көтүлекләр белән бергә барлыгы унөч шәһәр алды.

34-35Левиләрнең калганнарына – Мерарит нәселенә – түбәндәге шәһәрләр бүлеп бирелде. Зәбулун ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Йокнегам, Картаһ, Димна һәм Наһалал. 36-37Рубин ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Бесер, Яһас, Кыдемот һәм Мефагат. 38-39Гәд ыругы биләмәсеннән дүрт шәһәр: тирә-яктагы көтүлек җирләре белән бергә Гилыгад төбәгендәге Рамот (сыену шәһәре), Маханаим, Хишбун һәм Ягызер. 40Җыйнап әйткәндә, Леви ыругындагы Мерарит нәселе жирәбә буенча барлыгы унике шәһәр алды.

41Шулай итеп, Исраил угыллары биләгән җирләрдә левиләр барлыгы кырык сигез шәһәргә һәм алар тирәсендәге көтүлекләргә ия булды. 42Әлеге шәһәрләрнең һәммәсе янында көтүлек җирләре дә бар иде.


Раббы биргән вәгъдәнең үтәлүе

43Раббы, Исраил халкының ата-бабаларына ант иткәнчә, әлеге җирләрнең барысын исраилиләргә бирде, һәм алар, шушы җирләргә хуҗа булып, шунда төпләнеп калдылар[+]. 44Аларның ата-бабаларына ант иткәнчә, Раббы исраилиләргә тыныч-имин тормыш бүләк итте. Барлык дошманнарын алар кулына тапшырганга күрә, Исраил угылларына һичкем каршы тора алмады[+]. 45Исраил халкына Раббы вәгъдә иткәннәрнең һәммәсе үтәлде[+].

#### 22


Үрдүннән көнчыгышта җир алган ыругларның үз җирләренә әйләнеп кайтуы

1Шуннан соң Ешуа, үз янына Рубин, Гәд ыругларын һәм Көнчыгыш менашшеларны чакыртып алып:

2– Сез Раббы колы Муса кушканнарның һәммәсен башкарып чыктыгыз, минем боерыкларымны да төгәл үтәдегез, – диде. –[+] 3Озак вакытлар дәвамында, бүгенге көнгә кадәр, сез кардәшләрегезне ташламадыгыз, Раббы Аллагыз әмерләрен җиренә җиткереп үтәдегез. 4Инде хәзер Раббы колы Муса сезгә Үрдүн аръягыннан бүлеп биргән биләмә җирләрегезгә – үз өегезгә кайта аласыз, чөнки Раббы Аллагыз, Үзенең антлы вәгъдәсен үтәп, сезнең кардәшләрегезгә тыныч-имин тормыш насыйп итте[+]. 5Тик сез Раббы колы Муса васыять итеп калдырган канун-боерыкларны төгәл үтәргә тырышыгыз. Сез Раббы Аллагызны яратырга, Аның юлыннан тайпылмаска, әмерләрен үтәргә, Аңа багланып, ихлас йөрәктән, бөтен күңелегез белән табынырга тиешсез[+].

6Шуннан Ешуа, үзенең фатихасын күндереп, аларны өйләренә кайтарып җибәрде, һәм алар китеп бардылар. 7(Менашше ыругының беренче яртысына Муса биләмә җирләрен Башан төбәгеннән, ә ыругның икенче яртысына Ешуа башка Исраил ыруглары янәшәсеннән – Үрдүннән көнбатышта бирде.) Фатихалап, өйләренә озатканда, Ешуа аларга:[+]

8– Сез өйләрегезгә зур байлык туплап кайтасыз, хәзер сезнең мал-туарыгыз, алтын-көмешегез, бакыр вә тимерегез, кием-салымыгыз күп; дошманнардан тартып алган ганимәт малыннан туганнарыгызга да өлеш чыгарыгыз, – диде[+].

9Рубин һәм Гәд ыруглары, шулай ук Көнчыгыш менашшелар, башка исраилиләрдән аерылып, Кәнган җирендәге Шилоһ шәһәреннән Гилыгадка – Раббы кушуы буенча, Муса бүлеп биргән биләмә җирләренә кайтырга кузгалдылар.


Үрдүн елгасы буендагы мәзбәх

10Кәнган җирендәге Гелилотка җиткәч, Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар шунда, Үрдүн буенда, зур итеп мәзбәх төзеделәр. 11«Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар Кәнган җирендәге Гелилотта, Үрдүннең көнбатыш ярында, мәзбәх төзегән» дигән хәбәр башка исраилиләргә килеп ирешкәч, 12бөтен Исраил халкы аларга каршы сугыш ачу нияте белән Шилоһка җыелды. 13Әмма әүвәл алар Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар яшәгән Гилыгад җиренә Элгазар углы рухани Пинхәсне юлладылар[+]. 14Аның белән бергә һәр Исраил ыругыннан берәр кеше исәбеннән, ун җәмәгать башлыгы да юлга кузгалды. Исраилнең һәр ыругыннан вәкил булып барган әлеге кешеләрнең һәммәсе нәсел башлыгы иде. 15Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар янына Гилыгадка килгәч, бу вәкилләр аларга:

16– Раббының бар халкы: «Ни өчен сез Исраил Алласына хыянәт иттегез?! Ни өчен Раббы юлыннан читкә тайпылдыгыз?! Әлеге мәзбәхне төзеп, сез Раббыга каршы баш күтәрдегез! – ди. –[+] 17Пигурдагы[*] хыянәт сезгә аз кебек тоелдымы?! Раббының бар халкын афәткә салган шул гөнаһтан әлегәчә арына алганыбыз юк[+]. 18Сез Раббыны инкяр иттегез! Бүген Раббыга каршы чыксагыз, иртәгә Аның ярсуы бөтен Исраил халкына кузгалачак. 19Әгәр сезгә биләмәгә бирелгән җирләр гыйбадәт кылу өчен ару-пакь кебек тоелмаса, Раббы биләмәсенә – Аның чатыры урнашкан җиргә күчеп килеп, безнең арада яшәгез. Ләкин Раббы Аллабыз хөрмәтенә төзелгән мәзбәхтән тыш өстәмә мәзбәх корып, Раббыга каршы чыкмагыз һәм безне дә үзегезнең тарафдарыгыз итмәгез. 20Зерах углы Ахан Аллаһыга багышланган әйбергә нәфесен сузгач, Раббының ярсуы бөтен Исраил халкына төшмәдемени?! Аханның гөнаһы өчен гомере белән бер ул гына хушлашмады бит»[+].

21Рубин, Гәд ыруглары һәм Көнчыгыш менашшелар Исраилнең нәсел башлыкларына болай дип җавап кайтарды:

22– И Аллалар Алласы Раббы! И Аллалар Алласы Раббы! Эшнең нәрсәдә икәнен Ул беләдер, инде исраилиләр дә белсен. Әгәр без, Раббыга каршы чыгып, Аңардан ваз кичкәнбез икән, бүген Ул безне аямасын![+] 23Әгәр без, Раббыдан йөз чөереп, әлеге мәзбәхне тулаем яндыру корбаннары, икмәк корбаннары һәм татулык корбаннары китерү өчен төзегән булсак, безгә җәзаны Раббы Үзе бирсен! 24-25Киләчәктә сезнең нәсел варислары безнекеләргә: «Әй Рубин вә Гәд угыллары, Раббы Үрдүнне сезнең белән безнең арада чик итеп билгеләде, исраилиләр Алласында сезнең катнашыгыз юк! Раббы – сезнең Аллагыз түгел!» – дип әйтүдән курыктык без, шуңа төзедек. Андый очракта бит сезнең нәсел варислары гаебе белән безнекеләр Раббыны танымый башлар! 26Шуңа күрә без әлеге мәзбәхне тулаем яндыру корбаны һәм башка төрле корбаннар китерү өчен түгел, 27ә бәлки сезнең белән безнең арада һәм балаларыбыз арасында шаһит булып торсын өчен – безнең дә тулаем яндыру корбаннары, татулык корбаннары вә башка төр бүләкләр белән Раббы чатыры алдында хезмәт күрсәтергә хакыбыз барлыгын расласын өчен төзедек. Әнә шул чагында сезнең нәсел варисларыгыз безнекеләргә: «Раббы сезнең Аллагыз түгел!» – дип әйтә алмаячак. 28Без болай хәл кылдык: әгәр киләчәктә безнең белән сезнең йә булмаса нәсел варисларыбыз арасында шундый сүз кузгалса, без: «Тулаем яндыру корбаннары яки башка төр корбаннар өчен түгел, ә бәлки сезнең белән безнең арада шаһит булып торсын өчен ата-бабаларыбыз Раббы мәзбәхенә охшатып төзегән әлеге корылмага күз салыгыз», – дип әйтербез. 29Раббыга каршы чыгасыбыз һәм Раббыдан ваз кичәсебез юк безнең – тулаем яндыру корбаннары, икмәк бүләкләре һәм башка төр корбаннар китерү өчен Раббы Аллабыз чатыры каршында торган мәзбәхтән тыш мәзбәх төзисебез юк!

30Рубин, Гәд һәм Менашше угылларының әлеге җавабы рухани Пинхәс һәм җәмәгать башлыкларының, ягъни Исраил нәселбашларының күңеленә хуш килде. 31Элгазар углы рухани Пинхәс шунда Рубин, Гәд һәм Менашше угылларына:

– Бүген без шуны белдек: Раббы безнең арада, һәм сез Раббы каршында җинаять[†] эш кылмадыгыз; димәк ки, Раббы Исраил угылларын җәзага тартмаячак, – диде[+].

32Гилыгад җирендә яшәүче Рубин һәм Гәд ыруглары белән хушлашканнан соң, Элгазар углы рухани Пинхәс һәм җәмәгать башлыклары, исраилиләр янына Кәнганга кайтып, эшнең нәрсәдә икәнен сөйләп бирделәр. 33Исраил угыллары бу хәбәргә сөенделәр һәм, Аллаһыга мактау-шөкерләр яудырып, Рубин һәм Гәд ыругларына каршы яу чабу, аларның илләрен туздыру ниятеннән кире кайттылар.

34Рубин һәм Гәд угыллары, әлеге мәзбәхкә исем биреп: «Раббы – безнең Аллабыз. Әлеге мәзбәх сезнең өчен дә, безнең өчен дә шуны раслаучы шаһиттыр», – диделәр[+].

#### 23


Нун углы Ешуаның Исраил халкына әйткән соңгы сүзләре

1Раббы Исраилгә тынычлык бүләк иткәннән соң, байтак вакытлар узды. Исраилне әйләндереп алган дошманнары аны бүтән борчымады. Ешуа инде, өлкән яшькә җитеп, бик картайган иде[+]. 2Беркөнне ул, бөтен исраилиләрне, аларның өлкәннәрен, башлыкларын, хөкемчеләрен һәм җитәкчеләрен чакыртып:

– Мин инде бик картайдым. 3Раббы Аллагызның сезнең хакка шушы халыклар белән ниләр кылганын сез үзегез күреп тордыгыз. Раббы Аллагыз сезнең өчен Үзе көрәште![+] 4Менә, Үрдүннән башлап көнбатыш тарафтагы Бөек диңгезгәчә яшәгән халыкларның, шул исәптән мин тар-мар иткән барлык халыкларның җирләрен, мин сезнең ыругларга жирәбә буенча бүлеп бирдем[+]. 5Раббы Аллагыз, Үзенең вәгъдәсен үтәп, әлеге халыкларны сезнең яннан Үзе куып җибәрер, күз алдыгыздан юк итәр, һәм сез аларның җирләрен били башларсыз[+]. 6Тик сез Мусаның Канун китабында язылганнарның һәммәсен уңга-сулга тайпылмыйча төгәл башкарырга һәм үтәргә тырышыгыз[+]. 7Әлегәчә сезнең арада яшәп калган халыклар белән катнашмагыз, аларның илаһларын телгә алмагыз һәм алар белән ант итмәгез, аларга гыйбадәт кылмагыз, баш ормагыз[+]. 8Раббы Аллагызга әүвәлгечә тугрылык саклагыз[+]. 9Раббы зур вә көчле халыкларны сезнең күз алдыгыздан куып җибәрде; һәм бүгенге көнгә кадәр һичкемнең сезгә каршы тора алганы юк![+] 10Сезнең берегез мең кешегә каршы тора ала, чөнки Раббы Аллагыз, вәгъдә иткәнчә, Үзе сезнең якта көрәшә[+]. 11Ләкин карагыз аны, Раббы Аллагызны яратыгыз! 12Әгәр дә сез, юлдан язып, арагызда яшәүче әлеге халыкларга кушылып китсәгез, алар белән туганлаша башласагыз,[+] 13белеп торыгыз: Раббы Аллагыз ул чакта әлеге халыкларны сезнең күз алдыннан инде куып җибәрмәс! Алар сезнең өчен капкын вә тозак, кабыргаларыгыз өчен камчы һәм күзләрегез өчен тигәнәк булыр. Ахыр чиктә сез Раббы Аллагыз бүләк итеп биргән шушы бәрәкәтле җирдән эзсез югалырсыз.

14Озакламый мин һәркемне көткән соңгы юлга кузгалырмын. Сез бик яхшы беләсез: Раббы Аллагыз сезгә биргән вәгъдәләренең берсен дә үтәмичә калмады. Алар бөтенесе чынга ашты, берсе дә үтәлмичә калмады![+] 15Раббы Аллагыз, Үзенең биргән вәгъдәләрен үтәгән кебек, сез Аңа итагать кылмаган очракта, җәзага да тарта ала – әнә шул чагында Ул Үзе бүләк иткән шушы бәрәкәтле җирләрдән сезне юк кылыр[+]. 16Әгәр сез, Раббы Аллагыз белән төзегән килешүне бозып, башка илаһларга гыйбадәт кыла һәм баш ора торган булсагыз, Раббының сезгә каршы ярсуы кузгалыр, һәм Раббы бүләк итеп биргән шушы бәрәкәтле җирдән тиз арада эзсез югалырсыз.

#### 24


Раббы белән төзелгән килешүне яңарту

1Шуннан соң Ешуа бөтен Исраил ыругларын, аларның өлкәннәрен, башлыкларын, хөкемчеләрен вә җитәкчеләрен Шәкем шәһәренә җыеп алды, һәм алар барысы Раббы Алла каршына килеп басты. 2Җыелган халыкка Ешуа болай диде:

– Исраилнең Раббы Алласы болай ди: «Борын-борыннан – Ибраһим белән Нахорның атасы Терах гомер иткән заманнардан бирле – сезнең ата-бабаларыгыз Фырат аръягында яшәде һәм чит илаһларга табынды[+]. 3Әмма Мин сезнең нәселбашы булган Ибраһимны, шул яклардан алып китеп, бөтен Кәнган җире буйлап йөртеп чыктым. Мин аның токымын ишәйттем, аңа углы Исхакны бүләк иттем,[+] 4Исхакка исә угыллары Ягъкуб белән Эсауны бирдем. Эсауга Мин биләмә җирләре итеп Сәгыйрь тауларын бирдем, ә Ягъкуб һәм аның балалары Мисыр җиренә китеп барды[+]. 5Мин сезнең янга, Мисырга, Муса белән Һарунны җибәрдем һәм шул илгә бәла-казалар яудырдым, аннары сезне аннан алып чыктым[+]. 6Сезнең ата-бабаларыгызны Мин Мисырдан Камышлы диңгез буена алып килдем, әмма мисырлылар аларны сугыш арбалары вә атлы гаскәрләре белән эзәрлекли чыкты[+]. 7Ата-бабаларыгыз шунда Раббыга ялынып-ялваргач, Раббы мисырлыларны сездән караңгылык пәрдәсе белән аерды һәм, диңгез суларын җибәреп, аларны дулкын астында күмеп калдырды. Мисырлылар белән ни-нәрсә кылганымны сез үз күзләрегез белән күреп тордыгыз. Аннары сез байтак гомерләр чүлдә көн күрдегез[+]. 8Шуннан Мин сезне Үрдүн аръягында яшәүче амориләр иленә алып килдем. Алар сезгә каршы сугышка күтәрелде, әмма Мин аларны сезнең кулга тапшырдым, күз алдыгыздан юк иттем, һәм сез аларның җирләренә хуҗа булдыгыз. 9Мәабиләр патшасы Сиппор углы Бәлак, Исраилгә каршы сугыш башлап, сезгә ләгънәт-каргыш яудырыр өчен, Бигур углы Билгамны чакыртып китерде,[+] 10әмма Мин Билгамның ләгънәт-каргышларын тыңлап торырга теләмәдем – һәм ул сезгә үзенең фатихасын күндерде! Шул рәвешле, Мин сезне аның кулыннан йолып алдым[†]![+] 11Сез, Үрдүнне кичеп, Әрихә каласы янына килеп туктагач, Әрихә халкы, амориләр, фәризиләр, кәнганиләр, хиттиләр, гиргәшиләр, хиввиләр вә явүсиләр сезгә каршы яуга күтәрелде, әмма Мин аларның һәммәсен сезнең кулга тапшырдым[+]. 12Амориләрнең ике патшасын сезнең кылычыгыз да, җәягез дә түгел, ә бәлки Мин салган курку юлыгыздан алып ыргытты[+]. 13Мин сезгә үзегез көч куеп эшкәртмәгән җирләрне, үзегез төземәгән калаларны бүләк иттем – хәзер сез шул калаларда яшисез һәм үзегез утыртмаган йөзем вә зәйтүн агачларының җимешләре белән сыйланасыз»[+].

14– Шулай булгач, – диде Ешуа, – Раббыдан куркыгыз һәм Аны хөрмәт итегез, Аңа тугрылык белән, ихлас күңелдән хезмәт итегез; Фырат аръягында һәм Мисырда ата-бабаларыгыз табынган илаһларны инкяр итеп, бары тик Раббыга гына гыйбадәт кылыгыз![+] 15Әгәр сез Раббыга хезмәт итәргә теләмәсәгез, кемгә табынасыгызны хәзер хәл итегез: Фырат аръягында ата-бабаларыгыз табынган илаһларгамы, әллә бүгенге көндә үзегез яшәгән җирнең – амориләрнең илаһларынамы? Әмма мин үзем һәм минем гаилә-йортым Раббыга итагать кылачак![+]

16Халык аңа:

– Юк, Раббыдан йөз чөереп, башка илаһларга табынырга җыенмыйбыз! – дип җавап кайтарды. – 17Чөнки Раббы Аллабыз безне вә ата-бабаларыбызны Мисыр коллыгыннан коткарды; безнең күз алдыбызда төрле могҗизалар кылды; юл сәфәрендә һәм чит-ят халыклар җиреннән үткәндә, саклаучы-яклаучыбыз булды. 18Раббы яныбыздан барлык халыкларны һәм шушы җирдә яшәүче амориләрне куып җибәрде. Шуңа күрә без дә Раббыга хезмәт итәчәкбез, чөнки Ул – безнең Аллабыз!

19– Сез Раббыга хезмәт итә алмассыз, чөнки Ул – изге Аллаһы, көнчел Аллаһы! – диде Ешуа халыкка. – Сезнең җинаятегезне, гөнаһыгызны гафу итмәячәк Ул:[+] 20әгәр Аңардан йөз чөереп, башка илаһларга табына башласагыз, кылган бөтен игелекләрдән соң Ул, җәзага тартып, сезне тәмам юкка чыгарачак[+].

21– Юк, без Раббыга хезмәт итәчәкбез! – дип җавап бирде халык Ешуага.

22– Раббыга хезмәт итәргә сез үзегез хәл кылдыгыз һәм үзегез моның шаһитлары, – диде Ешуа халыкка.

– Әйе, үзебез шаһит! – дип җөпләде халык.

23– Алай булгач, – диде Ешуа, – үзегез табынган бөтен чит илаһлардан ваз кичеп, йөрәгегезне Исраилнең Раббы Алласына беркетегез!

24– Раббы Аллабызга хезмәт итәрбез, Аңа буйсыну күрсәтербез! – дип җавап кайтарды халык Ешуага.

25Шул көнне Ешуа бөтен халык исеменнән килешү төзеде һәм Шәкемдә халыкка Канун кагыйдәләрен һәм карарларын җиткерде. 26Әлеге сүзләрне Аллаһының Канун китабына язганнан соң, Ешуа зур бер таш алды да Раббы гыйбадәтханәсе[†] янындагы имән төбенә куйды һәм җыелган халыкка:[+]

27– Менә, бу таш – шаһитыбыз булыр, чөнки Раббының безгә әйткән сүзләрен ул ишетеп торды; әгәр сез Аллагыздан ваз кичсәгез, ул сезгә каршы шәһадәт бирер[*], – диде[+].

28Аннары Ешуа халыкны кайтарып җибәрде, һәм алар үз биләмәләренә таралышты[+].


Нун углы Ешуаның вафаты

29[•]Күпмедер вакыттан соң Раббы колы Нун углы Ешуа йөз дә ун яшенә җитеп дөнья куйды. 30Аның җәсәден[*] Гәгаш тавыннан төньяктарак, Эфраим таулыгындагы Тимнат-Серах шәһәрендә үз биләмәсендә җир куенына тапшырдылар[+].

31Ешуа яшәгән заманнарда, Исраил хакына Раббы кылган эшләрне күреп белгән өлкәннәр исән чакта, исраилиләр Раббыга тугрылык сакладылар.

32Исраилиләр Мисырдан алып чыккан Йосыф сөякләрен Шәкем шәһәрендә – Шәкем атасы Хамурның угылларыннан кайчандыр Ягъкуб йөз кесита[*] бәрабәренә сатып алган һәм соңыннан Йосыф токымы биләмәсенә әйләнгән җирдә дәфен кылдылар[*][+].

33Һарун углы Элгазар да дөнья куйды; аның җәсәден углы Пинхәс биләмәсендә – Эфраим таулыгындагы Гибга шәһәрендә җирләделәр.

### Хөкемчеләр

#### Хөкемчеләр

Хөкемчеләр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### 1


Хөкемчеләр


Яһүдә һәм Шимун ыругының яңа җирләр яулавы

1Ешуа вафат булганнан соң, исраилиләр[†] Раббыдан[†]:

– Кәнганиләргә[†] каршы сугышка кайсы кавем беренче булып бара? – дип сорадылар[+].

2– Беренче булып Яһүдә[†] ыругы бара. Ул жирләрне Мин аның кулына тапшырам, – диде Раббы. 3Шуннан Яһүдә гаскәриләре үзләренең кардәшләре булган Шимун ыругына:

– Безнең белән барып, безнең өлешкә чыккан җирләрне кәнганиләрдән тартып алырга ярдәм итегез. Аннары без дә сезгә булышырбыз, – диделәр; һәм Шимун угыллары аларга ияреп киттеләр. 4Яһүдә гаскәрләре яуга ташланды, һәм Раббы кәнгани белән фәризиләрне алар кулына тапшырды. Яһүдиләр Безектә ун мең кешене кылычтан уздырды. 5Шунда, Безектә, алар Адони-Безек белән очрашып сугыштылар һәм кәнгани белән фәризиләрне тар-мар иттеләр[+]. 6Адони-Безек качып котылмакчы иде, әмма аны куып тотып, аяк-кулларының баш бармакларын чабып өзделәр. 7Адони-Безек шунда: «Аяк-кулларының баш бармакларын мин чабып өзгән җитмеш патша минем өстәл астына коелган валчыкны җыя торган иде; инде менә, кылган гамәлләремә карап, Раббы миңа әҗерен бирде», – диде. Аны Иерусалимгә алып киттеләр, һәм ул шунда җан тәслим кылды[+].

8Аннан яһүдиләр, Иерусалимгә һөҗүм итеп, аны кулга төшерделәр – халкын кырып бетерделәр, шәһәргә исә ут төрттеләр[+]. 9Аннары алар тау ягына, Нәгебтә һәм тау итәге Шефелада[†] яшәүче кәнганиләргә каршы яу чаптылар. 10Шуннан алар, әүвәле Кыръят-Арба, хәзер Хебрун дип исемләнгән калада яшәүче кәнганиләргә һөҗүм итеп, Шешай, Ахиман вә Талмайның җанын кыйдылар[+]. 11Аннан Дебир халкына һөҗүм иттеләр; Дебир әүвәле Кыръят-Сәфәр дип атала иде[+].

12– Кыръят-Сәфәрдә җиңү яулап, шәһәрне кулга төшергән кешегә кызым Аксуны хатынлыкка бирәм, – диде Кәлеб[+]. 13Шәһәрне Кәлеб энесе Кыназның углы Отниел яулап алды, һәм Кәлеб үзенең кызы Аксуны аңа хатынлыкка бирде. 14Отниел янына күчеп килгәч, Аксу, иреннән рөхсәт алып, атасы Кәлебтән җир кишәрлеге сорарга булды.

Аксу үзенең атланып килгән ишәгеннән төшкәч, Кәлеб аңардан:

– Нәрсә телисең? – дип сорады.

15– Фатихаңны күндер миңа, – диде Аксу. – Син миңа Нәгеб чүленнән җир бирдең, инде чишмәләр дә бирсәң иде.

Шуннан Кәлеб аңа шул җирдәге югары һәм түбән чишмәләрне бирде. 16Муса кайнатасы нәселеннән кынлылар Яһүдә угыллары белән бергә Хөрмәләр шәһәреннән[*] китеп, Яһүдә чүленә – Нәгебтәге Арад каласы тирәсендә яшәүче халык арасына килеп җирләштеләр[+]. 17Шуннан Яһүдә һәм Шимун ыруглары, Сефатта яшәүче кәнганиләргә һөҗүм итеп, шәһәрне тәмам кырып бетерделәр; шуңа күрә дә әлеге шәһәр Хорма[*] дип атала. 18Яһүдә гаскәрләре шулай ук әйләнә-тирәсендәге җирләре белән бергә Газа, Ашкылун һәм Экрон шәһәрләрен яулап алдылар.


Яңа җирләр яулаганда, Исраилнең уңышсызлыкка таруы

19Раббы яһүдиләрнең янәшәсендә булды, һәм алар тау битләвендәге җирләрне яулап алдылар. Әмма үзәндә яшәүче халыкларны куып җибәрә алмадылар, чөнки тегеләрнең тимер сугыш арбалары бар иде[+]. 20Кәлебкә, Муса кушканча, Хебрунны бирделәр; һәм Кәлеб әлеге шәһәрне анакыймнар кавеменең өч нәселеннән тартып алды[+]. 21Әмма Беньямин угыллары Иерусалимдә яшәүче явүсиләрне куып җибәрә алмадылар, һәм явүсиләр бүген дә алар белән янәшә яши бирәләр[+]. 22Йосыф угыллары исә Бәйт-Элгә һөҗүм итте, һәм Раббы аларның юлдашы булды. 23Йосыф угыллары, әүвәлендә Луз исемен йөрткән Бәйт-Элне карап-тикшереп кайтырга дип, үзләренең күзәтчеләрен җибәрделәр,[+] 24һәм тегеләр, шәһәрдән бире таба килүче бер ирне күреп алып:

– Әгәр безгә шәһәргә керү юлларын күрсәтсәң, яхшылыгыңа яхшылык белән җавап бирербез, – диделәр[+].

25Әлеге кеше шәһәргә кайдан керергә икәнен күрсәтте, һәм Йосыф угыллары анда яшәүче халыкның һәммәсен кылычтан уздырдылар; теге адәмне исә бөтен нәсел-нәсәбе белән аяп калдылар. 26Шуннан әлеге адәм, киттиләр җиренә китеп, шәһәр төзеде һәм аңа Луз дип исем кушты; шәһәр әлегәчә шул исемне йөртә.

27Менашше ыругы исә Бәйт-Шеан, Таганак, Дор, Иблегам, Мегиддо шәһәрләрендә һәм аларның әйләнә-тирәсендәге авылларда гомер итүче халыкны куып җибәрмәде, һәм кәнганиләр шул җирләрдә яшәп калды[+]. 28Ныгып-көчәеп киткәннән соң, исраилиләр аларны мәҗбүр эшчеләр иттеләр, тик үз араларыннан кумадылар. 29Эфраим ыругы да Газер шәһәрендә тереклек итүче кәнганиләрне кумады, һәм алар шунда – эфраимнәр арасында яшәп калды[+].

30Зәбулун ыругы да Кытрон һәм Наһалол шәһәрләрендә көн күрүче кәнганиләрне кумады; кәнганиләр, алар арасында яшәп калып, ялланып эшләргә мәҗбүр булды. 31Ашер ыругы шулай ук Акко, Сидун, Ахлаб, Акзиб, Хелба, Афык һәм Рәхуб шәһәрләрендә гомер сөрүче халыкны кумады;[+] 32шуңа күрә ашерлар әлеге җирләрне биләүче кәнганиләр арасында яшәп калды. 33Нәптали ыругы да Бәйт-Шемеш һәм Бәйт-Анат халкын кумады: нәпталиләр әлеге җирләрне биләүче кәнганиләр арасында яшәп калды; Бәйт-Шемеш һәм Бәйт-Анат халкы исә Нәптали угылларына ялланып эшләргә мәҗбүр булды[+]. 34Дан угылларына амориләр тау битләвеннән үзәнгә төшәргә бирмәделәр[+]. 35Амориләр Хар-Хереста, Аялунда һәм Шагалбимдә яши бирделәр, әмма Йосыф угыллары ныгып-көчәеп киткәннән соң, аларга ялланырга мәҗбүр булдылар. 36Амориләрнең чикләре, Акраббим үткеленнән һәм Селадан башланып, ары таба сузыла иде[+].

#### 2


Бохимга Раббы фәрештәсенең килүе

1Беркөн Гилгәлдән Бохимга Раббы фәрештәсе[†], килеп, болай диде:

– Мин сезне Мисыр иленнән алып чыктым һәм, бабаларыгызга ирештергән ант-карарымны үтәп, сезне әлеге җирләргә китердем, «Сезнең белән төзегән изге[†] килешүемне[†] Мин мәңге бозачак түгелмен,[+] 2сез исә бу илнең халкы белән килешү төземәгез, аларның мәзбәхләрен[†] җимерегез!» – дидем. Ләкин сез Минем сүзләремне игътибарга алмадыгыз. Ничек шулай эшли алдыгыз сез[+]? 3Шуңа күрә Мин сезгә болай дип әйтәм: «Мин аларны сезнең яннан куып җибәрмәячәкмен. Биредә яшәүче халыклар сезнең өчен – элмәк, илаһлары исә тозак булыр»[+].

4Раббы фәрештәсе әлеге сүзләрне исраилиләргә ирештергәч, халык кычкырып еларга тотынды. 5Шуңа күрә бу урын Бохим[*] дип атала. Исраилиләр анда Раббыга корбан китерделәр.


Нун углы Ешуаның вафаты

6[•]Ешуа халыкка китәргә рөхсәт иткәннән соң, исраилиләр үз өлешенә тигән җирләренә таралышты; һәм әлеге җирләр аларның биләмәсенә әйләнде. 7Ешуа үзе һәм аңардан соң яшәгән өлкәннәр[†] Раббының Исраил хакына башкарган бөек эшләрен күргән заманнарда халык Раббы юлында булды. 8Әмма Раббы колы Нун углы Ешуа йөз дә ун яшенә җитеп дөнья куйганнан, 9һәм аны Гәгаш тавыннан төньяктарак – Эфраим таулыгындагы Тимнат-Херес шәһәрендәге үз биләмәсендә җир куенына тапшырганнан,[+] 10һәм аның чордашлары үзләренең ата-бабалары янына бакый дөньяга күчкәннән соң, аларга алмашка Раббыны һәм Исраил хакына Ул башкарган эшләрне белмәүче яңа буын килгәч,[+] 11исраилиләр Раббы күз алдында яман гамәлләр кыла һәм Багал[†] сыннарына табына башладылар[+]. 12Алар, үзләренең ата-бабаларын Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Алладан[†] йөз чөереп, әйләнә-тирәләрендә яшәүче халыкларның илаһларын үз итә һәм аларга табына башлап, Раббының ачуын чыгардылар,[+] 13Раббыдан йөз чөереп, Багал белән Аширәгә[†] табына башладылар![+] 14Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыгып, Ул аларны талаучылар иркенә калдырды – һәм тегеләр таладылар; исраилиләрне Ул төрле яктан урап алган дошманнары кулына тапшырды – исраилиләрнең инде дошманга каршы торырлык хәле юк иде[+]. 15Исраил кай тарафка яу чапса да, Раббы, алдан кисәтеп куйганча һәм ант иткәнчә, аларны бәла-казага дучар итә торган булды. Исраилиләрнең хәлләре авыр иде[+].


Аллаһының Үз халкын коткаруы

16Шуннан Раббы, исраилиләрне талаучылар кулыннан коткарыр өчен, хөкемчеләр билгели башлады. 17Әмма халык хөкемчеләр сүзенә дә колак салмады – Раббыга тугрылык сакламыйча, башка илаһларга табынды. Аталары йөргән юлдан бик тиз читкә тайпылды. Ата-бабалары Раббы кушканнарны үтәгән булса, балалары исә башкача гамәл кылды[+]. 18Хөкемчеләр билгеләгән чакта Раббы, Үзе дә хөкемче янында булып, хөкемче исән чакта исраилиләрне дошманнарыннан коткара килде, чөнки җәберләүчеләрнең һәм залимнәрнең[*] кысу-изүеннән ыңгырашкан исраилиләрне кызганды[+]. 19Әмма хөкемче дөнья куюга, исраилиләр, чит илаһларны үз итеп, аларга ияреп китә һәм табына, аталарыннан да уздырып, әүвәлге эшләренә тотына – үзләренең явыз гамәлләрен һәм үҗәтләнүләрен дәвам итә иделәр. 20Шуннан соң Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыгып, Ул:

– Аларның аталары белән Мин төзегән килешүне санламаган һәм Минем сүзләремә илтифат итмәгән өчен, 21Ешуаның вафатыннан соң биредә калган халыкларның берсен дә исраилиләр яныннан куып җибәрмәячәкмен![+] 22Әлеге халыклар ярдәмендә Мин исраилиләрне сынармын: ата-бабалары сыман, алар Раббы юлыннан йөрерләрме икән?

23Шул рәвешле, Раббы бу халыкларны шундук куып җибәрмәде һәм, Ешуа кулына тапшырмыйча, яшәгән җирләрендә калдырды.

#### 3


Яулап алынган җирләрдә кәнганиләрнең яшәп калуы

1Кәнган җирләрен яулауда катнашмаган исраилиләрне сынар өчен, Раббы биредә калдырган халыклар шушылардыр[+] 2(бу эшне Ул яулап алуда катнашмаган яңа буын исраилиләрне сугыш һөнәренә өйрәтү максатыннан эшләде): 3пелештиләрнең биш түрәсе, барча кәнганиләр, Багал-Хәрмун тавыннан алып, Хамат үткеленә кадәр Ливан тауларында яшәүче сидунлылыр һәм хиввиләр. 4Раббы әлеге халыкларны Исраилне сынар өчен калдырды: Муса аша исраилиләрнең ата-бабаларына Ул ирештергән кагыйдәләрне яңа буын үтәрме? 5Ә Исраил угыллары исә, кәнганиләр, хиттиләр, амориләр, фәризиләр, хиввиләр вә явүсиләр белән янәшә яшәп, 6аларның кызларын үзләренә хатынлыкка ала, үзләренең кызларын аларның угылларына кияүгә бирә һәм аларның илаһларына табына башладылар[+].


Отниел – Исраил хөкемчесе

7Шул рәвешле, исраилиләр Раббы күз алдында яман гамәлләр кылдылар: үзләренең Алласы Раббыны онытып, Багал һәм Аширә сыннарына табындылар[+]. 8Шуннан Раббының бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аларны Арам-Наһараим патшасы Кушан-Ришатаим кулына тапшырды. Сигез ел дәвамында исраилиләр Кушан-Ришатаимгә буйсынып яшәргә мәҗбүр булдылар. 9Әмма алар ярдәм сорап Раббыга ялваргач, Раббы аларга коткаручы – Кыназ токымыннан булган Отниелне, Кәлебнең энесен юллады, һәм ул аларны коткарды –[+] 10Отниелгә Раббы Рухы иңеп, ул Исраил хөкемчесе булды. Шуннан Отниел Арам[†] патшасы Кушан-Ришатаимгә каршы сугыш башлады, һәм Раббы аны Отниел кулына тапшырып, Кушан-Ришатаимне ул җиңеп чыкты[+]. 11Аннары җирдә кырык елга тынычлык урнашты.

Күпмедер вакытлар үткәч, Кәлеб углы Отниел үлеп китте.


Эхуд – Исраил хөкемчесе

12Исраил угыллары янә Раббы күз алдында яман гамәлләр кыла башладылар, һәм Раббы шуның өчен Мәаб[†] патшасы Эглонга исраилиләрне җиңәргә көч-куәт бирде. 13Үзенә ярдәмгә аммониләр белән амалыкыйларны чакырып, Эглон исраилиләргә каршы сугышка кузгалды һәм, аларны тар-мар китереп, Хөрмәләр шәһәрен яулап алды. 14Унсигез ел дәвамында исраилиләр Мәаб патшасы Эглон кул астында кала бирделәр.

15Шуннан алар, ярдәм сорап, кабат Раббыга ялвардылар, һәм Раббы аларга коткаручы – Беньямин ыругыннан Гера углы сулагай Эхудны юллады; Исраил угыллары аны бүләкләр белән Мәаб патшасы Эглон катына озаттылар[+]. 16Эхуд ике ягы да үткен, терсәк[*] озынлыгындагы үзе ясаган хәнҗәрен киеме астыннан уң ягына асты да, 17бүләкләрен алып, Мәаб патшасы Эглон хозурына килде. Әлеге Эглон бик таза адәм иде. 18Бүләкләрен тапшыргач, бүләк күтәреп килгән кешеләрен Эхуд озата китте 19һәм, Гилгәл сыннары янына җитәрәк, кире борылып, кабат Эглон янына килде дә:

– Патша, минем сиңа яшерен хәбәрем бар! – диде.

– Әкрен! – диде аңа Эглон, һәм янындагы хезмәтчеләр барысы бүлмәдән чыктылар.

20Эхуд, патшаның икенче катта урнашкан бүлмәсенә күтәрелеп, аңа:

– Раббыдан сиңа җиткерәсе хәбәр бар миндә! – диде.

Эглон аягүрә торып басты. 21Шулвакыт Эхуд, сул кулын сузып, уң янтыгына яшергән хәнҗәрен тартып чыгарды да Эглонның корсагына кадады – 22май баскан патшаның корсагына хәнҗәр, сабына кадәр кереп китеп, аркасыннан чыкты. Эхуд хәнҗәрен тартып алмады. 23Шуннан ул алгы якка чыкты һәм югары каттагы бүлмә ишеген үзе артыннан бикләп куйды. 24Эхуд китеп баруга килеп җиткән Эглон хезмәтчеләре, ишекнең бикле икәнлеген күреп, патша үз бүлмәсендә хаҗәтен үти булса кирәк, дип уйладылар. 25Байтак вакыт көтеп тә ишекне ачучы күренмәгәч, ачкыч алып килеп ишекне ачсалар – хуҗаларының үле гәүдәсе идәндә ята. 26Хезмәтчеләр шулай аптырашып торган арада, Эхуд качып өлгерде һәм, Гилгәл сыннары яныннан узып, Сеира шәһәрендә яшеренде. 27Шунда, Эфраим тауларында, Эхуд үзенең быргысын кычкыртты, шуннан Исраил угыллары аның белән бергә таулардан төште; гаскәрнең башында Эхуд иде[+].

28– Тизрәк минем арттан! – диде Эхуд. – Раббы дошманыгыз Мәабны сезнең кулга тапшыра!

Эхуд җитәкчелегендә таулардан төшкән исраилиләр Үрдүн кичүен кулга төшерделәр, һәм юллары киселгән мәабиләрнең берсе дә елга аръягына чыга алмады[+]. 29Әлеге бәрелештә ун меңгә якын көчле-таза Мәаб сугышчысы һәлак булды, һичкем исән калмады! 30Ул көнне мәабиләр исраилиләрдән җиңелде. Илдә сиксән елга тынычлык урнашты.


Шамгар – Исраил хөкемчесе

31Эхудтан соң Исраил хөкемчесе Анат углы Шамгар булды. Бервакыт ул үгез куалый торган көтүче таягы белән алты йөз пелештинең башына җитте. Шулай итеп, ул да Исраилнең коткаручысы булды[+].

#### 4


Дебора – Исраил хөкемчесе

1Эхуд дөнья куйганнан соң, Исраил угыллары янә Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар;[+] 2һәм Раббы аларны Хатсорда идарә итүче кәнганиләр патшасы Ябин кулына тапшырды. Аның Сисера исемле гаскәр башлыгы Харошет-Хагоимдә яши иде[+]. 3Тугыз йөз сугыш арбасы[†] булган әлеге Сисера егерме ел дәвамында исраилиләр өстеннән җәбер-золым кылды, һәм исраилиләр моңа түзә алмыйча тагын Раббыга ялынып ялвардылар.

4Бу вакытта Исраилдә Лаппидот хатыны – күрәзәче Дебора идарә итә иде. 5Дәгъваларын хәл итәргә исраилиләр Эфраим таулыгына, Рамаһ белән Бәйт-Эл шәһәрләре арасында үскән Дебора Хөрмәсе төбендә утыручы шул хатын янына килә торганнар иде. 6Әлеге Дебора, Нәптали җирендәге Кыдышта гомер итүче Абиногам углы Баракны чакыртып, аңа әйтте:

– Раббы, Исраил Алласы, сиңа менә нәрсә боера: «Нәптали һәм Зәбулун ыругыннан үзең белән ун мең кешене ияртеп, Тавор тавына менеп бас[+]. 7Ябиннең гаскәр башлыгы Сисераны Мин сугыш арбалары вә күп санлы гаскәре белән синең каршыңа, Кишон елгасы буена килергә мәҗбүр итәрмен һәм синең кулыңа тапшырырмын»[+].

8Аңа җавап итеп, Барак:

– Әгәр син минем белән барсаң – барам, инде юк икән – бармыйм, – диде.

9– Баруын барырмын мин синең белән, – диде аңа Дебора, – ләкин бу юлыңда син дан-шөһрәт яуламассың, чөнки Раббы Сисераны хатын-кыз кулына тапшырачак.

Дебора белән Барак шуннан соң Кыдыш елгасына таба юл алдылар. 10Баракның чакыруы буенча, анда Зәбулун һәм Нәптали ыругларыннан ун мең сугышчы җыенып килгән иде. Дебора да шунда булды.

11Бу вакытны кыни Хебер, башка кыниләрдән – Муса кайнатасы Хобаб ыругыннан аерылып чыгып, Кыдыш буендагы Сагананнимдә, зур бер имән төбендә чатыр корган иде[+].

12Абиногам углы Барак әнә Тавор тавына менеп баскан, дип, Сисерага хәбәр итүгә, 13Сисера үзенең тугыз йөз сугыш арбасы һәм Харошет-Хагоимдәге бөтен гаскәре белән Кыйшон елгасы буена килеп тупланды.

14– Алга! – диде шунда Дебора Баракка. – Сисераны Раббы синең кулга тапшыра торган көн бу. Синең алдан Раббы Үзе бара!

Барак үзенең ун меңлек гаскәре белән Тавор тавыннан төшүгә, 15Раббы ихтыяры буенча, Сисераны, сугыш арбаларындагы гаскәриләрне һәм сугышчыларын тирән курку биләп алып, Сисера үзенең арбасыннан сикереп төште дә чабарга тотынды[+]. 16Барак исә дошманның сугыш арбаларын һәм гаскәрен Харошет-Хагоимгә кадәр эзәрлекләп барды. Сисераның барлык сугышчылары кылычтан һәлак булды, һичкем исән калмады. 17Сисера үзе кыни Хеберның хатыны Ягил чатырына таба йөгерде, чөнки Хатсор патшасы Ябин белән кыни Хебер ыругы дустанә мөнәсәбәттә яшиләр иде. 18Сисераны каршыларга чыгып, Ягил:

– Кер, әфәндем! Кер, курыкма! – диде.

Сисера аның чатырына керде, һәм Ягил аны җәймә белән бөркәп куйды.

19– Бераз су бир әле, эчәсем килә, – диде аңа Сисера.

Ягил, сөт салынган турсыкны чишеп, аңа эчәргә бирде дә аннары Сисераны кабат җәймә белән каплап куйды.

20– Чатыр авызы янында тор, – диде Сисера Ягилгә. – Кем дә булса килеп: «Берәрсе юкмы монда?» – дип сораса, «Юк», – дип җавап бирерсең.

21Ләкин Хебер хатыны Ягил, чатыр беркетә торган казык белән чүкеч алып, йокыга талган Сисера янына әкрен генә килде дә чигәсенә казыкны шундый итеп бәрде, казык хәтта җиргә кереп китте – Сисера шундук җан тәслим кылды. 22Сисераны куа килүче Барак күренүгә, Ягил, аның каршысына чыгып:

– Бире кер, син эзләгән кешене күрсәтәм, – диде.

Барак аның артыннан керде һәм чигәсенә казык кагылган Сисераның үле гәүдәсен күрде. 23Ул көнне Раббы Кәнган патшасы Ябин өстеннән исраилиләргә җиңү яуларга ярдәм итте. 24Шулай итеп, исраилиләр аны һаман ныграк кысрыклый бирделәр һәм, ниһаять, җир йөзеннән тәмам юк иттеләр.

#### 5


Дебораның җыры

1Ул көнне Дебора белән Абиногам углы Барак мондый җыр җырлады:

2Хакимнәр[†] Исраилне сугышларга әйдәп барды,
халык үз теләге белән кузгалды – Раббыны данлагыз!
3Патшалар, тыңлагыз! Хакимнәр, аң булыгыз!
Раббыга дан җырлармын,
Исраилнең Раббы Алласы өчен көй уйнармын мин.

4Син, Раббы, Сәгыйрьдән чыккан чакта,
Эдом[†] җиреннән кузгалган вакытта
җир калтырап торды, һәм күкләрдән яңгыр койды,
болытлар су булып түгелде[+].
5Раббы алдында,
Синай Алласы, Исраил Алласы каршында таулар тетрәп торды[+].

6Анат углы Шамгар һәм Ягил заманында юллар бушап калды,
әүвәле турыдан йөрүчеләр әйләнгеч юллардан йөри башлады,[+]
7Исраил җитәкчесез калды;
син – Исраил әнкәсе Дебора – хакимлеккә килгәнче, шулай булды.
8Үзебезгә яңа илаһлар сайлагач,
капка төбендә сугыш башланды!
Кырык меңлек Исраил халкының ни калканы, ни сөңгесе күренмәде[+].

9Минем йөрәгем – Исраилнең гаскәрбашлары,
үз теләге белән яуга кузгалган халык белән!
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз!
10Дан җырлагыз, әй сез,
ак ишәкләргә атланып келәмнәр өстеннән баручылар һәм җәяүлеләр!
11Кое янында мал куучылар тавышы яңгырый:
анда Раббы җиңүләренә,
Исраил хакимнәренә дан җырлыйлар!

Шулчак Раббы халкы капкаларга таба омтылды.
12Кузгал, Дебора, кузгал!
Кузгал һәм җыруыңны җырла!
Тор, Абиногам углы Барак!
Үзеңнең әсирләреңне алып кит![+]
13Исән калганнар шунда баһадирлар янына килде,
Раббы халкы Раббы янына җыелды –
сугышчылар килде!
14Эфраим төбәгеннән алар үзәнгә юл алдылар,
синең халкың белән бергә, сиңа ияреп, әй Беньямин.
Макир ыругыннан – гаскәрбашлары,
Зәбулун ыругыннан хөкемдарлык таягын[†] күтәреп йөрүчеләр килде[+].
15Исәсхәр түрәләре – Дебора белән!
Барак кебек үк, Исәсхәр угыллары да үзәнгә омтылды!
Рубин ыругы исә – тирән уйдадыр.
16Нәрсә син, Рубин, сарык абзарлары арасында
көтүче курае тыңлап утырасың?
Әйе, Рубин ыругы – тирән уйдадыр.
17Гилыгад угыллары Үрдүн аръягында яшәп калды;
Дан угыллары үзенең кораблары янында тоткарланды;
Ашер угыллары диңгез ярында, култыклар буенда яшәп калды[+].
18Ә Зәбулун халкы үз тормышын куркыныч астына куйды,
аның белән бергә – яу кырындагы калкулыкларда[†] Нәптали угыллары да[+].

19Менә, патшалар яуга кузгалды;
Кәнган патшалары Мегиддо су буйларында,
Тәгънәк шәһәре янында сугышты.
Тик аларга көмеш эләкмәде![+]
20Күктәге йолдызлар да яуда катнашты,
барыр юлларында Сисера белән көрәште!
21Борынгы елга, Кыйшон елгасы,
ургылып, дошманны себереп ташлады.
Көч-гайрәтем, дошманга ташлан![+]
22Яңгырый тояк тавышлары!
Айгырлары томырылып чаба!

23«Мероз каласына ләгънәт яудырыгыз! – ди Раббы фәрештәсе. –
Аның халкына каргыш укыгыз,
чөнки алар Раббыга, Аның сугышчыларына ярдәмгә килмәде».

24Кыни Хебер хатыны Ягил фатихалы булсын!
Чатырларда көн күрүче хатыннар арасында фатихалы булсын ул![+]
25Кунагы аңардан су сорады,
ул исә затлы савытта сөт өсте китерде[+].
26Бер кулына – казык,
икенчесенә һөнәрче чүкече алып, Сисерага сукты!
Башына бәрде аның,
чигәсен тишеп, баш сөяген ярды[+].
27Ягилнең аягына ауды Сисера,
ауган урынында ятып калды!
Ягилнең аягына егылды ул!
Кайда егылса, шунда әҗәлен тапты.

28Сисераның әнкәсе, тәрәзәгә күзләрен текәп, егълый-такмаклый:
«Ни өчен сугыш арбасы һаман күренми?
Ни өчен аның арба тавышы һаман ишетелми?»
29Янәшәдәге зирәк хатыннар һәм ул үзе бу сорауга:
30«Күрәсең, алар табыш бүләләр;
һәр сугышчыга – берәр кыз, ә бәлки – икедер!
Ганимәт[*] малыннан төсле тукыма – Сисераныкы!
Һәр ике ягы чигеп эшләнгән чуар киемнәр – аның иңенә!» –
диярәк җавап бирәләр.

31Бар дошманнарың, Раббы, шушы рәвешле кырылса иде!
Сине яратканнар көн үзәгендәге кояшка тиңләшсә иде!

Шуннан җиргә кырык елга тынычлык килде[+].

#### 6


Гидеон – Исраил хөкемчесе

1Исраил угыллары тагын Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар, һәм Раббы аларны җиде елга мидьяниләр кулына тапшырды[+]. 2Мидьяниләр күрсәткән җәбер-золымга түзеп яшәү исраилиләргә бик авыр булды, һәм алар таш кыялар арасында, мәгарәләрдә, тау куышларында үзләренә яшеренер урын әзерләделәр. 3Исраилиләр чәчү эшләрен төгәлләүгә, алар җиренә мидьяниләр, амалыкыйлар һәм кояш чыгышы тарафында яшәүче халыклар басып керә иделәр дә, 4чатырларын корып җибәреп, Газа шәһәренә җиткәнче, илнең бөтен уңышын юкка чыгаралар, исраилиләргә тамак туйдырыр өчен ризык та, мал-туардан сарык, үгез, ишәк затын да калдырмыйлар иде[+]. 5Үзләренең көтү-көтү хайваннары, чатырлары белән килгән бу халыклар саранча чирүедәй күп булып, алар үзләре дә, дөяләре дә санап бетергесез иде. Әнә шулай ябырылып киләләр дә илне талап китә иделәр. 6Мидьяниләр Исраилне тәмам бөлгенлеккә төшергәч, исраилиләр, яклау эзләп, Раббыга ялынып ялварырга тотындылар.

7Исраилиләр шулай, мидьяниләрдән яклау эзләп, Раббыга ялвардылар, 8һәм Раббы аларга пәйгамбәрен юллады. Пәйгамбәр аларга менә нәрсә диде:

– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мин сезне Мисырдан, коллык йортыннан алып чыктым, 9сезне мисырлылардан вә җәбер-золым кылучылардан коткардым, аларны сезнең күз алдыгыздан куып җибәреп, җирләрен сезгә бирдем[+] 10һәм сезгә әйттем: „Мин – сезнең Раббы Аллагыз! Үзегез яшәгән амориләр җиренең илаһларына табынмагыз!“ – дидем. Ләкин сез Минем сүзләремә колак салмадыгыз».

11Берзаман Абигызер токымыннан булган Йоаш биләмәсендәге Офрада үскән имән төбенә Раббы фәрештәсе килеп утырды. Бу вакытны Йоаш углы Гидеон, мидьяниләр күрмәсен дип, йөзем изгечтә[†] бодай суга иде[+]. 12Раббы фәрештәсе, аның янына иңеп:

– Раббы синең белән, баһадир ир-егет! – диде.

13– Әфәндем, әгәр Раббы чыннан да безнең белән икән, ни өчен соң без шушы хәлгә калдык? – дип сорады аңардан Гидеон. – Ата-бабаларыбыз: «Раббы безне Мисыр иленнән алып чыкты», – дип сөйләгән могҗизалары кайда Аның? Раббы бездән йөз чөерде – мидьяниләр кулына тапшырды![+]

14Раббы шунда аңа таба борылды һәм:

– Бар, бөтен көч-егәреңне куеп, Исраилне мидьяниләрдән коткар! Бу эшне Мин сиңа тапшырам! – диде.

15– И Хуҗам! Ничек итеп мин Исраилне коткара алыйм?! Менашше ыругында безнең нәсел иң кечесе санала, мин үзем дә атам йортында төпчек баламын, – дип җавап кайтарды Гидеон[+].

16– Мин янәшәңдә булырмын: бер кешене җиңгән сыман, мидьяниләрнең һәммәсен тар-мар китерерсең! – диде аңа Раббы[+].

17– Әгәр мин күңелеңә хуш килгәнмен икән, минем белән чыннан да Син сөйләшкәнне раслаучы бер билге бир![+] 18– диде аңа Гидеон. – Хәзер әйләнеп киләм, китми тор, сый алып киләм сиңа.

– Мин сине биредә көтеп торырмын, – дип җаваплады кунак[+].

19Гидеон, өенә кайтып, кәҗә бәтие ите һәм бер эфа[*] оннан төче икмәк пешерде; итне кәрзингә, шулпаны чүлмәккә салды да имән төбендә көтеп утырган кунагына китерде.

20– Ит белән икмәкне ташка куй да өсләренә шулпаны түк, – дип боерды аңа Раббы фәрештәсе, һәм Гидеон Ул кушканча эшләде[+].

21Раббы фәрештәсе кулындагы юл таягының очы белән иткә вә төче икмәккә орынуы булды – таш эченнән ут бөркелеп чыкты да ит белән икмәкне яндырып бетерде; Раббы фәрештәсе исә күздән юк булды[+]. 22Аның дөрестән дә Раббы фәрештәсе булуын аңлагач:

– И-и Хуҗа-Раббым, – диде Гидеон авыр көрсенеп. – Раббы фәрештәсен йөзгә-йөз күрдем бит![+]

23Әмма Раббы аңа:

– Имин булырсың, курыкма! Үлмәссең син! – диде.

24Шул урында Раббы хөрмәтенә Гидеон мәзбәх корды һәм аңа «Раббы – иминлек ул» дип исем бирде. Әлеге мәзбәх Абигызер токымының биләмәсендәге Офрада бүгенге көндә дә исән-имин торадыр. 25Шул ук төнне Гидеонга Раббы:

– Атаңның көтүеннән бер үгез, аннары тагын җиде яшьлек бер үгез ал да, атаң куйдырган Багал мәзбәхен җимереп һәм аның янындагы Аширә колгасын чабып ташлап, 26әлеге калку урында үзеңнең Раббы Аллаңа тиешле рәвештә мәзбәх кор; аннары, үзең чапкан Аширә колгасын ягып, җиде яшьлек үгезне тулаем яндыру корбаны[†] итеп китер, – диде.

27Үзенә ярдәмгә ун хезмәтчесен алып, Гидеон һәммәсен Раббы кушканча эшләде; ләкин үзенең гаилә әһелләреннән һәм шәһәр халкыннан курыкканга, боларны ул төнлә башкарды. 28Иртәгесен шәһәр халкы йокысыннан уянса – Багал мәзбәхе җимерелгән, янәшәсендәге Аширә колгасы чабып ташланган, яңа гына төзелгән мәзбәх өстендә исә корбан үгезе яндырылган.

29– Кем эшләгән моны? – дип сораштырды халык бер-берсеннән.

Эзләнә-сораша торгач, Йоаш углы Гидеон эше икәнлеге ачыкланды.

30– Углыңны китер монда! – дип таләп итте Йоаштан шәһәр халкы. – Багал мәзбәхен җимергән һәм аның янындагы Аширә колгасын чабып ташлаган өчен, ул үләргә тиеш!

31Ләкин үзен әйләндереп алган халык төркеменә Йоаш:

– Сезгәме инде Багалны якларга, сезгәме инде аны сакларга?! Аны яклаганнар таң атканчы әҗәлен табар! Әгәр Багал дөрестән дә алла икән – җимерүчеләрдән үз мәзбәхен үзе сакласын! – диде.

32Багал мәзбәхен җимергән өчен, шул көннән Гидеонны «Багал үзе хөкем итсен аны» дигән мәгънәне аңлатучы яңа исем белән – Еруб-Багал дип атый башладылар.


Гидеонның Раббыдан берәр билге күрсәтүен үтенүе

33Ул арада мидьяниләр, амалыкыйлар һәм шәрык тарафыннан килгән башка кавемнәр берләштеләр дә, елганы кичеп, Изрегыл үзәненә килеп тупландылар[+]. 34Шулвакыт Гидеонга Раббы Рухы иңеп, Гидеон үзенең быргысын уйнатты – һәм бөтен Абигызер токымы аның артыннан иярде;[+] 35Менашше ыругына үзенең хәбәрчеләрен юллады – һәм бөтен ыруг аның артыннан иярде; шулай ук Ашер, Зәбулун һәм Нәптали ыругларына ул үзенең хәбәрчеләрен озатты – бу ыруглар да аңа ярдәмгә кузгалды. 36Шуннан соң Гидеон Раббыга әйтте:

– Әгәр Син, Үзең вәгъдә иткәнчә, минем кул белән Исраилне коткарырга җыенасың икән, 37менә кара: шушында, ындыр табагында, яңа гына кыркып алынган йон җәям. Әнә шул йонга чык төшеп, әйләнә-тирәдәге бөтен җир коры калса, Үзең вәгъдә иткәнчә, чынлап та минем кул белән Исраилне коткарасыңа ышанырмын, – диде. 38Нәкъ шулай булды да: Гидеон иртәгесен, таңнан торып, йонны сыгып караса – аңардан бер тустаган су чыкты. 39Шуннан Раббыга Гидеон болай диде:

– Ачуланма миңа, тагын бер генә үтенечемне әйтим һәм тагын бер генә тапкыр әлеге йон белән сынау уздырыйм: хәзер инде йон коры калып, әйләнә-тирәдәге бөтен җиргә чык төшсен.

40Ул төнне Раббы нәкъ шулай эшләде: йон коры калып, әйләнә-тирәдә бөтен җиргә чык төште.

#### 7


Гидеонның мидьяниләрне җиңеп чыгуы

1Еруб-Багал дип яңа исем кушылган Гидеон һәм аның янындагы бар халык, таң белән уянып, Харод кизләве буена килеп тупланды; мидьяниләр исә алардан төньяктарак – Мөре тау итәгендәге үзәндә урнашкан иде.

2– Сугышчыларың артык күп синең, – диде Гидеонга Раббы, – алар кулына мидьяниләрне тапшыра алмыйм мин. Югыйсә исраилиләр: «Без үзебезне үз көчебез белән коткардык», – дип, Минем алда борыннарын чөеп йөрер иде[+]. 3Халкыңа җиткер: куркып һәм калтырап торучылар Гилыгад тауларын ташлап өенә кайтып китсен!

Шуннан егерме ике мең гаскәри кайтып китте, ун меңе исә сугыш кырында калды[+].

4– Халкың һаман да күп әле, – диде Гидеонга Раббы, – аларны чишмә буена алып кил, шунда Мин сиңа сайлап бирермен; «Синең белән барсын» дигәннәр синең арттан китәр, «Синең белән барырга тиеш түгел» дигәннәре өйләренә кайтыр.

5Гидеон үзенең кешеләрен чишмә буена алып килгәч, Раббы аңа:

– Суны эт кебек ялап эчүчеләр бер якка бассын, тезләнеп эчүчеләр икенче якка бассын, – диде.

6Суны ялап эчүчеләрнең саны өч йөз булды; калганнары исә суны тезләнгән килеш учына алып эчте.

7– Суны ялап эчкән әнә шул өч йөз кеше белән Мин сезне коткарырмын һәм мидьяниләрне сезнең кулга тапшырырмын! Калганнар исә өйләренә таралсын! – диде Раббы.

8Үзләре белән алып килгән ризыкларын һәм мөгез быргыларын калдырырга кушып, Гидеон исраилиләрне чатырларына кайтарып җибәрде, үз янында исә өч йөз сугышчыны гына калдырды. Мидьяниләр аста, үзәндә тупланганнар иде.

9Шул төнне Гидеонга Раббы болай диде:

– Аска төш тә мидьяниләр станына[†] һөҗүм ит – Мин аларны синең кулга тапшырам! 10Ялгызың гына барырга курыксаң, үзең белән хезмәтчең Пураны ал да 11мидьяниләрнең ни-нәрсә сөйләшкәнен тыңла – ишеткәннәрең сиңа дошманга һөҗүм итәргә көч бирер.

Шуннан Гидеон үзенең хезмәтчесе Пура белән, үзәнгә төшеп, дошман сакчылары янына якын ук килде. 12Үзәндә тупланган мидьяниләр, амалыкыйлар һәм шәрык халкы саранча чирүедәй күп санлы булып, аларның дөяләре диңгез буендагы ком бөртеге сыман исәпсез-хисапсыз иде[+]. 13Гидеон якынрак килде һәм бер кешенең икенче берәүгә күргән төшен сөйләп торуын ишетте:

– Төшемдә, имеш, мидьяниләрнең станы буйлап түп-түгәрәк арпа икмәге тәгәрәп бара икән. Менә ул чатыр янына килеп җитте һәм аңа шундый итеп бәрелде ки, чатыр авып китте дә ишелеп төште.

14Икенчесе, аңа җавап итеп:

– Йоаш углы исраили Гидеонның кылычы ул! Мидьяниләрне һәм бөтен шушы станны Раббы аның кулына тапшыра, димәк, – диде.

15Төшнең эчтәлеген һәм әлеге юрауны ишеткәч, Гидеон Раббыга сәҗдә кылды; аннары исраилиләр янына әйләнеп кайтып:

– Кузгалыгыз! Раббы мидьяниләр станын сезнең кулга тапшыра! – диде дә, 16өч йөз гаскәрине өч төркемгә бүлеп, һәркайсының кулына быргы һәм эчендә ут янып торган буш чүлмәк тоттырды[+].

17– Миңа карагыз һәм мин нишләсәм, шуны эшләгез, – диде ул үзенең сугышчыларына. – Дошман станына килеп җиткәч, мин нишләсәм, сез дә шуны эшләгез. 18Мин һәм минем белән баручылар быргы кычкырта башлауга, сез дә, станны әйләндереп алып, быргыларыгызны кычкыртыгыз һәм: «Раббы өчен! Гидеон өчен!» – дип сөрәнләгез[+].

19Төн уртасында алышына торган сакчылар каравылга басуга, Гидеон һәм аның йөз сугышчысы дошман туктаулыгына якын ук килде дә, быргыларын кычкыртып, кулларындагы чүлмәкләрен бәреп ватты. 20Һәр өч төркемдәге сугышчылар, быргыларын кычкыртып һәм чүлмәкләрен ватып, сул кулына янып торган чырагларын, уңына быргыларын тоткан килеш, «Раббы кылычы! Гидеон кылычы!» дип сөрәнләргә һәм быргыларын кычкыртырга тотындылар. 21Алар шулай станны камап алып, бер урында басып тора бирделәр, дошман исә ары-бире килеп йөгерергә, кычкырырга тотынды, аннары кача башлады. 22Берьюлы өч йөз быргы кычкырта башлауга, стандагы Мидьян сугышчылары, кылычларын күтәреп, бер-берсенә ташланды. Бу – Раббы кодрәте белән эшләнде. Аннары дошман гаскәрләре Серера тарафына, Бәйт-Шиттага таба качарга тотынды. Алар шулай Таббат янындагы Әбел-Мехола шәһәренең чигенә җиткәнче чаба бирделәр[+].

23Шуннан исраилиләр – Нәптали, Ашер һәм Менашше ыругының барча кабиләләре – бергә җыелдылар да мидьяниләрне куа киттеләр. 24Гидеон исә «Тауларыгыздан төшеп, мидьяниләргә каршы чыгыгыз да Бәйт-Бара шәһәренә кадәр Үрдүн кичүен үз кулыгызга алыгыз!» дигән хәбәр белән Эфраим тауларына үзенең хәбәрчеләрен юллады. Эфраимнәр, җыелып килеп, Бәйт-Барага кадәр Үрдүн кичүен үз кулларына алдылар[+]. 25Мидьяниләрне куа барганда, алар дошманнарының ике гаскәрбашын – Ореб белән Зеевны әсир иттеләр һәм Оребны – Ореб кыясында, ә Зеевны исә Зеевның йөзем изгечендә үтерделәр; Ореб белән Зеевның башын Үрдүн аръягыннан Гидеонга алып кайтып бирделәр[+].

#### 8


Гидеонның Зебах белән Салмунны үтерүе

1Эфраимнәр:

– Ни өчен шулай эшләдең син? Мидьяниләргә каршы яу чапканда, ник безне чакырмадың? – дип, Гидеонга үпкә белдерделәр[+].

2Әмма Гидеон аларга:

– Мин башкарган эш сезнеке белән чагыштырганда кечкенәдер. Абигызер угыллары белән чагыштырганда, эфраимнәр иң яхшы, иң өлгергән йөзем тәлгәшләрен җыйды: 3Аллаһы сезнең кулга мидьяниләрнең яубашлары Ореб белән Зеевны тапшырды. Сезнеке белән чагыштырырдай, ул кадәр нәрсә эшләдем мин?! – диде.

Гидеонның шушы сүзләреннән соң эфраимнәр тынычлана төштеләр[+]. 4Шуннан Гидеон, үзенең өч йөз сугышчысы белән Үрдүн буена килеп, елганы кичеп чыкты. Арыган-талчыккан булсалар да, алар дошманны кууларын дәвам итте. 5Суккөт шәһәренә җиткәч, Гидеон:

– Без Мидьян патшалары Зебах белән Салмунны эзәрлекләп барабыз. Сугышчыларым алҗыды, аларның тамагын туйдырсагыз иде, – дип, шәһәр халкына мөрәҗәгать итте[+].

6Әмма Суккөт түрәләре, аңа җавап итеп:

– Нәрсәгә дип синең гаскәреңне ашатыйк әле без? Зебах белән Салмунны тоттыңмы соң әле син? – диделәр[+].

7– Менә шушы сүзләрегез өчен, – диде аларга Гидеон, – Зебах белән Салмунны Раббы минем кулга тапшырганнан соң, мин сезне чабагач урынына чәнечкеле дала куагы белән суктырырмын!

8Аннары Гидеон Пенуилгә юл алды һәм анда яшәүчеләргә дә шул ук сорау белән мөрәҗәгать итте. Пенуил халкы да Суккөттә яшәүчеләр кебек җавап бирде[+].

9Гидеон аларга:

– Җиңү яулап кайткан чакта, мин сезнең манарагызны җимерәчәкмен! – диде.

10Әлеге яуда йөз егерме мең сугышчысын югалткан Зебах белән Салмун бу вакытта үзләренең унбиш меңлек гаскәре белән Каркорга килеп туктый. (Шәрык тарафыннан килгән гаскәрдән шуның кадәр сугышчы калган була.) 11Гидеон гаскәре, Нобах төбәген һәм Йөгбеһа шәһәрен кәрван юлы буйлап көнчыгыштан әйләнеп үтеп, һич көтмәгәндә аларның чатырларына һөҗүм итә[+]. 12Мидьян патшалары Зебах белән Салмун качып өлгерәләр, ләкин Гидеон аларны куып тота; коты алынган дошман гаскәрен исә тар-мар итә. 13Йоаш углы Гидеон, Херес калкулыгы буйлап сугыш сәфәреннән кайтып килешли 14Суккөт шәһәрендә яшәүче бер егетне тотып алып, аңа кайбер сораулар бирә, һәм әлеге егет аңа җитмеш җиде Суккөт түрәсенең вә шәһәр өлкәннәренең исемнәрен язып бирә. 15Шуннан Гидеон, Суккөт халкы янына килеп:

– Менә алар – Зебах белән Салмун! – диде. – Ә сез: «Зебах белән Салмунны әлегәчә тота алмагач, синең алҗыган гаскәреңне ник ашатыйк без?» – дип, миннән көлгән идегез!

16Шәһәрнең өлкәннәрен Гидеон кулга алырга боерды, Суккөт халкын исә чабагач урынына чәнечкеле дала куагы белән суктырды. 17Ә Пенуилдә, манараны җимереп, аның халкын кырып бетерде[+]. 18Зебах белән Салмуннан Гидеон:

– Таворда сез җаннарын кыйган кешеләр ниндирәк иде? – дип сорады.

Зебах белән Салмун:

– Алар синең сыман, кыяфәтләре белән патша угылларын хәтерләтә иде, – диделәр.

19– Алар минем бертуган кардәшләрем, минем әнкәмнең угыллары иде, – диде аларга Гидеон. – Раббы Үзе шаһиттыр: әгәр аларның гомерләрен аяган булсагыз, мин дә сезнең җанны кыймас идем!

20Аннары Гидеон үзенең беренче углы Етерга:

– Үтер аларны! – диде.

Әмма Етер яшь иде әле, шуңа күрә кынысыннан кылычын алып аларның җаннарын кыярга курыкты.

21– Син үзең үтер безне! – диделәр Зебах белән Салмун. – Һәркем көче җиткән эшне башкарырга тиеш.

Шуннан Гидеон аларның үзләрен кылычтан уздырды һәм дөяләренең муенына тагылган ярымайларын салдырып алды[+].


Гидеонның изге эфоды

22– Безнең белән син идарә ит, – дип үтенде Гидеоннан исраилиләр, – аннары синең углың һәм оныгың идарә итәр – мидьяниләр кулыннан безне син коткардың бит![+]

23– Сезнең белән мин дә, минем углым да идарә итмәячәк, Раббы идарә итсен сезнең белән, – дип җавап кайтарды аларга Гидеон. – 24Минем сезгә бер генә үтенечем бар: ганимәт малыннан һәркайсыгыз миңа берәр алка бирсен. (Дошманнары, исмәгыйлиләр, алтын алка тагып йөри иде)[+].

25– Әлбәттә, бирәбез, – дип җавап кайтарды исраилиләр һәм, җиргә өс киеме җәеп, һәркайсы шунда үзенең ганимәт малыннан берәр алка ташлады. 26Җәмгысы бер мең дә җиде йөз шәкыл[*] алтын җыелды. Аңардан тыш, әле анда ярымайлар, асылмалы бизәкләр, Мидьян патшаларының җете кызыл киемнәре һәм дөя муенына тага торган алтын чылбырлар да бар иде. 27Гидеон әлеге алтыннан эфод эшләтте дә үзенең шәһәре Офрада урнаштырды, һәм исраилиләр, Раббыга тугрылык сакламыйча, шуңа табына башладылар. Гидеон һәм аның токымы өчен эфод тозакка әйләнде[+]. 28Мидьяниләр, Исраил угылларына буйсыну белдереп, башкача инде баш күтәрмәс булдылар, һәм Гидеон исән чакта кырык ел дәвамында илдә тынычлык хөкем сөрде.

29Йоаш углы Еруб-Багал, үз өенә әйләнеп кайтып, шунда яши бирде. 30Гидеонның җитмеш углы туды, чөнки хатыннары бихисап күп иде. 31Шәкемдә яшәүче кәнизәге шулай ук ир бала тапты, һәм Гидеон аңа Әбумәлик дип исем кушты[+].

32Йоаш углы Гидеон нык картаеп дөнья куйганнан соң, аны абигызерларның биләмә җирендәге Офра шәһәрендә, әтисе Йоашның каберлегендә дәфен кылдылар[*].

33Гидеон гүр иясе булганнан соң, исраилиләр, Раббыга тугрылык сакламыйча, Багал сыннарына табына һәм Багал-Беритне үзләренең аллалары дип таный башладылар; 34төрле яклап әйләндереп алган дошманнары кулыннан коткарган Раббыны, үзләренең Алласын, хәтерләренә дә алмадылар. 35Исраилгә күпме игелекләр кылган Еруб-Багал (ягъни Гидеон) йортына да алар яхшылык белән җавап кайтармадылар.

#### 9


Әбумәликнең бөтен Шәкем өстеннән идарә итүе

1Көннәрдән беркөнне Еруб-Багал углы Әбумәлик, әнкәсенең ир кардәшләре янына Шәкемгә килеп, аларга һәм аларның бөтен нәселенә:

2– Шәкем халкына җиткерегез: «Сезнең өстән Еруб-Багалның җитмеш углы яисә берсе генә идарә иткәндә яхшыракмы?» Аннары шуны да онытмагыз: мин сезнең белән бер җан, бер тәндер! – диде.

3Әнисенең кардәшләре әлеге сүзләрне Шәкем халкына җиткерделәр, һәм алар: «Ул бит безгә туган тиешле», – дип, аның ягын алдылар. 4Шуннан алар аңа Багал-Берит гыйбадәтханәсеннән[†] җитмеш шәкыл көмеш биреп, Әбумәлик шул акчага җыен әтрәк-әләм, башкисәр бәндәләрне яллады да, аларны ияртеп,[+] 5Офрага, атасының йортына килде һәм үз кардәшләренең – Еруб-Багалның җитмеш углының җанын бер таш өстендә кыйды! Еруб-Багалның төпчек углы Иотам гына качып котыла алды[+]. 6Аннары Шәкемнең бар халкы һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләр, Шәкемдәге изге таш янындагы имән төбендә җыелып, Әбумәликне патша дип игълан иттеләр[+].


Иотамның гыйбрәтле сүзе

7Бу хакта ишеткәннән соң, Иотам, Гәризим тау башына менеп:

– Тыңлагыз мине, Шәкем халкы! Шул чагында Аллаһы да сезне ишетер! – дип кычкырды[+]. 8– Бервакыт шулай агачлар үзләре өстеннән патша билгеләргә дип җыйналганнар да зәйтүн агачына: «Безнең өстән патшалык кыл!» – дигәннәр[+]. 9Әмма ул аларга: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, илаһларны һәм кешеләрне данлау өчен кулланыла торган май бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган. 10Шуннан агачлар: «Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, инҗиргә тәкъдим иткәннәр. 11Әмма ул: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, татлы җимеш бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган. 12«Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, агачлар йөзем куагына тәкъдим иткәннәр. 13Әмма ул: «Башка агачлар белән идарә итәм дип, аллаларның һәм кешеләрнең күңелен күтәрә торган җимеш суы бирүдән туктыйммы?!» – дип җавап кайтарган[+]. 14Ниһаять, агачлар: «Безнең өстән син патшалык ит!» – дип, күгән куагына тәкъдим иткәннәр. 15Күгән куагы агачларга: «Әгәр сез дөрестән дә мине үзегезнең патшагыз итеп билгелисез икән, ярый, килегез, минем күләгәмдә сыеныр урын табыгыз. Әгәр инде риза түгел икәнсез, күгән куагыннан ялкын күтәрелеп, Ливан эрбетләрен яндырып бетерер!» – дигән[+]. 16Шулай итеп сез, Әбумәликне патша итеп билгеләп, гадел һәм дөрес эш кылдыгызмы?! Еруб-Багалга һәм аның токымына яхшылык белән җавап кайтардыгызмы?! Эшенә күрә әҗерен шулай түләдегезме?! 17Сезне мидьяниләр кулыннан коткарыр өчен, минем атам гомерен аямый сугышты. 18Сез исә, аның нәселенә каршы баш күтәреп, аның угылларын кырып бетердегез – бер таш өстендә җитмеш кешенең җанын кыйдыгыз һәм аның кол хатынының углын, сезгә кардәш булган өчен генә, Шәкем патшасы итеп билгеләдегез. 19Еруб-Багал токымы белән гадел һәм дөрес эш кылдык, дип саныйсыз икән, Әбумәлигегез өчен сөенегез, ул да сезнең өчен куансын! 20Әгәр инде алай уйламасагыз, Әбумәлик салган ут, Шәкем халкын һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләрне яндырып, көл итсен! Шәкем халкы һәм Бәйт-Миллода яшәүчеләр кабызган ут исә Әбумәликне юк итсен!

21Шуннан соң Иотам, Беерга качып, кардәше Әбумәликтән яшеренеп, шунда яшәде[+].


Шәкем халкының Әбумәликкә буйсынмавы

22Әбумәлик Исраилдә өч ел дәвамында патшалык итте. 23Әбумәлик белән Шәкем халкының арасын бозар өчен, Аллаһы, үзенең явыз рухын иңдереп, Шәкем халкы Әбумәликкә буйсынмас булды[+]. 24Еруб-Багал угылларының кыелган җитмеш җаны өчен, аларның коелган каннары өчен кардәшләре Әбумәлик тә, аңа үзенең ир туганнарын үтерергә булышкан Шәкем халкы да җавап бирергә тиешләр! 25Шәкемдә яшәүчеләр, Әбумәликкә үч итеп, әйләнә-тирәдәге тау башларында яшеренеп торып юлчыларны талый башладылар. Бу хакта Әбумәликкә хәбәр иттеләр.

26Көннәрдән беркөнне Шәкем каласына үзенең кардәшләре белән бергә Эбед углы Гагал килде, һәм Шәкем халкы аңа үзенең ышанычын белдерде. 27Аннары халык, йөзем бакчаларында уңыш җыеп, йөзем изгечтә җимеш суы сыгып, үз илаһларының йортында Әбумәликне сүгә-сүгә ашап-эчеп бәйрәм итте.

28– Әбумәлик кем дә, Шәкем халкы кем! – дип лаф орды Эбед углы Гагал. – Ни өчен әле без аңа хезмәт итәргә тиеш?! Еруб-Багал углы Әбумәлик үзенең идарәчесе Зәбул белән бергә Шәкем атасы Хамур токымына хезмәт күрсәтергә тиеш! Нигә дип аңа хезмәт итик әле без?![+] 29Әгәр шушы халык белән мин идарә итсәмме? Әбумәликне мин, һичшиксез, куып җибәрер идем! «Гаскәреңне җый да алышырга чык!» – дияр идем мин аңа[+].

30Шәкем шәһәренең идарәчесе Зәбул, Эбед углы Гагалның сүзләрен ишетеп, ярсуыннан кайнап чыкты. 31Ул «Эбед углы Гагал, үзенең кардәшләре белән Шәкемгә килеп, шәһәр халкын сиңа каршы котырта. 32Төнлә үзеңнең халкың белән килеп шәһәр читендә яшеренеп тор да 33иртәгесен кояш чыкканда шәһәргә һөҗүм ит. Гагал үзенең сугышчылары белән каршыңа чыгар һәм синең кулыңа килеп эләгер» дигән хәбәр белән Әбумәлик янына яшертен генә үзенең кешеләрен юллады.

34Төнлә Әбумәлик үзенең гаскәре белән яуга кузгалды һәм, Шәкем янына килеп җитеп, сугышчыларын дүрт төркемгә бүлде.

35Эбед углы Гагал шәһәр капкасы[†] төбендә басып торганда, Әбумәлик үзенең сугышчылары белән яшеренеп торган җиреннән чыкты. 36Гагал, аларны күреп алып, Зәбулга:

– Таулардан ниндидер кешеләр төшеп килә, – диде.

– Юк, таулардан төшкән күләгә шулай күренә сиңа, – диде аңа Зәбул.

37Әмма Гагал, янә сүзен башлап:

– Әнә, тау башыннан кешеләр төшеп килә, күрәзәчеләр имәне яныннан да бер төркем якынлаша, – диде.

38Шунда Зәбул аңа:

– Син: «Без аңа хезмәт итәргә кем соң әле ул Әбумәлик?!» – дигән идең түгелме?! Әнә, син күрәлмаган халык ул! Бар, сугыш алар белән! – диде.

39Гагал, Шәкем халкын әйдәп, Әбумәликкә каршы яуга ташланды. 40Әбумәлик аларны сугыш кырын ташлап качарга мәҗбүр итте һәм шәһәр капкасына җиткәнче эзәрлекләп барды – җиңелгәннәрнең күбесе шунда әҗәлен тапты.

41Шуннан Әбумәлик Арума каласына кайтты. Зәбул исә Гагал белән аның кардәшләрен Шәкемнән куып җибәрде.

42Икенче көнне Шәкем халкы тагын шәһәрдән чыкты, һәм бу хакта Әбумәликкә хәбәр иттеләр. 43Үзенең гаскәрен өч төркемгә бүлеп, Әбумәлик аларга әлегәчә яшеренеп торырга боерды. Шәһәрдән чыккан халыкны күргәч, ул яшеренгән җиреннән кузгалды һәм һөҗүмгә ташланды. 44Әбумәлик җитәкләгән төркем шәһәр капкасы янында сугышкан арада, калган ике төркем басу өстендәге дошманны кырырга тотынды.

45Әбумәлик белән Шәкем халкы арасында сугыш көнозын дәвам итте. Әбумәлик Шәкемне яулап алды һәм анда яшәүчеләрне кырып бетерде, шәһәрне җир белән тигезләгәннән соң, шул урынга тоташтан тоз сибеп чыкты[+].

46Шәкем манарасындагылар, бу хакта ишетеп, Эл-Берит гыйбадәтханәсендәге ныгытылган урынга кереп яшеренделәр. 47Аларның кая кереп качканнарын белгәннән соң, 48Әбумәлик үзенең кешеләре белән Салмон тавына менде дә, балта белән агач ботакларын чабып, җилкәсенә салды һәм үзенең сугышчыларына:

– Сез дә тизрәк мин эшләгәнне эшләгез! – диде[+].

49Сугышчыларның һәркайсы, чабылган ботакларны җилкәсенә салып, Әбумәлик артыннан иярде. Аннары ныгытма тирәли ботак өйделәр дә ут төрттеләр. Шәкем манарасында яшеренеп калган меңгә якын ир-ат белән хатын-кыз шул рәвешле һәлак булды.

50Шуннан Әбумәлик, Тебес тарафына юнәлеп, аны камады һәм яулап алды. 51Әлеге шәһәрдә әйбәтләп ныгытылган бер манара булып, Тебес халкы, ирләр һәм хатын-кызлар, шунда кереп яшеренделәр дә манара башына күтәрелделәр. 52Әбумәлик манара янына килде һәм, ут төртмәкче булып, ишеккә якынлашты. 53Шулчакны югарыдан бер хатын, Әбумәликнең башына тегермән ташының китеген ыргытып, аның башын ярды[+]. 54Әбумәлик тиз генә корал йөртүчесен чакыртты да:

– Кылычыңны тартып чыгар да үтер мине! «Хатын-кыз үтерде аны» дигән даным таралмасын! – дип боерды.

Корал йөртүче егет аңа кылычы белән кадады, һәм Әбумәлик җан тәслим кылды[+]. 55Аның үлгәнен күреп, исраилиләр өйләренә таралышты. 56Җитмеш кардәшенең җанын кыеп, үз атасына каршы кылган җинаяте өчен Аллаһы шулай Әбумәликне җәзага тартты. 57Кылган явызлыкларына карап, Аллаһы Шәкем халкына да җәзасын бирде. Әнә шул рәвешле, аларга Еруб-Багал углы Иотамның каргышы төште.

#### 10


Тола – Исраил хөкемчесе

1Әбумәликнең вафатыннан соң Исраилнең коткаручысы тумышы белән Исәсхәр ыругына караган Доду углы Пуаһтан туган Тола була. Ул Эфраим таулыгындагы Шамирдә яши. 2Исраил белән егерме өч ел дәвамында идарә итеп дөньядан китеп барганнан соң, Тола үзенең шәһәре Шамирдә дәфен кылына.


Яһир – Исраил хөкемчесе

3Аңардан соң гилыгадлы Яһир егерме ике ел буена Исраил хөкемчесе булып тора. 4Аның утыз углы була һәм аларның утызы да ишәккә атланып йөри. Гилыгад төбәгендә аларның утыз шәһәре булып, алар бүген дә Яһир авыллары дип аталалар[+]. 5Вафатыннан соң Яһир Камонда гүргә иңдерелә.


Раббының Исраилне дошман кулына тапшыруы

6Исраил угыллары, Раббы күз алдында яман гамәлләр кылуын дәвам итеп, Багал һәм Аширә сыннарына, арамиләр, сидунлылар, мәабиләр, аммониләр һәм пелештиләрнең илаһларына баш ияләр. Раббыдан йөз чөереп, Аңа табынудан туктыйлар[+]. 7Шуннан Раббы, ярсуыннан кайнап, исраилиләрне пелештиләр һәм аммониләр кулына тапшыра. 8Шул елны әлеге халыклар, Үрдүннең көнчыгыш ярында, амориләр җирендәге Гилыгадта яшәүче Исраил угылларын җиңеп чыгып, унсигез ел дәвамында аларга көн күрсәтмиләр. 9Аннары аммониләр Яһүдә, Беньямин һәм Эфраим ыругларына каршы сугыш башлау нияте белән Үрдүнне кичеп чыгалар. Исраилиләр бик мөшкел хәлдә калалар. 10Шунда алар:

– Синең алда гөнаһ[†] эш кылдык без! Үз Аллабыздан йөз чөереп, Багал сыннарына табына башладык! – дип, ялынып-ялварып Раббыга мөрәҗәгать итәләр[+].

11Раббы исә аларга:

– Мисырлылар, амориләр, аммониләр, пелештиләр, 12сидунлылар, амалыкыйлар һәм магониләр кул астында җәфа чиккән чакта, ялынып-ялварып Миннән ярдәм сорауга, Мин һәрчак сезне коткара килдем! 13Ә сез, Миннән йөз чөереп, башка илаһларга табына башлый идегез. Шуның өчен Мин сезне бүтән коткармаячакмын! 14Барыгыз, үзегез сайлаган илаһларга ялварыгыз, авыр чакта алар коткарсын сезне! – дип җавап кайтарды[+].

15– Гөнаһлы без! Нишләтсәң дә – без Синең ихтыярыңда! Тик бу юлы гына ярдәмеңнән ташлама! – дип ялварды Исраил угыллары Раббыга.

16Шуннан алар, чит илаһлардан баш тартып, Раббыга табына торган булдылар, һәм исраилиләрнең җәфа чигүләренә Ул тыныч кына карап тора алмады.

17Бервакыт аммониләр, исраилиләргә каршы сугыш ачарга хәл кылып, Гилыгадка килеп тукталдылар; Исраил угыллары да, гаскәр туплап, Миспага җыйналды. 18Гилыгад түрәләре бер-берсенә:

– Аммониләргә каршы сугышка безне кем әйдәп алып барса, Гилыгад белән шул идарә итсен! – диде.

#### 11


Ифтах – Исраил хөкемчесе

1Гилыгадлы Ифтах гайрәтле сугышчы иде. Аның анасы – фахишә хатын, ә атасы Гилыгад исемле адәм иде[+]. 2Әмма Гилыгадның үз хатыны да ир балалар таба; үсеп җиткәч, алар:

– Атабыз мирасында синең өлешең юк, чөнки син башка хатынның углы, – дип, Ифтахны куып чыгаралар.

3Шуннан Ифтах, кардәшләреннән качып, Тоб иленә китә. Биредә аның тирәсенә җыен әтрәк-әләм туплана, һәм алар бергәләшеп кешеләргә һөҗүм итә башлыйлар[+].

4Күпмедер вакыттан соң, аммониләр Исраилгә каршы яуга күтәрелгәч, 5Гилыгад төбәгенең өлкәннәре, Ифтахны алып кайтырга дип, Тоб иленә килделәр 6һәм аңа:

– Кайтып, безнең гаскәрбашы бул! Аммониләргә каршы безне сугышка әйдәп бар! – диделәр. 7Аларга җавап итеп, Ифтах:

– Мине күрәлмас булып, атам йортыннан куып чыгаручылар сез түгелме соң?! Инде менә хәзер, башыгызга бәла төшкәч, нәрсәгә дип минем янга килдегез? – диде. 8Гилыгад өлкәннәре исә Ифтахка әйттеләр:

– Әйе, менә хәзер без: «Аммониләргә каршы сугышка әйдәп баручыбыз бул! Шулай итеп, бөтен Гилыгад белән җитәкчелек итәрсең», – дип әйтергә килдек[+].

9– Ярар, – дип җавап бирде аларга Ифтах, – әгәр мин, сез сораганча кайтып, аммониләр белән сугышсам һәм, Раббы кушып, миңа җиңәргә язган булса, сезнең җитәкчегез булырмын.

10– Раббы Үзе шаһиттыр: һәммәсен син әйткәнчә эшләрбез! – диде аңа Гилыгад өлкәннәре[+].

11Шуннан Ифтах Гилыгад өлкәннәре белән китеп барды, һәм халык аны үзенең җитәкчесе һәм гаскәрбашы итеп билгеләде. Ифтах үзенең шартын Миспа шәһәрендә, Раббы каршында яңадан кабатлады. 12Аннары ул «Сиңа миннән ни кирәк? Ни өчен син минем җиремә сугыш белән килдең?» дигән сорау белән аммониләр патшасына үзенең илчеләрен юллады. 13Ифтахның илчеләре аркылы аммониләр патшасы «Мисыр иленнән чыккан чакта исраилиләр Арнон елгасыннан башлап, Яббок һәм Үрдүн елгаларына кадәр минем җирләремне яулап алдылар. Кыскасы, яхшылык белән сорыйм: ул җирләрне миңа кире кайтар!» дигән җавап бирде[+].

14Аммониләр патшасы янына Ифтах үзенең илчеләрен янә юллады. 15Хәзер инде алар аңа болай дип әйтергә тиеш булдылар: «Ифтах менә нәрсә ди: „Исраилиләр Мәаб һәм Аммон җирләрен тартып алмады[+]. 16Мисырдан чыккач, алар, чүлне кичеп, Камышлы диңгез[†] буена килеп җиттеләр. Кадыш шәһәреннән алар[+] 17‘Сезнең җир аша үтәргә рөхсәт итсәгез иде’ дигән гозер белән Эдом патшасына үзләренең илчеләрен юлладылар. Әмма Эдом патшасы аларга рөхсәтен бирмәде. Мәаб патшасыннан сорап карадылар – ул да риза булмады. Шул рәвешле, исраилиләргә Кадышта калырга туры килде[+]. 18Шуннан алар, Эдом белән Мәабны әйләнеп узып, чүл аша китәргә мәҗбүр булдылар. Мәаб иленең көнчыгыш чикләренә җиткәч, мәабиләрнең Арнон елгасы буйлап уза торган чиген бозмыйча, исраилиләр елга аръягында тукталдылар[+] 19һәм Хишбунда яшәүче амориләр патшасы Сихонга ‘Синең җирең аша үзебезнең илгә үтәргә ризалыгыңны бир’ дип, илчеләр юлладылар. 20Әмма Сихон үз җире аша исраилиләргә үтәргә рөхсәт итмәде – үзенең бөтен гаскәрен туплап, Яһас шәһәре янында исраилиләргә һөҗүм итте[+]. 21-22Шуннан Раббы, Исраил Алласы, Сихонны һәм аның бөтен гаскәрен, исраилиләр кулына тапшырып, тар-мар итте. Исраилиләр Арнон елгасыннан алып Яббок елгасына һәм чүлдән башлап Үрдүн елгасына кадәр җәелеп яткан амориләр җиренә хуҗа булды. 23Шулай итеп, Раббы, Исраил Алласы, Үз халкының күз алдыннан амориләрне куып җибәрде. Ә син хәзер шул җирләрне бездән тартып алмакчы буласыңмы? 24Син – үзегезнең аллагыз Кемош биргән җирләргә хуҗасың, без исә – үзебезнең Раббы Аллабыз биргән җирләрнең хуҗасы![+] 25Мәаб иленең патшасы, Сиппор углы Бәлактан кай ягың артык синең?! Ул әнә Исраил белән дошманлашмады, сугышмады[+]. 26Исраил халкы инде өч йөз ел дәвамында Хишбунда һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларда, Арогырда һәм аның әйләнә-тирәсендәге авылларда, Арнон елгасы буендагы авылларда гомер итә. Нигә соң син моңа кадәр әлеге җирләрне бездән тартып алмадың? 27Синең алда минем гаебем юк, ә син, миңа каршы сугыш башлап, миңа явызлык кыласың. Болай булгач, исраилиләр белән аммониләргә Раббы Үзе хөкем чыгарсын!“»[+]


Ифтахның нәзере

28Әмма Ифтахның сүзләрен аммониләр патшасы игътибарга алмады. 29Шуннан Ифтахка Раббы Рухы иңде; һәм Ифтах, Гилыгад вә Менашше җирләрен үтеп, Гилыгадтагы Миспага килде дә биредән аммониләргә каршы яуга кузгалды[+]. 30Ифтах:

– Әгәр син аммониләрне минем кулга тапшырсаң,[+] 31җиңү яулап кайткан чагымда, йортымның капкасын ачып беренче булып каршыма чыгучыны мин, тулаем яндыру корбаны итеп, Сиңа багышлар идем! – дип, Раббыга нәзерен әйтте[+].

32Ифтах аммониләргә каршы һөҗүмгә күчте, һәм Раббы аларны Ифтах кулына тапшырды. 33Бу сугышта аммониләр бик зур югалтуга дучар булдылар: Арогырдан алып Минниткә һәм Әбел-Керамимгә җиткәнче аларның егерме шәһәре яулап алынды. Шул рәвешле, исраилиләр аммониләрне үзенә буйсындырды[+].

34Ифтах Миспага, үз йортына әйләнеп кайтса, беренче булып аның каршысына шөлдерле барабанын кага-кага, бии-бии бердәнбер кызы килеп чыкты. Аңардан башка Ифтахның кыз-угыллары юк иде. 35Кызын күрүгә, өстендәге киемен ертып, ул:

– Их, кызым, син мине чарасыз иттең! Зур бәлагә салдың син мине! Мин бит Раббыга нәзер әйттем һәм сүземнән кире кайта алмыйм хәзер! – диде[+].

36– Әткәм! Раббыга нәзер әйткән булгач, аңа ант иткәнчә гамәл кыл. Сиңа Ул дошманнарың аммониләрне җиңәргә мөмкинчелек бирде! – диде аңа кызы. 37Аннары: – Тик бер үтенечем бар сиңа: ике айга җибәр мине, дус кызларым белән тауларга китеп, өлешемә тигән язмышым хакында күз яшьләре түгим – ир хатыны булырга язмаган миңа! – дип өстәде.

38Әтисе, ике айга аңа китәргә рөхсәтен биреп:

– Бар, – диде, һәм кыз, дуслары белән тауларга күтәрелеп, үзенең язмышы хакында күз яшьләре түкте.

39-40Ике ай вакыт узганнан соң, кыз үзенең әтисе янына әйләнеп кайтты, һәм әтисе әйткән нәзерен үтәде. Кыз гыйффәтен җуймаган килеш дөньядан китеп барды. Шушы хәлдән соң Исраил кызлары арасында ел саен дүрт көн дәвамында, гилыгадлы Ифтахның кызын искә алып, матәм тоту гадәткә керде.

#### 12


Ифтахның эфраимнәргә һөҗүм итүе

1Бервакыт эфраимнәр, Сапонга җыелып килеп, Ифтахка:

– Аммониләргә каршы сугышка барганда, ник безне чакырмадың? Шуның өчен без сине йортың белән бергә яндырабыз! – диделәр[+].

2– Аммониләр белән безнең арада бик зур низаг чыккан иде, – дип җавап бирде аларга Ифтах. – Мин сезне чакырдым, ләкин бит сез миңа ярдәмгә килмәдегез. 3Сездән ярдәм булмасын аңлагач, тормышымны куркыныч астына куеп, мин аммониләргә каршы ялгызым киттем, һәм Раббы аларны минем кулыма тапшырды. Нәрсәгә дип соң сез бүген миңа каршы яуга чыктыгыз?

4Шуннан Ифтах, бөтен Гилыгад халкын яуга күтәреп, эфраимнәргә һөҗүм итте, һәм бу көрәштә гилыгадлылар җиңеп чыкты. («Качкын гилыгадлылар! Гилыгад бит ул Эфраим белән Менашше арасындагы бер төбәк кенә!» – дип кычкырган иде аларга эфраимнәр.)

5Гилыгадлылар, Үрдүн кичүләрен яулап алып, эфраимнәрнең чигенер юлларына каршы төштеләр. Качып баручы эфраимнәрдән кем дә булса: «Елга аръягына чыгарга рөхсәт итегез», – дип үтенә калса, гилыгадлылар аңардан: «Ә син Эфраим нәселеннән түгелме?» – дип сорый иделәр. Әгәр инде теге: «Юк!» – дисә, 6аңарга: «Алайса, „шибболет“ дип әйтеп күрсәт әле», – диләр иде. Ул адәм дөрес итеп әйтә алмыйча «сибболет» диюгә, аны шунда ук тотып алалар да Үрдүн кичүе янында үтерәләр иде. Ул вакытны Эфраим ыругыннан кырык ике мең гаскәринең җаны кыелды.

7Ифтах алты ел дәвамында Исраилнең хөкемчесе булды. Гилыгадлы Ифтах дөнья куйганнан соң, аны Гилыгад шәһәрләренең берсендә дәфен кылдылар.


Ивсан – Исраил хөкемчесе

8Аңардан соң Исраилдә Бәйт-Лехемнән Ивсан идарә итте. 9Аның утыз углы бар иде. Үзенең утыз кызын кияүгә биреп, ул утыз углына хатын алып бирде. Исраилдә ул җиде ел хөкемче булып торды. 10Вафат булганнан соң, Ивсанны Бәйт-Лехемдә гүргә иңдерделәр.


Элон – Исраил хөкемчесе

11Аңардан соң Исраилдә ун ел дәвамында Зәбулун ыругыннан Элон хакимлек итте. 12Вафатыннан соң, аны Зәбулун җирендәге Аялунда дәфен кылдылар.


Абдун – Исраил хөкемчесе

13Аңардан соң Исраил белән пиргатонлы Һиллел углы Абдун идарә итте. 14Әлеге Абдунның кырык углы һәм утыз оныгы булып, алар җитмеш ишәккә атланып йөрер иделәр. Абдун сигез ел дәвамында Исраил хөкемчесе булып торды. 15Дөнья куйганнан соң, пиргатонлы Һиллел углы Абдунны Эфраим җирендәге Пиргатонда, амалыкыйлар таулыгында гүргә иңдерделәр.

#### 13


Шимшонның тууы

1Исраил угыллары тагын Раббы күз алдында яман гамәлләр кылырга тотындылар, һәм Раббы аларны утыз ел буена пелештиләр кулына тапшырды[+].

2Ул заманда Сорга шәһәрендә Дан ыругыннан Маноах дигән бер адәм гомер итеп, аның хатыны бала табу хасиятеннән мәхрүм булу сәбәпле, аларның кыз-угыллары юк иде[+]. 3Бервакыт әлеге хатын янына Раббы фәрештәсе иңеп:

– Менә, син бала табу хасиятеннән мәхрүмсең, синең кыз-угылларың юк, – диде, – ләкин син авырга узарсың һәм ир бала тудырырсың[+]. 4Тик кара аны, шәраб вә сыра эчүдән саклан, авызыңа хәрәм ризык капма, 5чөнки син, авырга узып, ир бала табарсың. Әлеге баланың чәченә пәке тимәс, чөнки ана карыныннан ук ул Аллаһы нәзире булыр, һәм нәкъ менә ул Исраилне пелештиләр кулыннан коткара башлар[+].

6Хатын, ире янына килеп, һәммәсен аңа сөйләп бирде:

– Минем яныма Аллаһы бәндәсе килде. Кыяфәте белән ул Аллаһы фәрештәсенә охшаган – кыяфәте бик дәһшәтле иде. Мин аның кайдан килүен сорашмадым, ул да миңа үзенең исемен әйтмәде. 7Ул миңа: «Син, авырга узып, ир бала табарсың! Шулай булгач, шәраб вә сыра эчмә, авызыңа хәрәм ризык капма, чөнки туган көненнән алып үлгәнчегә кадәр әлеге бала Аллаһы нәзире булыр», – диде.

8Шуннан соң Маноах Аллаһыга дога кылып әйтте:

– И-и Хуҗа-Хаким! Баягынак Син безнең янга җибәргән Аллаһы бәндәсе, кабат килеп, туасы бала белән ни-нәрсә эшләргә икәнен өйрәтеп китсә иде.

9Маноахның гозере Аллаһыга килеп иреште, һәм хатыны кырда чакта Аллаһы фәрештәсе янә аның янына иңде. Бу вакытны ире Маноах янәшәсендә юк иде. 10Хатын шундук ире янына йөгерде һәм аңа:

– Теге кеше тагын килде! – диде.

11Маноах урыныннан торды да хатыны артыннан иярде һәм, әлеге кеше янына килеп:

– Теге вакытны минем хатын белән син сөйләштеңме? – дип сорады.

– Әйе, мин, – диде Аллаһы фәрештәсе.

12– Син әйткәннәр чынга аша калса, әлеге баланың яшәү рәвеше нинди булырга, һәм ул ни-нәрсә эшләргә тиеш? – дип сорады аңардан Маноах.

13– Синең хатының мин әйткәннәрнең һәммәсен җиренә җиткереп үтәргә тиеш, – дип җавап бирде аңа Аллаһы фәрештәсе. – 14Йөзем куагында үскән һичнәрсәдән авыз итмәсен, шәраб һәм сыра эчмәсен, хәрәм ризык капмасын. Мин кушканнарның һәммәсен төгәл башкарсын!

15– Кәҗә бәтиен суеп, ашарыңа әзерләгәнче сабыр ит! – диде Маноах Раббы фәрештәсенә[+].

16– Тоткарлана калсам да, ризыгыңнан авыз итмәм, – дип җавап бирде аңа Раббы фәрештәсе. – Әгәр инде син, Раббыга багышлап, тулаем яндыру корбаны китерергә телисең икән, уйлаганыңны эшлә.

Каршысында Раббы фәрештәсе басып торганны Маноах әле һаман аңламаган иде.

17– Исемең ничек синең? – дип сорады Маноах Раббы фәрештәсеннән. – Әйткәннәрең чынга ашкач, сиңа рәхмәтләребезне укыр идек.

18Әмма Раббы фәрештәсе аңа:

– Нигә син миннән исемем хакында сорыйсың? Акыл ирешмәслек сер ул! – дип җавап кайтарды[+].

19Аннары Маноах, кәҗә бәтие белән икмәк бүләге[†] алып, таш өстендә Раббы хөрмәтенә корбан китерде. Шулчакны Маноах белән хатынының күз алдында Раббы могҗизалы бер эш кылды:[+] 20корбанлык өстеннән югарыга ялкын телләре үрли башлагач, Раббы фәрештәсе шул ялкын белән бергә аларның күз алдында күккә ашты. Моны күреп, Маноах вә хатыны йөзләре белән җиргә капландылар. 21Маноах белән хатынына Раббы фәрештәсе күренмәс булгач, Маноах аның Раббы фәрештәсе булуын аңлады.

22– Әҗәлебез җиткән, күрәсең, – диде Маноах хатынга. – Без бит Аллаһыны күрдек[+].

23Әмма хатыны, аңа каршы килеп:

– Әгәр Раббы безнең җанны кыярга теләгән булса, Ул бездән тулаем яндыру корбанын да, икмәк бүләген дә кабул итмәс иде. Безгә могҗиза да күрсәтмәс һәм һичнәрсә белдермәс тә иде! – диде.

24Шуннан хатын, ир бала табып, аңа Шимшон дип исем кушты. Малай үсә бирде, һәм Раббы аны үзенең фатихасыннан аермады[+]. 25Шимшон бервакыт Сорга белән Эштаол шәһәрләре арасында урнашкан Дан угыллары станына килгәч, аны тәүге тапкыр Раббы Рухы кодрәтләндерде[+].

#### 14


Шимшонның табышмагы

1Шулай беркөнне Тимна шәһәренә килгәч, Шимшон бер пелешти кызга тап булды һәм,[+] 2өенә кайтып, әти-әнисенә:

– Тимнада мин бер Пелешет[†] кызына юлыктым, аны миңа хатынлыкка алып бирегез, – диде[+].

3– Үз кавемең, үз халкың арасында сиңа кызлар беткәнме?! Ни өчен син, хатын эзләп, шул сөннәтсез[†] пелештиләр янына барасың? – диде аңа ата-анасы.

Әмма атасына Шимшон:

– Шул кызны алып бир! Ошады ул миңа! – диде[+].

4Әлеге эш Раббы ихтыяры белән эшләнде, әмма Шимшонның ата-анасына бу мәгълүм түгел иде. Ул заманнарда Исраил өстеннән хакимлек иткән пелештиләрдән үч алу өчен, Раббының сәбәп эзләве иде бу. 5Шуннан Шимшон үзенең ата-анасы белән Тимнага юнәлде. Тимнадагы йөзем бакчалары янына килеп җитәрәк, Шимшонның каршына, ырылдап, яшь арыслан килеп чыкты. 6Шимшон, Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, арысланны яланкул белән кәҗә бәтиен ботарлагандай ботарлап ташлады, әмма бу хакта әтисенә дә, әнисенә дә бер сүз катмады[+]. 7Тимнага килгәч, Шимшон теге кыз белән күрешеп сөйләште, һәм ул аңа бик ошады.

8Берничә көн үтеп, әлеге кызны үзенә хатынлыкка алырга кабат шунда барган чакта, Шимшон, теге арысланны карап китмәкче булып, юлдан читкә борылып керде һәм арыслан мәетенә сарган бер күч умарта кортлары белән бал күрде. 9Шимшон, учына бал алып, юлын дәвам итте. Балны ул үзе дә ашады, әтисе белән әнисенә дә авыз иттерде, ләкин балны арыслан мәетеннән алуы турында әйтмәде.

10Әтисе теге кыз өенә килгәч, Шимшон, гадәт кушканча, сый мәҗлесе уздырды. 11Шимшон килүгә, хуҗалар аның янына утыз кияү егете чакырдылар.

12– Бер табышмак әйтим әле мин сезгә! – диде шунда Шимшон кунак егетләргә. – Мәҗлес дәвам иткән җиде көн эчендә табышмакның дөрес җавабын әйтә алсагыз, мин сезгә юка тукымадан тегелгән утыз ирләр күлмәге белән утыз пар өс киеме бүләк итәм[+]. 13Әгәр инде табышмакның җавабын әйтә алмасагыз, юка тукымадан тегелгән утыз ирләр күлмәге белән утыз пар өс киемен миңа сез бирәсез.

– Ярар, әйт табышмагыңны, тыңлап карыйк! – диде егетләр.

14– Башкаларны ашаучы – ризыкка, көчле татлыга әйләнде, – диде Шимшон.

Пелештиләр өч көн буе уйласалар да, табышмакны чишә алмадылар. 15Мәҗлеснең җиденче көнендә алар Шимшон хатынына:

– Табышмакның җавабын иреңнән сорашып белешмәсәң, үзеңне дә, бөтен туган-тумачаңны да утка салабыз! Нәрсә, безне бирегә талар өчен чакырып китердегезмени?! – диделәр[+].

16Шуннан соң хатын, күз яшьләрен агызып, Шимшонга:

– Син мине күрәлмыйсың, яратмыйсың син мине! Минем кавемдәшләремә син табышмак әйттең, миңа исә җавабын белдерергә теләмисең! – диде.

– Җавабын ата-анама да әйтмәгәнне, сиңа әйтәмме инде! – диде аңа Шимшон[+].

17Мәҗлес барган җиде көн дәвамында хатын шулай ире алдында күз яшьләре койды, һәм җиденче көнне, ниһаять, хатынының ялынып сорауларына түзә алмыйча, аңа җавапны чиште. Хатын исә җавапны кавемдәшләренә җиткерде. 18Шулай итеп, җиденче көнне кояш баешында шәһәр халкы җавап итеп Шимшонга:

– Балдан нәрсә татлырак? Арысланнан кем көчлерәк? – дип әйтте.

– Әгәр танамны эшкә җикмәсәгез, табышмакның җавабын таба алмас идегез! – диде аларга Шимшон.

19Шуннан Шимшон, Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, Ашкылун тарафына юл алды һәм, утыз кешенең җанын кыеп, өс киемнәрен салдырып алды да табышмак чишкән кешеләргә илтеп бирде. Аннары ярсуыннан кайнаган хәлдә атасының йортына кайтты[+]. 20Шимшонның хатынын исә аның белән бергә мәҗлестә сыйланган кияү егетләренең берсе үзенә алды.

#### 15


Шимшонның пелештиләрдән үч алуы

1Күпмедер вакытлар үткәннән соң, бодай урагына төшкән көннәрнең берсендә, Шимшон бер кәҗә бәтие алды да хатынын күрергә дип килде. Әмма ул, хатыным бүлмәсенә керәм, дигәч, 2кызның атасы аңа:

– Хатыныңны ташлагансыңдыр дип уйладым мин, шуңа күрә аны дусларыңның берсенә кияүгә бирдем. Әнә, аның сеңлесе күпкә матуррак, аның урынына сеңлесен ал үзеңә! – диде.

3Әмма Шимшон:

– Хәзер инде пелештиләр үзләренә үпкәләсен! Акылга утыртам мин аларны! – дип 4китеп барды һәм, өч йөз төлке тотып алып, аларны икешәрләп койрыгын койрыкка бәйләде дә койрыкларына чыраг беркетте. 5Аннары, шул чырагларга ут төртеп, төлкеләрне пелештиләрнең басуларына җибәрде – печән кибәннәрен дә, урылмаган игенне дә, йөзем бакчаларын да, зәйтүн агачларын да яндырып бетерде.

6– Кем эшләде моны? – дип сорады пелештиләр.

Аларга:

– Шимшон, Тимнада яшәүче бер адәмнең кияве. Әлеге адәм Шимшонның хатынын икенче берәүгә, аның дустына кияүгә биргән! – дип җавап кайтардылар.

Шуннан пелештиләр бардылар да әлеге хатынны һәм аның атасын утка салдылар.

7– Болайга киткәч, сездән үч алмый торып тынычланасым юк минем! – дип, 8Шимшон аларга ташланды һәм әлеге бәрелештә бик күпләрнең җанын кыйды. Аннары, биредән китеп, Этам кыясындагы мәгарәдә яшеренде.

9Шушы хәлләрдән соң күпмедер вакытлар үткәч, Яһүдә җиренә пелештиләр килеп, Лехигә һөҗүм иттеләр.

10– Ни сәбәпле сез безгә каршы яуга күтәрелдегез? – дип сорады алардан Яһүдә халкы.

– Шимшонны бәйләп, аңардан үч алу өчен килдек без! – дип җавап бирде тегеләр.

11Шуннан соң Яһүдәдән өч мең кеше, Этам кыясындагы мәгарә янына килеп, Шимшонга:

– Пелештиләр хакимлеге астында көн итүебез сиңа мәгълүм бит! Нишләтәсең син безне?! – диделәр.

– Алар миңа нәрсә эшләсә, мин дә аларга шуны эшләдем, – дип җавап кайтарды Шимшон.

12– Без сине, бәйләп, пелештиләр кулына тапшырыр өчен килдек, – диде аңа яһүдиләр.

– «Үтермибез!» – дип ант итегез миңа, – диде Шимшон аларга.

13– Юк, үтермибез без сине! – диде алар. – Без сине, бәйләп, пелештиләр кулына тапшырабыз гына.

Алар аны ике яңа бау белән бәйләделәр дә мәгарәдән алып чыктылар. 14Лехи шәһәренә килеп җитүгә, пелештиләр, сөрәнләп, Шимшонга таба омтылдылар, ләкин шулвакыт Шимшон Раббы Рухы белән кодрәтләнеп, аның кулын бәйләгән баулар ялкын үрләгән җитен сыман булды – төеннәре чишелеп китте[+]. 15Шимшон, күзенә чалынган ишәк казналыгын үрелеп алып, әлеге сөяк белән мең пелештинең башына җитте[+].

16«Ишәк казналыгы белән бихисап күп дошманны,
ишәк казналыгы белән меңне юк иттем!» –

17диде Шимшон, кулындагы сөяген читкә атып бәреп. Шуннан әлеге урынга Рамат-Лехи[*] дигән исем берегеп калды.

18Шимшонның бик нык эчәсе килде, һәм ул ялынып-ялварып Раббыга өн салды:

– Син миңа, Үзеңнең колыңа, шушы бөек җиңүне бүләк иткәч кенә, мин, үлеп китеп, шул сөннәтсезләр кулына эләгермен микәнни?

19Шулчак Раббы Лехи шәһәре янындагы бер урында җирне ишеп, шуннан су ага башлады. Шимшон сусыны канганчы су эчте – һәм аңа кабат хәл керде. Лехи тирәсендәге әлеге чишмә бүгенге көндә дә Эн-ха-Коре[*] дип атала.

20Пелештиләр хакимлек иткән заманда Шимшон Исраил белән егерме ел буена идарә итте.

#### 16


Шимшонның Газадагы шәһәр капкасын күтәреп алып китүе

1Бервакыт Шимшон Газа шәһәренә килде һәм анда бер фахишә хатынны күреп, аның янына керде[+]. 2Газада яшәүчеләр, шәһәргә Шимшон килгәнне белеп, шул урынны камап алдылар һәм, аны көтеп, төнозын шәһәр капкасы янында сакта тордылар, «Таң атуга үтерәбез аны!» – дип, баскан урыннарыннан төн буена кузгалмадылар. 3Шимшон исә төн уртасына кадәр генә йоклады; ярты төн авышкач, урыныннан торып шәһәр капкасы янына килде дә, аны баганалары-биге белән бергә җирдән суырып чыгарып, җилкәсенә салды һәм Хебрун юлындагы тау башына менгереп куйды.


Шимшон һәм Далила

4Күпмедер вакытлар үткәч, Шимшонның Сорек үзәнендә яшәүче Далила исемле хатынга гыйшкы төште. 5Пелешет түрәләре, әлеге Далила янына килеп:

– Сорашып бел әле: ничек итеп бу Шимшон шулай көчле икән? Сәбәбе нидә икән? Ни рәвешле аны җиңәргә – аяк-кулына бау салырга һәм буйсынырга мәҗбүр итәргә икән? Моның өчен без сиңа һәркайсыбыз бер мең дә берәр йөз шәкыл көмеш бирер идек, – диделәр[+].

6Шулай беркөнне Далила Шимшоннан:

– Әйт әле миңа: синең шулай көчле булуыңның сәбәбе нидә? Буйсындырыр өчен, нәрсә белән бәйләргә сине? – дип сорады.

7– Әгәр мине җиде данә чи җәя кереше белән бәйләсәләр, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – дип җавап бирде аңа Шимшон.

8Пелешет түрәләре Далилага әле кибеп җитмәгән җиде данә чи җәя кереше китерделәр, һәм Шимшонны ул бәйләп куйды. 9(Аның бүлмәсенә пелештиләр кереп яшеренгән иде.) Далила:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – дип әйтүгә, Шимшон, сүс җепне ялкын теле өзгән кебек, җәя керешен өзеп ташлады – аның сере ачылмый калды.

10– Ялганладың син мине! Дөресен әйтмәдең! – диде аңа Далила. – Әйт инде: нәрсә белән бәйләргә сине?

11– Әгәр мине бер дә тотылмаган яңа бау белән бәйләсәләр, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – дип җавап бирде аңа Шимшон[+].

12Далила, бер дә тотылмаган бау алып, Шимшонны бәйләп куйды һәм:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде. (Далиланың бүлмәсенә пелештиләр кереп яшеренгән иде.)

Шимшон исә кулындагы бауларны җеп өзгәндәй өзеп ташлады.

13– Һаман ялганлыйсың син мине! Дөресен әйтмисең! – диде аңа Далила. – Әйт инде: нәрсә белән бәйләргә сине?

Шимшон, аңа җавап итеп:

– Әгәр син, җиде тотам чәчемне кушып, тукыма тукысаң һәм аны туку станына кадак белән беркетеп куйсаң, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булачакмын, – диде.

14Шимшон йокыга китүгә, Далила, аның җиде тотам чәчен кушып, тукыма тукыды һәм аны кадак белән туку станына беркетеп:

– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде.

Ул йокысыннан уянды һәм тукыма белән бергә туку станын да урыныннан йолкып чыгарды.

15– Үзең мине яратам дисең, ә үзең сереңне ачмыйсың! – диде Далила. – Өч мәртәбә ялганладың инде! Ә көчеңнең сере нәрсәдә икәнен әйтмәдең[+].

16Далила аны, шушы үтенече белән көн дә бимазалап, тәмам интектереп бетерде, һәм көннәрдән беркөнне Шимшон түзмәде, 17серен ачты:

– Туганнан бирле чәчемә пәке тигәне юк, чөнки мин, ана карыныннан тууга, Аллаһы нәзире буларак тәгаенләнгәнмен, – диде Шимшон. – Әгәр чәчемне кырсаң, мин, көчемне җуеп, гади кеше сыман булып калачакмын[+].

18Далила, аның чын дөреслекне сөйләп бирүен күреп, Пелешет түрәләрен чакыртып китерде. «Килегез! – дип хәбәр итте ул аларга. – Шимшон миңа серен чиште». Пелешет түрәләре, көмешләрен алып, аның өенә килделәр. 19Далила, тезләренә яткырып, Шимшонны йоклатты да бер кешене дәште, һәм ул Шимшонның җиде тотам чәчен кисеп алды. Шимшон, хәлсезләнә башлап, тәмам көчен җуйды.

20– Шимшон, сине алып китәргә дип, пелештиләр килде! – диде Далила, һәм Шимшон уянды. «Бу юлы да котылырмын!» – дип уйлады ул, ләкин Раббының аны ташлавын белмәде. 21Пелештиләр Шимшонны тотып алдылар да күзен чокып чыгардылар. Аннары, Газа шәһәренә алып кайтып, бакыр богау салдылар һәм зинданда ашлык тартырга мәҗбүр иттеләр. 22Ябылуда ятканда, аның киселгән чәче кабат үсә башлады.


Шимшонның соңгы батырлыгы

23Бервакыт Пелешет түрәләре үзләренең илаһы Дагон хөрмәтенә зур корбан китерергә һәм күңел ачарга җыендылар.

– Дошманыбыз Шимшонны илаһыбыз безнең кулга тапшырды! – диде алар[+].

24Шимшонны күрүгә, халык та үзенең илаһына мактау яудырырга тотынды:

«Җиребезне вәйран[*] калдыручы,
халкыбызны харап итүче дошманны
илаһыбыз безнең кулга тапшырды!»

25Кәефләнеп алган пелештиләр берзаман:

– Шимшонны алып килегез әле, бераз күңелебезне күтәрсен, – диделәр. Шимшонны зинданнан алып чыгып, аңа халыкның күңелен ачарга боердылар.

Шимшонны ике багана арасына бастырып куйдылар, 26һәм ул үзен җитәкләп йөртүче малайга:

– Өйне тотып торучы терәк баганалар янына алып бар мине, шуларга терәлеп торыйм әле, – диде.

27Ул йортка бик күп ир-ат вә хатын-кыз җыелган булып, анда барча Пелешет түрәләре килгән иде. Алардан тыш та әле Шимшон күрсәтәсе тамашаны түбә өстендә өч меңләп кеше көтә иде. 28Шулчак Шимшон ялынып-ялварып Раббыга дәште:

– И-и Хуҗа-Раббы! Мине хәтереңә төшереп, тагын бер генә мәртәбә көч-куәт бирче! И-и Аллам, пелештиләрдән ике күзем өчен дә берьюлы үч алыр идем! – диде ул 29-30һәм йортны тотып торган баганаларның берсен – уң, икенчесен сул кулы белән бөтен көченә этеп җибәрде дә:

– Пелештиләр белән бергә үзем дә үлим! – дип кычкырды да, шундагы түрәләр һәм бар халык өстенә йорт тоташтан җимерелеп төште. Үлгәндә Шимшон үзе белән бергә әллә күпме кешене алып китте. Хәтта исән чакта да аның шулхәтле дошманны үтергәне булмады.

31Шимшонның ир туганнары вә атасының бөтен нәселе, җыелып килеп, аның җәсәден[*] алып киттеләр һәм Сорга белән Эштаол арасында, атасы Маноах каберлегендә гүр куенына тапшырдылар. Шимшон егерме ел дәвамында Исраил хөкемчесе булып торды.

#### 17


Михәнең сын койдырып алуы

1Эфраим таулыгында гомер итүче Михә исемле бер адәм 2үзенең әнисенә:

– Бер мең дә бер йөз шәкыл көмешең югалгач, синең ләгънәт укыганыңны мин ишетеп тордым. Ул көмеш миндә, мин алдым аны! – диде.

– Раббы минем углымны мөбарәк кылсын! – диде әнисе,[+] 3һәм углы аңа бер мең дә бер йөз шәкыл көмешне кайтарып бирде.

– Әлеге көмешне мин углым хакына Раббыга багышлыйм! Әлеге көмештән бер сын коеп бирсеннәр. Көмеш шулай углыма кайтсын, – диде[+].

4Углы көмешне кабат әнкәсенә биргәннән соң, әнкәсе, ике йөз шәкыл көмешне алып, көмешчегә илтте дә сын койдырып алды. Шул вакыттан башлап, әлеге сын Михә йортында булды[+]. 5Михә исемле бу адәмнең гыйбадәтханәсе булып, ул үзенә эфод белән йорт илаһларының сыннарын юнәтеп алды да угылларының берсен руханилыкка багышлады[+]. 6Ул заманнарда әле Исраил җирендә патшалар булмыйча, һәркем ничек кирәк тапса, шулай эшли иде[+].

7-8Яһүдиләр арасында яшәгән бер егет (ул Леви ыругыннан иде), Яһүдә Бәйт-Лехемендәге йортын калдырып, башка урында җирләшергә ният корып йөргән чагында, Михәнең Эфраим таулыгындагы өе янына килеп чыга[+].

9– Кай тарафлардан килеп барышың? – дип сорый аңардан Михә.

– Леви нәселеннән мин, Яһүдә Бәйт-Лехеменнән киләм. Кая барып төпләним икән дип, ил гизеп йөрүем, – дип җавап кайтара егет.

10– Минем йортымда кал, – ди аңа Михә, – рухани, атам урынына киңәшче булырсың. Мин сиңа бер елга ун шәкыл көмеш түләрмен, аңардан тыш, өс-башыңны һәм тамагыңны кайгыртырмын.

11Егет аның янында яшәп калырга ризалык бирә, һәм Михә аны углы кебек күрә. 12Михә аны руханилыкка багышлый, һәм ул егет аның йортында яшәп кала.

13– Хәзер инде Раббы миңа якты чыраен күрсәтер, чөнки минем рухани – Леви нәселеннән! – ди Михә.

#### 18


Дан ыругының яңа җирләр эзләве

1Ул заманнарда Исраил илендә әле патшалар юк иде. Исраилнең башка ыруглары арасында биләмә җирсез калган Дан ыругының шул вакытларда барып төпләнер урын эзләп йөргән көннәре иде[+]. 2Дан ыругы кешеләре, үзләре арасыннан Соргада һәм Эштаолда яшәүче биш гаярь ир-егетне сайлап алып, илне карап-күзәтеп кайтырга җибәрделәр. Әлеге күзәтчеләр Эфраим таулыгына, Михә йортына килеп чыгып, шунда куна калдылар[+]. 3Михәнең өе янында басып торганда, алар, леви егетнең тавышын танып, аның янына керделәр һәм:

– Бу якларга кем алып килде сине? Нәрсә эшлисең монда һәм ни өчен биредә син? – дип сораштылар.

4Аның өчен Михә ни-нәрсәләр эшләгәнне ул һәммәсен сөйләп бирде:

– Ул миңа эш бирде, мин аның рухание, – диде ул.

5Шуннан тегеләр аңардан:

– Аллаһыдан сорашып белче: хәерле сәфәргә чыкканбызмы без? – дип сорадылар[+].

6– Юлыгыз имин булсын, – диде аларга рухани, – сәфәрегездә Раббы сезне күз уңында тотар.

7Ир-егетләр юлга кузгалдылар. Лаишка килеп җиткәннән соң, биредә яшәүче халыкның, сидунлылар кебек үк, ваемсыз гына, тыныч һәм һичнәрсәдән курыкмыйча гомер итүләрен күрделәр. Бу якларда әлеге халыкны кысрыклаучы, җирләшкән урыннарыннан куучы, алар өстеннән хакимлек итәргә омтылучы юк иде – сидунлылардан алар ерак, ә күршеләре белән аралашмый иделәр[+].

8Әлеге биш ир-егет Соргага һәм Эштаолга әйләнеп кайткач, аларның кардәшләре:

– Йә, ничек? – дип кызыксындылар.

9– Һөҗүм итик без аларга, – диде сәфәрчеләр. – Андагы җирләрнең яхшылыгы хәйран калырлык. Ә сез һаман икеләнеп торасыз. Озакка сузмыйча яуга кузгалыйк һәм ул җирләрне үзебезгә алыйк. 10Без һөҗүм итәсе кешеләр ваемсыз гына яшәп яталар. Аллаһы сезнең кулга шундый киң-иркен илне – һичнәрсәгә кытлык булмаган җирләрне тапшыра!

11Шулай итеп, Дан ыругыннан алты йөз гаскәри, билләренә сугыш кораллары асып, Сорга һәм Эштаолдан сугыш сәфәренә кузгалдылар. 12Яһүдә җирендәге Кыръят-Ягаримгә җиткәч, алар чатырларын кордылар. (Кыръят-Ягаримнән көнбатыштарак урнашкан әлеге җирләр бүгенге көндә дә Дан угыллары станы дип атала.)[+] 13Биредән алар Эфраим таулыгына таба юл алдылар. Михә яшәгән йортка якынлашкач, 14теге вакытны Лаишка күзәтче булып килгән биш ир-егет үзләренең кардәшләренә:

– Беләсезме, әлеге йортларның берсендә эфод, йорт илаһларының сыннары, пот һәм коеп эшләнгән санәм бар. Уйлагыз әйдә: алар белән нәрсә эшлибез? – диде.

15Алар леви егет яшәгән, ягъни Михә йортына таба борылдылар һәм, өйгә узып, егеткә сәламнәрен күндерделәр. 16Билләренә сугыш коралы аскан алты йөз Дан углы капка төбендә басып калды, 17күзәтче булып килгән биш ир-егет исә өй эченә керделәр дә пот вә эфодны, йорт илаһларының сыннарын вә коеп эшләнгән санәмне алдылар. Бу вакытны рухани егет капка төбендә, кораллы сугышчылар янында басып тора иде. 18Теге биш ир-егет, Михә өенә кереп, пот вә эфодны, йорт илаһларының сыннарын вә коеп эшләнгән санәмне алгач, рухани аларга:

– Нәрсә эшлисез сез? – диде.

19– Дәшмә, бер сүз дә әйтмә, – диде тегеләр аңа. – Безнең белән бар әйдә, безнең рухани, атабыз урынына киңәшче булырсың. Ниндидер бер кешенең өендә рухани булып торганчы, бер кавемдә яисә Исраил ыругларының берсендә рухани булуың яхшырак түгелме сиңа?!

20Рухани егет эфодны, йорт илаһларының сыннарын һәм потны алды да сөенә-сөенә алар белән китеп барды. 21Сугышчылар шулай юлларын дәвам иттеләр. Балаларын, мал-туарларын, тормыш кирәк-яракларын үзләреннән алда җибәрделәр. 22Дан угыллары Михә йортыннан шактый ерагайгач, Михә үзе һәм күршеләре, җыелышып, алар артыннан куа чыктылар; 23һәм сугышчыларның эзенә басып кычкыра-кычкыра барган чакта, Дан угыллары борылдылар да Михәгә:

– Нәрсә кирәк сиңа? Нәрсә дип шулай кычкырасың? – диделәр.

24– Сез минем үзем ясаган илаһларны һәм минем руханины алып киттегез! Бернәрсәмне калдырмадыгыз! Җитмәсә, «Нәрсә кирәк сиңа?» – дип торасыз! – диде аларга Михә[+].

25– Дәшмә, тавышыңны чыгарасы булма! Сугышчылар болай да ачулы, югыйсә ташланырлар, һәм үзеңне дә, гаиләңне дә харап итәрсең! – дип, 26Дан угыллары юлларын дәвам итте. Михә, аларның күпкә көчлерәк булуын күреп, кире борылды һәм өенә кайтып китте. 27Дан угыллары исә, Михә ясаган әйберләрне, аңарда рухани булып торган егетне алып, ваемсыз-тыныч кына яшәп яткан халыкларга таба, Лаиш тарафына юнәлделәр һәм, килеп җитеп, халыкны кылычтан уздырдылар, ә шәһәргә ут салдылар[+]. 28Лаиш халкына ярдәм кулы сузучы табылмады: сидунлылардан алар ерак, ә күршеләре белән аралашмый иделәр. Лаиш шәһәре Бәйт-Рәхуб үзәнендә урнашкан булып, Дан ыругы кешеләре аны өр-яңадан төзеделәр дә шунда яши башладылар[+]. 29Исраил угылларының берсе – үзләренең ерак бабалары булган Дан хөрмәтенә әлеге шәһәргә Дан дип исем куштылар. Ә аның әүвәлге исеме Лаиш иде. 30Шунда Дан угыллары үзләренә сын куйдылар; Менашшедан туган Гершомның углы Йонатан үзе һәм аның угыллары Дан ыругының руханилары[†] булдылар, һәм Дан угыллары әлеге җирләрдән сөрелгәнче, бу шулай дәвам итте[+]. 31Аллаһы йорты[†] Шилоһта булган заманда Михә ясаган әлеге сынны Дан угыллары үзләрендә саклады[+].

#### 19


Леви нәселеннән берәү һәм аның кәнизәге

1Исраил илендә әле патшалар булмаган заманда, таулы Эфраим төбәгендә яшәүче леви бер адәм Яһүдә Бәйт-Лехеменнән үзенә кәнизәк ала[+]. 2Әлеге кәнизәк аның белән ачуланыша да атасы йортына, Яһүдә Бәйт-Лехеменә кайтып китеп, дүрт ай шунда яши.

3Көннәрдән беркөнне леви ир үзе белән хезмәтчесен һәм пар ишәген алды да, кәнизәген өйгә кайтырга күндермәкче булып, аның янына китте. Кәнизәге аны атасының йортына алып керде; 4әти кеше кияүне шатланып каршы алды һәм калырга кыстый башлады. Кияү анда өч төн кунды, кунак булып ашады һәм эчте. 5Дүртенче көнне исә леви адәм иртә таңнан юлга җыена башлады.

– Юлга чыкканчы, тамагыңны туйдыр, аннары китәрсез, – диде аңа яшь ханымның атасы. 6Ирләр бергә утырып ашадылар, эчтеләр, һәм яшь ханымның атасы:

– Тагын бер төнгә кал, күңелең булганчы ял ит, – дип, аны кыстарга тотынды. 7Теге инде китәргә дип кузгалган иде, ләкин кызның атасы бик кыстагач, тагын бер төн куна калды. 8Бишенче көнне ул, китәргә дип, иртә таңнан кузгалды, ләкин кызның атасы тагын:

– Юлга чыкканчы, тамагыңны туйдыр! Көн үзәге җиткәнче, бераз сабыр итегез! – диде. Шуннан ирләр икесе бергә утырып ашадылар. 9Аннары леви адәм урыныннан торды да кәнизәге һәм хезмәтчесе белән юлга чыгарга җыена башлады. Яшь ханымның атасы тагын:

– Көн кичкә авышып бара инде, куна калыгыз. Озакламый караңгылана башлар, төнне биредә уздырып ял итегез дә иртәгә, таңнан торып, кайтыр юлга чыгарсыз, – диде. 10Әмма кияү кеше, тагын бер төнгә калырга риза булмыйча, китеп барды. Шулай итеп, ул Явүс шәһәренә, ягъни Иерусалимгә килеп җитте; йөк төялгән пар ишәге белән кәнизәге дә янында иде[+]. 11Явүс каласына якынлашканда, көн инде кичкә авышкан булып, хезмәтчесе аңа:

– Бәлки, явүсиләр шәһәрендә тукталып, шунда төн кунарбыз? – диде.

12– Юк, чит кавемнәрнең шәһәренә кермибез, алар исраилиләр түгел. Гибгага барабыз, – диде хуҗасы. 13Аннары: – Гибгага яки Рамаһка барып җитик тә шуларның берсендә төн кунарбыз, – дип өстәде.

14Шуннан алар ары киттеләр; Беньямин җирендәге Гибгага килеп җиткәндә, кояш баеган иде инде. 15Төнне Гибгада уздырмакчы булып, шәһәргә таба борылдылар да шәһәр мәйданында тукталдылар. Әмма аларны төн кунарга чакыручы булмады. 16Шулчакны соңгарып кына басу эшеннән кайтып килүче бер карт күренде; тумышы белән таулы Эфраим якларыннан булган әлеге карт шушында – Гибгада, беньяминнәр арасында гомер сөрә иде. 17Шәһәр мәйданында утырган мосафирны күреп, ул:

– Кай тарафка юл тотасың һәм кайдан килеп барышың? – дип сорады.

18– Яһүдә Бәйт-Лехеменнән Эфраим таулыгының теге ягына барышыбыз – мин шул яклардан, – диде леви адәм. – Яһүдә Бәйт-Лехеменә барган идем, хәзер өйгә кайтып килешем; беркем дә төн кунарга чакырмый менә! 19Саламыбыз да, ишәкләргә азыгыбыз да бар. Безнең, синең колларыңның, ашар ризыгы да, эчәр шәрабы да бар – миңа да, менә бу хатынга да, хезмәтчемә дә җитәрлек. Безгә берни кирәкми!

20– Өемә рәхим итегез, – диде аңа карт. – Кирәк булган бар нәрсә табылыр миндә; тик урамда гына йокламагыз[+].

21Карт, аларны өенә ияртеп кайтып, ишәкләренә азык бирде, мосафирлар исә, аякларын юып, ашарга утырды. 22Алар шулай кәефләнеп өстәл янында утырганда, шәһәрнең бозык затлары өйне әйләндереп алдылар да, ишекне төеп:

– Сиңа килгән теге кешене бире чыгар, нинди икәнен татып белик аның! – дип, хуҗа картка кычкырырга тотындылар[+].

23Хуҗа кеше, алар янына чыгып:

– Туганнар, кирәкми, җинаять[†] эш кылмагыз! Минем кунагым ул, андый акылсызлык эшләмәгез! – дип, аларны җайларга тырышты. 24– Әнә, гыйффәтен җуймаган кызымны, мосафир адәмнең кәнизәген алыгыз; көчләгез аларны, ни теләсәгез, шуны эшләгез, тик кунагымның үзенә генә кул озайтмагыз!

25Әмма тегеләр тыңларга да теләмәде. Шуннан леви адәм алар янына үзенең кәнизәген чыгарып җибәрде, һәм тегеләр, хатынның намусын таптап, төнозын аны мәсхәрәләделәр, таң алдыннан гына кайтарып җибәрделәр. 26Хатын, таң атып килгәндә, әфәндесе тукталган өйнең ишек катына килеп егылды һәм яктырганчы шунда ятты. 27Иртән әфәндесе, юлын дәвам итәргә ниятләп, торып чыкса, ишек төбендә бусагага тотынып яткан кәнизәген күрде.

28– Тор әйдә, киттек! – диде ул аңа.

Әмма хатын җавап бирмәде. Шуннан леви адәм аның гәүдәсен ишәккә күтәреп салды да өенә таба юл алды. 29Кайтып җитүгә ул, пычак алып, хатынның үле гәүдәсен уникегә кискәләде дә Исраилнең бөтен төбәкләренә таратып чыкты[+]. 30Шушы хәлгә шаһит булган һәр кеше:

– Исраил угыллары Мисырдан чыкканнан алып бүгенге көнгә кадәр мондый хәлнең булганы да, күрелгәне дә юк иде. Әйдәгез уйлыйк, нинди дә булса фикергә килик! – диде.

#### 20


Исраилнең беньяминнәргә каршы сугыш башлавы

1Даннан алып Беер-Шебага кадәр җәелгән җирләрдә һәм Гилыгадта яшәүче барча исраилиләр, бөтен Исраил халкы, һәммәсе бер булып, Раббы каршына Миспага килеп басты[+]. 2Халыкның барлык идарәчеләре, Исраил ыругларының бөтен башлыклары да анда иде. Бирегә Аллаһы халкы – кылычлар белән коралланган дүрт йөз мең җәяүле гаскәри җыенып килгән иде. 3Беньямин ыругы исраилиләрнең Миспага җыелганын белде.

Исраилиләр:

– Бу явызлык ничек кылынды? – дип сорады.

4Шуннан теге леви адәм, вафат булган хатынның ире, җавап биреп:

– Мин үземнең кәнизәгем белән Беньямин Гибгасында төн кунарга тукталган идем. 5Төнлә Гибга халкы килде дә, мин тукталган өйне камап алып, мине үтерергә теләде. Кәнизәгемне алар мәсхәрә кылдылар, һәм ул җан бирде. 6Шуннан мин кәнизәгемне кискәләдем дә Исраилнең бөтен төбәкләренә таратып чыктым. Чөнки Исраил җирендә оят, кабахәт эш кылынды[+]. 7Әйдәгез, исраилиләр, уйлагыз, берәр киңәш бирегез! – диде.

8Шунда бар халык, бөтенесе бер булып, болай дип хәл кылды:

– Беребез дә чатырына таралмый, өенә дә кайтмый. 9Гибга белән без менә нәрсә эшләрбез: 10жирәбә салып, барча Исраил ыругларыннан йөз кешедән – ун кеше, мең кешедән – йөз кеше, ун мең кешедән – мең кеше сайлап алырбыз, алар бөтен гаскәребезне азык-төлек белән тәэмин итәрләр. Гаскәр исә, Исраил исеменә тап төшергән Беньямин Гибгасына каршы күтәрелеп, кылган кабахәтлеге өчен аның халкыннан үч алыр!

11Шулай итеп, исраилиләр Гибгага каршы сугышыр өчен бөтенесе бер булып тупландылар.

12Исраил ыруглары: «Ничек шундый кабахәтлек кыла алдыгыз сез? 13Гибганың ул бозык бәндәләрен безнең кулга тапшырыгыз! Аларны үтереп, без Исраилне шакшыдан арындырабыз!» – дип әйтергә бөтен Беньямин ыругына үзләренең илчеләрен юлладылар. Әмма Беньямин угыллары үзләренең кардәшләре булган исраилиләр сүзен игътибарга алмады –[+] 14исраилиләр белән сугышыр өчен алар бөтен төбәкләрдән Гибгага җыелдылар. 15Гибга шәһәренең җиде йөз иң оста сугышчысыннан тыш, беньяминнәрнең шәһәр-авылларыннан кылыч белән коралланган егерме алты мең гаскәри җыенып килде[+]. 16Шушы гаскәр сафларында, ташаткычтан атып, чәч бөртегенә тидерә ала торган маһир сулагай мәргәннәр бар иде[+]. 17Беньямин ыругын санамаганда, кылыч белән коралланган исраилиләрнең саны дүрт йөз меңгә җитте; алар һәммәсе тәҗрибәле сугышчылар иде[+].

18Исраил угыллары, Бәйт-Элгә килеп, Аллаһыдан:

– Беньяминнәргә каршы сугышка безне кем әйдәп алып барыр? – дип сорадылар.

– Сезне Яһүдә алып барыр, – дип җавап бирде Раббы[+].

19Иртәгесен исраилиләр Гибга янына килеп тупландылар 20һәм, бәрелешкә әзерләнеп, Гибга каршында саф-саф булып тезелеп бастылар. 21Шуннан соң Гибгадан Беньямин гаскәрләре килеп чыгып, исраилиләргә һөҗүм иттеләр һәм шул көнне аларның егерме ике мең сугышчысын үтерделәр[+].

22Икенче көнне исраилиләр, гайрәтләнеп, кичәге урыннарына кабат тезелешеп бастылар. 23(Раббы каршына килеп, алар кич җиткәнче күз яшьләре түккәннәр һәм Аңардан: «Кардәшебез Беньямин ыругына каршы сугышны дәвам итәргәме безгә?» – дип сораганнар иде. «Дәвам итегез!» – дигән иде аларга Раббы.) 24Шулай итеп, исраилиләр икенче көнне кабат Беньямин угыллары белән алышырга әзерләнде. 25Тегеләр исә Гибгадан чыктылар да исраилиләргә һөҗүм иттеләр һәм аларның унсигез мең сугышчысын кырып салдылар.

26Шуннан барча исраилиләр, аларның барлык гаскәрләре, Бәйт-Элгә килеп, кичкә кадәр авызларына ризык капмыйча Раббы алдында күз яшьләре түктеләр, Раббыга багышлап, тулаем яндыру һәм татулык корбаннары китерделәр. 27Аннары алар Раббыдан (ул вакытларда Аллаһының Килешү сандыгы[†] шунда булып,[+] 28Һарун углы Элгазардан туган Пинхәс шул сандык янында хезмәт күрсәтә иде):

– Кардәшебез Беньямин ыругына каршы сугышны дәвам итәргәме безгә? – дип сорадылар.

– Дәвам итегез, – диде Раббы, – иртәгә Мин аларны сезнең кулга тапшырам!

29Шуннан Исраил сугышчыларының бер өлеше Гибга тирәли аулак урыннарда яшеренде[+]. 30Өченче көнне исраилиләр, Беньямин ыругына каршы тагын яуга кузгалып, Гибга янында әүвәлгечә сафларга тезелделәр. 31Беньямин гаскәре исә һөҗүмгә күчте һәм сугыш барышында үзенең шәһәреннән ерагайды. Алар, алдагы көннәрдәге сыман, исраилиләрне кырырга, Бәйт-Эл белән Гибганы тоташтыручы юл буйлап аларны куарга тотындылар; әлеге бәрелештә юл өстендә һәм кырларда утызга якын исраили ятып калды. 32Беньямин сугышчылары: «Без әүвәлгечә аларны кыра бирәбез!» – дип уйлады, Исраил гаскәриләре исә, алардан качкан булып, дошманны шәһәрдән ераккарак алып китәргә ниятләде[+].

33Исраилиләрнең төп көчләре Багал-Тамарга таба күчте, Гибганың көнбатышында аулак урында яшеренеп утыручылар исә Гибгага омтылды. 34Бөтен Исраил җиреннән җыелган ун мең иң батыр сугышчы һөҗүмгә ташланып, ике арада аяусыз көрәш башланды. Беньяминнәр җиңелербез дип уйламадылар да, 35әмма Раббы ихтыяры белән алар исраилиләр тарафыннан тар-мар ителде; ул көнне исраилиләр кулыннан беньяминнәрнең егерме биш мең дә бер йөз кораллы сугышчысы һәлак булды. 36Беньяминнәр үзләренең җиңелүен аңлады.

Бу хәл шулай була: Гибга янында яшеренеп торган сугышчыларга ышанган исраилиләр дошман алдында һаман чигенә бирә. 37Яшеренеп утырган сугышчылар, чыгып, Гибгага омтыла һәм, шәһәргә бәреп кереп, андагы халыкны кырып бетерә[+]. 38-39«Шәһәр өстендә төтен күренүгә, беньяминнәрдән качып баручы исраилиләр кирегә борылыр» дип, поскында[*] калган сугышчылар белән алдан сүз куешылган була. Исраилиләрнең утыз сугышчысын үтергән беньяминнәр: «Беренче яудагы сыман, Исраил гаскәрен тар-мар китердек», – дип уйлап бетерергә дә өлгерми – 40шәһәр өстендә төтен баганасы күренә! Беньямин сугышчылары артларына борылып караса – шәһәрне ялкын чолгап алган, төтене күкләргә ашкан! 41Исраил гаскәре кирегә борылуга, Беньямин сугышчыларын курку биләп ала: димәк, алар тар-мар ителгән! 42Шуннан алар, исраилиләрдән качып, юл буйлап чүлгә таба чабарга тотына, Исраил сугышчылары исә аларны эзәрлекли чыга. Шәһәр ягыннан да исраилиләр килеп җитеп, дошманны кыра башлый. 43Исраилиләр, беньяминнәрне камап алып, Гибганың көнчыгышындагы җирләргә кадәр артларыннан куа бара. 44Беньяминнәрнең унсигез мең сугышчысы яу кырында ятып кала – алар һәммәсе гаярь ир-егетләр була. 45Беньяминнәрнең калганы, борылып, чүлгә – Риммун кыясына таба чаба башлагач, аларның биш меңе юл өстендә ятып кала. Исраилиләр аларны Гидгомга җиткәнче куа бара һәм тагын ике мең Беньямин сугышчысын юк итә[+]. 46Ул көнне барлыгы егерме биш мең Беньямин сугышчысының гомере киселә – кылыч белән коралланган әлеге гаскәриләрнең һәммәсе гаярь ир-егетләр була. 47Чүлгә, Риммун кыясына таба йөгергән алты йөз сугышчы исә дүрт ай буена шунда, тау-ташлар арасында кала бирә. 48Ә исраилиләр, Беньямин ыругы биләгән җирләргә әйләнеп кайтып, андагы халыкны, мал-туарны һәм юлларында очраган барча җан иясен кылычтан уздыра, авыл-шәһәрләрне исә яндырып бетерә.

#### 21


Исраилнең Беньямин ирләренә хатын табарга булышуы

1Миспа шәһәренә җыелгач, исраилиләр үзләренең кызларын Беньямин угылларына кияүгә бирмәскә ант иттеләр[+]. 2Шуннан соң алар Бәйт-Элгә килделәр һәм, Раббы каршына утырып, кич җиткәнче кычкыра-кычкыра бик нык еладылар.

3– И-и Раббы, Исраил Алласы! – диде алар. – Ни өчен Исраил белән мондый хәл булды соң? Ни өчен Исраил бер ыругка кимрәк бүген?

4Икенче көнне иртән исраилиләр таң белән тордылар да, шунда мәзбәх төзеп, тулаем яндыру һәм татулык корбаны[†] китерделәр.

5(Бер-берсеннән алар:

– Без Раббы каршына җыелган чакта, Исраил ыругларыннан бирегә килми калучылар бармы? – дип сораша иделәр, чөнки алар «Раббы каршына Миспага килми калучыларның җаны кыелырга тиеш!» дип ант иткән булалар.)

6Исраилиләр үзләренең кардәшләрен – Беньямин ыругын кызганып:

– Исраил үзенең бер ыругын югалтты![+] 7Без шулай, Раббы белән ант итеп, үзебезнең кызларыбызны аларга кияүгә бирмәскә хәл кылгач, исән калган беньяминнәргә ничек хатын табарга? – диештеләр.

8Шуннан алар бер-берсеннән:

– Исраил ыруглары арасыннан Миспага, Раббы каршына килми калучылар бармы? – дип сорашырга тотындылар, һәм Гилыгад Явешеннән Раббы каршына җыенга берәү дә килмәгән булып чыкты,[+] 9чөнки халыкны барлаганда Гилыгад Явешеннән килүчеләр күренмәде. 10Шунлыктан Исраил халкы, әлеге шәһәргә унике мең гаскәрине озатып, аларга:

– Гилыгад Явешенә барып, хатын-кызлары һәм бала-чагалары белән бергә бар халкын юк итегез! 11Сезгә боерык шулдыр: ир күргән һәрбер хатын-кызны, шулай ук һәрбер ир затын кырып бетерегез![+]

12Гаскәриләр, Гилыгад Явешендә ир-ат татымаган дүрт йөз гыйффәтле кыз табып, аларны Кәнган җирендәге Шилоһка алып килделәр[+].

13Аннары Исраил халкы, Риммун кыясында сыеныр урын тапкан Беньямин угылларына иминлек игълан итәр өчен, үзенең илчеләрен юллады[+]. 14Шуннан, Беньямин сугышчылары өйләренә әйләнеп кайткач, Гилыгад Явеше кызларын аларга хатынлыкка бирделәр. Әмма кызлар барсына да җитмәде.

15Беньямин ыругын халык бик кызганды, чөнки Раббы исраилиләрне бер ыругларыннан мәхрүм иткән иде. 16Исраил халкының өлкәннәре уйга калды:

– Исән калган сугышчыларга кайдан хатын табарга? Беньямин ыругы хатыннары кырылып бетте бит! 17Исраилнең бер ыругы шулай эзсез югалмасын өчен, беньминнәрнең биләмә җирләре исән калган Беньямин угылларына калсын. 18Ләкин без аларга хатынлыкка кызларыбызны бирә алмыйбыз, чөнки Исраил угыллары: «Кызын Беньямин ыругы егетенә кияүгә биргән кешегә каргыш төшсен!» – дип ант иттеләр.

19– Менә, Бәйт-Элдән төньякта, Бәйт-Элдән Шәкемгә бара торган юлдан көнчыгышта һәм Лебонадан көньяктарак урнашкан Шилоһта елның-елында Раббы бәйрәме оештырыла, – диде алар, исләренә төшереп, 20ә Беньямин угылларына әйттеләр: – Шунда барыгыз да йөзем бакчаларында посып торыгыз. 21Кызлар әйлән-бәйлән уйный башлагач, йөгереп чыгыгыз да, һәркайсыгыз үзенә бер кызны эләктереп, Беньямин җиренә алып кайтыгыз[+]. 22Аталары яки ир туганнары сезгә дәгъва белән килә калса, без аларга: «Зинһар, кызларыгызны калдырырга рөхсәт итегез! Чөнки сугыш кырында егетләрнең һәркайсын хатынлы итә алмадык. Ә инде кызларыгызны сез үз кулларыгыз белән бирмәгәч, бу эштә сезнең гаебегез юк», – дип әйтербез.

23Беньямин угыллары шулай эшләделәр дә: әйлән-бәйлән уйнап йөргән кызлар арасыннан һәркайсы үзенә хатынлыкка берсен алып качты. Аннары алар, биләмә җирләренә әйләнеп кайтып, шәһәр-авылларын яңадан төзеделәр һәм шунда яшәп киттеләр.

24Исраилиләр дә өйләренә таралышты, аларның һәркайсы үз ыругына, үз нәселенә әйләнеп кайтты – барысы да үзләренең биләмә җирләренә таралышты.

25Ул заманнарда Исраил илендә әле патшалар булмыйча, һәркем үзе кирәк тапканча гамәл кыла иде[+].

### Рут

#### Рут

Рут


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Рут

1Исраил[†] иле белән хөкемчеләр идарә иткән көннәрдә җиргә кытлык килде. Шул сәбәпле Яһүдә[†] Бәйт-Лехеменнән бер кеше, хатыны белән ике углын ияртеп, яшәргә дип Мәаб[†] җиренә күченеп китте[+]. 2Әлеге кешенең исеме – Әлимәлик, хатыныныкы – Нагомия, ә угылларыныкы Махлон вә Кильйон иде; алар Яһүдә Бәйт-Лехемендә яшәүче Эфрат кабиләсеннән иделәр. Шулай итеп алар, Мәаб җиренә күченеп килеп, шунда яшәп калдылар. 3Бервакыт, Нагомиянең ире Әлимәлик вафат булып, Нагомия ике углы белән берьялгызы калды. 4Угыллары үзләренә хатынлыкка Мәаб кызларын алдылар; аларның берсе – Өрпә, икенчесе Рут исемле иде. Ун ел чамасы гомер кичергәч, 5Нагомиянең угыллары да үлеп китте; үзенең ирен, ике углын югалтканнан соң, ул бөтенләй ялгызы калды.

6Раббының[†], Үз халкын кайгыртып, басуларда зур уңыш үстерүен ишеткәннән соң, Нагомия үзенең киленнәре белән бергә Мәаб җиреннән туган иленә кайтырга карар кылды. 7Яшәгән җирләреннән кузгалып, алар Яһүдә тарафына юл тоттылар. Кайтып барганда, 8Нагомия үзенең киленнәренә:

– Барыгыз, икегез дә әниләрегез йортына кире кайтыгыз. Раббы сезне рәхмәтеннән ташламасын, сез мәрхүм ирләрегезгә һәм миңа бик игелекле булдыгыз. 9Раббы кушып, сезнең һәр икегезгә, үз тиңегезне табып, тигез тормыш корырга язсын! – дип, киленнәрен үпте.

10Әмма алар, бу сүзләрне ишетеп:

– Юк, без синең белән халкың янына барабыз, – дип еларга тотындылар.

11Нагомия исә аларга:

– Балакайларым, үз өегезгә кайтыгыз, нигә сезгә минем белән барырга? Сезгә ир булырдай егетләр тудырасым юк бит инде минем. 12Барыгыз, кызларым, өегезгә кире кайтыгыз. Ир белән яшәргә соң инде миңа. Әгәр дә мин: «Алда әле өмет бар!» – дип әйтә калсам һәм, бүгенге төнне ир-ат белән уздырып, сезгә тәгаенләгән ир балалар тудырсам да, 13аларның үсеп буйга җитүләрен ничек көтеп тормак кирәк?! Юк, кызларым, бу мөмкин хәл түгел. Минем хәсрәтем сезнекеннән ачырак, чөнки миңа Раббы каргышы төште[+].

14Әлеге сүзләрдән соң киленнәре кабат кычкырып еларга тотындылар. Аннары Өрпә дигәне кайнанасын үпте дә хушлашып китеп барды. Рут исә, кайнанасына сарылып, аның янында калды.

15Нагомия Рутка:

– Әнә, килендәшең туган кавеменә, үз илаһларына әйләнеп кайтырга булды, син дә шулай эшлә, – диде[+].

16Әмма Рут аңа:

«Берьялгызыңны калдырып китәргә үгетләмә мине, – диде. –
Син кая барсаң, мин дә шунда барырмын,
кайда яшәсәң, шунда яшәрмен,
синең халкың – минем халкым,
синең Аллаң[†] минем Аллам булыр!
17Вафатың кайда булса, мин дә шунда үләрмен,
мине дә шунда җирләрләр.
Раббы миңа нинди генә җәзалар җибәрсә дә,
мине синнән бары әҗәл генә аерыр»[+].

18Нагомия, килененең үз дигәнендә нык торуын күреп, аны үгетләүдән туктады.

19Бәйт-Лехемгә килеп җиткәнче, алар шулай бергәләп юлларын дәвам иттеләр. Бәйт-Лехемгә аяк баскач, аларны күреп, бөтен шәһәр хәрәкәткә килде, һәммәсе бер-берсеннән: «Нагомияме соң бу?» – дип сораша башлады.

20Нагомия шәһәр халкына болай дип белдерде:

– Миңа Нагомия дип түгел, Мара дип дәшсәгез, дөресрәк булыр[*], чөнки Кодрәт иясе мине зур хәсрәткә салды. 21Мин моннан күпме мал-мөлкәт белән чыгып киткән идем, Раббы исә мине бирегә буш кул белән кайтарды. Раббы шуның кадәр хәсрәтләр җибәргәч, Кодрәт иясе бәхетсезлеккә дучар иткәч, ничек итеп миңа Нагомия дип дәшмәк кирәк?!

22Шул рәвешле, Нагомия үзенең килене – Мәаб җиреннән килгән мәаби Рут белән Бәйт-Лехемгә әйләнеп кайтты. Алар бирегә арпа урагына төшәр алдыннан кайтып җиттеләр[+].

#### 2

1Биредә Нагомиянең мәрхүм иренә туган тиешле, чыгышы белән Әлимәлик нәселеннән булган Богаз исемле могтәбәр бер кеше яши иде[+].

2Бервакыт мәаби Рут Нагомиядән:

– Басуга барып, берәр мәрхәмәтле бәндә артыннан башак җыеп кайтырга ярыймы? – дип сорады.

Кайнанасы аңа:

– Бар, кызым, – диде.

3Рут, басуга чыгып, уракчылардан соң коелып калган башакларны җыярга тотынды. Басуның бу өлеше мәрхүм Әлимәлик нәселеннән булган Богазныкы иде.

4Бервакыт басуга Бәйт-Лехемнән Богаз үзе дә килде һәм уракчыларына:

– Раббы сезнең белән булсын! – дип, сәламен күндерде.

Уракчылары исә аңа:

– Раббы сине мөбарәк кылсын! – дип җавап кайтарды[+].

5Шунда Богаз уракчыларга күз-колак булырга тиешле хезмәтчесеннән:

– Бу яшь хатын кемнеке? – дип сорады.

6Хезмәтчесе аңа:

– Нагомия белән бергә Мәаб җиреннән кайткан мәаби хатын ул, – диде. 7– Уракчылардан соң көлтәләр арасында калган башакларны җыярга рөхсәт сораган иде. Иртәдән бирле башак җыя менә, чатырга керми дә диярлек.

8Богаз Рутка әйтте:

– Менә нәрсә, кызым, биредән китеп, башкалар басуыннан башак җыеп мәшәкатьләнмә, гел шушында, минем хезмәтче хатын-кызларым янында бул; 9алар кайсы басуда урсалар, алар артыннан җыеп йөр. Мин хезмәтчеләремә сине борчымаска боерырмын. Сусый калсаң, хезмәтчеләрем тутырган чүлмәкләрдән эчеп, сусыныңны басарсың, – диде.

10Бу сүзләрне ишеткәч, Рут, башын җиргә иеп, Богаздан сорады:

– Ни өчен син миңа карата шулай игелеклесең? Чит кеше булуымны белә торып, нигә мине шулай үз итәсең[+]?

11– Иреңне җирләгәннән соң, кайнанаң өчен синең ни-нәрсәләр эшләвең, ата-анаңны, туган илеңне калдырып, моңарчы сиңа таныш булмаган халык арасына килеп керүең миңа бик яхшы мәгълүм, – дип җавап бирде Богаз. 12– Кылган игелегең өчен, Раббы сиңа яхшылык белән җавап кайтарсын! Раббының, Исраил Алласының шәфкать канаты астына сыенырга дип килгәнең өчен, Раббы сине Үзе бүләкләсен![+]

13– Игелегеңнән ташламасаң иде, әфәндем! – диде аның бу сүзләренә каршы Рут. – Мин колыңны тынычландырдың, хезмәтчеләрең дәрәҗәсенә дә лаек булмаган хатынны күңелгә хуш сүзләрең белән юаттың[+].

14Төш вакытында Богаз Рутка:

– Бире кил, ризыктан авыз ит, икмәгеңне шәраб серкәсенә манып аша, – диде.

Рут уракчылар янына килеп утырды, Богаз биргән кыздырган орлыкны ашый башлады; тамагы туйганнан соң да, әле аның ризыгы калды. 15-16Аннары ул, торып, тагын башак җыярга тотынды. Богаз үзенең хезмәтчеләренә:

– Көлтәләр арасында коелып калган башакларны да җыйсын, кыерсытмагыз аны, хәтта көлтәгездән дә учма-учма өлеш чыгарыгыз, җыйсын, сүз әйтмәгез аңа, – диде[+].

17Шул рәвешле, Рут кичкә хәтле басуда башак җыйды, аннары аны сугып җилгәрде. Бөтенесе бер эфа[*] чамасы арпа чыкты. 18Шуннан соң ул шәһәргә кайтты һәм җыйган ашлыгын кайнанасына күрсәтте. Аннары төш вакытында үзеннән артып калган ризыкны кайнанасына сузды.

19Кайнанасы аңардан:

– Син бүген кайда эшләдең, арпаны кайдан җыйдың? – дип сорады. – Сиңа игелек күрсәткән кешегә Аллаһының рәхмәте яусын!

Рут аңа Богаз исемле кешенең басуында эшләгәнен әйтте.

20Шунда Нагомия үзенең килененә:

– Раббы аны фатихаласын! Ул тере бәндәләргә дә, үлеләргә дә мәрхәмәтле[†]! Богаз – безнең якын кардәшебез, безгә туган тиешле кеше[*], – диде.

21Мәаби Рут аңа әйтте:

– Ул хәтта миңа: «Урак өсте беткәнче, минем хезмәтчеләрем янында бул», – диде.

22Нагомия:

– Аның хезмәтчеләре белән эшләвең бик әйбәт, кызым, – диде. – Башка басуда сиңа кыен булыр, рәнҗетүләре бар.

23Богазның хезмәтче хатын-кызлары арпа вә бодайны урып бетергәнче, Рут әнә шулай алар янында башак җыйды, яшәвен исә кайнанасы белән яшәде.

#### 3

1Беркөнне кайнанасы Нагомия аңа:

– Кызым, бәлки, сиңа яшәр өчен уңайлырак урын табарга, тормышыңны җайга салыргадыр? – диде. – 2Синең белән бергә эшләгән хезмәтче хатын-кызларның хуҗалары, безгә туган тиешле Богаз, бүген төнлә ындырда арпа җилгәрә. 3Син юын-төзәтен, хушбуй сөртен дә, кешелеккә дигән киемнәреңне киеп, ындыр табагына бар, әмма, Богаз ашап-эчкәнче, аның күзенә чалынма. 4Ул йокларга җыенгач, аның кай тирәгә ятканын чамалап кал да, йокыга китүенә, өстендәге җәймәсен ачып, аяк очына кереп ят. Аннары ни эшләргә икәнен ул сиңа үзе әйтер.

5Кайнанасына Рут:

– Мин барысын да син кушканча эшләрмен, – диде.

6Шуннан ул ындыр табагына юнәлде һәм барысын да кайнанасы кушканча эшләде. 7Ашап-эчеп күңеле хушланганнан соң, Богаз эскерт төбенә барып йокларга ятты. Рут исә, акрын гына килеп, аның аяк очындагы җәймәсен күтәрде дә шунда кереп ятты. 8Төн уртасында Богаз сискәнеп уянып китте һәм аяк очында яткан хатынны абайлап алды.

9– Син кем? – дип сорады хатыннан Богаз.

– Синең колың Рут, – дип җаваплады хатын. – Колыңны шәфкать канатың астына алсаңчы. Син миңа туган тиешле кеше бит[+].

10– Раббы сиңа фатихасын күндерсен, кызым! – диде Богаз. – Син үзеңә ни бай, ни ярлы яшь кияү эзләп китмәгәнсең – кылган гамәлләреңнең иң яхшысыдыр бу. 11Моннан ары, кызым, бернәрсәдән дә курыкма, теләкләреңнең һәммәсен дә үтәрмен, чөнки синең инсафлы хатын булуыңны бөтен шәһәр халкы белә[+]. 12Сүзең хактыр: мин сиңа туган тиешлемен, әмма синең миннән дә якынрак тагын бер туганың бар. 13Бу төнгә биредә кал, ә иртәгә, әгәр ул туганың синең яклаучың булырга теләсә, бик яхшы, аның янына барырсың, әгәр инде теләмәсә, яклаучың мин булырмын – Раббы моңа Үзе шаһиттыр! Ә хәзер таңга кадәр шушында йокла.

14Шулай итеп, Рут бу төнне Богазның аяк очында йоклады, ә иртәгесен таң беленер-беленмәстә торып басты. Богаз: «Ындыр табагына хатын-кыз килгәнне берәү дә белмәсә иде», – дип уйлап, 15Рутка:

– Алъяпкычыңны тотып тор, – диде дә Рутның алъяпкычына алты үлчәм[*] арпа салды, аннары шәһәргә кайтып китте. 16Ә Рут үзенең кайнанасы янына юл алды.

– Йә, нәрсә, кызым? – дип сорады Нагомия аңардан.

Рут аңа Богазның ниләр эшләвен сөйләп бирде 17һәм, әйткәннәренә өстәп, болай диде:

– Менә бу алты үлчәм арпаны ул миңа: «Кайнанаң янына буш кул белән кайтма», – дип бирде.

18Кайнанасы аңа:

– Кызым, эшнең нәрсә белән бетәсен сабыр гына көт, чөнки Богаз әйткән сүзен көнендә үтәмичә тынычлана алмый торган кеше, – диде.

#### 4

1Ындырдан кайтуга, Богаз шәһәр капкасы[†] төбенә чыгып утырды. Нәкъ шул вакытны аның турысыннан бая искә алган туганының үтеп баруын күрде.

– Бире килеп утыр әле, – дип чакырды аны Богаз.

Теге килеп утырды[+].

2Богаз, шәһәр өлкәннәреннән[†] ун кешене чакырды да: «Бире узыгыз», – дип, янәшәдән урын күрсәтте. Өлкәннәр утырдылар. 3Шуннан Богаз, туганына карап, болай дип сүзен башлады:

– Мәаб якларыннан әйләнеп кайткан Нагомия безнең мәрхүм ир кардәшебез Әлимәлик милкендәге басуның бер өлешен сатарга уйлый. 4Сиңа шушы хәбәрне җиткерергә булдым. Биредә утыручылар һәм өлкәннәр алдында сиңа әйтәсе сүзем шул: басуны сатып алырга ризасыңмы? Әгәр риза икәнсең – ал, инде теләмисең икән – җавабыңны әйт. Миңа моны белеп тору кирәк, чөнки синнән башка басуны үзенә алырдай кеше юк; инде син баш тартсаң, миңа уйларга кала.

Богазның кардәше сатып алырга булды[+]. 5Шуннан Богаз аңа:

– Нагомиянең басуын алган очракта, син аның киленен, тол хатын мәаби Рутны хатынлыкка алырга мәҗбүрсең – әлеге биләмә аның мәрхүм иренең гаиләсендә калырга тиеш, – диде[+].

6Богазның туганы исә бу сүзләргә каршы болай дип җавап кайтарды:

– Әлеге басу өчен йолым түләп, үз мөлкәтемә зыян китерер хәлем юк; шулай булгач, басуны син үзеңә ал.

7Әүвәле Исраил җирендә йолым түләү, алмашу кебек эшләрне раслау өчен, мондый гадәт булган: ике якның берсе, аяк киемен салып, икенчесенә биргән, һәм Исраилдә бу – таныклаучы дәлил саналган[+].

8Шунда теге туганы Богазга:

– Син сатып ал аны, – дип, аяк киемен салды да аңа тоттырды.

9Аннары Богаз, өлкәннәргә һәм җыелган халыкка мөрәҗәгать итеп:

– Сез хәзер һәммәгез дә мәрхүм туганым Әлимәлик һәм аның угыллары Кильйон белән Махлон өлешен Нагомиядән кабул итеп алуымның шаһитлары булдыгыз. 10Шулай ук Махлонның тол хатыны мәаби Рутны да мин үземә хатынлыкка алам, чөнки әлеге биләмә аның мәрхүм иренең гаиләсендә калырга, аның исеме кардәшләре арасында һәм туган шәһәрендә эзсез югалмаска тиеш. Сез бүген шуның шаһитлары булдыгыз, – диде[+].

11-12Капка янындагы барча халык һәм өлкәннәр һәммәсе шунда:

– Барыбыз да шаһит! Раббы синең йортыңа аяк баскан хатынга да, Исраил йортын корган Рахилә белән Лиягә[*] биргән кебек, күркәм холык насыйп итсен; Эфратадагы мөлкәтең һаман арта торсын, Бәйт-Лехемдә исемең данга күмелсен, Ходай Тәгалә сиңа шушы яшь хатын карыныннан бирәсе балалар аркылы синең нәселең дә, Тамарның Яһүдәдән тапкан углы Перес нәселе сыман, көчле вә куәтле булсын! – дип теләк теләделәр[+][+].

13Богаз шуннан соң Рутны үз өенә алды, һәм ул аның хатыны булды. Богаз аның белән йоклады, һәм Раббының рәхмәте белән Рут авырга узды, вакыты җиткәч, угыл тапты[+]. 14Килене бала тудырганнан соң, барча хатын-кыз Нагомиягә:

– Шөкер, Раббы сине оныксыз калдырмады! Исраил җирендә бу баланың исеме данга күмелсен! 15Картаймыш көнеңдә ул синең шатлыгың һәм туендыручың булыр, чөнки аны ихлас күңелдән сине яраткан, сиңа җиде углыңнан да артык кадер-хөрмәт күрсәткән киленең тапты! – дип әйтә торган булды[+].

16Нагомия, сабыйны кулына алып, күкрәгенә кысты, әнә шулай аның караучысы-багучысы булып китте.

17Күрше хатыннар: «Нагомиянең углы туды!» – дип әйтә иделәр һәм үзләре үк балага Обид дип исем куштылар. Обид – Ишайның, ә Ишай – Давытның атасы буладыр.

18[•]Пересларның нәсел шәҗәрәсе менә шушы рәвешле: Перестан – Хесрон,[+] 19Хесроннан – Рам, Рамнан – Амминадаб, 20Амминадабтан – Нахшон, Нахшоннан – Салмон,[+] 21Салмоннан – Богаз, Богаздан – Обид, 22ә Обидтән Ишай туа; Ишайның углы исә – Давыт.

### I Патшалар

#### I Патшалар

I Патшалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### 1


Патшалар (беренче китап)


Элкана гаиләсе Шилоһ каласында

1Таулы Эфраим өлкәсендәге Раматаим-Сопим шәһәрендә Элкана исемле бер кеше яши иде. Әлеге эфрати Элкана – Ерухам углы, Ерухам – Элиһу, Элиһу – Тоху, ә Тоху исә Суф углы иде. 2Элкананың Хөннә һәм Пениннә исемле ике хатыны бар иде. Пениннәнең балалары булып, Хөннәнең исә балалары юк иде. 3Һәр елның тиешле көннәрендә Күкләр Хуҗасы Раббыга[†] сәҗдә кылып корбан чалыр өчен, Элкана үз шәһәреннән Шилоһка бара торган иде; Шилоһта Раббы руханилары[†] вазифасын Элинең ике углы – Хөпни белән Пинхәс башкара иде[+]. 4-5Корбан чала торган көнне Элкана үзенең хатыны Пениннәгә, аның барча ул-кызларына үз өлешләрен, Хөннәгә исә, гәрчә Раббы аның карынын кысыр кылса да, үзенә бер аерым өлеш бирә, чөнки Элкана аны яратарак төшә иде[+]. 6Раббы Хөннәне ана булу бәхетеннән мәхрүм иткәнгә күрә, Пениннә, көндәшенең кәефен бозып, аны гел рәнҗетеп тора иде. 7Елның-елында, Раббы йортына[†] барган саен, әнә шундый хәл кабатлана иде: Пениннә көндәше Хөннәнең кәефен боза да, тегесе күз яшьләре түгә-түгә тәмам тамактан яза иде. 8Шулай бервакыт ире Элкана аңа:

– Хөннә! Нигә елыйсың син, ник тамагыңа ашамыйсың, нидән йөрәгең сыкрый синең? Синең өчен ун угылдан да яхшырак түгелмени мин?! – диде[+].


Хөннәнең догасы

9Беркөнне, Шилоһта ашап-эчкәннән соң, Хөннә утырган урыныннан торып китте. Рухани Эли бу вакытны Раббы йортының ишек төбендәге утыргычта утыра иде[+]. 10-11Күңелен кайгы баскан Хөннә, ачы күз яшьләрен түгә-түгә Раббыга дога кылып, нәзерен әйтте:

– И Күкләр Хуҗасы Раббы! – диде ул. – Колыңның өзгәләнүенә күз салсаң иде дә, шул колыңны онытмыйча исеңә төшереп, аңа ир җенесеннән бер бала насыйп итсәң иде! Мин аны, башындагы чәченә пәке дә тидертмичә[*], гомерлеккә Раббыга тапшырыр идем![+]

12Хөннә Раббыга озаклап дога кылды; Эли исә, хатынның иреннәреннән күзен алмыйча, аңа карап торуында булды. 13Күңеленнән генә дога кылганга, Хөннәнең иреннәре кыймылдый, ә тавыш-тыны ишетелми иде; шул сәбәпле Элигә ул исерек хатын кебек күренде.

14– Күпме исереп йөрергә мөмкин? Эчкән шәрабыңнан айны инде! – дип дәште аңа Эли.

15– Юк, әфәндем, – дип җавап бирде Хөннә, – җаны әрнегән бер хатын мин; шәраб та, сыра да эчмәдем, Раббым каршында күңел бушатуым гына. 16Колыңны азгын хатынга санама, авыр кайгымны һәм олы хәсрәтемне белдерүем бу.

17– Юлың имин булсын, – диде аңа Эли. – Исраил[†] Алласы[†] синең гозереңне үтәр, сораганыңны бирер.

18– Синең күңелеңә мин колың хуш килсәм иде! – дип, Хөннә үз юлы белән китеп барды; шуннан тамагына да ашый башлады; аның йөзе инде әүвәлгечә кайгылы түгел иде[+]. 19Икенче көнне алар, таңнан торып, Раббыга баш игәннән соң, Рамаһка юл алдылар һәм шул көнне үк өйләренә кайтып җиттеләр.


Шемуилнең тууы һәм Раббыга багышлануы

Хатыны Хөннә белән Элкана якынлык кылды, һәм Раббы Хөннәне исенә төшерде. 20Беркадәр вакыт үткәннән соң, Хөннә авырга калды һәм ир бала тапты, «Мин аны Раббыдан сорап алдым» дип, ул аңа Шемуил[*] дип исем кушты.

21Көннәрдән беркөнне Элкана һәр елдагыча, Раббыга багышлап корбан китерү йоласын һәм әйткән нәзерләрен үтәү өчен, гаиләсе белән бергә тагын Шилоһка китте. 22Хатыны Хөннә исә бармады.

– Бала күкрәктән аерылгач, мин аны Раббы хозурына үзем илтермен, һәм ул бөтенләйгә шунда калыр, – диде ул иренә.

23– Үзең теләгәнчә эшлә, – диде аңа ире Элкана, – бала күкрәктән аерылганчы, өйдә кал, һәм Раббы Үзенең сүзен[*] тормышка ашырсын!

Углы күкрәктән аерылганчы, Хөннә, өйдә калып, баланы бакты.

24Бала имүдән туктаганнан соң, Хөннә, углын ияртеп, үзе белән өч яшьлек бозау[*], бер эфа[*] он, бер турсык шәраб алды да Шилоһка, Раббы йортына килде; бу вакытта бала әле сабый гына иде. 25Бозауны чалгач, Хөннә белән Элкана, баланы алып, Эли каршына килделәр.

26– И әфәндем! Иминлек телим сиңа! – диде Хөннә. – Кайчандыр шушында, синең яныңда, Раббыга дога кылып торган хатын мин. 27Шушы бала хакында иде догаларым, инде Раббы теләгемне үтәде – сораганымны бирде. 28Хәзер менә мин аны гомере буена Раббыга, Аңа хезмәт итәр өчен тапшырам.

Аннары алар Раббыга сәҗдә кылдылар.

#### 2


Хөннәнең мәдхиясе

1Хөннә дога кылуында булды, ә догасы аның мондый иде:

«Раббым аша йөрәгемә чиксез шатлык иңде,
Аллаһы миңа ныклык бирде.
Дошманнарымнан каһкаһә илә көләм мин,
чөнки Синең коткаруыңа куанам[+].

2Раббыдан изгерәк бүтән берәү юктыр,
чөнки Синең кебек һичкем булмас.
Аллабыздан башка сыеныр урыныбыз да юктыр[+].
3Һавалы әңгәмәләр куертмагыз,
дорфа сүзләрегез эчегездә калсын,
чөнки Раббы бар нәрсәдән дә хәбәрдар Аллаһы,
Ул барлык эш-гамәлләрне үлчәүгә сала.
4Баһадирның угы сына,
ә бетерешкән бер адәмнән гайрәт ташый[+].
5Берәү әүвәл тук булса да,
бүген әнә икмәк хакына маңгай тире түгә,
ә тамагы ач булганы сый-хөрмәттә йөзә.
Карыны кысыр җиде тапкыр бала тапты,
күп балалы әнә япа-ялгыз бүген![+]
6Раббы – гомер кисүче дә,
тормыш бүләк итүче дә.
Үлеләр аймагына[†] озатучы – Ул,
күтәреп торгызучы да – Ул[+].
7Хәерче дә ясый Ул бездән,
байлыкка да күмә,
түбән дә төшерә,
югары да чөя[+].
8Мескен бәндәне Ул – тузан арасыннан,
фәкыйрь-юксылны көл-туфрактан күтәреп торгыза.
Түрәләр арасына утыртып,
мирас итеп данлы урын бирә аларга.
Җирнең нигезе Раббыныкыдыр,
дөньяны Ул шул нигезгә урнаштырган[+].

9Үзенә тугрыларның һәр адымын Ул дөрес юлда тота,
явызларны исә караңгылык йотачак.
Чөнки адәмдәге ныклык аның көч-гайрәтендә түгел[+].
10Үз дошманнарын Раббы тар-мар итә,
аларга күкләр күкрәтеп ябырыла.
Раббы бөтен дөньяны хөкем итәчәк.
Үзе куйган патшага ныклык бирүче Ул,
Үзе ихтыяр кылган[*] патшага кодрәт бирүче»[+].

11Элкана Рамаһка, өенә кайтып китте. Бала исә рухани Эли янында Раббыга хезмәт итү өчен калды.


Элинең угыллары. Шемуилнең хезмәт итә башлавы

12Элинең угыллары юньсез кешеләр булып чыкты: алар Раббыны санламады,[+] 13-14руханиларның халык алдындагы бурычларын бар дип тә белмәде. Кем дә булса корбанлык итен пешерә башласа, руханиның яшүсмер хезмәтчесе чәнечкесен тотып килер иде дә чәнечкесе белән казан яисә кәстрүл, таба яки чүлмәк эченә кереп китәр, һәм чәнечкегә ни эләксә, рухани шуны үзенә алыр иде. Шилоһка килгән һәрбер исраили белән алар шундый эш кылырлар иде. 15Эч мае яндырылмас борын, руханиның яшүсмер хезмәтчесе, корбан чалган кеше янына килеп:

– Руханига кыздырыр өчен ит бир! Пешкән итне алмас ул, син аңа итнең чиен бир, – дип әйтер иде.

16Кем дә булса аңа:

– Башта эч мае яндырылсын, аннары җаның теләгәнчә алырсың, – дия калса, рухани хезмәтчесе:

– Юк, хәзер үк бир, юкса барыбер талап алам! – дип әйтер иде[+].

17Әлеге егетләрнең Раббы каршында гөнаһлары[†] искиткеч зур иде, чөнки Раббыга китерелгән корбаннарга алар мыскыллап карадылар.

18Үсмер бала Шемуил исә, өстенә җитен эфод киеп, Раббыга хезмәт итүендә булды. 19Әнкәсе, ире белән корбан китерергә килгәндә, аңа ел да таманлап өске кием дә хәстәрләп килә иде. 20Элкана белән аның хатынына фатихасын күндереп, Эли:

– Раббыга тапшырылган әлеге углың урынына Раббы сиңа шушы хатыныңнан тагын да балалар бирсен, – дия торган иде. Аннары Элкана белән Хөннә өйләренә әйләнеп кайта иделәр.

21Раббы Хөннәне кайгыртып, хатын тагын өч угыл вә ике кыз бала тудырды. Шемуил исә Раббы хозурында үсә бирде[+].

22Бу вакытта Эли шактый картайган иде инде. Угылларының Исраил халкы белән ни-нәрсә кыланганнарын да, аларның Очрашу чатыры[†] янына җыелган хатыннар белән йоклап йөрүләрен дә – һәммәсен ишетеп торды[+].

23-24– Ни өчен сез андый эшләр кыласыз? Сезнең хакта миңа төрле яктан начар хәбәрләр килеп ирешә тора, – дип әйтә иде ул угылларына. – Юк, балакайларым, мин ишеткән һәм сезнең хакта халык арасында таралган хәбәр бер дә яхшылардан түгел. 25Әгәр бер кеше икенчесенә карата гөнаһ эш кылса, Аллаһы аны яклап чыга ала, әгәр дә инде адәм баласы Раббысына карата гөнаһ кыла икән, кем аны яклап сүз катар?!

Әмма угыллары аталарының сүзенә колак салмады, чөнки Раббы инде аларның гомерен өзәргә хәл кылган иде[+].

26Шемуил исә һаман үсә, Раббының һәм халыкның илтифатын казана барды[+].


Эли гаиләсе турында Аллаһы сүзләре

27-28Көннәрдән беркөнне Эли янына Аллаһы кешесе[*] килеп болай диде:

– Раббы әйтә: «Синең ата-бабаларың әле Мисырда, фиргавен[†] йортында кол булып торган чакта ук, аларга Үземне белгертмәдемме әллә?! Мәзбәхемдә[†] корбан китерсеннәр, хуш исле сумала-майлар көйрәтсеннәр, өсләренә эфод киеп, Минем каршыда йөрсеннәр дип, рухани хезмәтен башкару өчен, Исраилнең бөтен ыруг-тармаклары арасыннан сезнең нәселне сайламадыммы?! Исраил угыллары утта яндырган корбанлыкларның һәммәсеннән атаң нәселенә өлеш чыгармадыммы әллә?![+][+] 29Әгәр шулай икән, ни өчен сез Минем әмерем нигезендә Миңа тәгаенләнгән корбанлыкларны һәм Миңа бүләк ителгән икмәкләрне аяк астына салып таптадыгыз? Ни өчен син, угылларыңны Миннән өстен куеп, Минем халкым Исраил китергән бүләк-корбаннарның иң яхшылары белән туенып, корсак симертеп ятасың?»

30Аллаһы кешесе өстәп болай диде:

– Исраилнең Раббы Алласы әйтә: «Теге чакны Мин: „Синең ыругың, синең атаңның ыругы гомер бакый Миңа хезмәт итәр!“ – дип әйткән идем. Әмма хәзер Мин: „Юк, алай булмас!“ – дим. Мине данлаучыны данлармын! Мине санламаучыны исә хур итәрмен![+] 31Көне җиткәч, Мин синең һәм атаң ыругының тамырын корытырмын, синең нәселеңдә берәү дә өлкән яшькә җитмәс;[+] 32Исраилгә күрсәтелгән игелекләрне син үз күзләрең белән күреп торырсың, әмма синең гаилә-нәселеңдә берәү дә картайганчы яшәмәс. 33Мәзбәхемнән читләштермәгән кешеләреңне Мин бары күзләреңне зарыктырыр һәм җаныңны җәфалар өчен генә саклап калырмын; ләкин синең гаилә әгъзаларының һәммәсе урта яшькә җитүгә үлә барыр. 34Сүзләремнең хаклыгын раслаучы дәлил итеп, угылларың Хөпни белән Пинхәсне киләчәктә нәрсә көткәнен әйтеп куям: алар әҗәлләрен икесе бер көнне табачак[+]. 35Шуннан Мин Үземә тугры булган рухани сайлап куярмын; ул, Минем сүземә колак салып, Мин теләгәнчә эшләр; аның нәселен Мин көчле вә нык итәрмен. Һәм ул гомере буена Мин билгеләгән патша янында хезмәт итәр[+]. 36Синең нәселеңнән исән калган һәркем, бер тиен көмеш вә бер телем икмәк сорап, аның каршына килер һәм аңардан: „Үз тамагымны үзем туйдырырлык берәр рухани хезмәтенә билгеләсәң иде мине“, – дип үтенер».

#### 3


Раббының Шемуилгә дәшүе

1Яшүсмер Шемуил Эли янында Раббыга хезмәт итүендә булды. Ул көннәрдә Раббы нинди дә булса сүз белән бик сирәк мөрәҗәгать итә, илаһи күренешләр дә еш булмый иде[+]. 2Көннәрнең берендә Эли үзенең ятагында йокымсырап киткән иде (аның күзләре зәгыйфьләнеп, ул инде начар күрә иде). 3Аллаһы чырагы әле янып тора, һәм Шемуил Аллаһы сандыгы[†] торган Раббы йортында үз урынында ята иде. 4Шул чакны Шемуилгә Раббы дәште.

– Мин монда! – дип җавап кайтарды Шемуил 5һәм Эли янына йөгереп килде.

– Мин монда! – дип кабатлады ул. – Син миңа дәшкән кебек идең.

Әмма тегесе аңа:

– Дәшмәдем мин сиңа, урыныңа барып ят! – диде, һәм Шемуил үз ятагына барып ятты.

6Ләкин Шемуилгә Раббы кабат дәште. Шемуил, урыныннан торып:

– Мин монда! Син миңа дәшкән идеңме? – дип, кабат Эли янына килде.

Ләкин тегесе аңа:

– Мин сине чакырмадым, углым, бар, урыныңа ят, – диде.

7Шемуил ул чакта әле Раббының тавышын танымый иде, чөнки моңарчы Раббының аңа мөрәҗәгать иткәне булмады. 8Шемуилгә Раббы өченче кат дәште. Үсмер, торып, Эли янына тагын килде:

– Мин монда! Син миңа дәшкән кебек идең, – диде.

Шунда Эли аңлап алды: димәк, үсмер егеткә Раббы Үзе дәшә! 9Шуннан Эли Шемуилгә болай диде:

– Урыныңа барып ят та сиңа дәшкән тавыш кабат ишетелгәч: «Сүзеңне әйт, Раббы, колың ишетә Сине», – диген.

Шемуил урынына барып ятты.

10Раббы тагын аның янына килде. Тагын әүвәлгечә:

– Шемуил, Шемуил! – дип дәште.

– Сүзеңне әйт, Раббы, колың ишетә Сине, – диде Аңа Шемуил.

11Шуннан үсмер Шемуилгә Раббы болай диде:

– Исраилдә Мин бер эш башкарачакмын. Аның хакында ишеткән адәмнәрнең колаклары чыңлап торыр[+]. 12Шул көнне Мин Элигә аның нәсел-ыругы хакында әйтеп куйган сүзләремне гамәлгә ашырырмын. Мин бу эшне башлармын да, төгәлләрмен дә. 13Угылларының Аллаһыны санламавын белә торып, аларны туры юлга күндермәгән өчен, Элинең бөтен нәсел-ыругын мәңгелек җәзага тартасымны Мин аңа алдан ук әйтеп куйган идем. 14Шуңа күрә Элинең нәсел-ыругы хакында ант итеп әйтәм: алар гаиләсенең гаебе корбан чалып та, башка төр ризыклардан китергән бүләк-корбанлыклар белән дә мәңге юылмаячак.

15Шуннан соң Шемуил иртәнгә кадәр йоклады да, иртәгесен торып, Раббы йортының ишекләрен ачты; Аллаһыдан иңгән әлеге күренеш хакында исә Элигә әйтергә йөрәге җитмәде. 16Әмма Эли:

– Шемуил углым! – дип дәшеп, аны үзе чакырып алды.

– Әйе, мин монда! – дип җавап кайтарды аңа тегесе.

17– Нинди хәбәрләр килеп иреште сиңа? – дип сорады Эли. – Яшермә миннән. Аллаһы әйткәннәрне яшереп калдырсаң, Ул сине каты җәзага тартыр[+].

18Шуннан Шемуил үзе ишеткәннәрнең һәммәсен яшермичә сөйләп бирде. Моңа каршы Эли:

– Ул – Раббы, Үзе ничек кирәк тапса, шулай эшләсен, – дип җаваплады[+].

19Шемуил үсеп буйга җитте, һәм Раббы һәрчак аның юлдашы булды; Шемуилнең пәйгамбәрлек сүзләре тормышка ашты[+]. 20Шемуилнең Раббы пәйгамбәре икәнлеге Даннан алып Беер-Шебага кадәр бөтен Исраил җирендә мәгълүм булды[+]. 21Раббы Үзенең сүзе белән Шемуил янына иңә һәм шул рәвешле Үзен Шилоһта белдерә торган булды,

#### 4

1Шемуил исә Раббы сүзләрен бөтен Исраил халкына җиткерә иде.


Раббы сандыгының пелештиләр кулына төшүе

Беркөнне исраилиләр пелештиләргә каршы яуга кузгалды. Исраил гаскәрләренең килеп тукталган урыны Эбен-Эзер янында иде, пелештиләр исә Афык янында урнашты. 2Пелештиләр гаскәре тезелеп Исраил яугирләренә[*] каршы һөҗүмгә күтәрелде, һәм ике арада сугыш башланды. Пелештиләр гаскәре, яу кырында Исраилнең дүрт меңләп сугышчысын һәлак итеп, әлеге бәрелештә җиңеп чыкты. 3-4Исән калган сугышчылар исә үзләренең станына[†] әйләнеп кайтты. Исраил өлкәннәре[†] шунда:

– Ни сәбәпле Раббы пелештиләр гаскәренә безне җиңәргә ирек куйды икән? Шилоһтан Раббы сандыгын алып килик әйдә, яу кырында сандык безнең арада булса, ул безне дошман кулыннан саклап кала алыр, – диделәр дә, Шилоһка кешеләр җибәреп, Килешү сандыгын[†] китерттеләр. Керубим[†] сыннары уртасында Күкләр Хуҗасы Раббының тәхете торган әлеге сандыкны Элинең ике углы – Хөпни белән Пинхәс тә озата килгән иде[+][+].

5Раббы сандыгы сугышчылар станына килеп җиткәч, исраилиләр шулхәтле көчле тавыш күтәрде ки, беркавым хәтта җир гүләп торды. 6-7Пелешет[†] сугышчылары, әлеге шатлык авазларын ишетеп:

– Гыйбриләр[*] станында нәрсәгә шулай сөенәләр икән? – дип, бер-берсеннән кызыксынып сораштылар һәм, Раббы сандыгы килгәнне белгәч: – Алар янына илаһлары килгән, – диештеләр, – котылу юк безгә! Моңарчы андый хәлне күргәнебез булмады. 8Котылу юк безгә! Андый көчле илаһлар кулыннан кем коткарыр безне?! Мисырлыларга чүлдә төрле бәла-казалар китергән илаһлары бит бу! 9Пелешет сугышчылары, нык торыгыз, батыр булыгыз! Әүвәл гыйбриләр безгә коллык иткән кебек, хәзер инде без аларга коллыкка төшмәс өчен, яу кырында батыр булыгыз![+]

10Шундый сүзләр белән Пелешет сугышчылары һөҗүмгә ташланды, һәм исраилиләр, тар-мар ителеп, һәркайсы үз чатырына качты. Исраилиләрнең югалтулары бихисап иде: яу кырында утыз мең җәяүле сугышчы ятып калды. 11Өстәвенә Аллаһы сандыгы да алардан китте, Элинең ике углы – Хөпни белән Пинхәс тә һәлак булды[+].


Элинең һәлак булуы

12Шул көнне Беньямин ыругыннан бер ир-егет, сугыш кырыннан качып, көн эчендә Шилоһка килеп җитте; аның өс киемнәре теткәләнгән, башына исә көл сибелгән иде[*][+]. 13Бу адәм шәһәргә килеп җиткән мәлдә, Эли, Аллаһы сандыгы өчен җаны әрнеп, юлга текәлгән килеш шәһәр капкасы[†] төбендә утыра иде. Хәбәрче ир-егет сугыш кырындагы хәлләрне сөйләп биргәннән соң, бөтен шәһәр халкы кычкырып еларга тотынды. 14-16Үкереп елаган авазларны ишетеп, Эли:

– Ни сәбәптән мондый тавыш купты? – дип сорады.

Ул вакытны Эли инде туксан сигез яшен тутырган булып, аның күз нуры сүнгән, шунлыктан ул берни күрми иде. Элинең соравын ишетеп, теге адәм шундук аның янына килде һәм:

– Мин бүген Исраил гаскәрләре тупланган җирдән, сугыш кырыннан качып кайттым, – диде.

– Ниләр булды анда, углым? – дип сорады аңардан Эли[+].

17Хәбәр китерүче шунда:

– Исраилиләр Пелешет гаскәреннән куркып качты. Исраил халкы бик нык кырылды, синең ике углың Хөпни белән Пинхәс тә шунда әҗәлен тапты, Аллаһы сандыгы да дошман кулына күчте, – диде.

18Аллаһы сандыгын хәбәрче искә алуга, Эли капка төбендә утырган җиреннән чалкан авып төшеп муенын сындырды һәм шундук җан да бирде, чөнки ул бик нык картайган һәм авырайган иде инде. Эли кырык ел дәвамында Исраилдә хөкемче[*] булып торган кеше иде.


Пинхәс хатынының вафаты

19Аның килене, Пинхәс хатыны, ул вакытны авырлы булып, якын араларда бала табарга тиеш иде. Аллаһы сандыгының дошман кулына күчкәнен, кайнатасы вә хәләленең вафатын ишетүгә ул, тезләренә егылып, баласын тудырды, чөнки инде бәбигә авырый башлаган иде. 20Әҗәле якынлашыр алдыннан, янәшәсендә торган хатыннар аңа:

– Курыкма, син ир бала таптың, – диделәр, әмма ул җавап кайтармады, битараф бер халәттә кала бирде[+].

21– Исраил үзенең дан-шөһрәтен җуйды, – диде ул һәм баласына Икәбүд[*] дип исем кушты; чөнки Аллаһы сандыгы да җуелган, кайнатасы белән иренең дә гомере өзелгән иде.

22– Исраил үзенең дан-шөһрәтен җуйды, – диде ул, – чөнки Аллаһы сандыгы аңардан тартып алынды[+].

#### 5


Аллаһы сандыгы – пелештиләр кулында

1Пелештиләр исә, Аллаһы сандыгын кулга төшергәннән соң, аны Эбен-Эзердан Ашдодка алып кайттылар һәм,[+] 2Дагон[*] гыйбадәтханәсенә алып кереп, Дагон сыны белән янәшә куйдылар[+]. 3Икенче көнне иртән торып карасалар, Дагон сыны Раббы сандыгы каршында йөзтүбән җирдә ята. Ашдод халкы Дагон сынын кабат әүвәлге урынына куйды[+]. 4Әмма өченче көннең иртәсендә Дагон сыны тагын Раббы сандыгы каршында җирдә йөзтүбән ята: аның гәүдәсе бөтен килеш калган, башы вә куллары исә киселгән булып, һәркайсы бусагада аерым-аерым ята иде[+]. 5Шул сәбәпле әле хәзер дә Дагон каһиннәре[*] вә Ашдодтагы Дагон гыйбадәтханәсенә килүчеләр, аның бусагасына аякларын тидермичә, бусага аша атлап чыгалар[+].

6Шул көннән Раббының кулы Ашдодта һәм янәшә-тирәдә яшәүчеләрнең тормышын гаять авырайтты – аларга бәла-каза җибәреп, тәннәрен шеш-кутыр белән каплады. 7-8Әлеге хәлләрдән соң Ашдод халкы:

– Исраил илаһының сандыгы бездә кала алмый, чөнки Аның кулы безгә дә, илаһыбыз Дагонга да авырлык китерде, – дип, Пелешет хуҗаларын Ашдодка җыйдылар һәм аларга: – Исраил илаһының сандыгы белән нишләргә? – дип мөрәҗәгать иттеләр.

Тегеләр:

– Исраил илаһының сандыгын Гәт шәһәренә күчерегез, – дип җаваплады.

Шуннан Исраил Алласының сандыгын Гәткә озаттылар. 9Әмма аны Гәткә күчергәннән соң, Раббының кулы шул шәһәргә дә авырлык китерде: кечедән алып зурысына кадәр һәммәсенең тәне шеш-кутыр белән капланды. Халыкның коты алынды, 10һәм алар Аллаһы сандыгын Экронга озаттылар. Әмма Аллаһы сандыгы Экронга килеп җитүгә, Экрон халкы:

– Безнең үзебезне дә, шәһәрне дә харап итәселәре килә микәнни?! Исраил илаһының сандыгын нигә безгә китерттеләр? – дип тавыш куптарды 11-12һәм, Пелешет хуҗаларын җыеп: – Безне дә, халкыбызны да харап итеп бетергәнче, Исраил илаһы сандыгын кире үз урынына озатыгыз, – диде, чөнки Аллаһы кулы китергән авырлык шәһәр халкын тәмам куркуга төшерде: байтак кешенең гомере киселеп, исән калганнарның бөтен тәне шеш-кутыр белән капланды, халыкның үкереп елаган авазлары күкләргә кадәр яңгырап торды.

#### 6


Раббы сандыгының исраилиләргә кайтуы

1Раббы сандыгы җиде ай дәвамында Пелешет өлкәсендә кала бирде. 2Көннәрдән беркөнне пелештиләр, каһин вә күрәзәчеләрне чакыртып, аларга:

– Раббы сандыгы белән ни кылыйк? Киңәшегезне бирегез, ничек итеп аны кире үз урынына кайтарыйк? – дигән гозер белән мөрәҗәгать итте.

3Тегеләр:

– Әгәр сез Исраил илаһының сандыгын кире үз иленә озатырга җыенасыз икән, аны болай буш кына җибәрмәгез, гаебегезне йолыр өчен, Аңа бүләкләр җибәрегез; шул чагында сез сихәтләнерсез һәм Аның кулы ни өчен сезгә авырлык китергәнне белерсез, – дип җавап кайтарды[+].

4-5Пелешет халкы:

– Гаебебезне йолыр өчен, без Аңа нинди бүләк җибәрергә тиешбез? – дип сорады.

Каһин вә күрәзәчеләр аларга:

– Пелешет хуҗалары санынча[*] алтыннан биш шеш һәм биш тычкан сурәте койдырып алыгыз, чөнки сезнең үзегезгә дә, хуҗаларыгызга да бер төрле каза килде, – дип җавап бирде. – Шулай итеп, басу-кырларыгызны корытучы тычканның һәм үзегезнең шеш сурәтен койдырып алып, Исраил илаһына хөрмәт күрсәтегез. Шуннан соң Ул сезне, сезнең илаһларыгызны вә җирегезне, бәлки, аяр да. 6Нигә сезгә Мисыр халкы вә фиргавен сыман үҗәт булырга?! Алар әнә, Исраил Раббысы Үзенең кодрәтен күрсәткәч, Исраил халкына Мисырдан китәргә рөхсәт бирмәдеме әллә?![+] 7Димәк ки, яңа арба ясатыгыз да әле генә беренче бозавыннан котылган, камыт күрмәгән ике сыерны җигегез, бозауларын исә аерып алып калыгыз[+]. 8-9Аннары Раббы сандыгын арбага урнаштырыгыз да, янәшәсенә илаһларына бүләккә дигән алтын әйберләр салынган тартманы куеп, арбаны үз уңаена җибәрегез һәм күзәтеп торыгыз: әгәр сыерлар туп-туры Бәйт-Шемешкә таба, Исраил җиренә китсәләр, әлеге ифрат зур бәла-казаны безгә аларның илаһлары җибәргән булып чыга. Әгәр инде сыерлар анда бармаса, димәк, безне Исраил илаһының кулы җәзаламый, әлеге газаплар очраклы хәл булып чыга.

10Пелешет халкы нәкъ шулай эшләде: бер генә тапкыр бозаулаган ике сыер табып, аларны арбага җиктеләр дә бозауларын, аерып, өйдә калдырдылар. 11Аннары Раббы сандыгын һәм алтыннан коелган тычкан вә шеш сурәте салынган тартманы арбага урнаштырдылар. 12Сыерлар туп-туры Бәйт-Шемешкә илтә торган юлдан киттеләр. Алар уңга да, сулга да борылмыйча, мөгри-мөгри юл буйлап туп-туры бара бирделәр. Пелешет хуҗалары исә, Бәйт-Шемеш чигенә җиткәнче арба артыннан ияреп бардылар.

13Бәйт-Шемеш халкының үзәндә бодай урып яткан чагы иде. Раббы сандыгын күреп, алар бик сөенделәр. 14Арба Бәйт-Шемештә яшәүче Ешуа атлы адәмнең басуына килеп җитте дә зур бер таш янында туктап калды. Бәйт-Шемеш халкы, арбаны утынга чапкалап, сыерларны тулаем яндыру корбаны[†] буларак Раббыга багышлады. 15Левиләр Раббы сандыгын һәм аның янындагы алтын сыннар салынган тартманы шул зур таш өстенә куйдылар. Ул көнне Бәйт-Шемеш халкы Раббы хөрмәтенә тулаем яндыру корбаннары һәм башка төр корбаннар китерде. 16Пелешетның биш хуҗасы боларның һәммәсен күреп-күзәтеп торды; аннары алар шул ук көнне Экронга әйләнеп кайтты.

17Пелешет халкы, үз гаебен йолыр өчен, Раббыга бүләк итеп китергән теге алтын шеш сурәтләренең берсе – Ашдод, берсе – Газа, берсе – Ашкылун, берсе – Гәт, берсе Экрон шәһәре өчен иде[+]. 18Ә алтыннан коелган тычкан сыннары Пелешетның биш хуҗасы биләмәсендәге ныгытылган шәһәрләр һәм алар янындагы авыллар санынча иде. Шул хуҗаларның биләмәләре исә Раббы сандыгы куелган, бүгенге көндә дә Бәйт-Шемештәге Ешуа атлы адәмнең басуында яткан теге зур ташка хәтле җәелгән иде.

19Раббы сандыгы эченә күз салган өчен, Аллаһы шунда Бәйт-Шемешнең җитмеш кешесен[*] үтерде. Шул сәбәпле халык кычкырып еларга тотынды, чөнки Раббының җәзасы аяусыз иде[+].

20-21Шушы вакыйгадан соң Бәйт-Шемеш халкы:

– Әлеге Изге Аллаһының, Раббының хозурында кем тора алыр икән?! Ул бездән соң кем янына барыр? – дип, Кыръят-Ягаримгә үзенең илчеләрен җибәрде.

Илчеләр, алар янына килеп:

– Пелешет халкы Раббы сандыгын кире кайтарды. Килеп, үзегезгә алып китегез аны, – диде[+].

#### 7

1Кыръят-Ягарим шәһәрендә яшәүчеләр, килеп, Раббы сандыгын алып киттеләр һәм Абинадаб исемле кешенең калку җиргә[†] салынган йортына илтеп урнаштырдылар, ә аның углы Элгазарга, махсус багышлау йоласы үткәреп, Раббы сандыгын саклауны йөкләделәр[+].


Шемуилнең Исраил белән идарә итүе

2Раббы сандыгын Кыръят-Ягаримгә алып кайтканнан соң, шактый гомер – егерме еллап вакыт үткәч, Исраил халкы күз яшьләре түгә-түгә Раббыны эзли башлады. 3Шунда Шемуил бөтен Исраил халкына болай дип мөрәҗәгать итте:

– Әгәр сезнең Раббыга сыенуыгыз ихлас күңелдән булса, сез чит-ят илаһлардан һәм Ашторет[†] [*] сыннарыннан арынырга тиешсез. Күңелегезне Раббыга беркетеп, Аңа гына хезмәт итегез, шул чагында Ул сезне пелештиләр кулыннан йолып алыр[+].

4Исраилиләр, Багал[†] [*] һәм Ашторет сыннарын чыгарып ташлап, Раббыга гына хезмәт итә башлады[+]. 5Шемуил аларга:

– Бөтен Исраил халкы Миспага җыелсын, мин сезнең хакта Раббыга дога кылырмын, – диде[+].

6Исраил халкы Миспага җыелды һәм, су чумырып алып, аны Раббы каршына китереп түкте[*]. Шул көнне халык: «Раббы алдында гөнаһ эш кылдык без!» – дип такмаклый-такмаклый ураза тотты[†]. (Шемуил Миспада Исраил угылларының хөкемчесе булды.)[+]

7Исраил угылларының Миспада җыйналганын белеп, Пелешет хуҗалары исраилиләргә каршы күтәрелде. Әлеге хәбәр килеп ирешкәннән соң, исраилиләр, пелештиләрдән куркып, 8Шемуилдән:

– Раббы Аллабызга ялварудан туктама, безне пелештиләр кулыннан коткарып калсын! – дип үтенделәр.

9Шуннан Шемуил бер бәрәнне анасының имчәгеннән аерып алды да, аны тулаем яндырып, Раббыга корбан китерде һәм Исраил өчен догалар юллады. Раббы аның догаларын кабул итте[+]. 10Шемуил тулаем яндыру корбаны китергән мәлдә, Пелешет гаскәрләре Исраилгә каршы яуга күтәрелде. Әмма ул көнне Раббы пелештиләр өстендә дөбердәтеп күкләрне күкрәтте – тегеләрнең тәмам котлары алынды, һәм алар Исраил сугышчылары тарафыннан тар-мар ителде[+]. 11Исраилиләр, Миспа чикләрен үтеп Бәйт-Карга җиткәнче, пелештиләрне кыра-кыра артларыннан эзәрлекләп бардылар. 12Шуннан Шемуил, бер таш алып, аны Миспа белән Шен арасына утыртып куйды да «Раббы шушы урынга кадәр безгә булышты» дигән сүзләр белән әлеге ташка Эбен-Эзер[*] дип исем кушты[+].

13Шул рәвешле, җиңелү ачысын татыган Пелешет халкы башкача Исраил чиген үтеп кермәс булды, һәм, Шемуил исән чакта, Раббының кулы пелештиләрне тыеп торды. 14Кайчандыр пелештиләр яулап алган Экрон белән Гәт арасында булган бөтен шәһәрләр һәм аларның әйләнә-тирәсендәге җирләр кабат Исраилгә әйләнеп кайтты. Исраил белән амориләр арасында да тынычлык урнашты. 15Шемуил, үзе исән чакта, гомере буе Исраил хөкемчесе булып кала бирде: 16елның елында ул, әле Бәйт-Элгә, әле Гилгәлгә, әле Миспага килеп, һәр барган җирендә Исраил халкына үзенең хөкем карарларын чыгара торды. 17Шул шәһәрләрдән ул гел Рамаһка әйләнеп кайта иде, чөнки аның төп йорты Рамаһта булып, ул шунда да Исраилгә хөкемнәрен чыгарды, Раббыга багышланган мәзбәхне дә шунда корды.

#### 8


Исраил халкының үзенә патша соравы

1Картлык баса башлагач, Исраилнең хөкемчеләре итеп Шемуил үзенең угылларын билгеләде. 2Аның өлкән углы – Йоил, икенчесе Абия исемле иде; алар Беер-Шебада хөкемче булып тордылар. 3Әмма Шемуилнең угыллары, атасы юлыннан тайпылып, күбрәк үз файдаларын кайгырттылар, бүләк-ришвәт тә алдылар, ялган хөкемнәр дә чыгардылар[+]. 4-5Шуннан Исраил өлкәннәре, җыелып, Шемуил янына Рамаһка килделәр һәм:

– Үзең олыгайдың инде, угылларың исә синең юлыңнан тайпылдылар; димәк, безнең өстән патша билгеләсәң, кулайрак булыр иде, башка халыкларда кабул ителгәнчә, безнең белән патша идарә итсен, – диделәр[+].

6Өлкәннәрнең «Безнең өстән патша куй, безнең белән ул идарә итсен» дигән сүзләре Шемуилгә ошамады, һәм ул Раббыга дога белән мөрәҗәгать итте. 7Раббы аңа болай дип җавап бирде:

– Халык сүзенә колак сал, алар кушканның барысын да эшлә, чөнки аларның әлеге гамәлләре синнән түгел, ә бәлки нәкъ менә Миннән баш тартулары хакында сөйли; алар үзләре өстеннән Минем патшалык итүне теләми. 8Мин аларны Мисырдан алып чыккан көннән башлап бүгенгәчә халык һаман үзенекен эшли – Мине читкә тибәреп, башка илаһларга табына. Синең белән дә нәкъ шулай ук эш кылулары. 9Димәк, аларның гозеренә колак сал, әмма үзләре өстеннән идарә итәчәк патшаның хокуклары турында аларны алдан ук кисәтеп куй.

10Үзләренә патша сораган халыкка Раббының әлеге сүзләрен Шемуил тулысынча тапшырды:

11– Сезнең өстән хакимлек итәчәк патшаның хокуклары менә мондый булыр, – диде ул. – Патша, сезнең угылларыгызны үзенә алып, аларны арба йөртүче итәр, җайдакларына әйләндерер; угылларыгыз патша арбалары алдыннан йөгереп йөрер;[+] 12берәүләр – меңбашлары, икенчеләр иллебашлары булыр; беришләре патшаның басуларын эшкәртеп икмәген урып-сугар, кайсыберләре исә, сугыш коралы коеп, арбалары өчен төрле кирәк-ярак эшләр. 13Хушбуй-бәлзәмнәр әзерләр, ризык, икмәк пешерер өчен, патша сезнең кызларыгызны да үзенә алыр. 14Иң яхшы басу-кырларыгызны, йөзем вә зәйтүн бакчаларыгызны да, сездән тартып алып, үзенә хезмәт күрсәтүчеләргә таратыр[+]. 15Басу-кырларыгыздан, йөзем бакчаларыгыздан җыелган уңышның уннан бер өлешен дә, сездән алып, үзенең хәрәм агаларына, хезмәтчеләренә өләшер. 16Сезнең ир вә хатын-кыз колларыгызны да, асыл егетләрегезне дә, ишәкләрегезне дә, сездән алып, үз ихтыяҗында кулланыр. 17Вак терлегегезнең дә уннан бере аныкы булыр. Сез үзегез дә аның колларына әйләнерсез. 18Шул чагында үзегез сайлап куйган патшагыздан зар еларсыз, әмма Раббы сезнең аһ-зарыгызга инде колак салмас[+].

19-20Әмма халык Шемуилнең сүзләрен илтифатка алмады:

– Юк, безгә патша кирәк! Ул чагында без дә башкалар кебек булырбыз: безнең өстән патша идарә итәр, сугышка да алдан ул әйдәп барыр, – дип үзенекен сөйли бирде.

21Шемуил халык фикерен тыңлап бетерде, аннары аларның сүзләрен Раббыга ирештерде. 22Раббы исә Шемуилгә:

– Аларча булсын, сораганнарын бир, патша билгелә үзләренә! – диде.

Шуннан Шемуил Исраил халкына:

– Барыгыз, өйләрегезгә таралыгыз! – диде.

#### 9


Шаулның Шемуил белән очрашуы

1Беньямин ыругында Кыйш атлы могтәбәр бер адәм бар иде. Кыйш үзе Абиел углы булып, Абиел – Сәрур, Сәрур – Бәкүрәт, Бәкүрәт исә Беньямин нәселеннән Апиях углы иде[+]. 2Шул Кыйшның Шаул исемле яшь чибәр углы бар иде. Буе-сыны белән ыругдашларыннан бер башка биегрәк булган әлеге Шаул кебек күркәм егет бөтен Исраил җирендә берәү генә иде.

3Көннәрдән беркөнне Шаул атасы Кыйшның ана ишәкләре югалды. Кыйш үзенең углы Шаулга:

– Үзең белән берәр хезмәтче ал да ишәкләрне юллап алып кайт, – диде.

4Шаул, ишәкләрне эзли-эзли, таулы Эфраим төбәген кичте, Шалиша җирләрен үтте, әмма малларын таба алмады. Шагалим җирендә дә терлекләр юк иде. Беньямин өлкәсендә дә ишәкләрне очратмадылар[+]. 5Суф дигән җиргә килеп җиткәч, Шаул үзенең юлдаш хезмәтчесенә:

– Өйгә әйләнеп кайтыйк, югыйсә атамда ишәк кайгысы бетеп, ул инде безнең хакта борчыла башлагандыр, – диде.

6Әмма хезмәтчесе аңа:

– Бу шәһәрдә бик тә хөрмәтле бер Аллаһы кешесе бар, ул әйткән һәр нәрсә тормышка ашып бара. Хәзер без шуның янына кереп чыгыйк, бәлки, без барырга тиешле юлны күрсәтер, – дип әйтте[+].

7Шаул үзенең хезмәтчесенә:

– Аның янына буш кул белән ничек барыйк?! Букчабызда Аллаһы кешесенә бирердәй икмәгебез дә бетте, бүләгебез дә юк; нәрсәбез генә бар соң безнең? – диде.

8Шаулга җавап итеп хезмәтчесе:

– Миндә чирек шәкыл[*] көмеш бар, безгә юл күрсәтсен өчен, Аллаһы кешесенә шуны бирермен, – диде.

9Әүвәле Исраил җирендә кем дә булса гозер белән Аллаһы янына бара калса: «Гаиптән хәбәр[*] бирүче янына барам», – дип әйтә торган булган, чөнки хәзер пәйгамбәр дип йөрткән кешеләрне элек шулай «гаиптән хәбәр бирүче» дип атаганнар. 10Шуннан Шаул үзенең хезмәтчесенә:

– Ярар, әйдә киттек, – дип, алар шәһәргә – Аллаһы кешесе янына юнәлделәр.

11Шәһәр урнашкан калкулыкка күтәрелгән чакта, алар су алырга чыккан кызлардан:

– Биредә гаиптән хәбәр бирүче бармы? – дип сорадылар.

12Тегеләр җавап итеп:

– Әйе, биредә ул, әнә каршыңда гына – ашыга төш; безнең шәһәргә ул бүген калку җирдә[*] корбан чалучы кешеләр янына дип килде[+]. 13Сез аны шәһәргә аяк басуга ук очратырсыз, калку җиргә ашарга менеп киткәнче күрә аласыз әле аны. Ул килеп фатихасын биргәнче, кешеләр, гадәттә, ризыкка орынмыйлар. Чакырылган кунаклар аның фатихасын алганнан соң гына ашый башлыйлар. Җитезрәк атласагыз, әле туры китерерсез аны, – диделәр.

14Шаул белән хезмәтчесе шәһәргә таба атладылар. Шәһәр үзәгенә килеп җитүгә, калку җиргә барырга дип чыккан Шемуилне очраттылар. 15Шаул килергә бер көн кала Раббы Шемуилгә болай дигән иде:

16– Иртәгә шушы вакытта Мин синең яныңа Беньямин җиреннән бер кеше җибәрермен, Минем халкым Исраил белән җитәкчелек итсен өчен, син аңа май сөрт[†]; ул Минем халкымны пелештиләр кулыннан азат итәр, чөнки Мин халкымның җәфа чигүен күрдем, аның иңрәп елаганын ишеттем[+].

17Шемуил Шаулны күргәч, Раббы:

– Мин сиңа әйткән кеше шушы булыр. Минем халкым белән ул идарә итәр, – диде Шемуилгә.

18Шемуил каршына килеп, Шаул:

– Гаиптән хәбәр бирүченең өе кайсы, шуны әйтче, – дип сорады.

19Шемуил аңа:

– Гаиптән хәбәр бирүче мин булам, – дип җаваплады, – минем алдан калкулыкка таба атла, бүген сез минем белән бергә ризыкланырсыз, иртәгә иртән мин сине кайтарып җибәрермен, күңелеңдәге сорауларыңа җавап та бирермен. 20Өч көн элек югалган ишәкләрең хакында борчылма, алар табылды инде. Исраилдә кемне шулкадәр зарыгып көтәләр? Сине вә атаңның бар гаиләсен түгелме?!

21Аңа җавап итеп, Шаул:

– Мин бит Исраилдә иң кечкенә саналган Беньямин ыругыннан, – диде. – Гаиләм дә Беньямин ыругындагы бар гаиләләр арасында иң кечкенәсе. Шулай булгач, ни өчен син бу хакта миңа сөйлисең[+]?

22-23Шемуил, Шаул белән аның хезмәтчесен ияртеп, утызга якын чакырылган кунак җыелган бүлмәгә алып керде, аларны табын түренә утыртты һәм пешекчегә:

– Бая мин сиңа биргән һәм читкәрәк алып куярга кушкан өлешне китер әле, – диде.

24Шуннан пешекче итнең янбаш өлешен[*] тулысы белән Шаул каршына китереп куйды. Шемуил:

– Бу өлеш сиңа дип калдырылган, алдыңа ал да аша; әле кунак чакырган чакта ук, сиңа бирергә дип тәгаенләп куйган идем аны, – диде Шаулга.

Шаул ул көнне Шемуил белән бергә ризыкланды. 25Шуннан алар калку җирдән кабат шәһәргә төштеләр һәм Шемуил белән Шаул әңгәмәләрен түбәдә[*] дәвам иттеләр. 26Иртәгесен таң атуга Шемуил түбәдәге Шаулга:

– Уян, кузгал, мин сине озата барам, – диде.

Шаул, йокысыннан торып, Шемуил белән өйдән чыкты. 27Шәһәр читенә җитәрәк Шемуил Шаулга:

– Хезмәтчеңә әйт: алгарак атлый төшсен, – диде һәм хезмәтчесе алгарак узгач өстәде: – Ә син беразга туктап тор, минем сиңа Аллаһы сүзен җиткерәсем бар.

#### 10


Шемуилнең Шаулны патшалыкка багышлавы

1Шемуил, зәйтүн мае салынган савытын алып, Шаулның башына май сөртте; аннары аны үбеп болай диде:

– Раббы Үз биләмәсе булган Исраил халкы белән идарә итүне сиңа тапшыра[+]. 2Хәзер, миннән аерылып киткәч, Беньямин җирендәге Селсахта, Рахилә кабере янында, ике кеше күрерсең. Алар сиңа: «Син эзләгән ишәкләр табылды, хәзер инде атаң, ишәкләрен онытып, углым белән ни булды икән, дип синең хакта борчыла», – дип әйтер[+].

3Шуннан син ары китәрсең, гаҗәеп зур Тавор имәне янына килеп җиткәч, Аллаһыга гыйбадәт кылырга Бәйт-Элгә баручы өч кешегә тап булырсың. Берсенең кулында – өч кәҗә бәтие, икенчесенекендә – өч данә икмәк, өченчесенекендә бер турсык шәраб булыр. 4Алар сиңа, сәламнәрен күндереп, ике икмәк бирерләр, һәм син алар кулыннан икмәкне алырсың. 5Шуннан син пелештиләрнең сакчылар гаскәре урнашкан Аллаһы калкулыгына күтәрелерсең. Шәһәргә аяк баскач, лира вә шөлдерле барабанда, курай вә гөсләдә уйнаучылар артыннан калкулыктан төшеп килүче һәм пәйгамбәрлек кылучы[*] берничә пәйгамбәрне очратырсың. 6Шул мәлне сиңа Раббы Рухы иңәчәк: син бөтенләй башка кешегә әйләнерсең һәм үзең дә алар белән пәйгамбәрлек итә башларсың. 7Мин әйткәннәр чынга ашкач, кулыңнан килгәннең һәммәсен эшлә – Аллаһы синең юлдашың булыр. 8Гилгәлгә миннән элегрәк барып тор, Раббыга тулаем яндыру вә татулык корбаннары китерү өчен, мин синең яныңа шунда килермен. Мине җиде көн дәвамында көт, шуннан ары сиңа ни эшләргә икәнен килгәч әйтермен.

9Шемуил китеп баруга, Аллаһы Шаулның бөтен күңелен-барлыгын үзгәртеп куйды; алдан әйтелгән әлеге хәбәрләр дә көнендә тормышка ашты: 10калкулык буена килеп җитүгә, Шаул үзенең хезмәтчесе белән пәйгамбәрләр[†] төркеменә килеп юлыкты, һәм шулчак, Шаулга Аллаһы Рухы иңеп, ул да башкалар белән бергә пәйгамбәрлек итә башлады[+]. 11Шаулны белүчеләр, аның башкалар белән бергә пәйгамбәрлек итүен күреп:

– Кыйшның углына ни булган? Әллә инде Шаул да пәйгамбәр булганмы? – дип бер-берсеннән гаҗәпләнеп сораштылар.

12Шул тирәдә яшәүчеләрнең берсе, җавап биреп:

– Ә тегеләрнең атасы кем соң?! – диде.

«Әллә инде Шаул да пәйгамбәр булганмы?» дигән әйтем әнә шул заманнан бирле яшәп килә[+]. 13Пәйгамбәрлек итүдән туктагач, Шаул калкулыкка китте.

14Шаулның абзасы аңардан һәм хезмәтчедән:

– Кайда йөрдегез сез? – дип сорады.

Шаул аңа:

– Ишәкләрне эзләп-эзләп тә таба алмагач, Шемуилгә сугылган идек, – диде.

15Шаулның абзасы:

– Шемуилнең сезгә нәрсә әйткәнен сөйләп бир әле, – диде. 16Шаул үзенең абзасына:

– Ул безгә ишәкләрнең табылуын әйтте, – дип җавап кайтарды, әмма Шемуилнең патшалык хакындагы сүзләрен йомып калды.


Шемуилнең Шаулны патша дип игълан итүе

17Шемуил бөтен Исраил халкын Миспага – Раббы каршына чакырып китерде 18һәм Исраил угылларына болай дип мөрәҗәгать итте:

– Исраилнең Раббы Алласы болай дип әйтә: «Мин, Исраилне Мисырдан алып чыгып, сезне мисырлылар һәм сезне золымлыкка салган башка патшалыклар җәбереннән йолып алдым[+]. 19Бүгенге көндә исә сезне бәла-казалардан йолып алган, кайгы-хәсрәтләрдән коткарган Аллагыздан йөз чөереп: „Юк, безнең өстән патша куй!“ – дип сорыйсыз. Инде шулай икән, ыругларга бүленеп, нәсел-нәсел булып Раббыгыз каршына килеп басыгыз»[+].

20Шуннан Шемуил Исраилдәге бөтен ыругларны чакырып алды һәм, нәтиҗәдә, Беньямин ыругы сайланды. 21Аннары, Беньямин ыругына кергән нәселләрне аерым-аерым үз янына чакырганнан соң, Матри нәселенә тукталдылар; ахырдан Кыйш углы Шаул сайланды. Әмма Шаулны эзли башлаганнар иде – таба алмадылар. 22Алар:

– Шаул бирегә килдеме соң? – дип, Раббыдан сорадылар.

Раббы:

– Монда ул, олаулар арасына кереп поскан, – дип җавап бирде.

23Йөгереп барып, Шаулны качкан җиреннән алып чыктылар. Үзен әйләндереп алган төркем уртасында басып калган Шаул бөтен кешедән бер башка биегрәк иде. 24Җыелган халыкка Шемуил:

– Күрәсезме, Раббы кемне сайлап алды?! Бөтен халык арасында аңа тиң булырдай кеше юк! – диде.

Бар халык шунда:

– Яшәсен патша! – дип кычкырып җибәрде[+].

25Шемуил халыкка патша идарәсенең хокук-кагыйдәләрен аңлатты; аңлатканнарын китапка теркәп куйгач, китапны Раббы каршына илтеп салды да халыкка өйләренә таралышырга кушты[+]. 26Шаул да үз өенә – Гибгага юнәлде; күңелләренә Аллаһы кагылып узган кыю йөрәкле ир-егетләр дә аның артыннан иярде. 27Әмма җәнҗал сөючеләр:

– Ничек итеп бу кеше безне коткара алыр икән?! – дип, үзләренең канәгатьсезлеген белдерделәр һәм Шаулга бүләкләр китерүдән баш тарттылар, ләкин Шаул боларның берсен дә игътибарга алмады[+].

#### 11


Шаулның Явеш шәһәрен коткаруы

1Көннәрдән беркөнне Аммон патшасы Нахаш, яуга кузгалып, Гилыгадтагы Явеш шәһәрен камап алды. Явеш халкы Нахашка мондый тәкъдим ясады:

– Безнең белән солых төзесәң, сиңа хезмәт итәр идек[+].

2Аммони Нахаш исә аларга:

– Һәркайсыгызның уң күзен чокып алып, бөтен Исраилне мәсхәрәгә калдырган тәкъдирдә генә, мин сезнең белән солых төзергә ризамын, – дип җавап кайтарды[+].

3Явеш өлкәннәре аңа:

– Безгә җиде көн вакыт бир – Исраилнең һәр төбәгенә илчеләр җибәрик. Безгә ярдәм кулы сузучы булмаса, без синең якка чыгарбыз, – диде.

4Илчеләр, Шаул яшәгән Гибгага килеп, әлеге сүзләрне халыкка җиткерделәр. Моны ишеткәч, халык сөрәнләп кычкырырга, еларга тотынды[+]. 5Шулчакны үгезләрен куалап басудан кайтып килүче Шаул күренде.

– Халыкка ни булган? Ник елый алар? – дип сорады ул.

Явештән илчеләр алып килгән хәбәрне Шаулга җиткерделәр. 6-7Әлеге сүзләрне ишетүгә, Шаулга Аллаһы Рухы иңде, һәм ул, яман да нык ачуы кузгалган хәлдә ике үгезен кисәкләргә тураклап ташлап, шуларны илчеләр аша Исраил җиренең бөтен төбәкләренә таратырга кушты һәм:

– Шаул белән Шемуилгә ияреп ярдәмгә кузгалмаган һәр кешенең үгезен шушындый язмыш көтә, – дип әйтергә әмер бирде.

Халыкка Раббыдан курку иңеп, бөтенесе бердәй яуга кузгалды[+][+]. 8Шаул Безык каласына җыелган кешеләрне барлап чыкты: Исраилдән өч йөз мең, Яһүдәдән[†] утыз мең ир-егет килгән иде[+]. 9Явеш илчеләренә алар:

– Гилыгад Явешендәге халыкка хәбәр итегез: иртәгә, кояш кыздыра башлаганчы, котылу килер, – дип әйтергә куштылар.

Илчеләр, әлеге сүзләрне Явеш халкына җиткереп, аларны бик куандырдылар. 10Шуннан Явеш халкы Нахашка:

– Иртәгә сезнең якка чыгабыз, безнең белән теләгәнегезне эшләрсез, – дип хәбәр итте.

11Иртәгесен Шаул үзенең сугышчыларын өч төркемгә бүлде, һәм, таң атканчы, алар Аммон гаскәрләре эченә үтеп керделәр, кояш кыздыра башлаганчы, дошманны кырып та салдылар. Араларында исән калганнары кайсы кая таралышып бетте[+]. 12Шунда халык, Шемуилгә мөрәҗәгать итеп:

– «Шаулгамы соң безнең белән идарә итәргә?!» – дип әйткән кешеләр кая? Тотып китерегез шуларны, без аларның җаннарын алабыз! – дип шаулашырга тотынды.

13Әмма Шаул:

– Бүген берәүнең дә җаны кыелырга тиеш түгел, чөнки бүген Раббы Исраилне коткарды! – дип каршы төште.

14– Әйдәгез, Гилгәлгә барып, Шаулны кабат патшалыкка багышлыйк! – дип тәкъдим итте Шемуил[+].

15Шуннан соң барча халык, Гилгәлгә юнәлеп, шунда, Раббы каршында, Шаулны патша дип игълан итте һәм, Раббыга багышлап, татулык корбаны[†] китерде. Шаул белән бергә бөтен Исраил халкы рәхәтләнеп күңел ачты.

#### 12


Шемуилнең халыкка мөрәҗәгать итүе

1Шемуил Исраил халкына мондый сүзләр белән мөрәҗәгать итте:

– Менә, сез әйткәннәрнең һәммәсенә колак салдым, сезнең өстән патша билгеләдем[+]. 2Бүгенге көндә алдан башлап йөрергә сезнең патшагыз бар. Мин исә картайдым инде, чалардым; минем угылларым сезнең арада кала бирә. Яшьлек елларымнан башлап бүгенгәчә мин сезне әйдәп-җитәкләп һәрчак алдан бардым. 3Менә мин сезнең каршыда басып торам. Раббы һәм Ул сайлаган зат алдында шаһитлык итегез: мин кемнең дә булса үгезен яисә ишәген алдыммы?! Берәрегезнең хәтерен калдырдым яисә кемнедер җәберләдемме?! Кемнән дә булса бүләкләр алып, ялган хөкем чыгардыммы?! Хилаф эш кылган булсам әйтегез – мин аны төзәтермен[+].

4Халык аңа:

– Син безнең хәтеребезне калдырмадың, җәберләмәдең дә, һәм беркемнән бернәрсә алмадың да, – дип җавап кайтарды.

5Шуннан Шемуил халыкка:

– Сезнең сүзләрегезгә бүген Раббы Үзе һәм Ул сайлап куйган зат шаһиттыр: сез миннән һичнинди гаеп тапмадыгыз! – диде.

– Хак сүз, Раббы Үзе шаһиттыр! – дип җөпләде аны бар халык.

6Шулчак Шемуил халыкка болай диде:

– Муса белән Һарунны сайлаган, сезнең ата-бабаларыгызны Мисыр җиреннән алып чыккан Зат – Раббы Үзедер. 7Инде дә каршыма килеп басыгыз – Раббының сезгә һәм сезнең ата-бабаларыгызга кылган яхшылыкларын исегезгә төшереп, хәзер мин сезгә Раббы алдында хөкем чыгарам. 8Ягъкуб Мисыр җиренә күченеп килеп, ата-бабаларыгыз сөрәнләп Раббыга ялваргач, Раббы, Муса белән Һарунны җибәреп, ата-бабаларыгызны Мисыр җиреннән алып чыкты һәм менә шушы якларга китереп урнаштырды[+]. 9Әмма ата-бабаларыгыз үзләренең Алласы булган Раббыны оныттылар, шуңа күрә Раббы аларны өсләренә яу белән килгән Хатсорның гаскәр башлыгы Сисера, пелештиләр һәм дә Мәаб[†] патшасы кулына тапшырды[+]. 10-11Ләкин ата-бабаларыгыз: «Гөнаһлы без, чөнки Раббыдан йөз чөереп башка илаһларга – Багал һәм Ашторет сыннарына табына башладык; хәзер исә безне дошманнарыбыз кулыннан коткар, һәм без Сиңа гына итагать итәрбез», – дип, ярдәм сорап Раббыга инәлеп-ялваргач, Раббы, Яруб-Багал[*] белән Баракны[*], Ифтах белән Шемуилне җибәреп, сезне чолгап алган дошманнарыгыз кулыннан йолып алды, һәм сез шуннан соң хәвеф-хәтәрсез яши башладыгыз[+][+]. 12Соңрак Аммон патшасы Нахаш сезгә каршы кузгалгач, сез миңа: «Юк, безнең өстән патшалык итәр өчен безгә патша кирәк!» – дидегез. Раббы Аллагызның сезнең патшагыз булуын исә оныттыгыз[+]. 13Шулай итеп, менә сезнең үзегез сайлап куйган, үзегез таләп иткән патшагыз – Раббы сезнең өстән патша билгеләде! 14Әгәр сез Раббыгызны олылап-хөрмәтләсәгез, Аңа табынып итагать итсәгез, сүзләренә колак салсагыз, Раббы ихтыярына каршы килмәсәгез, сез үзегез дә, сезнең өстән патшалык итүче патшагыз да Раббы Алла юлыннан йөрсәгез, барысы да әйбәт булыр. 15Ә инде Раббы сүзләренә илтифат итмичә, Аның ихтыярына каршы килсәгез, Раббы, сезнең ата-бабаларыгызга каршы чыккан кебек, сезне дә җәзага тартыр[+]. 16Хәзер карап багыгыз: Раббы сезнең күз алдында зур бер могҗиза күрсәтер. 17Белгәнегезчә, бодай урагына төшәр чак[*] җитте. Ләкин мин Раббыдан сорармын, һәм Ул яңгырын да яудырыр, күкләрне дә күкрәтер. Шул чагында сез, патша сорап, Раббы алдында нинди зур гөнаһ кылуыгызны аңларсыз һәм күрерсез.

18-19Шемуил Раббыга дога белән мөрәҗәгать итте, һәм Раббы шул көнне үк күк күкрәтеп яңгыр яудырды. Моны күреп, Раббы белән Шемуилдән коты алынган халык Шемуилгә болай диде:

– Раббыга, үзеңнең Аллаңа, без колларың хакында гыйбадәт кыл – әҗәлгә дучар итмә безне: булган гөнаһларыбыз өстенә, патша сорап, тагын бер гөнаһ кылганбыз икән!

20Халыкка җавап итеп, Шемуил:

– Курыкмагыз, кылынасы гөнаһ кылынган инде, ләкин киләчәктә Раббы юлыннан тайчанмагыз һәм, Раббыга ихлас күңелдән табынып, Аңа гына итагать итегез. 21Юк-бар, яраксыз илаһларга иярмәгез: алар сезгә файда китермәс һәм коткара да алмас, чөнки алар һәммәсе чүп кенә[+]. 22Раббы Үзенең бөек исеме хакына Үз халкын ташламас, чөнки сезне Ул Үзе сайлап алды[+]. 23Миңа килгәндә исә, мин үзем дә Раббы алдында гөнаһ эш кылмам – сезнең хакта Аңа дога кылудан туктамам, сезне туры, хак юлга өндәүдә булырмын[+]. 24Тик сез, Раббыдан куркып, Аны олылагыз, чын күңелдән, бөтен йөрәгегез белән Аңа табыныгыз; сезнең хакка кылган олуг гамәлләрен һәрчак истә тотыгыз[+]. 25Инде явызлык кылыр булсагыз, үзегезнең дә, патшагызның да гомере киселер, – дип әйтте[+].

#### 13


Пелештиләргә каршы сугыш

1-2Патша итеп билгеләнгәндә, Шаулга … яшь иде[*]. Исраил белән ике ел идарә иткәннән соң, ул үзенә өч мең исраилине сайлап алды. Шуларның ике меңе Микмәстә һәм Бәйт-Эл тавында Шаул янында калды, бер меңе Йонатан белән Беньямин Гибгасына китте; калганнарын исә Шаул үз өйләренә кайтарып җибәрде.

3Беркөн Йонатан пелештиләрнең Гебадагы сакчылар гаскәрен тар-мар итте, һәм бу хакта пелештиләргә дә мәгълүм булды. Шуннан соң Шаул, гыйбриләр ишетсен дип, быргы кычкыртып бөтен илгә хәбәр салырга боерды[+]. 4«Шаул пелештиләрнең сакчылар гаскәрен тар-мар китерде, һәм хәзер инде Исраил пелештиләр өчен дошманга әйләнде» дигән хәбәр бөтен Исраилгә мәгълүм булганнан соң, исраилиләр Шаул янына Гилгәлгә җыелды. 5Пелештиләр, Исраилгә каршы яуга кузгалып, утыз мең сугыш арбасы[†], алты мең атлы җайдагы һәм диңгез буендагы ком бөртеге санынча гаскәриләре белән Бәйт-Әвеннән көнчыгыштарак урнашкан Микмәскә килеп тупландылар[+]. 6Камалышка эләккән исраилиләр, үзләренә куркыныч янаганны сизеп, мәгарә вә тарлавыкларга, таш кыялар арасына, канау вә чокырларга качышып беттеләр[+]. 7Гыйбриләрнең кайберләре хәтта, Үрдүн елгасын кичеп, Гәд һәм Гилыгад җирләренә качты. Шаул Гилгәлдә калып, аның янында булган гаскәриләре тирән куркуга төшкән иде. 8Шемуил алдан әйтеп куйганча, Шаул аны җиде көн дәвамында көтте. Шемуил Гилгәлдә һаман да күренмәгәч, Шаулның кешеләре әкренләп таралыша башлады[+]. 9Шуңа күрә Шаул, тулаем яндыру вә татулык корбаннары өчен кирәкле терлекләрне алып килергә кушып, Раббыга тулаем яндыру корбаны китерде. 10Шаул корбан китерүне төгәлләүгә, Шемуил килеп җитте. Шаул, сәламен күндерергә дип, аңа каршы чыкты. 11Әмма Шемуил аңардан:

– И-и, нәрсә кылдың син?! – дип сорады.

Шаул аңа:

– Мин күрдем ки, кешеләрем мине ташлап кача башлады, ә син билгеләнгән вакытка килеп җитмәдең, пелештиләр исә Микмәскә килеп тупланды. 12Шуннан мин, пелештиләр Гилгәлгә килеп җитеп һөҗүм башлар, ә мин әле Раббыга мөрәҗәгать итмәдем дип, тулаем яндыру корбаны китерергә хәл кылдым, – дип җавап бирде.

13Шемуил аңа:

– Раббы Аллаңның сиңа бирелгән боерыгын үтәмичә, зур ахмаклык кылгансың. Шулай булмаганда, синең нәселең Исраил илендә мәңге патшалык итәр иде[+]. 14Хәзер исә патшалык итүеңә чик куелыр; Раббы Үз күңеленә хуш килердәй берәр ир-егет табар һәм аңа Үз халкының юлбашчысы булырга боерыр, чөнки син Раббы кушканны үтәмәдең, – диде дә,[+] 15юлга кузгалып, Гилгәлдән китеп барды. Калган кешеләр исә, дошман гаскәрләре торган урынга таба Шаул артыннан юнәлеп, Гилгәлдән Беньямин Гибгасына килеп тупландылар[*].

Шаул үзе белән калган кешеләрен барлап чыкты – аларның саны алты йөз чамасы иде. 16Шаул үзенең углы Йонатан һәм алар янындагы ир-егетләр белән Беньямин Гибгасында кала бирде; пелештиләрнең тукталган урыны исә Микмәстә иде. 17Пелештиләрнең алдынгы өч гаскәре, станнарыннан чыгып, исраилиләргә һөҗүмен башлады: гаскәрләрнең берсе Шугал төбәгендә урнашкан Опра тарафына юнәлде; 18икенчесе Бәйт-Хорунга илтә торган юлга төште; өченчесе исә Сәбогыйм үзәне белән чиктәш чүлгә таба кузгалды.

19Ул заманнарда Исраил җирендә тимер эшен белүче бер кеше дә калмаган, чөнки пелештиләр, гыйбриләр үзләренә кылыч яисә сөңге ясамагае, дип курка иде. 20-21Төрән, китмән, балта яки урак үткенләргә кирәк булса, яһүдиләр пелештиләргә килергә мәҗбүр иде. Пелешет тимерчеләре төрән, китмән, өч япьле сәнәк, балта үткенләгән һәм колга очына тимер очлык кидергән өчен, бер шәкылның өчтән ике өлешен ала иделәр. 22Шуңа күрә Шаул һәм Йонатан белән бергә яуга кузгалган халык кулында кылыч-сөңге ише әйбер булмады, тимердән коелган сугыш коралы бары Шаул белән аның углы Йонатанда гына иде.

23Пелештиләрнең алдынгы гаскәре Микмәс каршындагы кичү янына чыкты.

#### 14


Йонатанның пелештиләргә һөҗүм итүе

1Беркөн Шаул углы Йонатан үзенең корал йөртүчесенә:

– Әйдә теге яктагы Пелешет гаскәрләре янына чыгабыз, – диде. Ә атасына әлеге нияте хакында ул бер сүз дә әйтмәде. 2Шаулның бу вакытны Гибга читендә, Мигронда, анар агачы төбендә утырган чагы иде. Алты йөзләп сугышчысы да, 3өстенә эфод киеп йөрүче Шилоһтагы Раббы рухание Ахия дә биредә иде. Әлеге Ахия, Икәбүднең ир туганы Әхитүб углы булып, Икәбүд – Пинхәс, Пинхәс исә Элинең углы иде. Йонатанның киткәнен беркем белми калды[+].

4Йонатан пелештиләр янына чыгарга тиешле кичүнең һәр ике ягында Бутсес һәм Сенне дип аталган үткен ике кыя булып, 5аларның төньяктагысы – Микмәскә, көньяктагысы Гебага карап тора иде.

6Йонатан үзенең корал йөртүчесенә:

– Әйдә шушы сөннәтсезләрнең[†] станына үтеп керик! – диде. – Бәлки, Раббы ярдәменнән ташламас; азмы безнең гаскәр, күпме – җиңү яулау Раббы ихтыярындадыр[+].

7Корал йөртүчесе аңа:

– Күңелеңә килгәнне эшлә! Бар! Мин – синең белән! – дип җавап бирде.

8– Хәзер менә без синең белән пелештиләр янына үтәбез дә алар күрердәй урынга чыгып басабыз. 9Әгәр алар безгә: «Без яныгызга төшкәнче, шунда гына басып торыгыз», – дисәләр, торган урыныбызда гына көтәбез, үзебез алар янына менмибез; 10әгәр дә инде: «Бире күтәрелегез», – дисәләр менәрбез; димәк, Раббы аларның язмышын безнең кулга тапшыра; аларның чакыруы безнең өчен бер билге булыр, – диде Йонатан.

11-13Алар икесе Пелешет сугышчылары күрердәй урынга чыгып баскач, тегеләр:

– Әнә, кереп качкан чокыр-ярыклардан гыйбриләр чыга башлады, – дип көлделәр. Аннары Йонатан белән аның корал йөртүчесен:

– Әйтәсе сүзебез бар, бире менегез, – дип, үзләре янына чакырдылар.

Йонатан шундук үзенең корал йөртүчесенә:

– Минем арттан атла, чөнки Раббы аларны Исраил кулына тапшыра, – дип, аяк-куллары белән ябышып-тотынып тау башына күтәрелергә кереште; корал йөртүчесе аның артыннан иярде.

Пелештиләр Йонатанның аяк астына егыла бардылар, корал йөртүчесе исә, яралыларны кырып, хуҗасы артыннан атлады[+]. 14Йонатан һәм аның корал йөртүчесе белән булган әлеге беренче бәрелештә пелештиләр кечкенә генә мәйданда үзләренең егермеләп сугышчысын югалтты. 15Басуда – пелештиләр станында калган сугышчыларның да, барча халыкның да коты алынды; сакта торган гаскәрләр дә, алдынгы гаскәрләр дә шулай ук куркуга төште; аяк астында җир тетрәп торды, чөнки Аллаһы җибәргән дәһшәт иде бу.


Исраилиләрнең пелештиләрне тар-мар китерүе

16-17Беньямин Гибгасындагы Шаул сакчылары Пелешет сугышчыларының куркудан кайсы-кая чабышканын күреп алдылар, һәм Шаул үзенең кешеләренә:

– Сугышчыларны барлагыз, безнекеләр арасыннан кем чыкты икән, – диде.

Барлаганнан соң, Йонатан белән аның корал йөртүчесенең юклыгы ачыкланды. 18Шаул шунда Ахиягә:

– Аллаһы сандыгын алып кил, – диде, чөнки Аллаһы сандыгы ул чакта Исраил угыллары белән иде[+]. 19Шаул белән рухани сөйләшеп торган арада, Пелешет гаскәрендәге ыгы-зыгы артканнан-арта гына барды, һәм Шаул үзенең руханиена кулларын төшерергә кушты[*]. 20Шаул, үзенең халкын күтәреп бәрелеш барган урынга килеп җиткәч, шуны күрде: Пелешет гаскәриләре бер-берсенә каршы кылыч күтәргәннәр – алар һәммәсе шашып калган диярсең[+]. 21Моңарчы әле пелештиләргә хезмәт итеп, алар арасында йөргән гыйбриләр шулвакыт Шаул белән Йонатан ягындагы исраилиләргә килеп кушылдылар. 22Эфраим тауларында яшеренеп яткан исраилиләр дә, пелештиләрнең куркып качканын ишетеп, үз халкына кушылып сугышырга кереште. 23Ул көнне Раббы исраилиләрне Үзенең ярдәменнән ташламады; сугыш хәтта Бәйт-Әвенгә кадәр җәелде.


Сугыштан соңгы вакыйгалар

24Исраилиләр ул көнне нык талчыкты, ә Шаул:

– Кич җитеп, мин үз дошманнарымнан үч алганчы, авызына ризык капкан кешегә ләгънәт төшәр, – дип, сугышчыларын ант эчәргә мәҗбүр итте. Ул көнне һичкем ризыкка орынмады.

25-26Шулай бермәлне сугышчылар, урман эченә кереп, бер аланлыкта кәрәзле балга тап булдылар, әмма берсе дә агып яткан балга орынып карамады, чөнки алар ант бозудан курыктылар. 27Йонатан исә атасының халыктан ант эчерүе хакында белми калган иде, шуңа күрә ул, кулындагы таягының очы белән бераз кәрәзле бал эләктереп, авызына капты, һәм аның күзләре яктырып китте. 28Шулчак сугышчылардан берсе Йонатанга:

– Синең атаң халыкны ант итәргә мәҗбүр итте: «Кем дә булса бүген авызына ризык капса, шуңа минем каргышым төшәр», – диде. Бүген көнозын беркем ашамады, шуңа күрә халык хәлсезләнде, – дип белдерде.

29– Атам җиребезгә бәла алып килгән! Менә, күрегез: аз гына бал кабуга минем күзләрем яктырып китте[+]. 30Әгәр бүген кулга төшергән малыннан халык аз гына авыз итсә, пелештиләр белән көрәшергә көче күбрәк булыр иде, – диде Йонатан.

31Ул көнне исраилиләр пелештиләрне Микмәстән алып Аялунга кадәр тар-мар китерделәр, һәм сугышчылар тәмам хәлдән тайды[+]. 32Шуңа күрә алар пелештиләрнең сарыкларын, үгез вә бозауларын тартып алып җиргә егып суярга, каны агып бетмәс борын, ит ашарга тотындылар. 33-34Кайсысыдыр шунда:

– Әнә, Раббы алдында халык гөнаһ эш кыла – каны да качмас борын, ит ашый, – дип, Шаулга җиткерде. Шулчак Шаул болай диде:

– Сез гөнаһ эш кылдыгыз! Минем яныма берәр зуррак таш тәгәрәтеп китерегез дә халыкка шуны хәбәр итегез: «Һәркайсы үзенең үгезен вә сарыгын бирегә алып килеп суйсын да ашасын. Раббы алдында гөнаһ эш кылмагыз, каны китмәгән ит ашамагыз!»

Ул төнне аларның һәркайсы, үз кулы белән үз малын җитәкләп китереп, аны Шаул билгеләгән урында чалды[+]. 35Шул рәвешле, Шаул Раббыга корбан китерү урыны ясады; бу аның тарафыннан Раббы өчен корылган беренче мәзбәх иде. 36-37Шуннан Шаул:

– Әйдәгез, төнлә пелештиләрне куа чыгыйк. Таң атканчы бөтен әйберләрен талап алып, бер генә кешесен дә исән калдырмыйк, – диде.

Халык аңа:

– Үзең ничек кирәк дип тапсаң, шулай эшлә, – дип җавап кайтарды.

Әмма рухани аларга:

– Әйдәгез Аллаһыга мөрәҗәгать итик! – дип каршы төшкәннән соң, Шаул Аллаһыдан:

– Пелештиләрне куа чыгыйммы? Аларның язмышын Исраил кулына тапшырасыңмы? – дип сорады.

Ләкин ул көнне Аллаһы аңа җавап бирмәде[+]. 38-39Шуннан Шаул:

– Бөтен түрәләр бире җыелсын! Тикшереп-белешсеннәр: кем бүген гөнаһ кылган? Исраилне коткаручы Раббы Үзе шаһиттыр: әлеге гөнаһны углым Йонатан кылган булса, хәтта аның да гомере киселер! – дип белдерде.

Тик халык арасыннан берәү дә сүз әйтмәде. 40Аннары Шаул Исраил халкына болай дип сүзен дәвам итте:

– Сез барчагыз да бер якка басыгыз, ә мин углым Йонатан белән икенче якка басам.

– Үзең ничек кирәк тапсаң, шулай эшлә, – диде аңа халык.

41– И Раббы, Исраил Алласы! – дип дәште Шаул. – Дөреслекне ач!

Шуннан, жирәбә салынып, Йонатан белән Шаул фаш ителде, ә халыкның гаепсез булуы беленде.

42– Углым Йонатан белән миңа жирәбә салыгыз, – диде Шаул. Жирәбә Йонатанга чыкты[+].

43– Сөйләп бак, ни-нәрсә кылдың син бүген? – дип сорады Шаул үзенең углыннан. Углы исә аңа:

– Кулымдагы таякның очы белән бераз бал татып караган идем; инде менә хәзер мин үләргә тиеш, – дип җавап кайтарды.

44– «Вәгъдәмне боза калсам, Аллаһы мине каты җәзага тартсын!» – дип ант эчкән кеше мин: син, Йонатан, бүген үләргә тиеш! – диде углына Шаул.

45Ләкин халык:

– Йонатан бүген Исраилне зур җиңүгә алып килде. Шулай булгач, нишләп әле ул үләргә тиеш?! Бу эшнең буласы юк! Раббы Үзе шаһиттыр: Йонатанның башыннан бер чәч бөртеге дә төшмәс! Пелештиләр белән көрәштә Аллаһы аңа бүген Үзе ярдәм итте! – дип, Шаулга каршы килде.

Шул рәвешле, халык Йонатанны зур бәладән йолып алып, ул исән калды[+].

46Шаул пелештиләрне эзәрлекләп китмәде, һәм пелештиләр үз илләренә юл алды.


Шаул алып барган сугышлар. Шаулның гаиләсе

47Шушы хәлләрдән соң Шаул, Исраилдә үзенең хакимлеген ныгытып, Исраилгә чиктәш булган бөтен дошманнары белән һаман сугышып торды. Ул, мәабиләр вә аммониләр, Эдом[†], Соба патшалары һәм пелештиләр белән әледән-әле сугышлар алып барып, кем белән генә көрәшсә дә, дошманнарын һаман җиңеп килде[+]. 48Шаул үз-үзен аямыйча сугышты һәм, амалыкыйларны җиңеп, Исраил илен талаучылардан азат итте[+].

49Шаулның угыллары Йонатан, Ишви вә Малки-Шуа исемле булып, кызларының өлкәне – Мераб, кечесе Микәл исемен йөртә иде[+]. 50Шаулның хатыны Ахиногам – Ахимагас кызы иде. Шаулның гаскәр башлыгы Әбнер – Шаул агасы Нернең углы иде[+]. 51Шаулның атасы Кыйш һәм Әбнер атасы Нер икесе дә Абиел угыллары иде[+].

52Шаул заманында пелештиләр белән аяусыз сугышлар тынып тормады. Гайрәтле вә тәвәккәл берәр кеше күзенә чалынса, Шаул аны үзенә хезмәткә ала торган булды[+].

#### 15


Амалыкыйларга каршы сугыш

1Көннәрдән беркөнне Шемуил, Шаулга мөрәҗәгать итеп, болай диде:

– Үз халкы Исраил өстеннән патша итеп билгеләр өчен сиңа май сөртергә мине Раббы җибәрде; хәзер син Раббы тавышына колак сал[+]. 2Күкләр Хуҗасы Раббы шуны белдерә: «Исраилиләр Мисырдан чыкканда, аларның юлына аркылы төшеп халкыма явызлык кылган өчен, амалыкыйларны Мин җәзага тартам[+]. 3Хәзер син бар да амалыкыйлар җирен тар-мар китер, андагы бар нәрсәне тәмам кырып бетер, берсен-бер аяма: ир-атын вә хатын-кызын да, бала-чагасын вә күкрәк сабыен да, шулай ук үгез вә сарыкларын, дөя вә ишәкләрен дә үтереп ташла!»

4Шаул үзенең ир-егетләрен барлап чыкты; Телаимдә ике йөз мең җәяүле сугышчы һәм Яһүд ыругыннан ун мең гаскәри барлыгы ачыкланды[+]. 5-6Аннары Шаул амалыкыйларның биләмәсендәге бер шәһәр читенә килеп туктады да үзәнлектә яшеренеп көтеп торырга булды.

– Барыгыз, – диде ул кыниләргә, – амалыкыйлардан аерылып, биредән китегез! Алар белән бергә сезнең җаныгызны да кыясым килми, чөнки Исраил халкы Мисырдан чыгып барганда, сез аларга мәрхәмәт күрсәттегез.

Кыниләр шуннан соң амалыкыйлардан аерылып чыкты[+]. 7Һәм Шаул амалыкыйларны Хавиләдән алып Мисыр чигендәге Шурга чаклы тар-мар китерде,[+] 8амалыкыйлар патшасы Агагны әсирлеккә төшерде, халыкның барысын кырып бетерде[+]. 9Әмма Шаул һәм аның халкы Агаг патшаны аяп калды. Алар иң шәп һәм яхшырак күренгән сарык-үгезләрне, бәрәннәрне, шулай ук затлырак барлык мал-мөлкәтне юк итәргә кызганды, әһәмияте булмаган җыен чүп-чарны, иске-москыны исә кырып бетерде.


Раббының Шаулдан ваз кичүе

10Шуннан Раббы Шемуилгә болай дип белдерде:[+]

11– Шаулны патша итеп куйганыма үкенәм, чөнки ул Миннән читкә тайпылды, кушканнарымны үтәмәде.

Шемуил, зур борчуга калып, төнозын Раббыга дога кылып ялварып чыкты. 12Иртәгесен, таң белән торып, Шаулны күрергә китте. Әмма Шемуилгә:

– Шаул, Кәрмил шәһәренә барып, үзенә һәйкәл куйдырды һәм, кире әйләнеп кайтканнан соң, Гилгәлгә төште, – дип хәбәр иттеләр[+]. 13Янына Шемуил килгәч, Шаул аңа:

– Раббы сине мөбарәк кылсын! Раббы кушканны үтәдем мин, – диде.

14– Алайса, ни өчен минем колагымда сарыклар бәэлдәве һәм үгезләр мөгрәве яңгырый? – дип сорады аңардан Шемуил.

15– Амалыкыйлардан алып кайттык, чөнки халык иң яхшы сарык вә үгезләрне Раббыга, синең Аллаңа, корбан китерер өчен калдырды, ә бүтәннәрен кырып бетердек, – дип җаваплады Шаул.

16– Сабыр ит, узган төнне Раббының миңа нәрсәләр әйткәнен сөйләргә бир, – диде Шемуил.

– Ярар, сөйлә, – дип ризалашты Шаул.

17Һәм Шемуил болай диде:

– Үзеңне кечкенә бер кеше дип санасаң да, Исраилдәге барлык ыруглар өстеннән түрә итеп билгеләнмәдеңме әллә?! Исраил патшасы итеп билгеләп, Раббы сиңа май сөртте. 18Раббы сиңа: «Бар, гөнаһ ияләре амалыкыйларны тоташтан юк ит, соңгы кешеләрен кырып бетергәнчегә кадәр аларга каршы сугыш!» – дип, Үзенең әмерен биреп, сине юлга озатты. 19Нишләп соң син, Раббы әйткәннәргә колак салмыйча, табыш артыннан ташландың, Раббы каршында явызлык кылдың?

20– Раббының сүзләренә колак салдым мин, Раббы җибәргән урынга киттем, – диде Шаул Шемуилгә, – амалыкыйларның барысын кырып бетердем, бары тик бер кешене – патшалары Агагны гына әсир итеп алып кайттым. 21Халык исә кулга төшерелгән, юк ителергә тиеш булган әлеге сарык вә үгезләрнең иң яхшыларын Гилгәлдә Раббыга – синең Аллаңа корбан китерергә дип алып кайтты.

22Әмма Шемуил аңа болай диде:

– Раббы кушканны тыңлауга караганда тулаем яндыру корбаны вә башка төр корбаннар Раббы күңеленә якынракмы әллә?! Раббы кушканны тыңлау корбаннардан күпкә кыйммәтрәк, буйсыну да куй маеннан күпкә яхшырак![+] 23Чөнки үҗәтлек, сихер кебек үк, зур гөнаһтыр, карышу да потка табынудай яман нәрсәдер. Син Раббының сүзләрен санга сукмагач, Раббы да сине патша буларак танырга теләми[+].

24-25– Гөнаһым зур минем! Чөнки Раббының боерыгын үтәмәдем, син әйткәннәрне дә күңелемә беркетмәдем; сугышчыларымнан куркып, алар әйткән сүзгә күндем. Хәзер исә минем шушы гөнаһымны кичер: минем белән кире кайт – Раббыга гыйбадәт кылыр идем, – диде Шаул Шемуилгә.

26-27Шемуил, аңа каршы килеп:

– Кайтмыйм мин синең белән, чөнки син Раббының кушканнарын игътибарсыз калдырдың, һәм шуның өчен Раббы сине Исраил патшасы булудан мәхрүм итә, – диде дә китәргә дип борылды, әмма Шаул, аны туктатмакчы булып, өс киеменнән эләктереп алды, һәм Шемуилнең киеме ертылып чыкты[+]. 28-29Шунда Шемуил аңа болай дип әйтте:

– Раббы бүген Исраил патшалыгын, синнән тартып алып, синнән яхшырак булган якыныңа тапшырды. Исраилнең тугрылыклы Алласы ялган сүз сөйләмәс һәм тәүбә дә китермәс, тәүбә итәр өчен адәм баласы түгел Ул[+][+].

30– Әйе, гөнаһлы мин, ләкин минем белән кайт та халкымның өлкәннәре һәм бөтен Исраил каршында миңа хөрмәт күрсәт, шул чагында мин Раббыга – синең Аллаңа гыйбадәт кылырмын, – диде Шаул.

31Шемуил аның белән бергә әйләнеп кайтты, һәм Шаул Раббыга гыйбадәт кылды.

32Аннары Шемуил:

– Амалыкыйлар патшасы Агагны минем яныма китерегез, – диде.

Агаг, дер калтырап, аның каршына килеп басты һәм күңеленнән: «Үлем ачысын татымамдыр, шәт», – дип уйлап куйды.

33Әмма Шемуил аңа:

– Синең кылычың күпме ананы баласыннан мәхрүм итте; шул хатын-кызлар кебек үк, синең анаң да углын җуйсын, – диде дә Агагны Гилгәлдә Раббы каршында кылычы белән чабып үтерде.

34Аннары Шемуил Рамаһка кайтып китте, Шаул исә үз өенә – Гибгага юнәлде. 35Шуннан ары Шемуил үз әҗәленә кадәр Шаулны бүтән күрмәде, әмма ул аның өчен һаман зур кайгыда яшәде. Ә Раббы Шаулны Исраил патшасы итеп куйганы өчен бик үкенде[+].

#### 16


Давыт – Раббы билгеләгән патша

1Беркөнне Раббы Шемуилдән:

– Минем тарафтан сөрелгән Исраил патшасы Шаул өчен тагын күпме кайгырып яшәргә җыенасың?! – дип сорады, аннары: – Мөгезгә зәйтүн мае сал да Бәйт-Лехемгә юл ал. Мин сине шунда яшәүче Ишай атлы кеше янына җибәрәм: аның угыллары арасыннан берсен патшалыкка тәгаенләдем, – дип өстәде[+]. 2-3Аңа җавап итеп Шемуил:

– Ничек итеп барыйм мин анда? Бу хакта ишетсә, Шаул үтерә бит мине, – диде.

Раббы Үзенең сүзен дәвам итте:

– Көтүдән бер тана бозауны ал да: «Раббыга корбанлык мал китердем», – дип әйт һәм Ишайны шунда корбан итенә дәш. Шуннан соң нәрсә эшләргә икәнен Мин сиңа әйтермен. Мин күрсәткән кешене патшалыкка багышлап, син аның башына маеңны сөртерсең.

4Шемуил барысын да Раббы кушканча эшләде: ул Бәйт-Лехемгә килеп җитүгә, шәһәрнең өлкәннәре, борчылып, аның каршына чыктылар һәм:

– Иминлек белән килдеңме? – дип сорадылар.

5– Иминлек белән! Раббыга корбан китерергә дип килдем; пакьләнегез дә минем белән бергә корбан китерергә барыгыз, – дип җаваплады Шемуил һәм Ишай белән аның угылларын, пакьләндереп, корбан китерү мәҗлесенә чакырды[+]. 6Алар килгәч, Ишайның Элиаб атлы углын күреп, Шемуил: «Раббы сайлаганы менә шушысы булса кирәк!» – дип уйлады[+]. 7Әмма Раббы Шемуилгә:

– Аның тышкы кыяфәтенә вә буй-сынына карама, Мин аны читкә тибәрдем, чөнки Минем караш адәм балаларыныкыннан үзгә: адәм баласы кешенең йөзенә бакса, Раббы исә кешенең йөрәгенә күз сала, – диде[+].

8Шуннан Ишай, икенче углы Абинадабны чакырып алып, аны Шемуил каршына китерде. Әмма Шемуил:

– Юк, Раббы монысын да сайламады, – диде.

9Аннары Ишай Шамманы дәште. Шемуил:

– Юк, Раббы монысына да тукталмады, – диде[+].

10-11Шул рәвешле, Ишай Шемуил янына бер-бер артлы үзенең җиде углын алып килеп карады, тик Шемуил Ишайга:

– Болар арасыннан Раббы берсен дә сайламады, – диде һәм: – Синең бөтен угылларың да биредәме? – дип сорады.

Ишай аңа:

– Төпчек углым бар, ләкин ул сарыклар көтә, – диде.

Шемуил Ишайга:

– Берәрсен аның артыннан җибәр һәм бире алып кил; чөнки ул килеп җитмичә, без табын янына утырмаячакбыз, – дип әйтте.

12Ишай төпчек углы артыннан җибәрде, һәм бераздан аны алып килделәр. Яңаклары янып торган, якты карашлы, мәһабәт кыяфәтле үсмер егет иде бу. Шунда Раббы Шемуилгә:

– Аягүрә торып бас та аңа маеңны сөрт, чөнки бу үсмер – Мин сайлаган кешедер, – диде.

13Шуннан Шемуил, зәйтүн мае салынган мөгезен алып, Ишайның угыллары арасыннан төпчек углының башына май сөртте. Шул көннән Давыт исемле бу егеткә Раббының Рухы иңеп, Давыт үзендә Раббының Рухын йөртә башлады.

Аннары Шемуил, урыныннан кузгалып, Рамаһ тарафына юл алды[+].


Давытның Шаулга хезмәт итә башлавы

14Шаулдан Раббының Рухы китеп, Раббы аңа явыз рух җибәрде, һәм әлеге явыз рух аны әледән-әле борчып тора иде[+]. 15-16Шаулның хезмәтчеләре аңа:

– Аллаһы җибәргән явыз рух тынгылык бирми сиңа; каршысында басып торган хезмәтчеләренә әфәндебез әмер бирсә, без аңа гөсләдә оста итеп уйнаучы кеше табар идек тә, сиңа Аллаһыдан явыз рух иңүгә әлеге уенчы, гөсләдә уйнап, сине тынычландырыр иде, – дип тәкъдим иттеләр.

17Шаул үзенең хезмәтчеләренә:

– Алайса, әйбәт уенчы табып, аны минем яныма китерегез, – диде[+].

18Хезмәтчеләрнең берсе шунда:

– Бәйт-Лехемдә яшәүче Ишай атлы бер адәмнең углы гөсләдә уйнаганны күргән идем. Ул үзе гайрәтле яугир һәм акыллы-зирәк сүзле, күрер күзгә дә күркәм. Раббы – аның юлдашыдыр, – диде.

19Шуннан Шаул «Көтү көтә торган Давыт углыңны минем яныма җибәр әле» дигән хәбәр белән Ишайга илчеләрен юллады.

20Ишәккә төягән икмәген, турсыгы белән шәрабын вә бер кәҗә бәтиен углы Давыт кулына тапшырып, Ишай аны Шаул янына озатты. 21Шаул янына килеп җитеп, Давыт аңа хезмәт итә башлады. Шаулга ул бик ошады, һәм Давыт аның корал йөртүчесе булып китте. 22Шуннан Шаул: «Давыт минем янымда хезмәт итәргә калсын, чөнки ул минем күңелемә хуш килде», – дип әйтергә Ишайга илчеләрен җибәрде.

23Шул рәвешле, Шаулга Аллаһыдан явыз рух иңгән саен, кулына гөсләсен алып Давыт уйный башлый, һәм явыз рух китеп, Шаулның күңеле күтәрелә, кәефе яхшыра иде.

#### 17


Галиатның исраилиләрне алышка чакыруы

1Пелештиләр, сугыш башларга дип, гаскәр тупларга тотындылар һәм, Яһүдә җирендәге Суккөттә җыйналып, Эфес-Даммимгә, Суккөт белән Азыка арасына килеп тукталдылар[+]. 2Шаул белән исраилиләр дә, пелештиләргә каршы яуга кузгалып, Имәннәр үзәненә килеп тукталдылар. 3Пелештиләр үзәнлекнең бер ягындагы калкулык өстенә, исраилиләр исә үзәнлекнең икенче ягындагы таулыкка килеп бастылар.

4Гәт шәһәрендә яшәүче, буе алты терсәк вә бер карыш[*] булган Галиат атлы көрәшче пелештиләр арасыннан алга чыкты[+]. 5-6Аның башында – җиз очлым, өстендә – балык тәңкәләре сыман итеп эшләнгән, авырлыгы биш мең шәкылга[*] тәңгәл бакыр көбә, аягында – бакырдан коелган тез каплагычлары, аркасында – кыска саплы сөңге. 7Сөңгесенең сабы туку күшәсе[*] сыман, тимер очлыгы исә алты йөз шәкылга[*] тиң иде. Корал йөртүчесе, Галиатның калканын тотып, аның алдыннан атлады[+]. 8Шулай итеп, Галиат алга чыгып басты да Исраил гаскәрләренә:

– Нигә дип сез, сугышырга җыенып, тезелешеп бастыгыз? Мин – пелешти, сез – Шаул хезмәтчеләре. Үзегезнең яктан берәрсен сайлагыз да, ул минем белән алышырга чыксын![+] 9Әгәр ул, минем белән алышка чыгып, мине җиңә икән, без сезнең колларыгызга әйләнәбез; әгәр дә инде мин, җиңеп чыгып, аны үтерәм икән, сез безнең колга әйләнәсез һәм безгә хезмәт итәсез, – дип кычкырды.

10Аннары әлеге пелешти:

– Бүген мин Исраил гаскәрләрен мәсхәрәгә калдырачакмын; арагыздан берәрсе көрәшергә чыксын, алышып карыйк аның белән, – дип өстәде.

11Шаул үзе дә, исраилиләрнең һәммәсе дә, әлеге сүзләрне ишетеп, бик нык куркуга төштеләр.


Давыт – яу кырында

12Давыт – Яһүдә Бәйт-Лехемендә яшәүче эфрати Ишайның углы иде. Шаул патшалык иткән заманда сигез угылның атасы булган Ишай инде шактый өлкән яшькә җиткән иде. 13Ишайның өч өлкән углы, Шаулга ияреп, сугышка чыгып китә, аларның иң өлкәне – Элиаб, икенчесе – Абинадаб, өченчесе Шамма исемле иде[+]. 14-15Ә Давыт гаиләдә иң кечесе иде. Аның өч өлкән агасы Шаул белән чыгып киткәч, атасының сарыкларын көтәр өчен, Давыт әледән-әле Шаул яныннан Бәйт-Лехемгә кайта иде.

16Әлеге пелешти Галиат кырык көн дәвамында иртәле-кичле Исраил гаскәрләре каршына чыга да баса, чыга да баса иде.

17-18Көннәрдән беркөнне углы Давытка Ишай болай диде:

– Берәр эфа кыздырган орлык белән менә бу ун ипине ал да гаскәрләр тупланган урынга абыйларыңа тизрәк илтеп бир; ә менә бу ун данә сырны абыйларыңның меңбашына бирерсең; абыйларыңның саулык-сәламәтлеген белеш һәм аларның исән-имин булуын дәлилләүче берәр әйбер алып кайт[+]. 19Хәзерге вакытта Шаул, синең өч ир туганың һәм Исраил гаскәрләре Имәннәр үзәнендә пелештиләргә каршы сугышка керергә җыена.

20Иртәгесен Давыт таң белән торды, сарыкларын икенче бер көтүчегә тапшырды да, йөген йөкләп, атасы Ишай кушкан җиргә юнәлде. Давыт олаулар янына килеп җиткән мәлне, саф-саф тезелгән сугышчылар, оран салып кычкыра-кычкыра, бәрелешкә әзерләнә иделәр. 21Шуннан исраилиләр һәм пелештиләр кара-каршы сафларга тезелеп бастылар. 22Үзе алып килгән азык-төлекне Давыт олауларны саклаучы каравылчыга калдырды да, абыйларының хәл-әхвәлен белешергә дип, сафлар тезелгән якка йөгерде. 23Абыйлары белән сөйләшеп торган арада Гәттә яшәүче Пелешет баһадиры Галиат гаскәриләр сафыннан алгарак чыкты да әүвәлге сүзләрен кабатлады; Давыт аның нәрсәләр әйткәнен ишетеп алды. 24Галиатны күрүгә исраилиләр, котлары алынып, аңардан кача башладылар. 25Шулчак аларның кайберләре:

– Әлеге кешене күрәсезме? Ничәнче тапкыр инде ул әнә шулай чыга да Исраилне мәсхәрәли. Әгәр дә берәрсе шуның башына җитә калса, Шаул патшадан зур байлык алыр иде. Батыр чыккан ир-егеткә Шаул үзенең кызын да бирер, атасы гаиләсен дә Исраилдә бөтен салымнардан азат итәр иде, – диде[+]. 26Янәшәсендә басып торган кешеләрдән Давыт:

– Әлеге пелештине үтереп, Исраилне шушы мәсхәрәдән коткарган кешене нәрсә көтә? – дип сорады. – Тере Зат булган Аллаһы гаскәрләрен шулай мыскыл итәргә бу сөннәтсез пелешти кем булган әле?!

27Кешеләр баягы сүзләрен кабатлап:

– Аны үтергән кешене менә нәрсәләр көтә, – дип өстәделәр.

28Давытның олы абыйсы Элиаб, энесенең сугышчылар белән сөйләшеп торуын күргәч, ачуланып аңа:

– Ник килдең син бирегә? Болай да аз сарыкларны чүлдә кемгә калдырып киттең? Синең тәкәббер һәм яман күңелле булуың миңа мәгълүм. Син бирегә ничек сугышканны карарга килгәнсең, – диде.

29-30– Нәрсә эшләдем соң мин?! Бары сөйләштем генә бит! – диде аңа Давыт һәм, икенче берәүгә таба борылып, шул ук сорауны бирде, һәм аңа әүвәлгечә җавап бирделәр.

31Давытның сүзләре Шаулга барып җитеп, Шаул аны үз янына чакырып алды. 32Патшасына Давыт болай диде:

– Шушы пелешти аркасында беркем дә төшенкелеккә бирелмәсен, синең колың аның белән алышырга әзер!

33– Әлеге пелешти белән алышырга чыга алмыйсың син! Чөнки син әле үсмер егет кенә, ә ул – кечкенәдән сугышып өйрәнгән гаскәри, – дип, Шаул аңа каршы төште.

34Давыт исә Шаулга:

– Синең колың – атасының сарыкларын көткән кешедер: кайвакыт арыслан яисә аю көтүдәге сарыкны алып китә калса, 35мин, әлеге ерткыч җанварны куып җитеп, аңа ташлана һәм авызыннан сарыкны тартып ала идем. Инде алар миңа һөҗүм итә калса, мин аларны ялларыннан эләктереп алып кыйнап үтерә идем. 36Синең колың – арыслан да, аю да үтергән кеше! Тере Зат булган Аллаһы гаскәрләрен шулай мәсхәрә иткән өчен, менә бу сөннәтсез пелештине шул ук язмыш көтә. 37Арыслан белән аюдан коткарган Раббы мине әлеге пелешти кулыннан да йолып алыр, – дип җавап кайтарды.

– Ярый, бар, Раббы юлдашың булсын, – диде аңа Шаул 38һәм Давытка үзенең хәрби киемен, көбәсен бирде, башына җиз очлымын кигертте. 39Киеме өстеннән Шаулның кылычын биленә тагып, Давыт әрле-бирле йөренеп карады, чөнки аның моның ише хәрби киемнән йөргәне юк иде. Аннары ул Шаулга:

– Мин боларны киеп йөри алмыйм, чөнки күнекмәгәнмен, – дип, хәрби киемнәрен салды; 40кулына юл таягын алды, елга буеннан биш шома таш сайлап үзенең көтүче биштәренә тутырды да, биштәрен асып, ташаткыч[*] тотып, пелешти Галиат каршына чыгып басты.


Давытның Галиатны җиңүе

41Пелешти Галиат та, алга чыгып, акрынлап Давытка таба якынлаша башлады, аның алдыннан корал йөртүчесе атлады. 42Яңаклары янып торган чибәр йөзле яшь егетне күреп, Галиат аңа кимсетүле карашын ташлады.

43-44– Нәрсә син миңа каршы таяк күтәреп чыгасың? Эт түгел бит мин сиңа! – диде Пелешет баһадиры һәм, үз илаһлары белән Давытны каһәрләп: – Якынрак кил әле, хәзер мин синең мәетеңне күктәге кошларга һәм басудагы җанварларга озатам, – дип өстәде[+].

45Давыт исә аңа:

– Син миңа каршы кылыч тотып, сөңге, кыска саплы сөңге белән коралланып киләсең, мин исә сиңа каршы син мәсхәрәләгән Исраил сугышчыларының Алласы, Күкләр Хуҗасы Раббы хакына киләм[+]. 46Бүген сине Раббы минем кулга тапшыра; бүген мин, синең җаныңны кыеп, башыңны чабып төшерермен, Пелешет гаскәриләренең мәетләрен исә күк кошларына вә җир җанварларына бирермен. Исраил җирендә Аллаһының барлыгы бөтен дөньяга мәгълүм булыр[+]. 47Бирегә җыелганнарның да һәммәсенә мәгълүм булыр: Раббы кылыч вә сөңге белән коткармый. Бу сугыш Раббыныкы, һәм Ул сезне безнең кулга тапшыра, – дип җавап бирде[+].

48Пелешет баһадиры, урыныннан кузгалып, Давытка таба якыная башлагач, Давыт пелештиләр сафына таба – Галиатка каршы йөгерде. 49Аннары кулын биштәренә тыгып бер таш алды да теге ташаткыч каеш ярдәмендә Галиатка томырды. Таш нәкъ аның маңгаена туры килеп яньчеп керде, һәм Галиат йөзе белән җиргә ауды. 50Шул рәвешле, Давыт, Пелешет баһадирын ташаткыч вә бер таш ярдәмендә җиңеп, аны теге дөньяга озатты; алышка чыкканда, Давытның кулында кылыч юк иде[+]. 51Шуннан Давыт йөгереп килеп Галиат өстенә аягын куйды һәм, аның кынысыннан кылычын тартып чыгарып, башын чабып өзде. Баһадирларының җан бирүен күргәч, пелештиләр кача башлады. 52Исраил һәм Яһүдә сугышчылары орышка күтәрелеп кычкыра-кычкыра дошманга ташландылар да пелештиләрне Гәт[*] һәм Экрон капкасына кадәр куа бардылар. Шагараим юлы, Гәт белән Экронга кадәр, пелештиләрнең мәетләре белән капланды[+]. 53Дошманнарын эзәрлекләп баручы исраилиләр, пелештиләр станына әйләнеп кайтып, аны тәмам талап бетерделәр. 54Давыт Пелешет баһадирының башын Иерусалимгә илтте, ә аның коралларын үзенең чатырында калдырды[+].


Давытны Шаул белән таныштыру

55Пелешет баһадиры белән алышырга чыккан Давытны күргәч, Шаул үзенең гаскәр башлыгы Әбнердән:

– Әбнер! Бу үсмер егет кем углы? – дип сорый. Әбнер аңа:

– Гомерең озын булсын, патшам, әйтә алмыйм, – дип җавап бирә[+].

56Моңа Шаул:

– Кем углы икәнен сорашып бел, алайса! – ди.

57Давыт Пелешет баһадирын җиңеп кайткан чакта, Әбнер, аны туктатып, Шаул янына алып килә, һәм бу вакытны Галиатның башы Давыт кулында була.

58– Кем углы син, егет? – дип сорый аңардан Шаул.

– Бәйт-Лехемдә яшәүче Ишай атлы колыңның углы мин, – дип җавап кайтара аңа Давыт.

#### 18

1Давыт белән Шаул арасында барган әңгәмәнең азагына Йонатанның күңеле Давытка инде тәмам берегеп өлгерде, Йонатан Давытны ихлас күңеленнән яратты[+]. 2Шул көннән Шаул, Давытны үз янында калдырып, аңа атасы йортына кайтырга рөхсәтен бирмәде. 3Йонатан белән Давыт исә дус булырга сүз куештылар, чөнки Йонатан Давытны үзен яраткан кебек үк ярата башлаган иде. 4Йонатан үзенең өс киемен салып Давытка бирде, шулай ук үзенең башка киемнәрен вә кылыч белән җәясен дә, бил каешын да аңа бирде. 5Шаул Давытны кайда гына җибәрсә дә, ул һәр эштә уңышка иреште. Шаул аны үз гаскәрендәге хәрбиләр өстеннән башлык итеп куйгач, бу хәл барча халыкка һәм Шаул хезмәтчеләренә бик ошады.


Шаулның Давытны өнәми башлавы

6Давыт Пелешет баһадирын җиңгәннән соң бөтенесе җыйнаулашып өйләренә кайтып барган чакта, Исраил шәһәрләренең һәркайсында хатын-кызлар, шөлдерле барабан һәм сазларда уйный-уйный, җырлап-биеп, шатланышып, Шаул патша каршына чыктылар[+]. 7Уен коралларында уйнаучы хатын-кызлар:

– Шаул меңне җиңде, ә Давыт – ун меңне! – дип такмаклап җырладылар[+].

8Бу сүзләрне ишетеп, Шаулның бик нык хәтере калды. Ачуы чыгып: «Мин меңне җиңгәнмен, ә Давыт әнә ун меңне җиңгән икән. Хәзер аңа патша булу гына җитми», – дип уйлады ул күңеленнән. 9Шул көннән Шаул Давытка шикләнеп карый башлады.

10Икенче көнне исә Шаулга Аллаһыдан явыз рух иңеп, Шаул үз өендә котырынырга тотынды, һәм Давыт, гадәттәгечә, гөсләсен алып уйный башлады; Шаулның кулында исә сөңге иде[+]. 11Бермәлне Шаул, Давытны сөңге белән диварга беркетеп-кадаклап куярга уйлап, сөңгесен аңа томырды. Давыт шулай ике тапкыр читкә тайпылып калды. 12Шаул Давыттан курка башлады, чөнки Раббы, Шаулдан йөз чөереп, Давытның юлдашына әйләнде. 13Шуннан Шаул, Давытны үзеннән читләштерергә ниятләп, аны үз гаскәрендә меңбашы итеп билгеләде; шул рәвешле, Давыт халыкны әйдәп сугышларда алдан йөрде. 14Ул нинди генә эшкә алынса да, зур уңышларга иреште, чөнки Раббы аның юлдашы булды[+]. 15Шаул, Давытның уңышларын күреп, аңардан курка иде. 16Бөтен Исраил вә Яһүдә халкы Давытны яратты, чөнки ул аларны әйдәп сугышларда алдан йөрде.


Давытның Шаул кызына өйләнүе

17Көннәрдән беркөнне Шаул Давытка:

– Менә минем зур кызым Мераб. Әгәр син батыр сугышчы булып Раббы алып барган бәрелешләр белән җитәкчелек итсәң, мин аны сиңа хатынлыкка бирәм, – диде. Ә үзе күңеленнән: «Алай-болай Давыт сугышта үлә калса, аның гомере минем кулдан түгел, пелештиләр кулыннан киселер», – дип уйлады[+].

18Әмма Давыт Шаулга:

– Патша кияве булырдай кем соң мин ул кадәр?! Мин үзем дә, нәселем дә, исраилиләр арасында атамның гаиләсе дә нәрсә инде ул кадәр?! – дип җавап бирде[+].

19Әмма Шаул кызы Мерабның Давытка кияүгә чыгар вакыты җиткәч, аны Мехола шәһәреннән Адриел исемле егеткә бирделәр[+]. 20Ләкин Давытка Шаулның икенче кызы Микәл гашыйк булды. Бу хакта Шаулга билгеле булгач, әлеге хәбәр аның күңеленә хуш килде. 21«Микәлне аңа кияүгә бирермен дә кызым аның өчен тозакка әйләнер, һәм Давытның әҗәле пелештиләр кулыннан булыр», – дип уйлады Шаул, ә Давытның үзенә ул:

– Хәзер син минем белән икенче кызым аша туганлашасың, – диде.

22Шуннан Шаул үзенең хезмәтчеләренә мондый әмер бирде:

– Башкаларга сиздермичә генә Давытка: «Патша сине якын күрә, аның хезмәтчеләре дә сине үз итә. Нигә сиңа патша кияве булмаска?!» – дип әйтегез.

23Шаулның хезмәтчеләре әлеге сүзләрне Давытка җиткерделәр, әмма аларга ул:

– Патша кияве булу җиңел дип беләсезме?! Мин ярлы һәм кечкенә кешемен, – дип җавап бирде.

24Хезмәтчеләре Давытның әлеге сүзләрен патшаларының колагына ирештергәч, 25Шаул:

– Давытка белгертегез: патшага аңардан мәһәр кирәк түгел, әгәр патша, дошманнарыннан үч алу максаты белән йөз пелешти иренең җанын кыеп, аларны сөннәткә утыртса[†], шул җиткән, – диде, чөнки күңеленнән ул Давытны пелештиләр кулыннан үтертергә өметләнә иде[+]. 26-27Шаулның хезмәтчеләре Давытка әлеге сүзләрне ирештерделәр, Давыт исә, патша кияве булырга өмет барлыкка килүенә куанып, билгеләнгән вакытның җитүен дә көтмичә, үз кешеләрен ияртеп китте һәм, ике йөз пелештинең җанын кыеп, аларны сөннәткә утыртты һәм кисеп алынган әйберләрне патшага алып кайтып күрсәтте. Шуннан Шаул аңа кызы Микәлне кияүгә бирде. 28-29Раббының Давыт юлдашы булуын һәм кызы Микәлнең дә аны яратуын күреп, Шаул Давыттан тагын да ныграк курка башлады һәм аның гомерлек дошманына әйләнде.

30Пелешет яубашлары әледән-әле исраилиләр белән көрәшкә чыга торды, һәм, Шаулның башка гаскәриләреннән аермалы буларак, Давыт һәрвакыт зур җиңүләргә ирешә иде, шул сәбәпле Давыт исеменә һаман дан-хөрмәт яуды.

#### 19


Шаулның Давытны эзәрлекләве

1-3Шаул үзенең углы Йонатанга һәм бөтен хезмәтчеләренә Давытны үтерергә кирәклеген белдерде. Әмма Шаулның углы Йонатан, Давытны нык яратканга күрә, аны алдан кисәтеп куйды:

– Минем атам синең җаныңны кыярга җай чыкканны чамалап йөри. Иртәгә иртәдән сак бул, аулак урында яшеренеп тор; мин, атам белән кырга чыккан булып, син яшеренгән тирәгә туктармын да синең хакта сүз башлармын; аннары белгәннәремне сиңа җиткерермен.

4-5Йонатан, Давыт хакында атасы Шаулга гел яхшы сүзләр генә сөйләп:

– Патша үзенең колы Давытка юкка гаеп яга, аның сиңа карата һичбер гөнаһ эш кылганы юк, – диде, – ул синең өчен бик күп файдалы эшләр башкарды; үз тормышын куркыныч астына куеп, Пелешет баһадиры белән алышырга чыкты. Раббы бөтен Исраилгә бөек җиңү җибәрде, син, моны күреп, үзең дә сөенгән идең. Ни өчен соң син, бер сәбәпсезгә гаепсез Давытның канын коеп, җаныңа гөнаһ алырга җыенасың[+]?

6Углы Йонатан сөйләгәннәрне тыңлап бетергәч, Шаул:

– Раббы Үзе шаһиттыр: Давытның җаны кыелмас! – дип ант итте.

7Шуннан соң Йонатан, Давытны чакырып алып, әлеге сүзләрнең һәммәсен түкми-чәчми аңа җиткерде, аннары Давытны Шаул янына алып килде, һәм Давыт әүвәлгечә Шаулга хезмәт итә бирде.

8Көннәрдән беркөнне тагын сугыш башланды: Давыт, янәдән пелештиләр белән алышып, аларны тәмам тар-мар китерде, һәм пелештиләр аңардан качарга мәҗбүр булдылар.

9Беркөн Шаулга Раббыдан янә явыз рух иңде. Шаул, кулына сөңгесен тотып, өендә утыра, ә Давыт аңа гөсләдә уйный иде[+]. 10Шунда Шаул, сөңгесен атып, Давытны диварга кадаклап-беркетеп куярга омтылды, ләкин Давыт читкә тайпылды, һәм сөңге диварга кадалды; ул төнне Давыт аңардан качып котыла алды. 11Шаул, үзенең хезмәтчеләренә Давытны сагалап торырга һәм таңда үтерергә боерык биреп, аларны Давыт йортына җибәрде. Ләкин Давытның хатыны Микәл:

– Бүген төнлә үз гомереңне саклап кала алмасаң, иртәгә сине үтерәчәкләр, – дип, ирен кисәтеп,[+] 12аңа тәрәзәдән төшәргә булышты, һәм Давыт качып китте[+]. 13Давытның урын-җиренә исә ул бер илаһның сынын яткырып куйды, аның өстенә – кием, баш турысына кәҗә тиресе япты. 14Давытны эләктерергә килгән Шаул хезмәтчеләренә ул:

– Давыт авырый, – диде.

15Әмма Шаул, Давытны карап-тикшереп кайтсыннар дип, хезмәтчеләрен кабат аның янына җибәрде һәм:

– Мин Давытны үтерә алсын өчен, минем катыма аны урын-җире белән бергә алып килегез! – дип боерды.

16Хезмәтчеләр, килеп, урын өстендә яткан сынны һәм баш очындагы кәҗә тиресен күрделәр. 17Шуннан Шаул Микәлгә:

– Ни өчен син, миңа шулай ялганлап, дошманымны качырдың? – диде.

Атасына Микәл әйтте:

– Давыт миңа янады, «Качарга булышмасаң, үтерәм!» – диде.

18Качып котылганнан соң, Давыт, Шемуил янына Рамаһка килеп, Шаул аның белән ни-нәрсәләр кылганны сөйләп бирде. Шуннан алар Шемуил белән чыгып киттеләр һәм Найотка җитеп тукталдылар[+]. 19-20Давытның Рамаһ каласы янында – Найотта тукталганы Шаулга килеп ирешкәч, Давытны кулга алырга дип, ул үзенең хезмәтчеләрен шунда җибәрде. Әмма Шаулның хезмәтчеләре, Найотка килеп җитеп, Шемуил җитәкчелегендәге бер төркем пәйгамбәрнең пәйгамбәрлек итүен күргәч, аларга да Аллаһы Рухы иңде, һәм алар да пәйгамбәрлек итә башлады[+]. 21Бу хакта Шаулга хәбәр иткәннән соң, ул башка хезмәтчеләрен җибәрде, ләкин килеп җитүгә болары да пәйгамбәрлек итәргә тотынды. Шуннан Шаул өченче тапкыр хезмәтчеләрен җибәрде, тик алар да пәйгамбәрлек юлына кереп китте. 22Аннары Шаул үзе дә Рамаһка юнәлде. Секудагы зур кое янына килеп җиткәч:

– Шемуил белән Давыт кайда? – дип сорады.

– Найотта алар, Рамаһ янәшәсендә, – дип җавап бирделәр аңарга.

23Шаул Найотка таба – Рамаһка юл алды. Әмма аңа да Аллаһы Рухы иңеп, ул Рамаһ янындагы Найотка аяк басканчы юл буенча пәйгамбәрлек кылып килде[+]. 24Аннары, өстендәге киемнәрен салып ташлап, Шемуил каршында пәйгамбәрлек итте; шул көнне ул көнозын һәм төн буе ялангач килеш җирдә ятып чыкты. Әнә шуннан соң «Әллә инде Шаул да пәйгамбәр булганмы?!» дигән гыйбарә телгә кереп калды[+].

#### 20


Йонатан белән Давытның вәгъдәләшүе

1Давыт, Рамаһ янындагы Найоттан качып, Йонатан янына килде һәм аңардан:

– Нинди яман эш кылдым мин һәм гаебем нидә? Атаң мине үтерергә җыенырлык нинди гөнаһым бар аның каршында? – дип сорады[+].

2– Юк, үлмисең син! – диде аңа Йонатан. – Атам, миңа хәбәр итмичә, олы эшкә дә, кечесенә дә тотынмый. Бу юлы да үзенең ниятен нигә миннән яшереп торыр икән?! Юк, андый хәл булмас!

3Әмма Давыт, ант итеп, болай диде:

– Синең миңа карата булган илтифатың атаңа бик яхшы мәгълүм, шуңа күрә ул: «Йонатан, белеп, борчылып тормасын», – дип уйлыйдыр. Раббы да, син дә – шаһит: минем белән үлем арасында бары бер адым!

4Йонатан шунда Давытка:

– Синең өчен мин җаның теләгәннең һәммәсен эшләрмен, – дип вәгъдә бирде.

5Давыт аңа болай диде:

– Иртәгә Яңа ай бәйрәме, шул сәбәпле мин иртәгә патша белән бер өстәл янында утырып ашарга тиешмен; ләкин син мине җибәрсәң, мин берсекөнгә кичкә кадәр кырда яшеренеп торыр идем. 6Әгәр атаң минем юклыкны абайласа, син аңа: «Давыт үз шәһәренә – Бәйт-Лехемгә кайтып килергә миннән рөхсәт сораган иде, чөнки йорт-гаиләләренең ел да корбан китерә торган вакыты җитте», – дип әйт. 7Әгәр ул моңа каршы: «Ярый, яхшы», – дисә, синең колыңа куркыныч янамый дигән сүз; ә инде аның ачуы чыкса, белеп тор: ул миңа каршы золым кылырга җыена. 8Син исә – минем белән дус булырга Раббы каршында вәгъдәләшкән кеше, шуңа күрә колыңа тугры калып мәрхәмәт күрсәт: нинди дә булса гаебем бар икән, нигә мине атаң каршына алып барып торырга, үзең генә үтер![+]

9– Синең белән андый хәлнең булуы мөмкин түгел, – диде Йонатан. – Әгәр мин атамның күңелендә сиңа карата явыз ният барлыгын төгәл белсәм, әллә сиңа бу хакта хәбәр итмәм дип уйлыйсыңмы?!

10– Әгәр атаң сиңа кырыс җавап бирә калса, кем кисәтер мине? – дип сорады Давыт Йонатаннан.

11– Әйдә кырга чыгыйк әле, – диде Йонатан, һәм алар икесе бергә кырга чыгып киттеләр.

12– Исраилнең Раббы Алласы Үзе шаһит! – диде Йонатан. – Иртәгә шушы вакытларда яисә берсекөнгә мин атамның уй-ниятләрен белешермен. Әгәр аның мөнәсәбәте сиңа карата яхшы булса, сиңа шундук хәбәр итәрмен. 13Әмма атам сиңа каршы нинди дә булса явызлык эшләргә җыенып, бу хакта мин сиңа хәбәр итмәсәм һәм исән-имин качып китәргә юл куймасам, Раббы мине каты җәзага тартсын! Кайчандыр атамның юлдашы булган кебек, Раббы синең юлдашың булсын! 14-15Ләкин син дә, әгәр әле мин исән булсам, тугрылыгыңны саклап, Раббыдай мәрхәмәтеңне күрсәт. Ә инде алай-болай гомерем киселсә, Раббы хәтта җир йөзеннән синең бөтен дошманнарыңны кырып бетерсә дә, минем гаиләмне мәңгегә мәрхәмәтеңнән ташлама[+].

16Шул рәвешле, Йонатан: «Давытның дошманнарын Раббы Үзе җавапка тартсын!», – дип, Давыт нәселе белән килешү төзеде. 17Давытны үзен яраткан кебек яратканга күрә, Йонатан аңа булган мәхәббәте хакына Давытны кабат ант иттерде[+].

18– Иртәгә Яңа ай бәйрәмендә синең юклыгыңны күрерләр, чөнки синең урының буш булачак, – диде Йонатан. 19– Шуңа күрә берсекөнгә, элек яшеренгән урыныңа төшеп, Азел ташы янына утыр. 20Мин, төзәгән булып, өч угымны шул тарафка атармын 21һәм: «Бар, укларны тап», – дип, берәр малайны эзләргә җибәрермен. Әгәр мин аңа: «Әнә, уклар синең артыңда, үрелеп ал», – дисәм, минем янга чыгарсың; димәк, сиңа куркыныч янамый. Раббы Үзе шаһиттыр: сиңа берни булмаячак! 22Инде дә мин малайга: «Әнә, уклар каршыңда ята», – дисәм, син үз юлың белән китәргә тиеш булырсың; димәк, Раббының ихтыяры шундый. 23Безнең арадагы килешү хакында исеңнән чыгарма – Раббы моңа мәңгелек шаһиттыр!

24Шуннан Давыт кырга китеп яшеренде. Ул арада яңа айга керделәр, һәм патша бәйрәм табынына утырды. 25Патша, гадәттәгечә, дивар буендагы үз урынына – Йонатан каршысына килеп урнашты[*]; Шаулның янәшәсенә Әбнер утырды, Давытның урыны исә буш калды[+]. 26Ул көнне Шаул һични әйтмәде, Давыт, бер-бер хәлгә юлыгып, пакьләнү йоласын үтәргә өлгермәгәндер, дип уйлады[+]. 27Яңа ай бәйрәменең икенче көне җитте, ә Давытның урыны буш килеш кала бирде. Моны күреп, углы Йонатанга Шаул:

– Ни өчен Ишай углы кичә дә, бүген дә аш мәҗлесенә килмәде? – дип сөаль бирде.

28Йонатан Шаулга болай дип җавап кайтарды:

– Давыт Бәйт-Лехемгә кайтып килергә рөхсәт сорады. 29Ул миңа: «Китәргә рөхсәт ит, чөнки безнең шәһәрдә минем йорт-гаиләм корбан китерергә җыена, абыем өйгә кайтырга кушты. Әгәр мин синең күңелеңдә илтифат казанганмын икән, туганнарым белән күрешеп килергә җибәр», – диде. Шул сәбәпле патша чакырган аш мәҗлесенә Давыт килә алмады.

30Углы Йонатанга Шаулның бик каты ачуы чыкты. Ул аңа:

– Син – юньсез һәм үзсүзле әңкәңнең углы! – диде. – Әңкәңне һәм үзеңне мәсхәрәгә калдырып, Ишай углы белән дуслашуыңны мин белмидер дип уйлыйсыңмы?! 31Ишай углы җир йөзендә яшәгән чакта, синең исән каласың да, патшалыгың да буласы юк! Ә хәзер, берәрсен җибәреп, Давытны минем катыма алып кер, чөнки аның үлеме котылгысыз!

32Шуннан Йонатан үзенең атасы Шаулдан:

– Нәрсә өчен син аның җанын кыярга җыенасың? Нинди начарлык кылды ул сиңа? – дип сорады.

33Әмма Шаул, Йонатанны үтермәкче булып, аңа төбәп сөңгесен атты. Шунда Йонатан үз атасының Давытны үтерергә катгый карар кылганын аңлады. 34Йонатан, ачуы кайнаган хәлдә, өстәл яныннан китеп барды. Яңа ай бәйрәменең икенче көнендә ул тамагына ризык капмады, чөнки атасының Давытка булган мөнәсәбәте аны хәсрәткә салды. 35-36Икенче көнне иртән Йонатан, бер кечкенә малайны ияртеп, Давыт белән алдан килешенгән вакытка кырга чыкты һәм малайга:

– Бар, йөгер, мин аткан укларны эзлә, – диде.

Малай йөгереп китте, ә ул укларын малайдан ераграк төшәрдәй итеп очыра башлады. 37Малай ук төшкән урынга якынлаша башлагач, Йонатан аның артыннан:

– Әнә, кара, ук алдыңда ята! – дип кычкырды.

38Аннары малай артыннан Йонатан тагын кычкырды:

– Тизрәк йөгер, тукталма! – диде. Малай, укларын җыеп, хуҗасы янына килде. 39Ул берни белми калды; эшнең асылы бары Йонатан белән Давытка гына мәгълүм иде. 40Аннары Йонатан үзенең коралын малайга тоттырды да:

– Бар, шәһәргә алып кайт, – диде.

41Малай киткәч, Давыт калкулык артыннан[*] чыкты һәм Йонатан каршына килеп өч тапкыр җиргә кадәр башын иде. Аннары алар, бер-берсен үбеп, елап җибәрделәр, Давыт бик озак тынычлана алмады. 42Йонатан Давытка әйтте:

– Юлың имин булсын! Без дуслар булырга бер-беребезгә Раббы исеме белән антлы вәгъдә бирдек: «Синең белән минем арада, безнең нәселләр арасында Раббы мәңге Үзе шаһит булачак!» – дидек.

43Давыт урыныннан кузгалып китеп барды, Йонатан исә шәһәргә әйләнеп кайтты.

#### 21


Давытның Шаулдан качып йөрүе

1Давыт Ноб шәһәренә – Әхимәлик атлы рухани янына килде. Әхимәлик, куркудан дер калтырап, аның каршына чыкты һәм:

– Нишләп син берьялгызың йөрисең? Нигә янәшәңдә беркем юк? – дип сорады[+].

2Рухани Әхимәликкә Давыт:

– Патша миңа бер эш йөкләде һәм: «Сине ни өчен һәм ни йомыш белән җибәргәнемне берәү дә белергә тиеш түгел», – диде. Шуңа күрә мин егетләремне килешенгән урында калдырдым. 3Ә хәзер син миңа биш ипи, яисә кул астыңда нәрсә бар, шуны бир, – диде.

4– Кул астымда гади ипи юк минем, изге икмәк[*] кенә бар. Синең кешеләрең хатын-кыз белән мөнәсәбәткә кермәгән булсалар, әлеге икмәкне ашый алалар, – дип җавап бирде Давытка рухани.

5– Шушы сәфәребездә һәрвакыттагыча безнең белән хатын-кызлар булмады, – диде аңа Давыт. – Гади сәяхәттә дә кешеләремнең тәннәре пакь була[†], бу юлы исә бигрәк тә пакьтер.

6Башка ипи булмагач, рухани аңа изге икмәкне бирде. Әлеге икмәк, Раббы каршысыннан алынып, шул көнне пешкән яңа икмәк белән алыштырылды[+].

7Ул көнне анда, Раббы хозурында, Шаулда көтүчеләр башлыгы булып хезмәт итүче эдоми Дүәг тә бар иде[+].

8Аннары Давыт Әхимәликтән:

– Синең биредә берәр сөңге яисә кылычың юкмы? – дип сорады. – Чөнки мин үзем белән кылыч та, башка корал да алырга өлгермәдем; патшаның йомышы бик ашыгыч иде.

9– Имәннәр үзәнендә син җиңгән пелешти Галиатның кылычы бар биредә. Әнә, эфод артында, киемнәргә төреп куелган. Теләсәң, шуны ал. Биредә бүтән кылыч юк, – диде рухани.

Давыт аңа:

– Бир миңа шуны. Аңа тиң булырдай бүтән корал юктыр, – диде[+].

10Давыт шул көнне үк, Шаулдан качып, Гәт патшасы Әкиш янында сыену тапты[+]. 11Хезмәтчеләре исә Әкишкә:

– Исраил патшасы Давыт түгелме соң бу?! «Шаул меңне үтерде, Давыт исә – ун меңне!» – дип, бии-бии аңа дан җырладылар түгелме?! – диделәр[+].

12Давыт әлеге сүзләрне күңеленә салып куйды һәм Гәт патшасы Әкиштән шикләнә башлады. 13Шуннан Давыт, йөзләрен үзгәртеп, акылын җуйган кеше сыман кылана башлады: сакалы буйлап селәгәен агызып, ишек-капкаларга төрле билгеләр сызгалап йөрде[+].

14-15– Күрмисезмени, акылдан язган кеше бит бу; нәрсәгә дип минем янга алып килдегез аны? – диде Әкиш үзенең хезмәтчеләренә. – Минем алда шамакайланып торырга аңардан башка тилеләр беткәнме әллә?! Шушындый бәндә минем яныма керерме?!

#### 22

1Давыт, Гәт шәһәреннән китеп, Адуллам мәгарәсендә яшеренде. Ир туганнары һәм атасы йортындагылар, Давытның кайда яшеренеп ятканын белеп, аның янына килделәр[+]. 2Шулай ук кыерсытылган байтак кына адәмнәр, бурычларын түли алмаучылар, рәнҗетелгәннәр дә аның янына килеп сыенды; тора-бара шуларның саны дүрт йөзгә җитеп, Давыт аларның башлыкларына әверелде[+]. 3Давыт шуннан, Мәаб Миспасына килеп, Мәаб патшасына:

– Аллаһының миңа ни-нәрсә кыласын белгәнчегә кадәр, ата-анам сездә калып торсын әле, – диде.

4Давыт үзе тау-ташлар арасында яшеренеп яткан арада, аның ата-анасы Мәаб патшасы янында яши бирде. 5Әмма беркөнне Гәд пәйгамбәр Давытка:

– Син анда яшеренеп ятма, Яһүдә җиренә бар, – диде; һәм Давыт аннан китеп Херет урманына юнәлде[+].


Руханиларның һәлакәте

6Давытның үз яраннары белән тирә-юньдә күренә башлавы Шаулга барып иреште.

Шаулның, кулына сөңге тотып, Гибгада – калкулыктагы тамариск агачы төбендә, хезмәтчеләре әйләнәсендә утырган вакыты иде. 7-8Үзен әйләндереп алган хезмәтчеләренә ул:

– Тыңлагыз әле мине, Беньямин угыллары! – диде. – Ишай углы сезнең һәммәгезгә басу-кырлар, йөзем бакчалары өләшер һәм барыгызны да меңбашы яки йөзбашы итеп билгеләр дип уйлыйсызмы? Шуңа күрә бөтенегез миңа каршы сүз беркеттегезме? Углым Йонатанның Ишай углы белән дуслашуына берегез-бер күземне ачарга ашыкмады. Углым Йонатан шул колымны миңа тозак корырга котыртканны берегез дә алдан сиздермәде, берегез дә патшаны кызганмады. Моның шулай икәнлеге хәзер ачык күренә[+].

9Шаулның хезмәтчеләре белән янәшә басып торган эдоми Дүәг шулчак:

– Ишай углының Ноб шәһәренә – Әхитүб углы рухани Әхимәлик янына килгәнен күрдем мин[+]. 10Әхимәлик, Давыт хакында сорап, Раббыга мөрәҗәгать итте, аңа ашарына ризык бирде, кулына пелешти Галиатның кылычын тоттырды, – диде[+].

11Шуннан Шаул патша үз янына Әхитүб углы рухани Әхимәликне, аның бөтен нәсел-нәсәбен, ягъни Ноб руханиларын үзенә чакыртты. Алар, җыелышып, бөтенесе патша янына килде.

12– Менә нәрсә, Әхитүб углы, – дип сүзен башлады Шаул.

– Тыңлыйм сине, әфәндем, – диде тегесе.

13– Ни өчен син, Ишай углы белән берләшеп, миңа каршы сүз беркеттең? Ни өчен син аңа икмәк һәм кылыч бирдең, аның хакында сорап, Аллаһыга мөрәҗәгать иттең? Хәзер әнә Давыт, миңа каршы баш күтәреп, миңа тозак корып йөри, – дип дәвам итте Шаул.

14Әхимәлик аңа җавап итеп:

– Колларың арасында сиңа Давыттан да тугрырак башка беркемең юктыр, – диде. – Ул – синең киявең һәм җансакчыларың башлыгы; синең бөтен гаиләң аңа хөрмәт белән карый. 15Ләкин мин моңа кадәр дә, Давыт хакында сорап, Аллаһыга мөрәҗәгать итми идеммени?! Юк, патшам, миңа да, атамның туган-тумачасына да гаеп такма. Мин, синең колың, сезнең арадагы эшләр турында берни белмим.

16-17Әмма патша аңа:

– Әхимәлик, син үзең дә, атаңның бөтен нәсел-нәсәбе дә үләргә тиеш! – диде. Аннары янәшәсендә басып торган җансакчыларына: – Барыгыз, Раббы руханиларын үтерегез, чөнки алар Давыт яклыдыр, аның качканын белә торып, миңа хәбәр итмәделәр! – дип боерды.

Ләкин патша хезмәтчеләре Раббы руханиларына кул күтәрүдән баш тартты. 18Шуннан патша теге Дүәгкә:

– Бар, руханиларны син үтер! – дип боерды.

Эдоми Дүәг китте дә руханиларны үтерде; ул көнне Дүәг җитен эфод киюче сиксән биш ир затының гомерен кисте[+]. 19Шуннан соң ул руханилар шәһәре Нобның да бөтен халкын кылычтан уздырды – ирләрнең һәм барлык хатын-кызның, яшүсмерләрнең һәм сабый балаларның, шулай ук үгез-сыерның, ишәк-сарыкларның гомере кылычтан өзелде. 20-21Бары тик Әхитүб углы Әхимәликнең Абъятар исемле малае гына качып котыла алды һәм, Давыт янына килеп сыенып, Шаулның Раббы руханиларын кырып бетерүен сөйләп бирде[+]. 22Шуннан Давыт Абъятарга болай диде:

– Теге көнне анда эдоми Дүәгне күргәч, аның Шаулга барып әләклисен шундук сизенгән идем; атаң гаиләсенең үлемендә мин генә гаепле. 23Син минем янымда кал һәм бернәрсәдән дә курыкма; минем җанны кыярга җыенган кешегә синең җаның да кирәк; син биредә минем канат астында булырсың[+].

#### 23


Давыт – Кыгыйлә шәһәрендә

1«Пелештиләр Кыгыйләгә һөҗүм иттеләр, ындырларны талыйлар» дигән хәбәр килеп ирешүгә, Давыт,[+] 2Раббыга мөрәҗәгать итеп:

– Пелештиләргә каршы сугышка барыйммы, җиңәрменме мин аларны? – дип сорады.

Раббы аңа:

– Бар, пелештиләргә һөҗүм ит һәм Кыгыйләне коткар, – диде.

3Әмма Давытның иярченнәре:

– Без хәтта монда – Яһүдәдә булып та куркабыз әле, ничек итеп Кыгыйләгә – Пелешет гаскәрләренә каршы барыйк?! – дип, аның белән ризалашмадылар.

4Шуннан Давыт кабат Раббыга мөрәҗәгать итте, һәм Ул аңа болай дип җавап бирде:

– Урыныңнан кузгал да Кыгыйләгә таба юл ал; пелештиләрне Мин синең кулыңа тапшырырмын.

5Давыт үзенең кешеләре белән Кыгыйләгә юнәлде, шунда пелештиләр белән сугышты, аларның мал-туарын куып алып китте, үзләрен тар-мар китерде һәм, шулай итеп, Кыгыйләнең халкын коткарды.

6Әхимәлик углы Абъятар, Кыгыйләгә Давыт янына качкан чакта, үзе белән эфодын да алып килгән була[+].

7-8Давытның Кыгыйләгә килүен ишеткәч, Шаул «Аллаһы аны Үзе минем кулга тотып бирде. Капкалары, бикләре булган шәһәргә кереп, Давыт үз аягы белән тозакка эләкте» дигән фикергә килеп, үзенең бөтен гаскәрен яуга күтәрде, чөнки Кыгыйләдәге Давытны һәм аның юлдашларын камап алырга уйлады.

9-10Шаулның явыз нияте Давытка мәгълүм булуга, рухани Абъятарга ул:

– Эфодыңны алып кил әле, – диде; аннары, Раббыга мөрәҗәгать итеп: – И Раббы, Исраил Алласы, синең колыңа хәбәр килеп иреште: Шаул, Кыгыйләгә килеп, минем аркада шәһәрне тар-мар итәргә җыена икән[+]. 11Кыгыйлә халкы мине Шаул кулына тотып бирерме? Синең колың ишеткәнчә, Шаул бирегә чынлап та килергә җыенамы? И Раббы, Исраил Алласы, колыңа җавап бирсәңче! – диде.

– Килер, – дип җавап бирде аңа Раббы.

12Давыт яңадан:

– Кыгыйлә халкы мине һәм минем кешеләремне Шаул кулына тотып тапшырырмы? – дип сорады.

– Тапшырыр, – диде аңа Раббы.

13Шуннан Давыт, үзенең алты йөзләп кешесе белән Кыгыйләдән чыгып китеп, әле анда, әле монда күченеп йөрде. Шаул исә, Давытның Кыгыйләдән киткәнен белгәннән соң, анда бару уеннан кире кайтты[+].


Давытның таулар арасына качуы

14Давыт күпмедер вакытлар чүлдә – тау-ташлар арасында булды, аннары Зип чүлендәге тауларда яшеренеп ятты. Шаул аны көннең-көнендә эзләүдән туктамады, әмма Аллаһы Давытны Шаул кулыннан саклый килде[+]. 15Давыт, Зип чүлендәге Хорешта тукталгач, Шаулның аны үтерергә чыгуын белде. 16Әмма Шаул углы Йонатан, Давыт янына Хорешка килеп, аның Аллаһыга булган иманын ныгытты:

17– Курыкма, – диде ул Давытка, – атам Шаул сиңа бернинди зыян китерә алмаячак. Син Исраил өстеннән патшалык итәчәксең, мин исә патшалыкта синнән соң икенче кеше булачакмын, һәм атам Шаулга бу хәл мәгълүмдер[+].

18Шуннан алар Раббы алдында үзара вәгъдә бирештеләр, һәм Йонатан үз өенә кайтып китте, Давыт исә Хорешта калды[+].

19-20Бервакыт Зип шәһәренең халкы Шаул янына Гибгага килеп:

– Давыт безнең төбәктә – Ешимоннан көньяктарак урнашкан Хакилә калкулыгындагы Хорешта яшеренеп ята, – диделәр. – Үзең теләгән вакытта килә аласың, патшабыз, ә инде аны патша кулына тотып тапшыру – безнең эш[+].

21-23Шаул аларга болай дип җавап бирде:

– Мине кайгырткан өчен, Раббы сезне мөбарәк кылсын! Барыгыз, аның кайда йөргәнен караштырып-күзәтеп, тагын бер кат тикшерегез, аны кемнәр күргән, шуны белешегез, чөнки ул бик тә хәйләкәр диләр. Ул яшеренә торган бөтен аулак урыннарны күзәтеп-карап чыгыгыз да төгәл җавап белән минем катыма әйләнеп кайтыгыз, шуннан соң мин сезнең белән барырмын. Әгәр ул анда икән, Яһүдәдәге бөтен гаиләләрне тикшереп чыгарга кирәк булса да, мин аны барыбер табармын.

24Шуннан алар, урыннарыннан кузгалып, Шаулдан элегрәк Зипкә кайтып киттеләр. Бу вакытны исә Давыт үзенең кешеләре белән Ешимоннан көньяктарак урнашкан тигезлектә – Магон чүлендә иде[+]. 25Шаул, үзенең кешеләрен ияртеп, аны эзләргә китте. Әмма Давытны бу хакта кисәтеп өлгергән иделәр инде – ул Магон чүлендәге таш кыялар арасына китеп яшеренде. Шул хакта ишеткәч, Шаул, Давытны эзәрлекләп, Магон чүленә китте. 26Шаул тауның бер ягыннан барды, Давыт исә үзенең кешеләре белән тауның икенче ягында иде. Давыт мөмкин кадәр тизрәк Шаулдан ерагаерга ашыкты, Шаул исә, үзенең иярченнәре белән тауны әйләнеп чыгып, Давытны эләктерергә омтылды. 27-28Шулчакны Шаул янына хәбәрчесе килеп:

– Тизрәк өеңә ашык! Пелештиләр безнең җиргә һөҗүм итте! – диде, һәм Шаул, Давытны эзәрлекләвеннән туктап, пелештиләр белән сугышырга китте. Шул сәбәпле әлеге урын Села-Һаммахлекут[*] дип атала башлады.

#### 24


Давытның Шаул җанын саклап калуы

1[•]Шуннан Давыт, Зип чүленнән китеп, Эн-Гедидагы тау-ташлар арасында яшәде[+]. 2-3Пелештиләрне куып җибәреп өенә кайткан Шаулга Давытның Эн-Геди чүлендә яшеренеп ятуын килеп әйттеләр, һәм Шаул, бөтен Исраил җиреннән өч мең гайрәтле ир-егет сайлап алып, тау кәҗәләре генә яши торган таш кыялар арасына Давыт белән аның иярченнәрен эзләргә китте. 4Юл буенда сарыклар өчен корылган утар янына җиткәч, Шаул, йомышын йомышларга дип, шундагы мәгарә эченә керде. Давыт исә үзенең яраннары белән нәкъ шул мәгарә түрендә яшеренеп ята иде. 5Юлдашлары шунда Давытка:

– Раббы сиңа: «Дошманыңны Мин синең кулыңа тапшырырмын, һәм син аңа үзең теләгән җәзаны бирерсең», – дигән иде. Менә, бу көн җитте, – диде.

Давыт әкрен генә урыныннан кузгалды да сиздермичә Шаулның өс киеменең бер кырыен кисеп алды. 6Әмма шуннан соң, Шаул киеменең бер кырыен кисеп алган өчен, аның йөрәге сыкранды[+].

7– Патшалыкка Раббы Үзе ихтыяр кылган әфәндемә кул күтәрергә язмасын иде, ул бит Раббы тарафыннан билгеләнгән патша, – диде ул янәшәсендәге кешеләренә[+].

8Шушы сүзләр белән Давыт үзенең иярченнәрен тыеп калды, Шаулга һөҗүм итәргә бирмәде. Шаул исә, мәгарәдән чыгып, юлга таба атлады[+]. 9Аңа ияреп, Давыт та мәгарәдән торып чыкты һәм Шаул артыннан:

– Патша әфәндем! – дип кычкырды.

Шаул әйләнеп карагач, Давыт, аңа башын иеп, йөзе белән җиргә орынды.

10– «Давыт сиңа золым кылырга җыена» дигән кешеләрнең сүзенә нигә колак саласың син? – диде Давыт. – 11Бүген син үз күзләрең белән күреп торасың лабаса: мәгарә эчендә чакта Раббы синең язмышыңны минем кулга тапшырган иде, янәшәмдәге кешеләр синең гомереңне өзәргә киңәш иткәннәр иде, ләкин мин сине кызгандым, аларга: «Әфәндемә кул күтәрәсем юк, чөнки ул – Раббы тарафыннан билгеләнгән патша», – дип җавапладым. 12Атам минем! Кулымдагы чүпрәк кисәгенә карап бак әле: мин аны синең өс киемеңнән кисеп алдым, ә синең үзеңә кул күтәрергә базмадым. Белеп тор һәм аңла: күңелемдә сиңа карата бер тамчы явызлык та, мәкер дә юк, сиңа карата гөнаһ эш тә кылмадым, ә син минем җанымны кыярга йөрисең[+]. 13Безнең ике араны Раббы Үзе хәл итсен! Миңа кылган явызлык өчен, Раббы сиңа җәзасын Үзе бирсен! Мин исә сиңа кул күтәрмәячәкмен![+] 14Борынгы мәкальдә «Яман гамәлләрне яман бәндәләр кыла» дип әйтелә, мин исә сиңа кул күтәрмәячәкмен. 15Кемгә каршы чыктың син, Исраил патшасы? Кемне аулыйсың син? Үле эт артыннан, сыңар борча артыннан чабасың түгелме?! 16Раббы безгә Үзе хөкемче булсын һәм безнең ике араны Үзе хәл итсен! Эш-гамәлләремне карап-тикшереп чыкканнан соң, Ул мине синең эзәрлекләвеңнән коткарыр.

17-18Давыт шушы сүзләрне сөйләп бетерүгә, Шаул аңа:

– Син сөйлисеңме боларны, Давыт углым? – дип, кычкырып елап җибәрде. – Әйе, дөреслек синең якта, ә мин яхшылыгыңа яманлык белән кайтардым, – дип дәвам итте ул. – 19Миңа карата мәрхәмәт кылып, син бүген моны расладың, чөнки Раббы мине синең кулга тапшырды, әмма син мине үтермәдең. 20Кем инде, дошманына тап булган хәлдә, аны исән-имин үз юлыннан җибәрә?! Миңа карата кылган бүгенге гамәлең өчен, Раббы сиңа яхшылык белән кайтарсын![+] 21Хәзер инде мин ышанып әйтә алам: син, һичшиксез, патша булырсың һәм Исраил патшалыгын кулыңда нык тотарсың[+]. 22Ә хәзер син миннән соң нәселемнең тамырын корытмаска, атам гаиләсендә минем исемне юкка чыгармаска Раббы белән ант ит!

23Давыт Шаулга антлы вәгъдәсен бирде, һәм Шаул өенә әйләнеп кайтты. Давыт исә үзенең яраннары белән тау-ташлар арасына күтәрелде.

#### 25


Шемуилнең вафаты. Навал һәм Абигәйль

1Көннәрдән беркөнне Шемуил дөнья куйды, һәм бөтен Исраил халкы аның янына җыелып килде, кайгыдан ачы күз яшьләре түкте. Исраил халкы Шемуилне үз йортында – Рамаһ шәһәрендә гүргә иңдерде.

Шушы хәлләрдән соң Давыт, әүвәлге урынын калдырып, Паран чүленә төште[+].

2-3Биредә, Магон каласында, бай вә нык тормышлы бер кеше яши, һәм аның өч мең сарыгы, бер мең кәҗәсе бар иде. Кәлеб нәселенә караган әлеге Навал[*] рәхимсез вә явыз бер бәндә булып, аның Абигәйль исемле, зирәк акыллы вә чибәр хатыны бар иде.

Навал ул көннәрдә Кәрмил шәһәре янындагы үз утарында сарык йоны кырку белән мәшгуль иде[+]. 4Чүлдә чакта Давыт, Навалның сарык йоны кыркый башлавын белеп, 5аның янына үзенең ун егетен юллады һәм аларга болай диде:

– Кәрмилгә менеп, Навалга минем сәламнәремне күндерегез 6һәм аңа, кардәшемә, түбәндәге сүзләрне җиткерегез: «Синең үзеңә вә йортыңа, бар булган мөлкәтеңә иминлек телибез. 7Сезне сарык йоны кыркырга тотынгансыз дип ишеткән идем. Көтүчеләрең Кәрмилдә чакта без аларга җәбер-золым күрсәтмәдек, бер әйберләре дә югалмады. 8Хезмәтчеләреңнән сорашып бел, алар моны раслар. Син дә минем егетләремә якты чыраеңны күрсәт, чөнки без синең катыңа хәерле сәгатьтә килдек. Колларыңа һәм Давыт углыңа булдыра алганча хәзинәңдә барыннан өлеш чыгарсаң иде».

9Давытның кешеләре, Навал янына килеп, әлеге сүзләрнең һәммәсен Давыт исеменнән аңа җиткерделәр һәм җавап көтеп тынып калдылар. 10Әмма Давытның хезмәтчеләренә Навал:

– Ишай углы Давыт дигәнегез кем була инде ул? Хуҗасыннан качучы коллар бу арада күбәеп китте әле! 11Икмәгемне дә, суымны да, сарык йоны кыркучыларга дип әзерләгән итемне дә күз күрмәгән, колак ишетмәгән кешеләргә бирергәме хәзер?! – дип җавап кайтарды[+].

12Давыт кешеләре килгән юлларыннан кире киттеләр һәм, тукталган урыннарына әйләнеп кайтып, әлеге сүзләрнең һәммәсен түкми-чәчми Давытка җиткерделәр. 13Шуннан Давыт аларга:

– Билегезгә кылычларыгызны тагыгыз! – дип боерды.

Һәммәсе, шулай ук Давыт үзе дә кылычын такты, һәм Давыт артыннан дүрт йөзләп кеше кузгалды, ике йөзе олаулар янында калды.

14Хезмәтчеләрдән берәү исә Навал хатыны Абигәйльне:

– Безнең әфәндебезгә сәламен күндерергә дип, Давыт чүлдән үзенең илчеләрен җибәргән иде, ләкин алар белән Навал бик дорфа сөйләште. 15-16Әлеге кешеләр безгә карата бик тә игелекле булдылар, без алардан бернинди җәбер-золым күрмәдек, алар белән утлауларда йөргән чакта, безнең бернәрсәбез югалмады. Давыт кешеләре янында көтү көткәндә, алар безне көн-төн саклады. 17Шулай булгач, үзең уйлап кара да берәр фикергә кил, чөнки безнең хуҗабызга һәм аның йортына зур куркыныч яный. Навал үзе – мәнсез кеше, аның белән аңлашып була торган түгел, – дип кисәтеп өлгергән иде[+].

18-19Шуннан Абигәйль, озын-озак уйлап тормыйча, ике йөз данә икмәк, ике күрек шәраб, биш сарык түшкәсе, биш үлчәм[*] кыздырган орлык, йөз бәйләм йөзем, ике йөз бәйләм инҗирне ишәкләренә төяде дә үзенең хезмәтчеләренә:

– Сез алдан барыгыз, ә мин – сезнең арттан, – диде. Ире Навалга ул берни әйтеп тормады.

20Абигәйль, ишәккә атланып, бормалы тау юллары буйлап түбән төшеп барганда, Давыт үзенең яраннары белән аңа каршы туры килде, һәм Абигәйль алар белән очрашты. 21Аннан алда гына Давыт: «Әйе, чүлдә чакта бер әйбере дә югалмасын өчен әлеге кешенең мал-мөлкәтен гел юкка каравыллаганмын икән. Хәзер әнә ул миңа яхшылыкка яманлык белән кайтара. 22Әгәр иртәгәге көннең таңына Навал йортындагы хет бер ир-ат заты минем кулдан исән калса, Аллаһы мине каты җәзага тартсын!» – дип уйлап куйган иде[+]. 23Давытны күрүгә, Абигәйль ашыгып ишәгеннән төште һәм, билен бөгеп, йөзе белән җиргә орынды[+]. 24Давытның аягына егылып, ул болай дип сүзен башлады:

– Мин генә гаеплемен, әфәндем минем. Колыңа сөйләргә рөхсәт итсәңче һәм аның сүзләренә колак салсаңчы[+]. 25Әлеге явыз бәндә Навалга әфәндем игътибар итмәсә иде, чөнки аның исеме җисеменә бик тә туры килә: Навал атлы ул, дуамаллыгы да үзеннән ерак йөрми. Ә мин исә, синең колың, әфәндем җибәргән хезмәтчеләрне күрми калдым. 26Раббы да, син дә – шаһит: кан коюдан һәм үч алудан синең кулыңны тыеп калган Раббы дошманнарыңны һәм син әфәндемә карата күңелләрендә ачу-мәкер саклаучыларның һәммәсен Навал сыман итсен![+] 27Әфәндемә дип алып килгән шушы бүләк-күчтәнәчләрне синең кешеләреңә тапшырырга рөхсәт итсәңче. 28Мин колыңның гаебен кичер! Син әфәндемнең йортын Раббы, һичшиксез, көчле итәр, чөнки син, әфәндем, Раббының сугышларын алып барасың. Кешеләр беркайчан синең эш-гамәлеңдә явызлык таба алмас![+] 29Җаныңны кыймакчы булып кемдер сине эзәрлекли башласа да, син әфәндемнең җаны Раббы Аллаң кулында тормыш төене булып бәйләнер, ә дошманнарыңның җанын Ул, ташаткычтан атылган таш сыман, читкә алып ыргытыр. 30Раббы, син әфәндемә Үзе вәгъдә иткән игелекләрне кылып, сине Исраилнең юлбашчысы итеп билгеләгәч, 31нахакка кан коеп үч алудан үземне тыеп калмадым, дип әфәндемнең күңеленә борчу-хәсрәт кереп ояламасын иде. Раббы сиңа Үзенең игелеген кылганнан соң, мин колыңны исеңә төшерергә онытма.

32-33– Минем каршыма сине җибәргән өчен, Раббыга – Исраил Алласына – мактау-шөкерләр яусын! – диде аңа Давыт. – Синең зирәк акылыңа һәм синең үзеңә дә мөбарәк фатихалар булсын, чөнки син мине бүген кан коюдан, үзем өчен үч алудан аралап калдың. 34Ләкин сиңа явызлык кылудан мине саклап кала алган Раббы – Исраил Алласы – Үзе шаһиттыр: әгәр минем каршыга килергә ашыкмаган булсаң, иртәгәге көннең таңына Навал йортында бер генә ир заты да исән калмаган булыр иде!

35Шуннан Давыт Абигәйль алып килгән нигъмәтләрне аның кулыннан алды һәм:

– Бар, хәере белән өеңә кайт. Мин, сине тыңлап, гозереңне үтәргә булдым, – диде.

36Шуннан Абигәйль Навал янына өенә кайтты. Ире исә патшаларныкы белән тиңләшердәй сый мәҗлесе җыйган, үзе инде бик тә кәефле һәм шактый исерек иде. Абигәйль аңа иртәнгә кадәр бернәрсә әйтмәде. 37Иртәгесен Навал сәрхушлегеннән айнып, хатыны аңа һәммәсен бәйнә-бәйнә сөйләп биргәннән соң, ирнең йөрәге убылып төшкән сыман булды, һәм ул таштай катып калды. 38Ун көн чамасы вакыт үтүгә, Раббы Навалның гомеренә чик куйды, һәм ул җан тәслим кылды. 39Навалның үлүе турында ишеткәч, Давыт:

– Мине мәсхәрә иткән Навалдан үч алган һәм Үзенең колын явыз гамәл кылудан саклап калган Раббыга мактау-шөкерләр яусын! Навалның явызлыгы Раббы ярдәме белән аның үз башына төште, – диде.

Аннары Давыт, Абигәйльне үзенә хатынлыкка алырга теләге барлыгын белдереп, аңа яучыларын җибәрде. 40Давытның хезмәтчеләре, Абигәйль янына Кәрмилгә килеп:

– Давыт безне синең яныңа җибәрде, ул сине үзенә хатынлыкка алырга тели, – диделәр.

41Абигәйль, урыныннан торып, җиргә кадәр башын иде һәм:

– Мин – аның колыдыр, хезмәтчегә әйләнеп, әфәндем хезмәтчеләренең аякларын юарга әзермен, – диде. 42Аннары, тиз генә җыенып, ишәгенә чыгып утырды да үзенең биш хезмәтче хатын-кызы вә Давытның кешеләре белән бергә юлга кузгалды. Шулай итеп, Абигәйль Давытның хәләленә әйләнде.

43Давыт изрегыллы Ахиногамга да өйләнде, һәм аның ике хатыны булды[+]. 44Шаул исә үзенең кызын – Давытның элекке хатыны Микәлне – тумышы белән Гәллимнән булган Лаиш углы Палтигә кияүгә бирде[+].

#### 26


Давытның яңадан да Шаул җанын саклап калуы

1[•]Зип шәһәренең халкы Шаул янына Гибгага килеп:

– Давыт бездә, Ешимон янындагы Хакилә таулыгында яшеренеп ята, – диделәр[+].

2-3Шуннан Шаул, Давытны эзләргә дип, бөтен Исраил җиреннән сайлап җыелган өч мең кешесен ияртеп, Зип чүленә төште һәм Ешимон янындагы юл буена – Хакилә таулыгына килеп урнашты. Бу вакытны исә Давыт, чүлдә булып, Шаулның алар эзенә басып килгәнен күреп торды[+]. 4-5Давыт, үзенең күзәтчеләрен җибәреп Шаулның чынлап торып килүенә тагын бер кат инанганнан соң, урыныннан кузгалып китте һәм Шаул станына юнәлде, шунда Шаул белән аның гаскәр башлыгы Нер углы Әбнер йоклаган урынны күрде: Шаул үзе урта бер җирдә, сугышчылар исә аның әйләнә-тирәсендә урнашкан иде[+].

6– Кем минем белән Шаул станына бара? – дип сорады шунда Давыт хитти Әхимәликтән һәм Йоавның ир туганы булган Сәрүя углы Әвишәйдән.

– Мин барам синең белән! – дип җавап бирде Әвишәй[+].

7Давыт белән Әвишәй, төн җиткәч, Шаул тукталган урынга килделәр; сөңгесен баш очына кадап, Шаул үзе урта бер җирдә, Әбнер һәм башка сугышчылар исә аның әйләнә-тирәсендә йоклап ята иде.

8– Менә, Аллаһы дошманыңны Үзе синең кулыңа тапшыра. Сөңге белән бер сугуда җиргә кадаклап куйыймчы шуны! Миңа ике кат сугып торырга да кирәкми, – диде шулчак Әвишәй Давытка.

9-10Әмма Давыт:

– Тимә син Шаулга, Раббы сайлаган кешегә кул күтәргән берәр адәмнең җәзасыз калганы бармы?! – дип, аны туктатты. – Раббы Үзе шаһиттыр: җәзасын Ул Үзе бирсен! Вакыты җитсә, гомере үзе дә киселер. Бәлки әҗәле аны сугыш кырында табар. Ләкин Раббы тарафыннан билгеләнгән кешегә кул күтәрүдән Раббы мине Үзе сакласын[+][+]. 11Ә хәзер баш очындагы сөңгесе белән су савытын ал да – китик!

12Давыт Шаулның баш очындагы сөңгесе белән су савытын алды да, алар килгән юлларыннан кире киттеләр. Аларның Шаул тукталган урынга килүен беркем белмәде-күрмәде һәм беркем уянмады, чөнки Раббыдан бик каты йокы иңгән булып, һәммәсе тирән йокыга талган иде[+].

13Аннары Давыт үзәннең икенче ягына чыкты да тау битенә менеп басты, аларның арасы шактый ерак иде.

14– Җавап бир, Әбнер! – дип кычкырды ул Нер углы Әбнергә һәм аның сугышчыларына.

– Кем син, ник кычкырасың патшага? – дип сорады аңардан Әбнер.

15– Синең гаярь ир-егет икәнең һәркемгә мәгълүмдер. Исраилдә синең белән кем тиңләшә алыр икән?! Тик ни өчен соң син үзеңнең әфәндең патшаны начар саклыйсың? Чөнки берәү, килеп, синең әфәндең патшаны үтермәкче иде. 16Бик зур ялгышлык кылдың син. Раббы Үзе шаһиттыр: патшалыкка Ул ихтыяр кылган әфәндегезне сакламаган өчен, сез үлем җазасына лаек! Патшаның баш очындагы сөңгесе белән су савыты кая? – диде Давыт Әбнергә.

17-19Шаул, Давытның тавышын танып, аңардан:

– Давыт углым, синең тавышмы бу? – дип сорады.

– Әйе, бу минем тавыш, патша әфәндем, – дип җаваплады Давыт һәм, өстәп: – Ни сәбәпле әфәндем үзенең колын эзәрлекли? Нәрсә эшләдем соң мин? Нинди явызлык кылдым? – дип сорады. – Патша әфәндем колының сүзләренә колак салса иде: әгәр Раббы синең күңелеңдә миңа каршы нәфрәт уяткан булса, китерелгән корбан белән Раббы канәгатьлек тапсын. Әгәр инде синең күңелеңдә миңа карата нәфрәтне адәм балалары уяткан икән, аларга Раббының иң каты каһәре төшсен, чөнки алар: «Бар, чит-ят илаһларга табын», – дип, мине Раббының биләмәсеннән[*] аердылар. 20Раббыдан еракта, чит җирләрдә каным коелмаса иде минем, чөнки Исраил патшасы, тау-таш арасында көртлек куып йөргән кеше сыман, сыңар борча эзләп, өеннән чыккан.

21– Гөнаһ эш кылдым мин, – диде аңа Шаул, – кире кайт, Давыт углым, башкача һичнинди җәбер-золым күрмәссең миннән, чөнки син бүген гомеремнең сиңа кадерле булуын расладың; ахмаклык кылдым мин, зур гөнаһ эшләдем[+].

22– Менә патшаның сөңгесе, – дип җавап бирде Давыт. – Берәр егет бире килеп алып китсен аны. 23Раббы һәркайсыбызның тәкъвалыгына вә тугрылыгына карап тиешлесен бирсен! Бүген Раббы синең язмышны минем кулга тапшырган булса да, Раббы тарафыннан билгеләнгән патшага кулым күтәрелмәде[+]. 24Бүген синең гомерең миңа ничек кадерле булса, шулай ук минем гомер дә Раббы өчен кадерле булып, Ул мине төрле бәла-казалардан Үзе сакласын!

25Шушы сүзләрдән соң Шаул Давытка болай диде:

– Фатихалы син, Давыт углым: нәрсәгә тотынсаң да, уңышка ирешерсең!

Шуннан Давыт үз юлы белән китеп барды, Шаул исә өенә әйләнеп кайтты.

#### 27


Давыт – пелештиләр арасында

1Әмма Давытның күңеленә «Кайчан да булса мин барыбер Шаул кулына эләгермен. Шулай булгач, Пелешет җирләренә китсәм, минем өчен яхшырак булыр кебек. Ул чагында Шаул да бөтен Исраилне бетереп мине эзәрлекләүдән туктар, мин дә аңардан котылыр идем» дигән уй килеп, 2ул үзенең алты йөз ир-егетен ияртте дә Гәт патшасы Магок углы Әкиш янына юнәлде[+]. 3Давыт үзе, аның кешеләре һәм аларның гаиләләре Әкиш янында Гәттә яшәделәр. Давытның ике хатыны – изрегыллы Ахиногам вә Навалның элекке хатыны кәрмилле Абигәйль – аның белән булды[+]. 4Давытның Гәт шәһәренә качуы Шаулга килеп ирешкәч, ул аны эзәрлекләүдән туктады.

5Беркөнне Әкишкә мөрәҗәгать итеп, Давыт болай диде:

– Әгәр мин синең илтифатыңны казанганмын икән, берәр кечерәк шәһәрдән миңа яшәр урын билгеләсәң иде. Мин бары тик синең хезмәтчеңдер: синең катыңда – патша шәһәрендә яшәү миңа килешмәс.

6Шуннан Әкиш аңа Сыйкләг шәһәрен бирде. Шул сәбәпле Сыйкләг әлегә кадәр Яһүдә патшаларының шәһәре булып санала[+]. 7Пелешет илендә Давыт бер ел да дүрт ай гомер кичерде.

8Давыт, әледән-әле үзенең яраннары белән яуга кузгалып, Шур һәм Мисырга кадәр җәелгән җирләрдә борын-борыннан яшәүче гәшүриләргә, гирзиләргә вә амалыкыйларга һөҗүм итеп торды[+]. 9Әлеге җирләргә бәреп кереп, ул андагы барча ир-ат вә хатын-кыз халкын кырып бетерә, кием-салымнарын, сарык, үгез, ишәк, дөя кебек һәммә мал-туарларын талап ала да Әкиш янына кире кайта иде.

10Әкиш аңардан: «Бу юлы кемгә һөҗүм иттегез?» – дип сорый иде. Давыт: «Нәгебтәге Яһүдәгә», «Нәгебтәге ярахмелиләргә» яисә «Нәгебтәге кыниләргә»[*], – дип әйтә торган иде[+]. 11Үзе хакында «Давыт менә нәрсәләр кылды» дигән сүзләр таралудан шикләнеп, яу чапкан илендә ул һичкайчан бер генә хатын-кыз яисә ир затын да исән калдырмый һәм әсир итеп беркемне дә Гәткә алып кайтмый иде. Пелешет җирендә яшәгәндә, аның кылган гамәлләре әнә шундый булды. 12Давыт сөйләгәннәргә тулысынча ышанып, Әкиш: «Давыт инде Исраил халкының тәмам гайрәтен чигереп бетерде, хәзер ул мәңге миңа гына хезмәт итәр», – дип уйлады.

#### 28


Пелештиләрнең сугышка әзерләнүе

1Ул чакны пелештиләр, Исраил белән сугышыр өчен, гаскәр туплый иде инде. Әкиш:

– Сиңа мәгълүм булсын: син үзең дә, кешеләрең дә минем белән бергә яуга барырсыз, – дип, Давытны кисәтеп куйды.

2– Хезмәтчеңнең ни-нәрсәгә сәләтле булуын син үз күзләрең белән күрерсең, – дип җавап бирде аңа Давыт.

– Ул чакны мин сине үземнең гомерлек җансакчым итеп билгеләрмен, – диде аңа каршы Әкиш.


Шаул Эн-Дордагы күрәзәче хатын янында

3Шемуил дөнья куйгач, бөтен Исраил халкы кайгыдан ачы күз яшьләре түкте; аны туган шәһәре Рамаһта гүргә иңдерделәр. Шаул куып таратканнан соң, ул вакытларда илдә бер генә әрвах чакыручы да, күрәзәче дә калмаган иде инде[+].

4Пелештиләр, сугышка әзерләнеп бетеп, Шунемга таба кузгалдылар һәм шул тирәгә килеп урнаштылар. Шаул да бөтен Исраил халкын күтәреп Гильбогага килеп тукталды[+]. 5Пелештиләр станындагы гаскәрләрне күрүгә коты алынудан Шаулның йөрәге өзелеп төшкәндәй булды. 6Раббыдан ялынып-ялварып сораса да, Раббы аңа ни төшендә, ни урим[†] аша, ни пәйгамбәрләр аркылы җавап бирмәде[+]. 7Шуннан Шаул үзенең хезмәтчеләренә:

– Әрвах чакыручы берәр хатын табып бирегез миңа! – дип боерды. – Алда мине ни-нәрсәләр көткәнен шуңардан барып сорарга телим.

Хезмәтчеләре аңа:

– Биредә, Эн-Дорда, шундый хатын бар, – дип җавап бирделәр[+].

8Шуннан Шаул, танымасыннар дип, өстендәге киемнәрен алыштырды да ике кешесен ияртеп төнлә теге хатын янына килде һәм:

– Фал ач әле миңа, үзем сораган кешенең рухын чакыр, – дип, аңардан үтенеп сорады.

9Ләкин хатын аңа:

– Син бит Шаулның нишләгәнен беләсең: илдәге бөтен әрвах чакыручы вә күрәзәчеләрне кудыртты ул. Җаныма тозак корып, минем үлемемне телисеңме әллә?! – диде.

10Тик Шаул аңа, Раббы белән ант итеп:

– Раббы Үзе шаһиттыр: бу эш өчен син бернинди бәла-каза күрмәссең! – диде.

11Шуннан әлеге хатын:

– Кемне чакырыйм мин сиңа? – дип сорады.

– Шемуилне чакыр, – диде Шаул.

12Күрәзәче хатын, Шемуилне күреп, каты итеп кычкырып җибәрде; аннары Шаулга мөрәҗәгать итеп:

– Ни өчен алдадың син мине? Син бит – Шаул! – диде.

13– Курыкма, – дип җаваплады аңа патша, – сөйлә, ни күрәсең?

– Җир катламыннан чыгып килүче бер әрвахның рухын күрәм, – диде.

14– Кыяфәте ниндиерәк аның? – дип сорады Шаул.

– Җир катламыннан өлкән яшьтәге, өске киемнән бер ир заты чыгып килә, – диде хатын.

Шулчак Шаул, аның Шемуил икәнен аңлап, билен бөгеп иелде дә йөзе белән җиргә орынды[+].

15– Нигә борчыйсың мине? Нәрсәгә дип чакырдың мине? – дип сорады Шемуил Шаулдан.

– Зур бәлагә тарыдым мин, – дип җавап бирде аңа Шаул. – Пелештиләр миңа каршы сугыш ачты, ә Аллаһы исә миннән ваз кичте, пәйгамбәрләр аша да, төштә дә җавап бирми. Нәрсә эшләргә икәнен өйрәтсәң иде, шуңа сине чакыртырга булдым[+].

16– Раббы синнән йөз чөереп синең дошманыңа әйләнгәч, нигә дип син миннән сорыйсың? – диде аңа Шемуил. 17– Раббының минем аша сиңа әйткән сүзләрен тормышка ашыруы бу. Синең кулдан патшалыкны тартып алып, Ул аны синең якыныңа – Давытка тапшырачак[+]. 18Син Раббы тавышына колак салмадың һәм Аның амалыкыйларга карата булган чиксез зур ачуын тормышка ашырмадың, шуның өчен хәзер Раббы сүзләреңне игътибарсыз калдыра[+]. 19Раббы Исраилне һәм аның белән бергә сине дә пелештиләр кулына тапшырачак: иртәгә син үзең дә, синең угылларың да минем янда булачаксыз; Раббы Исраил гаскәрен дә пелештиләр кулына тапшырачак[+].

20Шулчакны Шаул капыл җиргә ауды, чөнки Шемуил сүзләреннән аның тәмам коты алынган иде. Көндез дә, төнлә дә авызына ризык капмаганга, ул бөтенләй хәлсезләнеп калган иде. 21Күрәзәче хатын, Шаул янына килеп, аның дөрестән дә бик нык куркуга калганын күрде һәм болай диде:

– Менә мин, синең колың, тормышымны куркыныч астына куеп сүзеңне тыңладым һәм әмереңне үтәдем. 22Инде хәзер син дә колыңның сүзләрен тыңлап бак: мин хәзер сиңа ашарыңа бер телем ипи бирәм – тамагыңны туйдыр, юлга чыгар алдыннан бераз хәл керсен.

23Шаул:

– Юк, ашыйсым килми, – дип, аның тәкъдимен кире какты.

Әмма хезмәтчеләре һәм күрәзәче хатын аны үгетли торгач, ул, ниһаять, аларның сүзләренә колак салып, җирдән күтәрелде дә ятак өстенә килеп утырды. 24Әлеге хатынның симертелгән бозавы бар иде, ул тиз генә шуны суйдырды, камыр изеп, төчегә икмәк пешерде. 25Әзер булгач, әлеге ризыкларны Шаул белән аның хезмәтчеләре алдына китереп утыртты. Тегеләр ашадылар-эчтеләр һәм, урыннарыннан торып, шул ук төнне китеп тә бардылар.

#### 29


Пелешет яубашларының Давытка ышанмавы

1Пелештиләр, бөтен гаскәрләрен җыйнап, Афык янына килеп тупландылар, исраилиләр исә Изрегылдагы чишмә буенда урнаштылар. 2Пелешет идарәчеләре йөзәрләп, меңәрләп бүленгән сугышчылар белән алдан барды, Давыт исә үзенең яраннары һәм Әкиш белән алар артыннан атлады. 3Пелешет яубашлары:

– Бу гыйбриләр нишләп йөри монда? – дип, гаҗәпләнеп сорадылар.

– Танымыйсызмыни? Исраил патшасы Шаулның Давыт исемле хезмәтчесе ич, – дип җавап бирде аларга Әкиш. – Инде бер елдан артык ул минем янда, минем катыма килеп егылганнан бирле, аңардан бернинди начарлык та күргәнем юк.

4-5Әмма аның бу сүзләренә Пелешет яубашларының ачуы кабарды, һәм алар Әкишкә:

– Ул кешене кайтарып җибәр! Син аңа бүлеп биргән үз җирендә утырсын һәм безнең белән яуга бармасын: сугышта ул безнең дошманга әйләнмәгәе, ирләребезнең башына җитеп, элекке хуҗасының күңелен күрергә тырышмагае! – дип каршы төштеләр. – «Шаул меңне үтерде, Давыт исә – ун меңне», – дип, бии-бии исраилиләр дан җырлаган Давыт шул түгелме соң?![+]

6Шуннан Әкиш, Давытны чакырып алып:

– Раббы Үзе шаһиттыр: син намуслы кешесең! Минем катыма аяк басканнан алып бүгенге көнгә кадәр синең яктан бернинди начарлык күрмәдем; минем белән бергә гаскәремдә хезмәт итүеңә шат булыр идем, ләкин идарәчеләр сине өнәп бетерми. 7Шулай булгач, син хәзер хәере белән кире әйләнеп кайт, Пелешет идарәчеләренең ачуын чыгарма, – диде.

8Әмма Давыт аңа җавап итеп:

– Ни гаебем бар минем? Синең катыңа аяк баскан көннән алып шушы мизгелгә кадәр хезмәтчеңнең нинди килешмәгән ягын таптың? Ни өчен мин патша әфәндемнең дошманнары белән сугышырга чыга алмыйм?

9– Минем өчен син Аллаһы фәрештәсе[†] белән тиңләшердәй яхшы кешесең, – дип җавап бирде аңа Әкиш, – әмма Пелешет яубашлары: «Аның безнең белән сугышка баруы мөмкин булмаган эш!» – дип, миңа каршы килделәр[+]. 10Димәк ки, иртәгә иртән син үзең һәм синең белән бергә килгән әфәндең Шаулның коллары яктыра башлауга биредән китәрсез.

11Иртәгесен Давыт һәм аның иярченнәре, таң белән торып, Пелешет җиренә юл алдылар. Пелештиләр исә Изрегыл тарафына кузгалдылар.

#### 30


Амалыкыйларга каршы сугыш

1Өч көннән соң Давыт үзенең кешеләре белән Сыйкләгкә кайтып җитте. Алар юк чакта Нәгеб белән Сыйкләгкә амалыкыйлар һөҗүм иткән иде. Шәһәргә ут салып,[+] 2алар бөтен хатын-кызны вә олыдан-кечедән бар халыкны әсирлеккә төшергәннәр – беркемнең җанын кыймыйча үзләре белән куып алып киткәннәр иде. 3Давыт үзенең кешеләре белән Сыйкләгкә кайтып җитсә, шәһәр көл-хәрабәгә әйләнгән, ә аларның хатыннарын вә кыз-угылларын әсирлеккә алып киткәннәр. 4Бу хәлне күреп, Давыт һәм аның яраннары кычкырып еларга тотындылар һәм хәлдән тайганчы күз яше койдылар. 5Давытның ике хатынын – изрегыллы Ахиногамны һәм элек Навалда кияүдә булган кәрмилле Абигәйльне дә әсир иткәннәр иде[+].

6Кыз-угылларын югалту кайгысыннан халыкның хәсрәте чиксез иде, шул сәбәпле алар аздан гына Давытны таш атып кыйнамый калдылар; Давытның моңа бик каты кәефе кырылды. 7-8Әмма аның бөтен өмете Раббыда – Үз Алласында иде. Әхимәлик углы булган Абъятар руханига:

– Эфодны алып кил әле, – диде ул.

Абъятар аңа эфодны алып килде, һәм Давыт:

– Гаиләләребезне куып алып киткән дошман чирүен эзәрлекләп чыгыйммы? Куып җитә алырмынмы мин аларны? – дип, Раббыга мөрәҗәгать итте.

Раббы аңа:

– Эзәрлекләп чык, куып җитәрсең һәм гаиләләрегезне азат итәрсең, – диде[+].

9-10Шуннан Давыт үзенең алты йөз ир-егетен ияртеп юлга кузгалды. Бесор ташкыны янына җиткәч, гаскәриләрнең ике йөзе, суны кичеп чыгарлык хәлләре булмаганга, бирге ярда туктап калды, Давыт исә дүрт йөз ир-егете белән дошманны эзәрлекләвен дәвам итте[+]. 11Давыт кешеләре, кырда бер мисырлыга тап булып, аны Давыт каршына алып килделәр, ашарына ризык, эчәренә су, 12инҗир белән ике бәйләм йөзем дә бирделәр. Тамагына ашагач, аңа хәл кереп китте – ул өч тәүлек буена авызына ризык та алмаган, су да эчмәгән икән. 13Шуннан Давыт әлеге мисырлыдан:

– Синең хуҗаң кем һәм кай яклардан син? – дип сорады.

– Мин мисырлымын, бер амалыкыйның колы. Өч көн элек, мин хасталанып киткәч, хуҗам мине ташлады. 14Без Нәгеб чүлендәге керетиләр җирен, Яһүдә вә Кәлеб җирләрен басып алган, ә Сыйкләгкә ут салган идек, – дип җаваплады егет[+].

15Давыт:

– Мине шул дошман өере янына озата барасыңмы? – дип сорагач, мисырлы:

– Әгәр дә син җанымны кыймаска һәм мине хуҗам кулына илтеп тапшырмаска Аллаһы алдында ант итсәң, мин сиңа аларны табарга ярдәм итәм, – дип вәгъдә бирде[+]. 16Шуннан әлеге егет, Давытка юл күрсәтеп, аны озата китте. Амалыкыйларның исә Пелешет һәм Яһүдә җирләрендә бихисап күп мал-мөлкәтне кулга төшерү шатлыгыннан кырларга таралышып-сибелеп, кәеф-сафа корып, ашап-эчеп яткан чаклары иде. 17Давыт, аларга һөҗүм итеп, бер эңгердән иртәгесе көннең кичке эңгеренә кадәр дошманны кырды. Дөяләренә атланып качкан дүрт йөз егеттән кала аның кулыннан берәү дә котыла алмады[+]. 18Давыт амалыкыйлар талап алып киткән бар мөлкәтне дә, хатыннарын да кире кайтарды. 19Олыдан-кечедән, угыл-кызлардан беркем дә югалмады, амалыкыйлар тартып алган мал-мөлкәтнең дә бөтенесен Давыт кире кайтарды. 20Ул шулай ук дошманның бөтен вак һәм эре терлеген тартып алды; «Болар һәммәсе – Давыт табышы» дигән сүзләр белән Давытның кешеләре шул малларны үзләренең терлекләре алдыннан куып алып киттеләр 21һәм, бара торгач, Давыт артыннан атларга хәлләре беткән, Бесор ташкыны янында торып калган теге ике йөз кеше янына килеп җиттеләр. Алар Давытны һәм аның юлдашларын каршы алырга чыктылар. Давыт, әлеге кешеләр янына килеп җитеп, үзенең сәламен күндерде. 22Әмма Давытның кайбер юньсез вә явыз юлдашлары:

– Безнең белән бармаганнарга кулга төшергән малдан өлеш чыгармыйбыз; һәркайсы үзенең хатынын һәм бала-чагасын алсын да китсен! – дип шаулаша башлады.

23-24Әмма Давыт:

– Раббы, безгә шушының кадәр мал-мөлкәт җибәреп, безнең үзебезне исән-имин саклап калган һәм безгә каршы чыккан дошман өерен кулларыбызга китереп тапшырганнан соң, андый эш кылу килешмәс, туганнарым, – дип, тегеләрнең сүзенә каршы төште. – Сезнең бу фикерегезне берәү дә хупламас. Яуда йөрүченең өлеше нинди булса, олаулар янында калучының да өлеше шундый булыр. Табыш һәркемгә тигез бүленергә тиеш[+].

25Давыт канунлаштырган әлеге кагыйдә шул вакыттан башлап бүгенге көндә дә Исраил җирендә сакланып килә.

26Сыйкләгкә әйләнеп кайткач, Давыт, Раббы дошманнарыннан тартып алынган мал-мөлкәттән сезгә дә бүләк булсын, дип кулга төшергән байлыкның бер өлешен Яһүдә өлкәннәренә – үзенең дусларына җибәрде. 27-31Әлеге табыштан ярахмелиләр вә кыниләр шәһәрләрендә яшәүче өлкәннәргә һәм Бәйт-Эл, көньяк Рамот, Яттир, Арогыр, Шипмот, Әштемуга, Рәкәл, шулай ук Хорма, Бор-Ашан, Атак, Хебрун өлкәннәренә, аннары Давыт үзе һәм аның юлдашлары аяк баскан һәр төбәккә өлеш чыкты[+].

#### 31


Шаул һәм аның угылларының һәлакәте

1[•]Пелештиләр ул чакта исраилиләргә каршы сугыш алып бара иде: Исраил ирләре пелештиләрдән кача башлады, һәм, Гильбога таулыгында тар-мар ителеп, күбесе шунда ятып калды[+]. 2Пелештиләр, Шаул белән аның угылларын куып җитеп, Шаулның угыллары Йонатан, Абинадаб һәм Малки-Шуаны үтерделәр[+]. 3Шуннан соң Шаулның үзенә каршы аяусыз көрәш башланды; укчылар җәяләрдән атарга тотынгач, аның коты алынды. 4Шунда Шаул үзенең корал йөртүчесенә:

– Шул сөннәтсезләр килеп җанымны кыйганчы һәм җәсәдемне[*] мәсхәрә иткәнче, кылычыңны чыгар да кадап үтер мине, – диде.

Әмма аның корал йөртүчесе, куркып, бу эштән баш тартты. Шуннан Шаул кылычын чыгарды да бөтен гәүдәсе белән кылычы өстенә ауды[+]. 5Шаулның җан биргәнен күргәч, корал йөртүчесе шулай ук үз кылычы өстенә ауды, һәм Шаул белән бергә ул да һәлак булды. 6Шул рәвешле, ул көнне Шаул үзе, аның өч углы, корал йөртүчесе һәм барлык сугышчылары бөтенесе бергә кырылып бетте. 7Үзәннең икенче ягында һәм Үрдүн елгасының аръягында яшәүче исраилиләр, Исраил гаскәренең кача башлавын һәм Шаул белән аның угылларының җан биргәнен күреп, яшәгән шәһәрләрен ташлап киттеләр. Пелештиләр исә шул шәһәрләргә килеп яши башладылар.

8Икенче көнне пелештиләр яу кырында ятып калган Исраил сугышчыларын таларга дип килделәр һәм Гильбога тавында әҗәлләрен тапкан Шаул белән аның өч углын күрделәр. 9Алар Шаулның башын кистеләр, аннары коралларын салдырып алдылар һәм, бу турыда халыкка вә үзләре табына торган пот-сыннар куелган гыйбадәтханәләрдә игълан итәр өчен, Пелешет җиренең бөтен тарафына илчеләрен җибәрделәр[+]. 10Шаулның коралларын Ашторет йортына урнаштырдылар, ә үле гәүдәсен Бәйт-Шан диварына асып куйдылар[+].

11-12Гилыгад Явешендә яшәүчеләр пелештиләрнең Шаул белән ни-нәрсә кылганын ишеттеләр, һәм шәһәрнең курку белмәс чая ир-егетләре, юлга кузгалып, төн эчендә Бәйт-Шанга барып җиттеләр дә Шаул белән угылларының мәетләрен, дивардан төшереп, Явешкә алып кайтып яндырдылар[+][+]. 13Аннары аларның сөякләрен Явештәге тамариск агачы төбенә күмеп, җиде көн буена ураза тоттылар.

### II Патшалар

#### II Патшалар

II Патшалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### 1


Патшалар (икенче китап)


Шаулның үлеме хакында Давытка мәгълүм булу

1-2Шаулның вафатыннан соң Давыт, амалыкыйларны тар-мар итеп, Сыйкләгкә әйләнеп кайтты. Биредә ул ике көн торды. Өченче көнне аның янына Шаул станыннан[†] өс киемнәре теткәләнеп беткән, башына туфрак сибелгән бер адәм килде. Давыт каршына килеп җитүгә, ул, бил бөгеп, җиргә кадәр башын иде[+].

3– Кай тарафлардан килешең? – дип сорады аңардан Давыт.

– Исраил[†] гаскәрен калдырып качып кайттым мин, – дип җаваплады теге.

4– Ни-нәрсәләр булды анда, сөйләп бир миңа, – диде Давыт.

– Исраилиләр сугыш кырын ташлап качты, күбәүләр яу кырында ятып калды. Шаул үзе һәм аның углы Йонатан да шунда һәлак булды, – диде теге адәм.

5– Шаул белән аның углы Йонатанның үлүен син каян беләсең? – дип сорады Давыт әлеге хәлләрне бәян иткән егеттән.

6– Мин очраклы гына Гильбога тавына килеп чыккан идем, – дип сүзен дәвам итте хәбәр китергән егет, – шулчак сөңгесенә таянган яралы Шаулны күреп алдым: пелештиләрнең сугыш арбалары вә атлы җайдаклары аны куып җитеп килә иде[+]. 7Шунда ул артына әйләнеп карады һәм, мине күреп, үз янына чакырды. «Тыңлыйм сине», – дидем мин. 8«Кем син?» – дип сорады ул миннән. «Амалыкыйлардан мин», – дип җавапладым. 9Шуннан ул миңа: «Бире кил, үтер мине. Газапларым үлемгә тиң, ләкин җаным тәнемдә әле», – диде[+]. 10Мин килдем дә аны үтердем, чөнки авыр ярадан мантырдай түгел иде ул. Аннары мин, аның башыннан таҗын, кулбашыннан беләзеген салдырып, бирегә, син әфәндем янына алып килдем.

11Шулчак Давыт һәм аның янәшәсендәге кешеләр, кайгыдан өсләрендәге киемнәрен ертып,[+] 12еларга-сыктарга тотындылар. Шул рәвешле алар, гомерләре кылычтан киселгән Шаул вә аның углы Йонатан, Раббы[†] халкы Исраил хакында кайнар күз яшьләре коеп, кич җиткәнче авызларына ризык капмадылар.

13– Тумышың белән кем буласың? – дип сорады Давыт хәбәр алып килгән егеттән.

– Килмешәк бер амалыкыйның углы мин, – диде егет.

14-16– Ничек итеп син Раббы Үзе май сөрткән[†] кешегә кул күтәрергә җөрьәт иттең?! Чөнки «Раббы май сөрткән патшаны үтердем» дип, син үз авызың белән әйттең – үз үлемеңдә син үзең гаеплесең! – диде аңа Давыт һәм, янындагы егетләрнең берсен чакырып китереп, амалыкыйны үтерергә боерды, һәм ул егет аны үтерде[+].


Давытның кайгы җыры

17Давыт шуннан соң Шаул һәм аның углы Йонатан истәлегенә багышлап үзенең кайгы җырын башкарды. 18Әлеге җырны ул Яһүдә[†] угылларына өйрәтергә боерды. Соңыннан Яшар[*] китабына теркәлгән һәм «Ук» дип аталган бу җыр мондый иде:

19«И-и Исраил, Синең күркең тауларыңда ятып калды!

Баһадирлар әнә ничек һәлак булды!

20Бу хакта Гәт шәһәрендә сөйләмәгез,

Ашкылун урамнарында телегезне тыегыз:

Пелешет[†] кызлары сөенмәсен,

сөннәтсезләрнең[†] кызлары тантана итмәсен[+].

21И-и Гильбога таулары!

Сезнең өскә чык бөртеге вә яңгыр тамчысы төшмәсен,

уңыш бирә торган кырлар да булмасын сездә,

чөнки баһадирларның калканы,

Шаул калканы шушында җиңелде,

инде аңа зәйтүн мае сөртелмәс булыр[+].

22Дошман канына манчылмыйча, сугышчыны яраламыйча,

Йонатанның угы да, Шаулның кылычы да әйләнеп кайтмый иде.

23Шаул белән Йонатан халыкның мәхәббәт-хөрмәтен тоеп яшәде;

Алар, дөньялыкта бергә булып, әҗәлләрен дә бергә таптылар.

Бөркеттән җитезрәк, арысланнан көчлерәк иде алар.

24И-и Исраил кызлары!

Сезгә зиннәтле кызыл киемнәр кидергән

һәм киемнәрегезне алтыннар белән бизәгән

Шаулны искә алып ачы күз яшьләре коегыз.

25Баһадирлар әнә ничек яу кырында ятып калды!

Йонатан синең биек тауларыңда һәлак булды.

26Туганым Йонатан, синең хакта хәсрәтем чиксездер:

Минем өчен син ифрат кадерле идең;

синең мәхәббәтең минем өчен хатын-кыз мәхәббәтеннән дә өстен булды[+].

27Баһадирлар әнә ничек һәлак булды!

Нинди сугыш коралы һәлак булды!»

#### 2


Давыт – Яһүдә патшасы

1Аннары Давыт:

– Яһүдә шәһәрләренең берәрсенә барыйммы мин? – дигән киңәш белән Раббыга мөрәҗәгать итте.

– Бар, – дип җавап бирде аңа Раббы.

– Кайсысына барыйм? – дип сорады Давыт.

– Хебрунга, – диде Ул[+].

2Давыт, үзенең ике хатынын – изрегыллы Ахиногамны һәм Навалның тол хатыны, кәрмилле Абигәйльне ияртеп, шунда юнәлде[+]. 3Давыт үзе белән бергә яраннарын һәм аларның гаиләләрен дә алып килде; алар Хебрун тирәсендә төпләнеп калдылар[+]. 4Беркөн Яһүдә кешеләре Хебрунга килделәр һәм, Давытның башына зәйтүн мае сөртеп, аны Яһүдә патшасы итеп билгеләделәр. Аннары аңа: «Гилыгад Явешендә яшәүчеләр Шаулны җир куенына тапшырдылар», – дигән хәбәр җиткерделәр[+]. 5Шуннан Давыт, Гилыгад Явешендә яшәүче халыкка җиткерер өчен үзенең илчеләрен озатып, шундый хәбәр юллады: «Әфәндегез Шаулга кылган мәрхәмәтегез һәм аны гүргә иңдерүегез өчен, Раббы алдында фатиха иясе сез. 6Раббы сезгә Үзенең мәрхәмәтен вә тугрылыгын насыйп әйләсен; кылган гамәлләрегез өчен мин дә сезне әҗерсез калдырмам. 7Бүгенге көндә сезнең көчле куллы, батыр йөрәкле булуыгыз зарур, чөнки әфәндегез Шаул вафат, ә Яһүдә ыругы, үзе өстеннән патшалык итәр өчен, башыма зәйтүн мае сөртте».


Иш-Бошет – Исраил патшасы

8-9Әмма Шаулның гаскәр башлыгы Нер углы Абнер, Шаул углы Иш-Бошетны Маханаимгә алып килеп, аны Гилыгад, Ашер, Изрегыл, Эфраим, Беньямин вә бөтен Исраил җиренең патшасы итеп куйды[+].

10Исраил белән патшалык итә башлаган чорда Шаул углы Иш-Бошет кырык яшен тутырган булып, ул ике ел дәвамында патша вазифасын башкарды. Яһүдә ыругы исә Давыт ягында калды. 11Давыт Хебрунда Яһүдә ыругы өстеннән җәмгысы җиде ел да алты ай патшалык итте[+].


Яһүдә һәм Исраил арасындагы сугыш

12Бервакыт Нер углы Абнер һәм Шаул углы Иш-Бошетның хезмәтчеләре, Маханаимнән кузгалып, Гибгон каласына юл алдылар. 13Сәрүя углы Йоав белән Давыт хезмәтчеләре дә аларга каршы күтәрелеп чыгып, һәр ике як Гибгон буасы янында – берсе буаның бер ягында, икенчесе каршы якта урнашты[+].

14– Егетләр тезелеп бассыннар да безнең алда көч сынашсыннар, – дип кычкырды шунда Йоавка Абнер.

– Ярый, сынашсыннар, – дип ризалашты Йоав.

15Шаул углы Иш-Бошет ягыннан Беньямин ыругындагы унике егет чыгып басты, Давыт хезмәтчеләреннән дә унике егет чыкты. 16Алар бер-берсен чәчләреннән эләктереп алдылар да, берсе икенчесенең янтыгына кылычын чәнчеп, бергә җиргә аудылар. Шуңа күрә Гибгондагы бу урынга соңыннан Хелкат-Һассурим[*] дип исем куштылар. 17Ике арада аяусыз көрәш башланып, ул көнне орышта Давыт хезмәтчеләре Абнерны һәм исраилиләрне җиңеп чыкты.

18Әлеге бәрелештә Сәрүянең Йоав, Әвишәй, Асаһел исемле өч углы да катнашты. Асаһел дигәне тау кәҗәсе кебек җитез аяклы иде[+]. 19Ул, Абнерны куа чыгып, уңга да, сулга да тайпылмыйча, аның эзеннән барды. 20Абнер, аңа таба әйләнеп:

– Синме бу, Асаһел? – дип сорады.

– Әйе, мин! – дип җавап кайтарды тегесе.

21– Эзәрлекләмә мине, уңга яки сулга каер, берәр яшь сугышчыны тот та коралын үзеңә ал, – диде Абнер.

Әмма Асаһел аңардан калышырга теләмәде.

22– Эзәрлекләмә мине, юкса үтерәм, аннары ничек кардәшең Йоав күзенә күренермен, – дип, Абнер аны тагын туктатырга омтылып карады.

23Ләкин тегесенең аңардан каласы килмәде. Шулчак Абнер борылды да сөңгесенең сабы белән аның корсагына китереп кадады – сөңге аны үтәли тишеп чыкты; Асаһел басып торган урынында җиргә ауды һәм җан бирде. (Аның яныннан узганда, гаскәриләр туктамый кала алмадылар.)

24Әмма Йоав белән Әвишәй исә Абнерны эзәрлекләвен дәвам иттеләр. Алар Гибгон чүленә бара торган юл буена, Гиях каршындагы Амма калкулыгына килеп җиткәндә, кояш баеган иде инде. 25Беньямин сугышчыларының бер төркеме, Абнерны әйләндереп алып, калкулык[†] өстендә туктап калды. 26Шунда Абнер Йоавка:

– Кайчанга кадәр кылычтан кеше гомере өзелер?! Моның азагы аяныч буласы әллә сиңа мәгълүм түгелме?! Ник син үзеңнең кешеләреңә: «Кардәшләрегезне эзәрлекләүдән туктагыз», – дип әйтмисең? – дип кычкырды.

27-28Йоав:

– Аллаһы[†] Үзе шаһиттыр: әгәр син шушы сүзләреңне әйтмәгән булсаң, кешеләр үз кардәшләрен таңгача эзәрлекләп барыр иде, – дип җавап кайтарды да быргысын уйнатты.

Шуннан бар халык, исраилиләрне эзәрлекләүдән туктап, башка инде сугышмады. 29Абнер, кузгалып, үзенең кешеләре белән төн буе үзән буйлап барды һәм, Үрдүнне кичкәннән соң бөтен Битронны үтеп, Маханаимгә кайтып җитте. 30Йоав исә Абнерны эзәрлекләп барган җиреннән кире әйләнеп кайтты да үзенең гаскәрен җыеп алды. Асаһелдан кала Давытның унтугыз хезмәтчесе һәлак булуы ачыкланды.

31Абнер белән килгән өч йөз алтмыш Беньямин сугышчысын Давыт хезмәтчеләре кылычтан уздырган иде. 32Асаһелны Бәйт-Лехемдә атасы төрбәсендә гүргә иңдерделәр. Шуннан Йоав үзенең кешеләре белән кайтырга кузгалды һәм, төнозын юлда булып, таңда Хебрунга җитте.

#### 3

1[•]Шул хәлләрдән соң Шаул белән Давыт гаиләсе арасында дошманлык урнашты, һәм ул шактый озакка сузылды. Давыт ягы күзгә күренеп ныгыганнан-ныгый, Шаул ягы исә көннән-көн көчсезләнә барды.


Давытның Хебрунда туган угыллары

2Хебрунда Давытның бер-бер артлы угыллары туа торды. Изрегыллы Ахиногамнан туган Амнун аның беренче углы булды[+]. 3Икенче углы Килеаб – Навалның тол хатыны кәрмилле Абигәйльдән; өченчесе – Абшалум – Гәшүр патшасы Талмайның Мәгакәһ атлы кызыннан;[+] 4дүртенчесе – Адония – Хаггиттән; бишенчесе – Шефатия – Абиталдан;[+] 5алтынчысы – Итрыгам – Давытның Эгла исемле хатыныннан туды. Давыт угылларының һәммәсе Хебрунда дөньяга килде.


Абнерның Иш-Бошет белән ызгышуы

6Шаул белән Давыт гаиләсе арасында дошмани мөнәсәбәтләр сакланганда, Шаул гаиләсе яклы Абнерның көч-дәрәҗәсе ныгый барды. 7Беркөн Иш-Бошет Абнердан:

– Ни өчен әле син атамның кәнизәге янына кердең? – дип сорады. (Шаулның әлеге кәнизәге Аяһ исемле адәмнең Риспа исемле кызы иде.)[+]

8Абнерның Иш-Бошет сүзләренә бик нык ачуы чыкты:

– Әллә мине яһүдиләргә хезмәт итүче эт дип беләсеңме, – диде ул.

– Мин, Яһүдәгә каршы чыгып, атаң Шаул гаиләсенә, аның ир туганнарына, дусларына тугрылыгымны күрсәттем, сине Давыт кулыннан саклап калдым, ә син мине шул хатын белән гөнаһ[†] кылуда гаепләмәкче буласың. 9-10Анттыр, Раббы әйткәннәрнең мин һәммәсен гамәлгә ашырырмын. Раббы: «Патшалыкны Шаул гаиләсеннән алып Давытка тапшырачакмын һәм Даннан алып Беер-Шебага кадәр бөтен Исраил вә Яһүдә җирендә Давыт тәхетен ныгытачакмын», – дип әйткән иде, һәм шуны тормышка ашырмасам, миңа Аллаһының каргышы төшсен[+][+].

11Иш-Бошет авыз ачып Абнерга каршы сүз әйтә алмады, чөнки ул аңардан бик курка иде.


Абнер белән Давытның килешүе

12Шуннан Абнер «Бу җирнең хуҗасы кем?!» дип сорар өчен һәм «Әгәр минем белән сүз беркетсәң, бөтен Исраил халкын синең тирәңә тупларга ярдәм итәчәкмен» дигән хәбәрне җиткерер өчен, Давыт янына үзенең илчеләрен җибәрде.

13Давыт исә аңа: «Ярар, мин синең белән килешү төзермен, ләкин сиңа бер үтенечем бар: әгәр үзең белән Шаул кызы Микәлне алып килмәсәң, синең белән очрашмаячакмын», – дип җавап кайтарды[+]. 14Аннары Давыт, «Хатыным Микәлне миңа кайтар, мин аның өчен йөз пелештинең җанын кыйдым» дигән сүзләрен җиткерер өчен, Иш-Бошетка да үзенең илчеләрен юллады[+].

15Микәлне иреннән – Лаиш углы Палтиелдән тартып алыр өчен, Иш-Бошет үзенең кешеләрен җибәрде[+]. 16Микәлгә ияреп ире Палтиел да китте һәм күз яшьләре түгә-түгә хатынын Бахуримга кадәр озата барды; әмма Абнер аңа кайтырга боергач, ул борылып өенә кайтып китте. 17-18Шуннан Абнер Исраил өлкәннәренә[†] мөрәҗәгать итте:

– Сез үзегезнең өстән Давытның патша булуын теләгән идегез, – диде ул, – шул теләгегезне менә хәзер тормышка ашырыгыз! Чөнки Раббының Давыт хакында: «Колым Давытның кулы белән Мин Үземнең Исраил халкын пелештиләрдән һәм барлык дошманнарыннан азат итәрмен», – дип әйткән сүзе бар.

19Абнер шулай ук беньяминнәр белән дә сөйләште. Аннары ул, Исраилнең вә Беньямин ыругының теләген Давытка җиткерер өчен, Хебрунга юнәлде. 20Абнер үзенең егерме кешесен ияртеп Хебрунга килгәч, Давыт алар хөрмәтенә сый мәҗлесе җыйды. 21Шунда Абнер Давытка болай диде:

– Рөхсәтеңне бирсәң, мин хәзер әфәндем патша хозурына бөтен Исраил халкын җыеп китерер идем; алар синең белән килешү төзерләр, һәм син җаның теләгәнчә алар өстеннән патшалык итәр идең.

Бу сүзләрдән соң Давыт аңа үзенең фатихасын күндерде, һәм Абнер исән-имин китеп барды.


Абнерның үлеме

22Шул вакытны Йоав белән Давыт хезмәтчеләре мул табыш белән яу кырыннан кайтып керәләр, әмма Абнер инде Хебруннан киткән була, чөнки Давыт аны иминлек теләп үзе озатып җибәрә. 23Йоав һәм аның белән яу кырында йөргән гаскәриләр Хебрунга әйләнеп кайткач, Абнерның бирегә килүен, Давытның иминлек теләп аны озатып калуын Йоавка җиткерәләр. 24Шуннан Йоав, патша янына килеп:

– Нәрсә эшләдең син?! – диде. – Бирегә Абнер килгән булган, ә син аны кайтарып җибәргәнсең. 25Абнерны беләсең бит: синең гаскәрләреңне карап-күзәтеп, ни-нәрсә эшләгәнеңне тикшереп ялганларга йөри ул.

26Давыт яныннан чыкканнан соң, Йоав Абнер артыннан чапкыннарын җибәрде, һәм алар аны Сираһ кизләве яныннан тотып алып кайттылар, әмма Давыт моны белми калды. 27Абнер Хебрунга кире әйләнеп кайткач, икәүдән-икәү сөйләшү сылтавы белән Йоав аны капканың теге ягына чакырып алды да корсагын җәрәхәтләде. Шул рәвешле, Йоав үзенең кардәше Асаһел каны өчен Абнердан үч алды[+]. 28Соңрак бу хакта ишеткәч, Давыт:

– Нер углы Абнер үлемендә Раббы каршында мин үзем дә, патшалыгым да мәңгегә гаепсездер. 29Моның гаебе Йоав башына һәм атасының бөтен гаиләсенә төшсен; Йоав йорты беркайчан кайгысыз яшәмәсен: аның гаиләсендә махау зәхмәте кагылган яисә таякка таянган, гомерләре кылычтан киселгән йә булмаса бер сынык икмәккә тилмергән адәмнәр бетеп тормасын, – диде[+].

30Шулай итеп, бертуган Йоав белән Әвишәй Абнерны үтерделәр, чөнки Гибгон янындагы көрәштә ул кардәшләре Асаһелның җанын кыйган иде[+]. 31-32Шуннан Давыт Йоавка һәм янәшәсендәге барча кешегә:

– Өстегездәге киемнәрне ертып, кайгы киеме[†] киегез һәм Абнерның җәсәде өстендә күз яшьләре коегыз, – диде.

Давыт патша аның мәетен үзе озата барды. Хебрунда Абнерны гүргә иңдергән чакта, патша ачы күз яшьләре түкте; патшага кушылып бар халык елады. 33-34Абнерны җир куенына тапшырган чакта:

– Әшәке кешеләр сыман үләргә тиеш идеңмени син, Абнер?! – дип сыктады патша. – Кулларың бәйләнмәгән иде бит синең, аякларыңда да зынҗырлар юк иде, юлбасарлар кулыннан һәлак булган сыман киселде синең гомерең.

Шуннан халык тагын да ныграк еларга тотынды. 35Көн дәвамында Давытка әллә күпме кеше ризык тәкъдим итсә дә, «Кояш баеганчы авызыма икмәк яисә башка ризык алсам, Аллаһының иң каты каһәре төшсен миңа» дип ант биргәнгә күрә, тамагына ул берни капмады.

36Патшалары кылган һәммә эш-гамәл күңелләренә хуш килгән кебек, аның бу кылыгын да бар халык хуп күрде. 37Шул рәвешле, ул көнне Нер углы Абнер үлемендә патшаның гаепсез булуын бар халык һәм бөтен Исраил аңлады.

38– Бүген Исраилдә бөек юлбашчы һәм асыл ир-егет һәлак булуы мәгълүмме сезгә? – диде патша үзенең хезмәтчеләренә. – 39Патшалыкка майланган зат булсам да, әлеге Сәрүя угылларына минем тешем үтми; бәс, шулай булгач, Раббы аларның явызлыгын үзләренә явызлык итеп кайтарсын[+].

#### 4


Иш-Бошетның үлеме

1Хебрунда Абнерның вафат булуын ишеткәч, Шаул углы Иш-Бошет тәмәм каушап калды, бөтен Исраил дә шулай ук шомга төште. 2Шаул углы Иш-Бошетның Багъна вә Рикәб исемле гаскәр башлыклары бар иде. Алар Беһеротта яшәүче һәм Беньямин ыругына караган Риммун угыллары иде. Беһерот шәһәре Беньямин җиренә керә,[+] 3чөнки Беһеротта яшәүчеләр кайчандыр Гиттаимгә качкан була, һәм алар әле бүген дә анда килмешәк дип санала[+].

4Шаул углы Йонатанның аксак углы бар иде. Шаул белән Йонатанның үлеме хакында Изрегылдан хәбәр килгән көнне бала багучы хатын әлеге биш яшьлек оланны күтәреп ашыга-кабалана йөгерә башлый һәм баланы кулыннан төшереп җибәрә – бала шуннан имгәнеп кала. Аның исеме Мепибошет була[+].

5Шулай бервакыт беһеротлы Риммунның угыллары Рикәб белән Багъна көндезге челләдә Иш-Бошет яшәгән йорт янына килделәр; бу вакытны Иш-Бошет көн үзәгендәге эсседән качып ял итәргә яткан була. 6Рикәб һәм аның ир туганы Багъна, бодай алырга килгән булып, өй эченә узалар һәм Иш-Бошетны корсагына кадап үтерәләр дә чыгып качалар. 7-8Алар йорт эченә аяк баскан вакытта Иш-Бошет урын өстендә, үзенең йокы бүлмәсендә ята иде; агалы-энеле туганнар аны үтерәләр дә, башын кисеп алып, шәһәрдән чыгып китәләр; төнозын Үрдүн үзәненнән барганнан соң, алар Давыт янына Хебрунга килеп җитәләр һәм, Иш-Бошетның башын аның каршына алып килеп, патшага:

– Сине үтерергә йөргән дошманыңның – Шаул углы Иш-Бошетның башы бу. Раббы бүген патша әфәндем өчен Шаулдан һәм аның нәселеннән үч алды, – дип әйтәләр.

9-11Беһеротлы Риммун угылларына – Рикәбкә вә аның кардәше Багънага җавап итеп, Давыт:

– Җанымны олы хәсрәттән коткарган Раббы Үзе шаһиттыр: Сыйкләгтә чакта «Шаул вафат!» дип сөенче алырга килгән берәүне мин бүләклисе урында җәзага тарттым; бүген исә яман бәндәләр бер гаепсез кешене үз өендә, үз ятагында үтереп чыккач, аның каны өчен мин үч алмам, залимнәрне[*] җир йөзеннән юк итмәм дип уйлыйсызмы?! – ди[+][+].

12Давыт үзенең хезмәтчеләренә әмер бирә, һәм алар, әлеге ике туганны үтереп, аяк-кулларын чабып ташлыйлар да гәүдәләрен Хебрундагы буа янында асып куялар. Иш-Бошетның башын исә Хебрунда Абнер күмелгән кабердә гүргә иңдерәләр.

#### 5


Давыт – Исраил патшасы

1[•]Исраилдәге бөтен ыруглар җыелышып Давыт янына Хебрунга килделәр һәм:

– Без синең белән бер җан, бер тәндер, – диделәр. 2– Әүвәле, безнең өстән Шаул патшалык иткән вакытларда, безне әйдәп сугышларга син алып бардың һәм Исраилне, яу кырыннан алып чыгып, кабат өенә син алып кайттың. Раббы: «Син халкым Исраилнең көтүчесе булырсың һәм Исраил өстеннән идарә итәрсең», – диде сиңа[+].

3Исраилнең барча өлкәннәре патша янына Хебрунга килгәч, Давыт патша алар белән Раббы каршында килешү төзеде; һәм өлкәннәр Давытны, зәйтүн мае сөртеп, Исраил патшасы итеп билгеләделәр. 4Патша тәхетенә утырганда Давытка утыз яшь иде; һәм ул кырык ел дәвамында патшалык итте[+]. 5Шуның җиде ел да алты аен, Яһүдә белән идарә иткән чорын, Хебрунда уздырды, бөтен Исраил вә Яһүдә белән идарә иткән утыз өч елы исә аның Иерусалимдә үтте[+].

6[•]Бервакыт патша үзенең кешеләре белән Иерусалимгә, шул илдә яшәүче явүсиләргә каршы яуга кузгалды, әмма явүсиләр Давытка:

– Син бирегә керә алмассың, сине хәтта сукыр вә аксаклар да куып җибәрә алыр, – диде. Алар «Давыт бирегә аяк баса алмас!» дигән уйда иделәр[+].

7Ләкин Давыт Сион кирмәнен[†] яулап алды, һәм әлеге ныгытма Давыт шәһәренә әйләнде. 8Ул көнне Давыт үзенең кешеләренә:

– Явүсиләргә каршы көрәшкә кузгалган һәр сугышчы Давытның аксак вә сукыр дошманнарының җанын кыярга тиеш, – дип әйтеп куйды. Шуңа күрә халыкта «Аксак вә сукыр адәмнәр Аллаһы йортына[†] керә алмас!» дигән гыйбарә яши. 9Шуннан Давыт, әлеге ныгытмада яши башлап, аны Давыт шәһәре дип атады; аннары Милло кирмәненнән башлап шәһәр үзәгенә кадәр бар җирне ныгытып чыкты[+]. 10Давыт зур уңышларга ирешеп, аның көч-гайрәте һаман арта барды, чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы һәрчак Давыт янында булды[+].

11[•]Сур патшасы Хирам үзенең илчеләрен, шулай ук төзелеш өчен эрбет агачы, балта осталарын һәм ташчыларын Давыт янына җибәреп, алар аңа сарай җиткереп бирделәр[+]. 12Давыт шуны аңлады ки, Раббы аны Үзенең халкы исраилиләр хакына Исраил патшасы итеп билгеләгән һәм патшалыгының дәрәҗәсен югары күтәргән булырга тиеш.

13Хебруннан китеп, Давыт Иерусалимдә дә үзенә кәнизәкләр вә хатыннар алды. Аның тагын да угыл-кызлары туды. 14Иерусалимдә дөньяга килгән балаларының исемнәре мондыйдыр: Шаммуа, Шобаб, Натан, Сөләйман,[+] 15Ибхар, Элишуа, Непег, Япиа, 16Элишама, Эльяда һәм Элифелет.


Давытның пелештиләрне җиңүе

17[•]Давытка май сөртеп, Исраил патшасы итеп куюларын белгәч, пелештиләр Давытны эзләргә тотындылар. Бу хакта ишетеп, Давыт үзенең кирмән-ныгытмасына юнәлде. 18Пелештиләр, килеп, Рефаим үзәненә тупландылар[+]. 19Шулчак Давыт:

– Пелештиләргә каршы чыгаргамы миңа? Аларны минем кулга тапшырырсыңмы? – дип, Раббысына мөрәҗәгать итте.

– Бар, каршы чык, мин пелештиләрне синең кулга тапшырачакмын, – диде Давытка Раббы.

20Давыт Багал-Перасим[*] тарафына кузгалды һәм пелештиләрне шунда тар-мар китерде.

– Су ташкыны буаны җимергән кебек, Раббы да минем каршыда торган дошманнарны таратып-туздырып ташлады, – диде Давыт. Шуңа күрә әлеге урынга соңыннан Багал-Перасим дип исем куштылар[+]. 21Пелештиләр үзләренең пот-сыннарын шунда ташлап калдырдылар, ә Давыт үзенең кешеләре белән аларны алып китте.

22Күпмедер вакыттан соң пелештиләр кабат әйләнеп килделәр һәм Рефаим үзәнендә тупландылар. 23Давыт тагын сорау белән Раббыга мөрәҗәгать итте, һәм Ул аңа:

– Дошманның каршысына барма, әйләнеп, бәлзәм агачлыгы ягыннан артларыннан бәр. 24Бәлзәм агачларының очлары шаулый башлагач, һөҗүмгә күч; димәк, Пелешет гаскәрләрен тар-мар итәргә синең алдан Раббы Үзе бара дигән сүз бу, – диде[+].

25Раббы ничек кушса, Давыт шулай эшләде. Нәтиҗәдә Давыт пелештиләрне Гебадан Газерга җиткәнче юл буе кырып барды.

#### 6


Давытның Иерусалимгә Аллаһы сандыгын алып кайтуы

1-2[•]Күпмедер вакыттан соң Давыт яңадан Исраилнең иң яхшы утыз мең сугышчысын җыеп алды һәм, үз янындагы шушы бөтен халыкны ияртеп, керубимнәр[†] арасында утырган Күкләр Хуҗасы Раббы исемен йөртүче Аллаһы сандыгын[†] Яһүдә җирендәге Багал каласыннан алып китәргә дип чыгып китте[+]. 3Абинадабның калку урында салынган йортыннан чыгарып, Аллаһының сандыгын алар яңа арба өстенә урнаштырдылар. Сандык куелган арбаны Абинадабның Узза һәм Ахъя исемле угыллары тартып барды[*][+]. 4Ахъя сандык алдыннан атлады. 5Ә Давыт һәм исраилиләрнең барысы, бии-җырлый, кипарис агачыннан эшләнгән уен коралларында уйнап, гөслә вә лира чиертеп, шөлдерле барабан кагып, тәлинкәләр чеңләтеп, шапылдавыклар шакылдатып, Раббы алдында күңел ачты. 6Нәкун атлы адәмнең ындыры турысыннан узганда, үгезләр сөрлегеп китте дә Узза, кулын сузып, Аллаһы сандыгын тотып калды[+]. 7Шулчак Раббының Уззага ачуы чыкты, һәм Ул сандыкка орынырга батырчылык иткән Уззаның гомерен өзде – Узза шунда Аллаһы сандыгы каршында җан бирде. 8Бу хәл Давытны зур хәсрәткә салды, һәм шушы төбәккә ул Перес-Узза[*] дип исем кушты; ошбу урынны әле дә шулай атап йөртәләр. 9-10Ул көнне Давыт Раббыдан курка калды һәм:

– Раббы сандыгын ничек итеп үземә алып кайтыйм?! – дип, сандыкны үзенең шәһәренә кертмәскә карар кылды. Шуңа күрә, барган юлыннан читкә борылып, аны гәтле Обид-Эдом йортына илтеп урнаштырды. 11Раббы сандыгы өч ай буена гәтле Обид-Эдом йортында кала бирде, һәм Раббы Обид-Эдомга вә аның бөтен гаиләсенә Үзенең мөбарәк фатихасын күндерде[+].

12«Аллаһы сандыгы хакына Раббы Обид-Эдомның гаиләсенә һәм аның бар булган мал-мөлкәтенә Үзенең фатихасын күндергән» дигән хәбәр Давыт колагына килеп ирешкәннән соң, Аллаһы сандыгын ул зур тантана белән Обид-Эдом йортыннан үзенең шәһәренә күчерде. 13Раббы сандыгын күтәреп баручылар алты адым атлаган саен, Давыт бер үгез белән симертелгән бер бозауны корбанга чала торды. 14Өстенә руханиларның[†] җитен киемен кигән Давыт үзе исә ару-талу белмичә Раббы алдыннан биеп-сикереп барды[+]. 15Шулай итеп, Давыт һәм бөтен Исраил халкы Раббының сандыгын шатлык авазлары белән, быргылар кычкыртып күтәреп бардылар.

16Раббы сандыгын Давыт шәһәренә алып кергән чакта, Шаул кызы Микәл тәрәзәдән карап тора иде. Раббы каршында сикерә-сикерә биеп баручы Давыт патшаны күргәч, аның йөрәгенә Давытка карата җирәнү хисе кереп оялады[+].

17Раббы сандыгын үзе эшләткән чатыр эченә алып кереп, аның урта бер җиренә китереп урнаштырганнан соң, Давыт Раббы каршында тулаем яндыру корбаны[†] һәм татулык корбаны[†] китерде[+]. 18Тулаем яндыру һәм татулык корбаннары китерү тәмамлангач, Давыт халыкны Күкләр Хуҗасы Раббы исеме белән фатихалады[+]. 19Аннары ул Исраилнең күп санлы халкына, һәр иргә һәм һәр хатын-кызга берешәр икмәк, берешәр кисәк кыздырылган ит вә берешәр йөземле көлчә өләшеп чыкты. Шуннан соң бар халык өйләренә таралды. 20Давыт үз йортына фатиха күндерергә дип әйләнеп кайткач, Шаул кызы Микәл аның каршына чыгып:

– Юләр бер адәм кебек, хезмәтчеләренең кол хатын-кызлары алдында чишенеп, Исраил патшасы бүген әнә ничек дан казанды! – диде.

21-22– Синең атаңнан, аның гаиләсендәге барча кешедән мине өстен күреп, мине Раббы халкының – Исраилнең юлбашчысы итеп куйган Раббы каршында уйнармын да, биермен дә, – дип җавап кайтарды Давыт. – Мин үз-үземне тагын да ныграк кимсетермен, түбәнсетермен, әмма син телгә алган кол хатын-кызлар каршында минем дәрәҗәм күтәрелер генә![+]

23Шаул кызы Микәлнең үлгәнче балалары булмады.

#### 7


Давытның гаилә-йорты мәңге патшалык итәр, дип Раббының вәгъдә бирүе

1[•]Давыт патша шулай үз сараенда яши бирде. Раббы аңа әйләнә-тирәсендәге дошманнарыннан ял итәргә мөмкинлек тудырды. 2Көннәрнең берендә Давыт патша Натан пәйгамбәргә:

– Менә, мин эрбет агачыннан салынган сарайда яшим, ә Аллаһы сандыгы чатырда тора, – диде[+].

3– Бар, күңелеңдә булганны эшлә, алайса; чөнки Раббы синең яндадыр, – диде аңа Натан.

4Әмма шул төнне Натанга Раббы сүзе иреште:

5– Бар, колым Давытка, Раббы менә болай дип әйтә, диген: «Минем өчен йорт салырга тиешле кеше синмени?! 6Исраил халкын Мисырдан алып чыккан көннән башлап бүгенгә кадәр йорт эчендә яшәгәнем юк Минем. Бер җирдән икенче җиргә күчкәндә, урыным һаман чатырда булды. 7Исраил халкы белән бергә кайда гына йөрсәм дә, Үз халкым Исраилне кайгырту өчен билгеләгән юлбашчыларның берәрсеннән: „Ник Миңа эрбет агачыннан йорт салып бирмисез?“ – дип сорадыммы?!» 8Димәк ки, колым Давытка, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сине, сарык көтеп йөргән җиреңнән алып, Үземнең Исраил халкына хаким итеп куйдым[+]. 9Син кай тарафка юнәлсәң дә, Мин синең белән булдым, каршыңда торган бөтен дошманнарыңны кырып бардым. Синең исемеңне Мин җир йөзендә яшәүче бөек затлар рәтенә куярмын![+] 10-11Үземнең Исраил халкына Мин Үзем сайлаган урынны бирермен, аны шунда урнаштырырмын, һәм ул тыныч яшәр – аны инде беркем дә борчымас; әүвәлге сыман, Үземнең Исраил халкы өстеннән хөкемчеләр билгели башлаган чордагы кебек, явыз ниятле адәмнәр Минем халкымны инде кысрыклый алмас. Мин сиңа бөтен дошманнарыңнан тынычлап ял итәргә мөмкинлек бирермен». Раббы, синең гаилә-йортыңны корырмын, дип белдерә:[+] 12«Соңгы сәгатең сугып, ата-бабаларың янында тынычлык тапканнан соң, синең орлыгыңнан туган баланы патша итеп куярмын һәм аның патшалыгын ныгытырмын[+]. 13Ул Минем исемгә багышлап йорт салдырыр, һәм Мин аның патшалыгын мәңгегә урнаштырырмын[+]. 14Мин – аның атасы, ә ул Минем углым булыр. Әгәр ул гөнаһ эш кылса, Мин аңа җәзаны башкалар аша бирдерермен, һәм алар минем чыбыркым булыр[+]. 15Ләкин, Шаулдан йөз чөереп карашымны сиңа төбәгән кебек, углыңны Мин беркайчан да Үземнең мәрхәмәтемнән ташламам. 16Синең гаилә-йортың вә синең патшалыгың мәңге какшамас, синең тәхетең дә мәңгелек булыр!»[+]


Давытның рәхмәт догасы

17Шулай итеп, Натан әлеге вәхине[*] сүзгә-сүз Давытка сөйләп бирде. 18[•]Шуннан Давыт, Раббы каршына килеп, дога кылды:

– И-и Хуҗа-Раббым, Син шулай күтәрерлек кем әле мин ул кадәр?! – диде. – Минем гаиләм ни өчен Сиңа шулай мөһим? 19Моның өстенә, и Хуҗа-Раббым, Син әле колың гаиләсенең киләчәге хакында да алдан хәбәр биреп куйдың. Бөтен кешеләр белән дә Син шундый мөгамәләдәме, Хуҗа-Раббым? 20Шушыларга өстәп тагын нәрсә әйтә алам мин Сиңа?! Син бит Үзеңнең колыңны беләсең, Хуҗа-Раббым! 21Бу бөек эшләрне Син әйткән сүзең хакына, йөрәгең кушканга эшләп, киләчәктә нәрсә эшлисеңне колыңа алдан әйтеп куясың. 22Ничек бөек Син, Хуҗа-Раббым! Үз колагыбыз белән ишеткәнчә, Синең белән тиңләшердәй зат юктыр, Синнән башка алла юктыр![+] 23Исраилиләр кебек тагын нинди халык бар?! Җир йөзендәге тагын кайсы халыкны Раббы шулай азат итте?! Үз халкыңны Мисыр иленнән коткарып, Син исемеңне дан-шөһрәткә күмдең. Үз халкың алдыннан чит кавемнәрне вә аларның илаһларын куып, Син бөек эшләр башкардың[+]. 24Үз халкың Исраилне Син мәңгегә Үзеңнеке дип таныдың, һәм Син, Раббы, аның Алласына әйләндең. 25Ә хәзер, Раббы Аллам, Үзеңнең колың һәм аның гаилә-йорты турындагы сүзләреңне мәңгегә ныгытып куй һәм әйткәннәреңне тормышка ашыр. 26Синең исемеңне гомер бакый олылап искә алсыннар, «Күкләр Хуҗасы Раббы – Исраил Алласыдыр!» – дип әйтсеннәр. Колың Давытның гаилә-йорты Синең каршыңда нык торсын!

27Син, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, миңа, Үзеңнең колыңа, гаилә-йортыңны корырмын, дип әйтеп куйган идең. Шуңа күрә мин Сиңа шушы догаларымны юлларга җөрьәт иттем. 28И-и Хуҗа-Раббым, Син – Аллаһыдыр! Синең сүзләрең чын хакыйкатьтер! Үзеңнең колыңа Син әнә шундый игелекләр вәгъдә иттең! 29Колыңның гаилә-йорты күз алдыңда мәңге торсын өчен, Син аны фатихаларга ихтыяр кылдың. Шулай эшләргә Син, Хуҗа-Раббым, Үзең сүз бирдең. Синең фатихаң белән колыңның гаилә-йорты мәңге фатихалы булса иде!

#### 8


Давытның сугышларда җиңеп чыгуы

1[•]Күпмедер вакытлар узгач, Давыт, пелештиләрне тар-мар китереп, аларны үзенә буйсындырды һәм алар кулыннан Метег-Амманы тартып алды. 2Давыт шулай ук мәабиләрне[†] дә тар-мар итте. Ул аларны җиргә яткырып бау белән үлчәде – өчтән ике өлешен үтерде, өченчесен исән калдырды. Шул рәвешле, мәабиләр, Давытка буйсынып, салым түләүчеләргә әйләнде. 3Аннары Давыт Фырат елгасы буендагы биләмәләрен үзенә кайтару нияте белән юлга чыккан Соба патшасының – Рәхуб углы Һададгызерның гаскәрләрен тар-мар китерде[+]. 4Давыт аның бер мең дә җиде йөз җайдагын һәм егерме мең җәяүле гаскәрен әсир итте; йөз сугыш арбасына[†] җигәрдәй атларны исән калдырып, калганнарының аяк сеңерләрен кисте[+]. 5Соба патшасы Һададгызерга ярдәмгә Дәмәшкътән арамиләр[†] дә килде, әмма Давыт аларның егерме ике мең сугышчысын үтерде. 6Аннары Давыт арамиләрнең мәркәзе Дәмәшкътә үзенең сакчы гаскәрләрен калдырды, һәм арамиләр, Давытка буйсынып, аңа салым түләүчеләргә әйләнде. Давыт кайсы тарафка яу чапса да, Раббы аңа җиңү яуларга булыша торган булды. 7Һададгызер сугышчыларының алтын калканнарын Давыт Иерусалимгә алып килде[+]. 8Һададгызер патшаның Бетах һәм Беротай шәһәрләрендә исә Давыт кулга күп итеп бакыр төшерде.

9Һададгызер белән һаман сугышып яшәгән Хамат патшасы Тогый, Давытның Һададгызер гаскәрен кырып бетергәнен ишетеп, 10Һададгызер белән сугышкан һәм яу кырында җиңеп чыккан өчен, Давытка үзенең сәламен күндерергә һәм аны тәбрик итәргә дип, углы Йорамны җибәрде; Йорам аның янына көмеш, алтын һәм бакырдан коелган савытлар күтәреп килде. 11-12Давыт патша үзе буйсындырган халыкларның һәммәсеннән: арами, мәаби, аммони, пелешти, амалыкыйлардан һәм Соба патшасыннан – Рәхубның углы Һададгызердан тартып алган көмеш вә алтын белән бергә әлеге савытларны Раббыга багышлады[+]. 13Тоз үзәнендә эдомиләрнең[†] унсигез меңлек гаскәрен җиңгәннән соң, Давытның исеме данга күмелде[+]. 14Аннары Давыт Эдомда үзенең сакчы гаскәрләрен куйды; ул бөтен Эдом җирендә үзенең сакчы гаскәрләрен булдырды, һәм бөтен эдомиләр аңа буйсына башлады. Давыт кайсы тарафка яу чапса да, Раббы аңа җиңү яуларга булыша торган булды[+]. 15[•]Шул рәвешле, Давыт, бөтен Исраил белән патшалык итеп, үзенең бар халкы өстеннән гаделлек вә дөреслек белән хакимлек кылды[+]. 16Сәрүя углы Йоав – аның гаскәрбашы, Ахилуд углы Еһошафат – елъязмачы,[+] 17Әхитүб углы Садыйк вә Абъятар углы Әхимәлик – руханилар, Сераяһ – кәтип[†],[+] 18Еһояда углы Бенаяһ керетиләр һәм пелетиләрнең[*] башлыгы итеп билгеләнде; Давыт угыллары исә руханилар булды[+].

#### 9


Давытның Йонатан углын кайгыртуы

1Беркөн Давыт:

– Шаул гаиләсеннән кем дә булса исәнме әле? Мин аңа Йонатан хакына игелек кылыр идем, – диде[+].

2Шаул йортында Сиба исемле хезмәтчеләр башлыгы бар иде. Аны Давыт янына чакырып китерделәр, һәм патша аңардан:

– Сиба атлы кеше син буласыңмы? – дип сорады.

– Мин ул, синең колың, – дип җаваплады теге[+].

3– Шаул гаиләсеннән тагын кем дә булса исәнме? – дип сорады Давыт. – Мин аңа Аллаһы мәрхәмәтенә тиң мәрхәмәт күрсәтердәй берәрсе бармы?

– Йонатанның ике аягына да аксак углы бар, – дип җавап кайтарды Сиба[+].

4– Кайда ул? – дип сорады аңардан патша.

– Ло-Дебарда ул, Аммиел углы Макир гаиләсендә, – диде Сиба[+].

5Шуннан Давыт үзенең кешеләрен Ло-Дебарга юллап, алар Аммиел углы Макир гаиләсеннән Йонатанның углын алып кайттылар. 6Шаулдан туган Йонатанның углы Мепибошет, Давыт янына килеп, йөзе белән җиргә капланды.

– Мепибошет! – дип дәште аңа Давыт.

– Мин ул, синең колың, – дип җаваплады теге[+].

7– Курыкма, – диде аңа Давыт, – атаң Йонатан хакына мин сине мәрхәмәтемнән аермам, бабаң Шаулның бөтен басу-кырларын мин сиңа кире кайтарырмын, һәм син һәрвакыт минем табынымнан ризыкланырсың.

8Мепибошет, башын иеп, болай диде:

– Миңа, эт үләксәсенә тиң затка, шулай игелек күрсәтергә кем әле мин ул кадәр?!

9Аннары патша, Шаул хезмәтчесе Сибаны чакырып:

– Шаулның һәм аның гаиләсенең барлык мал-мөлкәтен әфәндең Шаул оныгына тапшырам. 10Димәк ки, әфәндеңнең оныгы ризыктан өзелмәсен өчен, син үзең, синең угылларың вә хезмәтчеләрең Мепибошетның җирен эшкәртергә һәм уңышны җыеп алырга тиеш булырсыз; әфәндеңнең оныгы Мепибошет үзе һәрвакыт минем табынымнан ризыкланыр, – диде.

Әлеге Сибаның унбиш углы һәм егерме хезмәтчесе бар иде[+]. 11Патшага Сиба:

– Синең колың патша әфәнденең боерыгын җиренә җиткереп үтәр, – дип җаваплады.

Шулай итеп, Мепибошет, патша углы кебек, Давыт өстәленнән тукланды. 12Мепибошетның Микә исемле кечкенә углы бар иде. Сиба йортында яшәүчеләрнең һәммәсе Мепибошетның хезмәтчеләре саналды[+]. 13Ике аягына да аксак Мепибошет Иерусалимдә яшәде һәм һәрвакыт патша белән бер табыннан тукланды.

#### 10


Давытның аммониләрне җиңеп чыгуы

1[•]Күпмедер вакытлар үткәч, Аммон патшасы вафат булды, һәм патшалыкны аның углы Ханун кабул итеп алды[+].

2«Нахаш миңа карата игелекле иде, мин дә аның углы Ханунга мәрхәмәт күрсәтим» дигән фикердә булып, атасын югалткан Ханун патшаның кайгысын уртаклашырга Давыт үзенең хезмәтчеләрен җибәрде, һәм тегеләр Аммон җиренә килделәр.

3Әмма Аммон түрәләре үзләренең әфәнделәре Ханунга:

– Давыт үзенең юатучыларын атаңа хөрмәт йөзеннән җибәргәндер дип уйлыйсыңмы әллә? Шәһәрне карап-күзәтеп, соңыннан җимереп китәр өчен җибәрмәде микән Давыт үзенең хезмәтчеләрен? – диделәр.

4Шуннан Ханун Давытның хезмәтчеләрен тотып алды да һәркайсының сакалын яртылаш кырдырып, янбашлары турысыннан киемнәрен яртылаш кистереп кайтарып җибәрде. 5Хезмәтчеләренең бик нык мәсхәрә ителүен ишеткәч, Давыт «Сакалыгыз җиткәнче Әрихәдә калыгыз, шуннан соң гына өегезгә кайтырсыз» дигән боерыгын ирештерер өчен, алар каршына хәбәрчеләрен юллады.

6Давыт белән аралары бозылганны күреп, аммониләр Бәйт-Рәхубта һәм Собада арамиләрнең егерме мең жәяүле сугышчысын, шулай ук бер меңлек гаскәре белән Мәгакәһ патшаны һәм Тоб төбәгеннән унике мең сугышчыны ялладылар[+].

7Давыт, бу хакта ишеткәч, Йоав җитәкчелегендәге батыр сугышчыларын яуга күтәрде. 8Аммон гаскәрләре шәһәр капкасыннан чыктылар да, алышырга әзерләнеп, тезелеп бастылар. Соба вә Рәхубтан килгән Арам гаскәриләре, шулай ук Тоб вә Мәгакәһ сугышчылары читтәрәк басу өстендә тупланганнар иде. 9Каршысында да, артта да дошман гаскәрләре басып торганны күргәч, Йоав, Исраилнең иң батыр сугышчыларын сайлап алып, арамиләр каршына тезеп бастырды; 10калган сугышчыларны исә, аммониләр каршысына тезәр өчен, үзенең ир туганы Әвишәйгә тапшырды:[+]

11– Әгәр арамиләр мине җиңә башласа, ярдәмгә килерсең, – диде ул аңа, – әгәр инде аммониләр сине җиңә башласа, ярдәмгә мин килеп җитәрмен. 12Кыю бул, халкыбыз өчен, Аллабыз шәһәрләре өчен үзебезне аямыйча көрәшик! Ә Раббы Үзе ничек кирәк санаса, шулай эшләсен[+].

13Шуннан Йоав үзенең сугышчылары белән арамиләргә каршы һөҗүмгә күчте, һәм тегеләр аңардан чабарга тотындылар. 14Арамиләрнең кача башлавын күреп, аммониләр, Әвишәй гаскәренә арка куеп, шәһәр эченә кире кереп тулдылар. Аммониләр белән булган сугыштан соң Йоав Иерусалимгә әйләнеп кайтты. 15Исраилиләрдән җиңелгәннәрен күргәч, арамиләр бер гаскәргә тупландылар. 16Шуннан соң Һададгызер Фырат аръягында яшәүче арамиләрне чакырып китерде, һәм алар Һададгызерның гаскәр башлыгы Шобак җитәкчелегендә Хеламга килделәр[+].

17Бу хәбәр Давытка ирешкәннән соң, ул, бөтен исраилиләрне җыеп, Үрдүнне кичте дә Хеламга таба юл алды. Арамиләр Давытка каршы яуга әзерләнеп тезелеп бастылар һәм сугышырга тотындылар. 18Арамиләр сугыш кырын ташлап исраилиләрдән кача башлады. Давыт арамиләрнең җиде йөз сугыш арбасын һәм кырык мең атлы җайдагын юк итте; Давыт дошманның гаскәр башлыгы Шобакны яралап, тегесе шунда үлеп калды. 19Исраил гаскәреннән җиңелгәннән соң, моңарчы Һададгызерга буйсынган патшаларның һәммәсе, исраилиләр белән солых төзеп, аларга буйсыну белдерде. Шушы хәлләрдән соң арамиләр аммониләргә ярдәм кулы сузарга шикләнә торган булды.

#### 11


Давытның гөнаһ эш кылуы

1Яз килеп, патшаларның яу чабар вакыты җиткәч, Давыт үзенең хезмәтчеләрен һәм Исраилнең барлык гаскәрләрен Йоав җитәкчелегендә сугышка озатты; исраилиләр, аммониләрне тар-мар итеп, аларның башкаласы Рабаһны камап алдылар; бу вакыт Давыт үзе Иерусалимдә иде[+]. 2Беркөн кич Давыт ятагыннан торды да сараеның түбәсенә йөрергә чыкты. Шунда патша су коенучы бер хатынны югарыдан күреп алды. Әлеге хатын искиткеч гүзәл иде. 3Давыт, су коенучы хатынның кем булуын ачыклар өчен, кешеләрен җибәрде, һәм алар аңа:

– Элигамның кызы, хиттиләр кавеменнән булган Уриянең хатыны Батшеба ул, – дип килеп әйттеләр[+].

4Шуннан соң Давыт әлеге хатынны алып килергә үзенең хезмәтчеләрен җибәрде. Батшеба исемле бу хатын патша хозурына килгәч, Давыт аның белән йоклады. (Батшеба әлерәк кенә күременнән чистарынган иде.) Аннары Батшеба үз өенә әйләнеп кайтты[+]. 5Нәтиҗәдә, хатын, авырга калып, бу хакта Давытка хәбәр итте. 6Давыт «Минем яныма хитти Урияне җибәр» дигән әмер белән Йоав янына кешеләрен юллады, һәм Йоав Урияне шулай Давыт хозурына озатты.

7Патша янына килгәч, Давыт аңардан Йоавның һәм сугышчыларның хәле, сугыш барышы турында сорашты. 8Аннары Уриягә:

– Бар, өеңә кайтып ял ит, – диде.

Урия сарайдан чыккач, патша аның артыннан бүләкләр җибәрде. 9Ләкин Урия өенә кайтмады, әфәндесенең башка хезмәтчеләре белән бергә патша сараеның капка төбендә йоклады. 10Уриянең өйгә кайтмавын Давытка җиткергәч, ул Уриядән:

– Ерак юллардан әйләнеп кайтканнан соң, ни өчен өеңдә кунмадың? – дип сорады.

11Урия Давытка:

– Аллаһы сандыгы, Исраил белән Яһүдә гаскәрләре чатырларда калганда, әфәндем Йоав үзе, аның сугышчылары ачык кыр өстендә булганда, ничек итеп мин өемә кайтып ашап-эчеп утыра вә хатыным белән ятып йоклый алыйм?! Синең гомерең вә җаның белән ант итеп әйтәм: алай эшли алмыйм мин! – дип җавап бирде.

12Шуннан Давыт аңа:

– Бүген дә биредә кал, ә иртәгә мин сине кире озатырмын, – дип, Урияне тагын бер көнгә Иерусалимдә калдырды.

13Икенче көнне патша аны үзенә чакырды. Урия аның белән ашап-эчте, һәм Давыт аны тәмам исертте. Әмма кичен Урия өенә кайтмады, әүвәлгечә әфәндесенең гаскәриләре белән бергә кичәге урынында йоклады.


Давытның Урияне үтертүе

14Иртәгесен Давыт, Йоавка хат язып, аны Урия аша юллады[+]. 15Давытның хатында болай дип язылган иде: «Урияне каты көрәш барган урынга, иң алгы сызыкка куегыз да читкәрәк китегез, ул шунда әҗәлен тапсын».

16Шулай итеп, шәһәрне камалышка алган чакта, Йоав Урияне дошманның иң кыю сугышчылары көрәшкән урынга куйды. 17Шәһәрдәге гаскәрләр чыгып, Йоав белән ике арада сугыш башлангач, Давыт хезмәтчеләреннән берничә кешенең гомере киселде, хитти Урия дә шунда һәлак булды. 18Шуннан Йоав, сугышның барышы турында хәбәр итәр өчен, Давыт янына үзенең кешесен җибәрде. 19-20Хәбәр илтүчегә ул болай диде:

– Патшага сугышның барышы турында сөйләп бетергәч, ул, сиңа ачуланып: «Сугышкан чакта ни өчен шәһәр диварына шулай якын килдегез? Дивардан сезгә ук атасыларын белмәдегезме?! 21Ярубешет углы Әбумәликне кем үтергәнне оныттыгызмы әллә?! Бер хатын-кыз дивардан аның өстенә тегермән ташының китеген ыргытып, ул шунда, Тебеста, үлеп калмадымыни?! Ни өчен сез дивар янына шулай якын килдегез?» – дисә, син аңа: «Синең сугышчың хитти Урия дә һәлак булды», – дип әйт[+].

22Хәбәрче, Давыт хозурына килеп, Йоав кушканның һәммәсен сөйләп бирде. 23Хәбәр алып килүче кеше Давытка:

– Әлеге кешеләр, безгә һөҗүм итеп, ачык кырга чыктылар, һәм без аларны шәһәрләренең капкасына җиткәнче эзәрлекләп бардык. 24Дошман укчылары дивар өстеннән синең гаскәриләреңә ата башлады, һәм аларның кайберләре шунда әҗәлен тапты; шулай ук синең сугышчың хитти Урия дә һәлак булды, – диде.

25– Йоавка әйт: «Бу хәл сине борчымасын, сугышта һәрвакыт шулай кемдер һәлак була инде; көчеңне тупла да шәһәрне тар-мар ит!» Шулай дип аның күңелен күтәр, – диде Давыт хәбәр китерүчегә.

26Уриянең тол хатыны хәләл җефетенең үлү хәбәрен ишетеп еларга-сыктарга тотынды. 27Матәм көннәре тәмамланганнан соң, Давыт, кешеләр җибәреп, Батшебаны үз йортына алдырды, һәм Батшеба аның хатынына әйләнде, аннары аңа ир бала табып бирде.

Әмма Давытның бу эшен Раббы ошатмады.

#### 12


Натанның Давытны фаш итүе

1Беркөн Раббы Давыт янына Натанны җибәрде, һәм ул, Давыт янына килеп, болай диде:

– Бер шәһәрдә ике кеше яшәгән, аның берсе бай, икенчесе ярлы булган[+]. 2Байның вак һәм эре терлеге бихисап күп икән. 3Ярлының исә үзе сатып алган сарык бәрәненнән башка нәрсәсе булмаган. Әлеге бәрән аның балалары белән бергә үскән; хуҗасы аны кызы урынына баккан. Сарык бәрәне хуҗасы ашаганны ашаган, аның савытыннан эчкән һәм аның күкрәгендә йоклаган. 4Беркөн бай янына бер юлчы килгән дә, бай кеше, әлеге юлчыга ашарга әзерләр өчен, үзенең сарыгын яисә үгезен суярга кызганып, теге ярлының бәрәнен чалган һәм бусагасына аяк баскан юлчы адәмгә ризык хәстәрләгән.

5Давытның әлеге байга бик нык ачуы чыгып, Натанга ул:

– Раббы Үзе шаһиттыр: моны эшләгән кеше үләргә тиеш! 6Кылган гамәле вә миһербансызлыгы өчен бәрән бәясен аңардан дүртләтә түләтергә кирәк! – диде[+].

7Шунда Натан Давытка:

– Әлеге кеше – син ул! – диде. – Исраилнең Раббы Алласы менә нәрсә ди: «Мин сине, башыңа май сөртеп, Исраил патшасына ихтыяр кылдым, Мин сине Шаул кулыннан йолып алдым[+]. 8Мин сиңа әфәндеңнең йортын, хатыннарын бирдем, Исраил белән Яһүдә патшалыгын сиңа тапшырдым; әгәр болар аз тоелган булса, тагын да күбрәк өстәп бирер идем. 9Раббы сүзенә илтифат итмичә, ни өчен син шундый яманлык кылдың? Хитти Урияне син, аммониләр кылычыннан үтертеп, аның хәләл җефетен үзеңә хатынлыкка алдың[+]. 10Мин кушканнарны санга сукмыйча, хитти Уриянең хатынын үзеңә алган өчен, синең йортың өстендә мәңге кылыч эленеп торыр». 11Раббы тагын болай ди: «Бәхетсезлекне Мин сиңа үз йортыңда бирермен. Синең күз алдыңда, хатыннарыңны синнән тартып алып, якыныңа бирермен, һәм ул көпә-көндез алар белән ятып йоклар[+]. 12Син моны яшертен эшләдең, мин исә бөтен Исраил алдында, көн күзендә эшләрмен».


Кылган гөныһыннан Давытның тәүбә итүе

13– Раббы каршында гөнаһым чиксез минем! – диде Давыт Натанга.

Аңа җавап итеп Натан:

– Раббы синең гөнаһыңны кичерә, җаныңны кыймый, – диде. –[+] 14Ләкин шушы ялгыш гамәлең белән син дошманнарыңа Раббыны санламаска юл куйдың; шуның өчен синең туачак углың үләр.

15Шуннан Натан үз өенә юнәлде. Раббы исә Урия хатыны тапкан балага зыян салды, һәм сабый авырый башлады. 16Бала хакында Давыт Аллаһыга ялварды һәм авызына ризык та алмыйча, җиргә сузылып яткан килеш төннәрен өйдә япа-ялгыз уздырды[+]. 17Беркөнне, яткан урыныннан күтәрмәкче булып, аның янына гаиләсендәге өлкәннәр җыелып килде. Әмма Давыт урыныннан кузгалмады, алар белән ризык та уртаклашмады.

18Җиденче көн дигәндә баланың гомере өзелде. «Бала исән чакта да безнең сүзгә колак салмый иде, хәзер ничек итеп без аңа, бала вафат, дип әйтик?! Бер-бер юләрлек эшләмәсә ярый», – дип, Давытның хезмәтчеләре бу хәбәрне аңа җиткерергә кыймый торды. 19Ләкин ул, хезмәтчеләренең пышылдашып торуын күреп, баланың вафат булуын аңлады һәм алардан:

– Бала үлдеме? – дип сорады.

– Үлде, – диделәр аңа.

20Шуннан Давыт яткан җиреннән торып юынды, хуш исле майлар сөртте, өс-башын алыштырды да Раббы йортына гыйбадәт кылырга юнәлде. Өенә әйләнеп кайтканнан соң, ашарга китерергә боерды һәм утырып тамагын туйдырды. 21Хезмәтчеләре аңардан:

– Ни өчен син, бала исән чакта, ризыктан баш тартып күз яшьләре түктең, ә хәзер, баланың вафатыннан соң, урыныңнан кузгалып, ашарыңа сорап алдың? – дип кызыксындылар.

22– Бала исән чакта ризык капмавымның һәм күз яшьләре түгүемнең сәбәбе шулдыр: кем белә, бәлки, Раббы мине кызганыр да сабый исән калыр, дип уйладым, – диде Давыт аларга җавап итеп[+]. 23– Ә хәзер, бала үлгәннән соң, нигә миңа ризыктан баш тартырга?! Аны кире кайтара аламмыни мин?! Мин аның янына барырмын, ә ул инде минем янга кире кайтмас.

24Давыт аннары хатыны Батшебаны юатты, янына кереп, аның белән йоклады; шуннан Батшеба ир бала тапты, аңарга Сөләйман дип исем кушты. Әлеге ир баланы Раббы бик яратты[+] 25һәм, Натан пәйгамбәрне җибәреп, балага Натан, Раббы кушканча, Едидияһ[*] дип исем куштырды.


Давытның Рабаһ шәһәрен яулап алуы

26[•]Ул арада Йоав, аммониләр каласы Рабаһка каршы яуга күтәрелеп, патша кирмәнен яулап алды[+] 27-28һәм «Мин, Рабаһка һөҗүм итеп, каладагы чишмәләрне кулга төшердем. Хәзер син, калган гаскәрне җыеп, шәһәрне басып ал, югыйсә аны мин ала калсам, ул минем исем белән аталырга тиеш булачак» дигән хәбәр белән Давыт янына кешеләрен җибәрде.

29Давыт, гаскәрне җыеп, Рабаһка таба юнәлде һәм шәһәрне басып алды. 30Шунда Давыт, аммониләр илаһы булган Милкүм сынының башыннан бер талант[*] алтыннан коелган һәм асылташ белән бизәлгән таҗын салдырып, әлеге асылташны үзенең таҗына беркетте. Әлеге шәһәрдә Давыт бик күп мал-мөлкәт кулга төшерде. 31Шәһәрдә яшәгән халыкны исә, куып алып китеп, пычкы, тимер кәйлә һәм балта белән эшләргә, кирпеч яндырырга мәҗбүр итте. Аммониләр яшәгән бөтен шәһәрләрдә ул шулай эшләде. Шуннан Давыт үзенең барлык гаскәре белән Иерусалимгә әйләнеп кайтты.

#### 13


Амнун белән Тамар

1Давыт углы Абшалумның Тамар исемле бик чибәр сеңлесе булып, шул кызга Давыт углы Амнунның гыйшкы төште. 2Үзенең туганы Тамарны уйлап, Амнун тәмам авыруга сабышты; чөнки гыйффәтле Тамарга кагылу Амнун өчен мөмкин булмастай эш тоела иде. 3Амнунның Йонадаб исемле дусты бар иде. Ул, Давытның абыйсы Шимганың углы булып, бик хәйләкәр адәм иде[+]. 4Беркөн шул егет Амнунга болай диде:

– Ни сәбәпле син, патша углы, көннән-көн ябыгасың? Шуны әйтмәссеңме?

– Энем Абшалумның сеңлесе Тамарны яратам мин, – дип җавап бирде аңа Амнун.

5Шуннан Йонадаб аңа мондый киңәш бирде:

– Урын өстенә менеп ят та авыруга сабыш; атаң хәлеңне белешергә килгәч, аңа: «Кыз туганым Тамар, яныма килеп, мине ашатсын; минем күз алдымда ризык әзерләгәнен карап торып, аның кулыннан ашар идем», – дип әйт.

6Амнун урын өстенә менеп ятты да авыруга сабышты; патша аның хәлен белергә дип килгәч, Амнун аңа:

– Кыз туганым Тамар, килеп, минем күз алдымда бер-ике көлчә пешерсен, мин аның кулыннан ашар идем, – диде.

7Шуннан Давыт, Тамар йортына кеше җибәреп: «Туганың Амнун өенә барып, аңа ризык хәстәрләп бир», – дип әйттерде. 8Тамар үзенең ир туганы Амнун янына юнәлде. Ул кергәндә, Амнун урын өстендә ята иде. Тамар, он алып, камыр изде, аның күз алдында ясап, көлчә пешерде. 9Көлчәләрне, табадан алып, каршына китереп куйды, әмма Амнун ризыктан баш тартып:

– Барсы да бүлмәдән чыксыннар, – диде. Бүлмәдәгеләрнең һәммәсе чыгып беткәч, 10Амнун Тамарга болай диде: – Ризыкны эчке бүлмәгә керт тә мин шунда синең кулыңнан ашармын.

Шуннан Тамар үзе пешергән көлчәләрне алды да ир туганы Амнунга эчке бүлмәгә кертеп бирде. 11Каршысына көлчәләрне китереп куйгач, Амнун аны эләктереп алды да:

– Кил, минем яныма ят, – диде.

12-13Ләкин Тамар аңа каршы килеп:

– Юк, туганым, намусыма кагылма минем! Исраил җирендә мондый кабахәтлек кылынырга тиеш түгел, акылыңа кил! – диде. – Шундый мәсхәрәдән соң мин кая барыйм?! Сине дә Исраил җирендә тилегә чыгарырлар. Патша белән сөйләшеп кара, мине сиңа бирергә каршы килмәс ул[+].

14Әмма Амнун аның сүзләренә колак салмады, кыздан көчлерәк булганга, аны мәсхәрә итте – аның белән ятты. 15Ләкин соңыннан Амнун күңелендә кызга карата коточкыч нәфрәт уянды, әлеге нәфрәт моңарчы кызга булган мәхәббәттән берничә тапкыр көчлерәк иде.

– Тор, кит биредән! – диде аңа Амнун.

16-17– Юк, кума мине, – дип ялварды Тамар, – син миңа бер әшәкелек эшләдең инде, мине куып, тагын да зуррак явызлыкка барасың!

Ләкин Амнун аны тыңларга да теләмәде, хезмәтчесен чакырып китереп:

– Бу хатынны биредән куып чыгар да артыннан ишекне бикләп куй! – дип боерды.

18Патшаның гыйффәтле кызлары кия торган озын җиңле күлмәк кигән Тамарны хезмәтче өйдән куып чыгарды һәм артыннан ишекне бикләп куйды. 19Шуннан Тамар башына көл сипте дә, өстендәге чуар киемнәрен ерткалап, куллары белән башын тоткан килеш кычкырып елый-елый китеп барды.

20– Синең белән ир туганың Амнун булдымы? – дип сорады аңардан абыйсы Абшалум. – Тынычлан, сеңлем, ул – синең туганың, бу кадәр бетеренмә.

Шуннан Тамар ялгызы гына абыйсы Абшалум йортында яшәп калды. 21Бу хакта ишеткәч, Давыт патшаның бик нык ачуы чыкты. 22Абшалум исә ни яхшыдан, ни яманнан Амнунга бер сүз катмады, чөнки, сеңлесе Тамарны мәсхәрәләгән өчен, Амнунга булган нәфрәте чик-чамасыз иде.


Сеңлесе өчен Абшалумның Амнуннан үч алуы

23Ике ел вакыт үтеп, Эфраим каласы янындагы Багал-Хатсорда сарык йоны кыркыр вакыт җиткәч, патшаның барлык угылларын Абшалум үзенә кунакка чакырды. 24Абшалум, патша хозурына килеп:

– Бүген синең колың йортында сарык йоны кыркыйлар, патша үзе һәм аның түрәләре мин колың белән барса иде, – диде.

25Әмма патша, Абшалумга каршы килеп:

– Юк, углым, без, җыйнаулашып барып, сине мәшәкатьләмик, – диде патша.

Абшалум ни гозерләп сораса да, патша, хәер-фатихасын күндереп, аңа барудан баш тартты.

26– Алайса безнең белән абыем Амнун барсын, – диде аңа Абшалум.

– Нигә синең белән барырга тиеш ул?! – дип сорады патша.

27Әмма Абшалум һаман шулай кыстагач, Амнунга һәм бөтен патша угылларына Абшалум белән барырга патша рөхсәт итте. 28Абшалум исә үзенең хезмәтчеләренә:

– Амнуннан күз алмагыз; ул, шәраб эчеп, кәефләнеп китүгә, мин сезгә: «Амнунга һөҗүм итегез!» – дип әйтермен, һәм сез аны үтерерсез. Курыкмагыз, мин сезгә шулай боерам, кыю һәм батыр булыгыз! – диде.

29Абшалумның хезмәтчеләре, хуҗасы ничек кушса, шулай эшләделәр: алар Амнунның җанын кыйдылар. Патшаның башка угыллары исә урыннарыннан торды да һәркайсы, үз качырына атланып, тизрәк качу ягын карады. 30Патша угыллары әле юлда чакта ук Давытка «Патшаның барлык угылларын Абшалум үтереп бетерде, аларның берсе дә исән калмады» дигән хәбәр килеп иреште, 31һәм патша, урыныннан кузгалып, өстендәге киемнәрен ертты да җиргә капланды; аңа карап, янәшәсендәге хезмәтчеләр дә өс киемнәрен ерттылар[+]. 32-33Ләкин Давытның абыйсы Шимга углы Йонадаб аңа:

– Патшаның бөтен угылларын да үтереп бетергәннәр дип уйламасын әфәндем, бары Амнун гына вафат, сеңлесен мәсхәрәләгән көннән бирле Абшалум аны үтерергә ниятләп йөри иде, – диде[+].

34Бу вакытта инде Абшалум качып киткән иде.

Шәһәр капкасы янында сакта торучы егет башын күтәреп карады һәм тау битендәге юл буйлап түбән таба төшеп килүче зур бер төркемне күреп алды. 35Йонадаб шунда патшага:

– Әнә, патша угыллары кайтып килә, колың ничек әйткән булса, нәкъ шулай килеп чыкты, – диде.

36Ул шулай дип әйтеп бетерүгә, патша угыллары кайтып җиттеләр һәм кычкырып еларга тотындылар. Патша үзе дә, аның хезмәтчеләре дә ачы күз яшьләре түкте.

37-38Абшалум, шулай итеп, үзенең бабасы хозурына – Гәшүр патшасы булган Аммихуд углы Талмай янына качты һәм өч ел буе шунда яшәде. Давыт исә углы Амнунны югалту кайгысыннан һаман елап-сыктавында булды[+]. 39Әмма вакыт узган саен, аның йөрәге Абшалум хакында ныграк борчылды, чөнки, Амнунның әҗәленнән соң, ул инде тынычлана төшкән иде.

#### 14


Абшалумның Иерусалимгә әйләнеп кайтуы

1Патшаның Абшалум хакында уйланып йөрүен күреп, 2Сәрүя углы Йоав, Тыкуадан акыллы-зирәк бер хатынны патша янына алып килер өчен, кешеләр җибәрде. Әлеге хатынга ул:

– Зур хәсрәткә тарыган кеше сыман, өстеңә кайгы киемнәре ки дә хуш исле майларыңны сөртенмичә, матәм тоткан хатын кыяфәтендә[+] 3патша хозурына кер һәм мин сиңа әйтәсе сүзләрне җиткер, – диде һәм ни-нәрсә әйтергә икәнен өйрәтте.

4Тыкуадан килгән хатын, патша хозурына кереп, башын түбән иде дә йөзе белән җиргә капланды һәм:

– Ярдәм ит миңа, патша! – диде[+].

5– Нәрсә борчый сине? – дип сорады аңардан патша.

– Мин – тол хатын, ирем үлде минем, – дип җаваплады хатын. – 6Синең колыңның ике углы бар иде. Беркөн шулай басуда чакта алар ызгышып киттеләр, һәм аларны аерырдай кеше булмады. Шуннан берсе икенчесен яралап үтерде. 7Хәзер бөтен кардәш-ыру миңа каршы күтәрелде. «Үзенең туганына кул күтәргән катыйльне безгә бир, туганының җанын кыйган өчен, без дә аның башына җитәбез! Нәселен корытабыз аның!» – ди алар. Әгәр аны үтерсәләр, минем соңгы өмет чаткысы сүнәчәк – җир йөзендә иремнең исеме дә, дәвамы да калмаячак.

8– Бар, тынычлап өеңә кайт, синең хакта боерыгымны бирермен, – диде аңа патша.

9Әмма Тыкуадан килгән хатын аңа:

– Патша әфәндем, гаеп минем башыма һәм атам гаиләсенә төшсен; патша үзе дә, аның тәхете дә гаепсездер, – диде[+].

10– Сиңа каршы чыга калсалар, аларны минем яныма алып кил – бүтән борчымаслар сине, – диде патша.

11Хатын исә сүзен дәвам итте:

– Алайса, патша, кан өчен үч алырга һәм углымның гомерен өзәргә юл куймаска Раббы Аллаң исеме белән ант ит.

– Раббы Үзе шаһиттыр: углыңның башыннан сыңар чәч бөртеге дә төшмәс! – диде патша[+].

12– Патша әфәндемә тагын бер сүз әйтергә рөхсәт итсәң иде, – диде хатын.

– Әйтеп кара, – дип җаваплады патша.

13– Шулай икән, ни өчен син Аллаһы халкына каршы эш итәсең? – диде хатын. – Патша үзенең сүзләре белән үзенә хөкем чыгара, чөнки ул сөргендәге углына кайтырга рөхсәт бирми. 14Җир өстенә түгелгән суны кире җыеп алып булмаган кебек, дөнья куйган кешегә дә кабат җан өрү мөмкин түгел. Аллаһы берәүнең дә җанын харап итәргә теләми, читкә тибәрелгән кеше Миннән читләшә күрмәсен, дип борчыла[+]. 15Шуңа күрә мин, әлеге сүзләремне әфәндем патшага җиткерергә ниятләп, аның хозурына килдем, чөнки халкым мине куркуга салды. «Патша белән сөйләшеп карыйм әле, бәлки, колы кушканча эшләр, 16гозеремне тыңлап бетерер һәм, Аллаһы тарафыннан безгә тәгаенләнгән мал-мөлкәткә кызыгып, мине вә углымны юк итәргә ниятләгән адәмнәр кулыннан коткарыр», – дип уйладым. 17Әфәндем патшаның сүзләреннән соң күңелемнән мин, җаныма тынычлык иңәр, дигән идем, чөнки әфәндем патша, Аллаһының фәрештәсе[†] сыман, яманны яхшыдан аера белә. Раббы Аллаң һәрчак юлдашың булсын![+]

18Шунда патша:

– Минем соравыма яшермичә җавап бир, – диде.

– Сөйлә, әфәндем патша, – диде хатын.

19-20– Йоав кулы уйнамыймы монда? Бу сүзләрне сиңа ул сөйләргә куштымы? – дип сорады патша.

– Үзең исән-имин булган кебек, сүзләрең хактыр, әфәндем патшадан уңга да, сулга да каерырга мөмкин түгел – колың Йоав әмере бу; шушы хәлне яхшыртыр өчен, әлеге сүзләрне ул әйтергә кушты. Әмма әфәндем, Аллаһы фәрештәсе сыман, зирәк акыллыдыр: җир йөзендә ни-нәрсә кылынганы аңа мәгълүмдер[+].

21Шуннан Давыт патша Йоавка:

– Мин барысын да син теләгәнчә эшләрмен – углым Абшалумны кайтар, – диде.

22Йоав башын иде, йөзе белән җиргә капланып, патшага мактау сүзләре әйтте:

– Әфәндем патшаның мин колыңа яхшы мөнәсәбәттә икәне мәгълүм булды бүген, чөнки патша үзенең колы теләгәнчә эшләде.

23Шуннан Йоав, Гәшүр тарафына юл алып, Абшалумны Иерусалимгә алып кайтты[+]. 24Әмма патша «Абшалум үз йортына кайтсын, минем йөземә бакмасын!» дигән әмер бирде, һәм Абшалум үз йортына әйләнеп кайтты – аңа патша хозурына керергә рөхсәт булмады.


Абшалумның Давыт белән татулашуы

25Бөтен Исраил җирендә Абшалум кебек күркәм, мәхәббәтле, баш түбәсеннән алып аяк табанына кадәр гәүдә-сынында һичбер кимчелексез ир-ат заты булмый. 26Чәче җитеп, аның авырлыгы гәүдәсен баса башлагач, Абшалум, елга бер тапкыр чәчен алдырып, аны үлчи иде – чәченең авырлыгы патша үлчәве белән ике йөз шәкылга[*] җитә иде. 27Абшалумның өч углы һәм Тамар атлы бер кызы булып, әлеге кыз күз явын алырлык чибәр иде[+].

28Шул рәвешле, патша белән күрешми-очрашмыйча, Абшалум Иерусалимдә ике ел гомер кичерде. 29Беркөн Абшалум, патша хозурына йомыш белән җибәрергә ниятләп, Йоавны чакыртып алмакчы булды, әмма тегесе аның янына килергә теләмәде. Шуннан ул Йоавны икенче кат чакыртты, ләкин Йоав килүдән тагын баш тартты. 30Шуннан Абшалум үзенең хезмәтчеләренә:

– Минем басу белән янәшә Йоавның арпа кишәрлеген күрәсезме? Барып ут төртегез шуңа, – дип боерды, һәм Абшалумның хезмәтчеләре әлеге кишәрлеккә ут салдылар. 31Шуннан соң Йоав, кузгалып, Абшалумның өенә килде һәм аңардан:

– Ни өчен синең хезмәтчеләрең минем кишәрлеккә ут салды? – дип сорады.

32Абшалум исә Йоавка болай дип җавап кайтарды:

– Сине чакыртып, мин кеше җибәрдем, синең аркылы патшадан: «Нигә дип мин Гәшүрдән кайттым икән? – дип белешмәкче идем. – Шунда гына калсам, яхшырак булыр иде». Патша белән күрешәсем килә минем. Әгәр инде гаепле икәнмен, үтерсен ул мине![+]

33Шуннан Йоав, патша янына барып, әлеге сүзләрне аңа җиткерде, һәм Абшалумны патша үзенә чакыртып алды. Абшалум, патша хозурына килеп, йөзе белән җиргә капланды; һәм патша аны үпте.

#### 15


Абшалумның фетнә оештыруы

1Шуннан Абшалум үзенә арбалар, атлар һәм арба алдыннан чабып баручы илле ир-егет булдырды[+]. 2Ул, таңнан торып, шәһәр капкасы янына чыгып басар иде дә, дәгъва белән патша хөкеменә килүчене үз янына чакырып китереп, аның кайсы шәһәрдән булуын сорашыр иде. Йомыш белән килүче: «Синең колың Исраилнең фәлән ыругыннан», – дип җавап кайтарганнан соң,[+] 3-4Абшалум аңа:

– Синең дәгъваларың урынлы, хактыр, әмма патша хозурында синең сүзләреңә колак салырдай кеше табылмас, – дияр иде һәм, – И-и, әгәр дә шушы җирнең хөкемчесе итеп мине куйсалармы?! Нинди генә бәхәс яисә дәгъва белән килсәләр дә, һәрбер кешене кабул итеп, гадел хөкем чыгарыр идем, – дип өстәр иде[+].

5Берәрсе шунда аның каршына килеп баш ия калса, Абшалум, кулларын сузып, аны кочаклап үбәр иде. 6Патша хөкеменә килүче һәр кеше белән Абшалум үзен шулай тотты, шул рәвешле, ул әкренләп Исраил халкының күңелен яулый барды. 7Дүрт ел үткәч, Абшалум Давытка болай диде:

– Раббы алдында әйткән нәзеремне үтәргә мин Хебрунга барам. 8Мин, синең колың, Арам җирендәге Гәшүр төбәгендә яшәгән чакта, Раббы кушып Иерусалимгә әйләнеп кайта алсам, Раббыга корбан китерер идем, дип нәзер әйткән идем[+].

9– Юлың имин булсын, – диде аңа патша, һәм Абшалум Хебрунга юл алды.

10Шуннан Абшалум «Быргы тавышын ишетүгә: „Абшалум Хебрунда тәхеткә утырды!“ – дип игълан итегез!» дигән хәбәрне җиткерү өчен, Исраил җирендә яшәүче барлык ыругларга үзенең шымчыларын җибәрде.

11Абшалум үзе белән бергә Иерусалимнән ике йөз кеше ияртеп алып китте. Алар эшнең нәрсәдә икәнен белмичә, ихлас күңелдән аның чакыруын кабул иттеләр. 12Корбан чалу йоласын башкарган чакта, Абшалум Гило шәһәрендә яшәүче Давыт киңәшчесе Ахитофелны чакыртып китертте. Шул рәвешле, Абшалум оештырган фетнә көчәя-киңәя барып, Абшалум тирәсенә халык һаман агыла, туплана торды[+].


Давытның Иерусалимнән качуы

13Беркөн Давыт янына хәбәрче килеп:

– Исраилиләрнең күңеле Абшалум ягына авышты, – диде[+].

14Шуннан Давыт үз хозурында, Иерусалимдә булган барлык хезмәтчеләренә:

– Кузгалыгыз, безгә качарга кирәк! Югыйсә Абшалумнан котылу булмаячак; халыкны кылычтан уздырып шәһәрне җимермәсен өчен, безгә ашыгырга кирәк[+].

15– Әфәндебез патша ничек хәл кылса, шулай эшләрбез, без – синең колларың, – диде аңа хезмәтчеләре.

16Патша үзе, йортта булган бар халык аның артыннан җәяүләп юлга чыкты. Үзенең ун кәнизәген патша йортны карап торырга калдырды[+]. 17Патша һәм аңа ияргән халык җәяүләп юлга кузгалды; Бәйт-Мерхак янына җиткәч, бермәлгә туктап калдылар. 18Шунда патша яныннан аның бөтен хезмәтчеләре, аннары җансакчылары үтте, алар артыннан патша белән бергә Гәт шәһәреннән күчеп килгән алты йөзләп гәтле узды[+]. 19Шулчак патша гәтле Иттайга:

– Нишләп син безнең белән барасың? Кире борыл, теге патша белән кал; син үз җиреңнән сөрелгән кеше ләбаса. 20Кичә генә син үзең бирегә килдең, ә бүген сине үзем белән алып китимме? Кая барганымны әлегә үзем дә белмим; кире әйләнеп кайт, үзең белән ир туганнарыңны да алып кит; мәрхәмәт вә тугрылык синең юлдашың булсын! – диде.

21Патшага җавап итеп Иттай:

– Раббы да, әфәндем патша да – шаһит: гомерем белән хушлашырга туры килсә дә, әфәндем патша барган урынга аның колы да барыр! – диде[+].

22– Алайса, минем белән киттек, – диде Давыт Иттайга.

Шуннан гәтле Иттай, аның барлык кешеләре һәм аларның балалары – бөтенесе бергә юлга кузгалды. 23Патша кешеләре узган вакытта, бөтен ил зар елап калды. Патша һәм аның юлдашлары Кыдрун ташкынын үттеләр, аннары чүлгә таба юл тоттылар[+]. 24Садыйк һәм аның белән бергә бөтен левиләр Аллаһының сандыгын күтәреп бардылар. Алар сандыкны куйганнан соң, Абъятар, бар халык шәһәрдән чыгып беткәнче, калкулык өстендә корбаннар китерә торды[+]. 25Шунда Садыйкка патша болай диде:

– Аллаһы сандыгын шәһәргә кире илтеп куй. Раббы миннән разый булса, Ул мине бирегә кире кайтарыр, һәм мин сандыкны да, Аның йортын да күрермен. 26Әгәр инде Ул: «Мин синнән разый түгел», – дип әйтә икән, димәк, барысы да Аның ихтыярында: минем белән ни теләсә, шуны кылсын[+].

27Рухани Садыйкка патша тагын болай диде:

– Кара аны, исән-имин шәһәргә әйләнеп кайт; үзең белән углың Ахимагасны һәм Абъятар углы Йонатанны ал, угылларыгызның икесе дә сезнең белән булсын[+]. 28Сездән миңа хәбәр килеп җиткәнне чүлдәге үзәнлектә көтәрмен.

29Садыйк белән Абъятар Аллаһы сандыгын Иерусалимгә алып кайтып урнаштырдылар һәм үзләре дә шунда калдылар. 30Давыт исә Зәйтүн тавына күтәрелүендә булды; күз яшьләре түгә-түгә ул һаман алга барды, аның башы бөркәүле, аяклары ялангач иде; юлдашларының да башы бөркәлгән булып, һәркайсы зар елап алга атлады[+]. 31Бервакыт Давытка:

– Абшалум белән бергә Ахитофел да фетнәчеләр арасында, – дигән хәбәр җиткерделәр.

– И-и Раббым! – диде шунда Давыт. – Ахитофелның киңәшләре хупланмасын![+]

32Аллаһыга гыйбадәт кыла торган тау башына күтәрелгәч, Давыт үзенең дустын – әрки Хушайны очратты. Аның өстендәге киемнәре ерткаланып, башына туфрак сибелгән иде[+].

33– Әгәр син минем белән барсаң, миңа мәшәкать кенә булырсың, – диде аңа Давыт, –[+] 34ә менә шәһәргә кайтып, Абшалумга: «Патша, мин – синең колыңдыр; моңарчы атаңның колы булдым, хәзер исә синең колың», – дисәң, Ахитофел киңәшләренең гамәлгә ашуына юл куймассың[+]. 35Руханилар Садыйк белән Абъятар анда синең белән булыр; патша йортында ишеткән һәр сүзеңне аларга сөйләп бар. 36Садыйк углы Ахимагас белән Абъятар углы Йонатан да аталары янында булыр. Сезгә килеп ирешкән һәр хәбәрне алар аша миңа җиткереп торыгыз[+].

37Давытның дусты Хушай шәһәргә әйләнеп кайткан мәлдә, Абшалум Иерусалимгә кереп килә иде[+].

#### 16


Сибаның Давытка ризык китерүе

1Давыт тау башыннан бераз төшүгә, аның каршысына көтмәгәндә пар ишәгенә ике йөз данә көлчә, йөз бәйләм йөзем, йөз бәйләм инҗир һәм бер турсык шәраб төягән Мепибошет хезмәтчесе Сиба килеп чыкты[+].

2– Нәрсәгә болар? – дип сорады патша аңардан.

– Ишәкләргә патша атланып йөрер, икмәк һәм җимеш гаскәриләргә ризык булыр, шәрабны исә чүл кичкәндә хәле киткән кешеләр эчәр, – дип җавап кайтарды Сиба[+].

3– Синең әфәндеңнең углы кая? – дип сорады аңардан патша.

– Иерусалимдә калды ул, «Менә хәзер исраилиләр атам тәхетен миңа кайтарырлар», – дип өметләнә, – диде Сиба[+].

4Шунда патша Сибага:

– Моңарчы Мепибошетныкы саналган бөтен мал-мөлкәт синеке булыр, – диде.

Сиба, башын иеп:

– Әфәндем патша киләчәктә дә һәрдаим миннән канәгать булса иде, – диде.


Шымгыйның Давытны яманлавы

5-6Давыт патша Бахурим шәһәренә якынлашып килгәндә, аның каршысына Шаулга туган тиешле Гера углы Шымгый килеп чыкты да Давыт һәм аның түрәләренең уң вә сул ягыннан килүче гаскәриләргә таш ата-ата, яман телләнеп артларыннан иярде.

7– Кит биредән, кит, катыйль, адәм актыгы! – дип кычкыруында булды ул. – 8Шаул урынына тәхеткә менеп утырган өчен, Шаул гаиләсенең каны өчен Раббы синнән үч ала. Раббы әнә патшалыкны Абшалумга, синең углыңа тапшырды. Явыз кеше булганга шушы бәлагә тарыдың син!

9Шулчакны Сәрүя углы Әвишәй:

– Ни өчен эттән туган бу нәрсә минем әфәндем патшаны яманлый?! Барып, башын кыеп төшерергә рөхсәтеңне бир, – дип, патшага мөрәҗәгать итте[+].

10– Сезнең эшегез түгел бу, Сәрүя угыллары. Әгәр Раббы аңа Давытны яманларга кушкан икән, «Ник син алай эшлисең?» – дип, аны кем туктата алыр?! – диде Давыт[+]. 11Аннары Әвишәйгә һәм үзенең барлык хезмәтчеләренә мөрәҗәгать итеп: – Әгәр минем орлыктан туган углым минем җанны кыярга ниятли икән, Беньямин ыругыннан булган әлеге адәмнән нәрсә көтәргә кала?! – дип өстәде. – Тимәгез аңа, яманлый бирсен, Раббы шулай кушкандыр. 12Бәлки, Раббы, минем бүгенге кимсетелүемне күреп, миңа Үзенең фатихасын күндерер.

13Шул рәвешле, Давыт һәм аның кешеләре үз юлында булды, Шымгый исә Давыт ягына таш һәм тузан ата-ата, яман телләнеп тау бите буйлап аларга ияреп барды. 14Патша һәм аның белән булган бар халык, арып-талып Үрдүн буена килеп җиткәннән соң, хәл алырга туктады.


Ахитофелның Абшалумга киңәш бирүе

15Абшалум исә үзенә ияргән исраилиләр белән бергә Иерусалимгә аяк басты; Ахитофел да аның янәшәсендә булды. 16Шулвакыт Давытның дусты әрки Хушай, Абшалум янына килеп:

– Яшәсен патша! Яшәсен патша! – диде[+].

17– Шушымы инде дустыңа булган тугрылыгың? Ни өчен син дустың белән китмәдең? – диде аңа Абшалум.

18– Юк, Раббы вә шушы халык – бар Исраил сайлаган кеше яклы мин. Мин биредә калам, – дип җавап бирде Хушай Абшалумга. – 19Давыт углына хезмәт итмичә, кемгә хезмәт итим мин?! Атаңа ничек хезмәт иткән булсам, сиңа да шулай ук хезмәт күрсәтермен.

20– Киңәшеңне бир, нишләргә безгә? – дип сорады шунда Абшалум Ахитофелдан.

21– Атаң йортны карарга кәнизәкләрен калдырды, син шулар белән йокла, – дип киңәш бирде аңа Ахитофел, – шул чакны атаңда сиңа карата нинди нәфрәт уянганын бөтен Исраил халкы ишетер, һәм синең тарафдарларың ышанычлы ярдәмчеңә әйләнер[+].

22Шуннан сарай түбәсе өстендә Абшалум өчен чатыр кордылар, һәм ул бөтен Исраилнең күз алдында атасының кәнизәкләре янына керде[+].

23Ул заманда Ахитофел биргән киңәшләр Аллаһыдан иңгән үгет-нәсыйхәт кебек саналып, аның һәр киңәше Давыт өчен дә, Абшалум өчен дә гаять әһәмиятле иде.

#### 17


Ахитофел корган ниятләрнең Хушай тарафыннан җимерелүе

1Шулай беркөн Абшалумга мөрәҗәгать итеп Ахитофел:

– Унике мең кеше сайлап алып, бүген төнлә Давыт артыннан куа чыгарга рөхсәт ит, – диде. – 2Мин аның арган-талган, ихтыяры сынган вакытын туры китереп һөҗүм итәрмен дә куркуга салырмын, һәм аның белән булган кешеләр кайсы кая таралышып беткәч, патшаны үтерермен. 3Шул рәвешле мин әлеге кешеләрнең барысын синең кул астына тапшырырмын. Син үтерергә теләгән кеше вафат булгач, бөтен халык тынычлыкта калыр.

4Бу ният Абшалумның үзенә дә, Исраил өлкәннәренең дә күңеленә хуш килде. 5Ләкин Абшалум:

– Әрки Хушайны чакырыгыз, тыңлап карыйк, ул ни әйтер икән, – диде[+].

6Хушай аның хозурына килде, һәм Абшалум Хушайга болай диде:

– Ахитофел менә болай ди; ул кушканны эшликме? Әгәр аныңча эшләмәсәк, син нинди киңәш бирерсең?

7– Ахитофелның киңәше бу юлы бик шәпләрдән түгел, – диде Хушай Абшалумга 8һәм сүзен дәвам итте: – Син атаңны да, аның кешеләрен дә яхшы беләсең: алар кыю вә баласыннан аерылган ана аю сыман яман ачулы. Моңардан тыш, синең атаң – тәҗрибәле сугышчы: төн кунарга ул үзенең кешеләре белән калмас[+]. 9Хәзер ул, мөгаен, берәр мәгарәгә яисә башка бер урынга кереп яшеренгәндер. Әгәр атаң беренче булып синең кешеләреңә һөҗүм итсә, халык бу хакта ишетеп: «Абшалум яклы кешеләр җиңелгән икән», – дияр. 10Ул чагында арыслан йөрәкле батыр сугышчылар да төшенкелеккә бирелер, чөнки атаңның да, аның гаскәриләренең дә нинди гайрәтле сугышчылар булуы бөтен Исраилгә мәгълүмдер. 11Шуңа күрә миннән сиңа киңәш шул: Даннан алып Беер-Шебага кадәр бөтен Исраил синең яныңа җыелсын; халык диңгез ярындагы ком бөртеге сыман күп булыр, һәм аларны көрәшкә син үзең алып барырсың[+]. 12Әнә шул чагында без Давытка каршы яуга күтәрелербез һәм, ул кайда булуга карамастан, җирне тоташ томалап алган чык сыман аның өстенә ябырылырбыз – ул үзе дә, аның белән булган кешеләрнең дә берсе-бер исән калмас. 13Әгәр инде ул кайсы да булса шәһәргә кереп качарга уйласа, бөтен Исраил шул шәһәр янына арканнарын алып килеп, әлеге шәһәрне елгага сөйрәп төшерербез, аңардан бер генә таш әсәрен дә калдырмабыз.

14Абшалум һәм бөтен исраилиләр әрки Хушайның киңәшен Ахитофел биргән киңәштән яхшырак дип таптылар. Шул рәвешле, Раббы, Абшалумны бәлагә салыр өчен, Ахитофел биргән яхшы киңәшне кабул иттермәде[+].


Давытның, кисәтү алып, Үрдүнне кичүе

15Аннары Хушай:

– Абшалумга һәм Исраил өлкәннәренә Ахитофел болай дип киңәш иткән иде, мин исә менә мондый киңәш бирдем, – дип, руханилар Садыйк белән Абъятарга хәбәр җиткерде. – 16Ә хәзер, – дип өстәде ул, – тизрәк Давыт янына кеше җибәрегез һәм аңарга: «Бүген төн кунарга кичү янында чүлдә калма, ничек кенә булса да елга аръягына чыгарга кара, югыйсә үзең дә, яныңдагы бар халык та һәлак булырга мөмкин», – дип әйтегез.

17Рухани угыллары Йонатан белән Ахимагас, Рогел инеше янында туктап, хәбәр көтеп калдылар, чөнки аларга шәһәрдә күзгә чалынырга ярамый иде. Хезмәтче хатын хәбәр китергәч, алар Давыт патшаны кисәтергә тиеш иделәр[+]. 18Ләкин бер үсмер, аларны күреп калып, Абшалумга җиткерде; әмма егетләр качып өлгерделәр һәм, Бахуримга килеп, бер кешенең ишегалдында коега төшеп яшеренделәр. 19Әлеге кешенең хатыны, читтән караганда берни сизелмәслек итеп, кое авызына җәймә чыгарып җәйде дә җәймә өстенә ашлык таратты[+]. 20Абшалум хезмәтчеләре, әлеге хатын янына өйгә кереп:

– Ахимагас белән Йонатан кайда? – дип сорадылар.

Хатын аларга:

– Кичү аша елга аръягына чыгып киттеләр, – дип җавап кайтарды.

Абшалум хезмәтчеләре әлеге егетләрне эзләп-эзләп тә таба алмагач, Иерусалимгә әйләнеп кайттылар. 21Алар китүгә, егетләр, коедан чыгып, Давыт патшаны кисәтергә ашыктылар.

– Тизрәк елга аръягына чыгыгыз, чөнки Ахитофел сезнең хакта шундый-шундый киңәшләр бирде, – диде алар патшага.

22Давыт һәм аның янындагы кешеләр тиз генә җыендылар да, Үрдүнне кичеп, елга аръягына чыктылар – таңга кадәр һәммәсе теге якка чыгып беткән иде инде. 23Ахитофел исә, аның киңәшенә колак салмауларын күреп, ишәгенә атланды да үз шәһәренә таба юл алды. Кайтып җиткәч, гаиләсенә васыятен калдырды һәм үз-үзенә кул салды – асылынып үлде. Аны ата-бабалары төрбәсендә гүргә иңдерделәр[+].

24Давыт Маханаим шәһәренә килеп җиткәндә, Абшалум исраилиләр белән Үрдүнне кичеп чыккан иде[+]. 25Гаскәр башлыгы итеп Йоав урынына Абшалум Амессайны куйды. (Амессай изрегыллы Итраның углы иде. Амессайның әнисе исә Нахаш кызы Абигәйль булып, Абигәйль үзе Сәрүянең кыз туганы иде. Ә Сәрүя Йоавның әниседер.)[+] 26Абшалум җитәкчелегендә исраилиләр Гилыгад җирендә чатырларын кордылар.

27Давыт Маханаимгә килеп җитүгә, аммониләр башкаласы Рабаһта яшәүче Нахаш углы Шоби, ло-дебарлы Аммиил углы Макир һәм Гилыгад төбәгендәге Рогелимнән Барзиллай[+] 28Давытка һәм аның кешеләренә урын-җир, савыт-саба, балчык чүлмәкләр, бодай, арпа, он, тары ярмасы, ногыт борчагы, ясмык, 29бал, эремчек, сарыклар, сыер сөтеннән сыр алып килделәр.

– Халык ачыккан һәм талчыккандыр, чүл кичеп эчәселәре дә килгәндер, – диде алар[+].

#### 18


Давыт сугышчыларының Абшалум гаскәрен җиңүе

1Үзе белән килгән кешеләрне бер кат күздән кичергәннән соң, Давыт алар өстеннән меңбашлары вә йөзбашлары билгеләде дә, 2халыкны өч өлешкә бүлеп, аның бер өлешен Йоав, икенче өлешен Йоавның кардәше Сәрүя углы Әвишәй, өченче өлешен гәтле Иттай җитәкчелегендә яуга озатып җибәрде.

– Мин дә сезнең белән барам, – диде патша үзенең кешеләренә[+].

3Әмма иярченнәре:

– Юк, син безнең белән барырга тиеш түгел, – дип, аңа каршы төштеләр. – Әгәр без куркып кача башласак, моңа игътибар итүче булмас; яртыбыз үлеп калса, шулай ук әһәмият бирмәсләр; ә син берүзең безнең ун меңебезгә торасың; шулай булгач, шәһәрдә калып, безгә ярдәм итсәң, яхшырак булыр.

4– Сез ничек кирәк тапсагыз, шулай эшләрмен, – дип җавап бирде патша.

Шуннан патша шәһәр капкасы янына барып басты, халык исә йөзләп һәм меңәрләп капкадан чыга торды. 5Йоавка, Әвишәйгә һәм Иттайга:

– Минем хакка Абшалумга зыян китермәгез! – дип әмер бирде Давыт патша, һәм патшаның Абшалум хакында гаскәр башлыкларына биргән шушы боерыгын сугышчылар ишетеп торды.

6Давытның сугышчылары кырга, Абшалум яклы исраилиләргә каршы чыкты, һәм Эфраим урманында алар арасында сугыш башланды. 7Ул көнне көрәш аяусыз булды: сугыш кырында егерме мең кеше ятып калды; Давыт сугышчылары исраилиләрне тар-мар китерде. 8Көрәш бөтен әйләнә-тирәгә җәелде; ул көнне кылычка караганда кешеләрне күбрәк урман һәлак итте[+].

9Алыш барган бер мәлдә, Абшалум Давытның сугышчылары белән очрашты: Абшалум качырына атланып бара иде, шулчак качыр җәелеп үскән зур бер имән ябалдашы астына чабып керде дә, Абшалум, чәче белән имән ботаклары арасында буталып, күк белән җир арасында асылынып калды, атланган качыры исә китеп барды; 10сугышчыларның берсе, моны күреп алып:

– Абшалум имәндә асылынып тора, – дип, Йоавка килеп әйтте.

11– Абшалумны күрә торып, ни өчен син аның җанын кыймадың? Моның өчен мин сиңа ун шәкыл көмеш белән сугышчылар каешы бирер идем, – диде Йоав әлеге хәбәрне китерүчегә.

12– Кулыма мең шәкыл көмеш тоттырсагыз да, патша углына кул күтәрмәс идем, чөнки патшаның сиңа һәм Әвишәй белән Иттайга: «Минем хакка Абшалумга зыян китермәгез», – дип әмер биргәнен мин үз колагым белән ишетеп тордым. 13Тормышымны куркыныч астына куеп башкача эшләгән булсам, бу хакта барыбер патшага мәгълүм булыр иде; син исә читтә калыр идең, – дип җавап кайтарды теге.

14Шунда Йоав:

– Синең белән вакыт уздырганчы! – дип, кыска саплы өч сөңге алып китеп барды да әле һаман имәндә асылынып торган Абшалумның йөрәгенә кадады.

15Йоавның корал йөртүче ун сугышчысы исә Абшалумны чолгап алып җанын кыйды. 16Шуннан Йоав, быргысын уйнатып, исраилиләр артыннан куа чыккан сугышчыларны туктатты. 17Йоав сугышчылары, Абшалумның мәетен урмандагы тирән чокырга ташлап, өстенә биек итеп таш өйделәр. Шуннан исраилиләр өйләренә таралышты[+].

18«Бу дөньяда исемемне хәтерендә саклардай углым юк» дип, Абшалум әле үзе исән чакта ук Патшалар үзәнендә һәйкәл куйдырып, аны үз исеме белән атаган була. Әлеге һәйкәл бүгенге көндә дә һаман шулай «Абшалум һәйкәле» дип атала[+].


Абшалумның вафаты турында Давытның хәбәр алуы

19Садыйк углы Ахимагас шунда Йоавка:

– Бәлки, мин йөгерим, Раббы сине дошманнарыңнан коткарды, дип патшага хәбәр итим? – диде.

20Әмма Йоав:

– Юк, син бүген түгел, башка бер көнне хәбәр итәрсең, чөнки патшаның углы вафаттыр, – дип, аңа каршы килде 21һәм хәбәши бер хезмәтчесенә: – Бар, күргәннәреңне патшага җиткер! – диде.

Шуннан теге, Йоавка баш иеп, Давыт патша янына ашыкты. 22Ләкин Садыйк углы Ахимагас үзенекен сөйләвендә булды:

– Ни булса – шул, мин дә теге хәбәши адәм артыннан йөгерәм, – диде ул Йоавка.

– Ник син аның артыннан йөгермәкче буласың, углым? Хәбәрең өчен сиңа әҗере булмас, – дип җавап кайтарды Йоав.

23– Булмасын, ләкин мин барыбер йөгерәм, – дип үзсүзләнде Ахимагас.

– Ярый, йөгер алайса, – диде аңа Йоав.

Ахимагас, Үрдүн үзәненнән турыга йөгереп, хәбәши адәмнән алдарак килеп җитте. 24Давытның эчке һәм тышкы капка арасында утырган чагы иде. Шәһәр диварына күтәрелеп, капка түбәсенә килеп баскан сакчы шәһәргә таба йөгерүче бер кешене күреп алды 25һәм бу хакта патшага хәбәр итте.

– Бер генә кеше булгач, димәк, ул хәбәр алып килә, – диде патша.

Хәбәр белән килүче һаман якыная бирде. 26Аннары югарыда басып торган сакчы, йөгерүче икенче кешене күреп алып:

– Әнә, тагын бер кеше йөгерә, – дип, капка каравылчысына кычкырды.

– Монысы да хәбәр белән килә, – диде патша.

27– Беренчесенең йөреш-торышлары Садыйк углы Ахимагасныкына охшаган, – диде сакчы.

– Әйбәт кеше ул, яхшы хәбәр белән киләдер, – диде патша[+].

28– Тынычлык! – дип кычкырды патшага Ахимагас һәм аның каршына килеп җиргә кадәр башын иде. – Әфәндем патшага кул күтәрүче кешеләрне тар-мар китергән Раббы Аллаңа мактау-шөкерләр яусын!

29– Абшалум исән-иминдер бит? – дип сорады аңардан патша.

– Патша колы Йоав мине бирегә озатканда, барысы да зур борчуда иде, тик анда нәрсә булганы миңа мәгълүм түгел, – диде Ахимагас.

30– Читкәрәк китеп, менә шушында көтеп тор әле, – диде аңа патша.

Ахимагас читкәрәк китеп басты.

31Бераздан теге хәбәши адәм килеп җитте.

– Әфәндем патшага сөенечле хәбәр алып килдем! – диде ул. – Сиңа каршы баш күтәргән кешеләрнең һәммәсен Раббы бүген җәзага тартты.

32– Абшалум исән-иминме? – дип сорады патша.

– Андый язмышны әфәндем патшаның дошманнарына һәм сиңа каршы хәйлә-мәкер коручыларга теләр идем мин[+].

33Бу хәбәрдән патша коелып төште. Аннары:

– Абшалум углым! И-и углым, углым, и-и Абшалум! Синең урыныңа мин генә үлгән булсамчы, Абшалум углым, и-и углым! – дип такмаклый-такмаклый, капка өстендәге бүлмәгә кереп, ачы күз яшьләре түкте.

#### 19


Абшалум хакында Давытның күз яше түгүе

1Шуннан соң Йоавка: «Абшалум хакында патша кайнар күз яшьләре коя», – дип килеп әйттеләр, һәм 2шул көндәге җиңү бөтен гаскәриләр өчен авыр кайгыга әйләнде, чөнки углын югалткан патшаның чиксез хәсрәтләнүе турында ишеттеләр. 3Сугышчылар, яу кырын ташлап качкан кеше сыман, тыныч кына, шауламаска тырышып, шәһәргә әйләнеп кайттылар. 4Патша исә кулы белән йөзен каплаган килеш:

– Абшалум углым! И-и углым, углым, и-и Абшалум! – дип такмаклый-такмклый, иңрәп елый бирде.

5Йоав, патша өенә килеп, Давытка:

– Синең гомереңне, угыл-кызларың гомерен, хатыннарың вә кәнизәкләрең гомерен саклап калган сугышчыларыңны мыскыл иттең син бүген, – диде. – 6Сине дошман күрүчеләрне син яратасың, сине яраткан кешеләрне исә дошман күрәсең; синең өчен гаскәрбашлары да, сугышчылар да бернигә тормый икән. Мин бүген шуны белдем: Абшалум исән калып, без барыбыз үлеп бетсәк, синең өчен, мөгаен, яхшырак булыр иде. 7Кыскасы, урыныңнан кузгал да, чыгып, сугышчыларыңның кәефен күтәр. Раббы белән ант итеп әйтәм: әгәр халкың янына чыкмасаң, бүгенге төннән синең яныңда бер кеше калмас, ә монысы инде яшьлек елларыңнан алып бүгенге көнгә кадәр син кичергән бәла-казаларның иң зурысы булыр.

8Шуннан патша, урыныннан кузгалып, капка янына чыгып утырды. Бу хакта халыкка җиткерделәр, һәм бар халык патша каршына килеп басты.


Давытның әйләнеп кайтуы өчен әзерлек күрү

Бу вакытны инде Абшалум яклы исраилиләрнең һәркайсы өенә таралышкан булып,[+] 9һәрбер Исраил ыругында кайнар бәхәс бара иде:

– Патша безне, дошман кулыннан йолып алып, пелештиләрдән азат итте, ә хәзер Абшалумнан куркып, үз җиреннән качарга мәҗбүр булды[+]. 10Башына май сөртеп, без сайлап куйган Абшалум патша сугышта ятып калды; шулай булгач, ни өчен соң әле без кабат үз патшабызны кайтармыйбыз?!

11Шуннан Давыт патша руханилар Садыйк белән Абъятарга болай дип әйтергә кушты:

– Яһүдә өлкәннәренә шуны җиткерегез: «Бөтен Исраил җирендә патшаны кабат үз урынына кайтару хакында сүз чыккач, ник әле сез патшаны үз йортына кайтарырга ашыкмыйсыз[+]? 12Сез – минем туганнарым, каным вә тәнемдер. Шулай булгач, ни өчен соң сез патшаны үз йортына кайтарырга теләүчеләр арасында иң соңгылар булырга тиеш?!» 13Амессайга исә болай дип әйтегез: «Син – минем белән бер кан, бер тәндер. Әгәр сине Йоав урынына мәңгегә үземнең гаскәр башлыгы итеп куймасам, миңа Аллаһының иң каты каһәре төшсен!»[+]

14Амессай бөтен яһүдиләрнең йөрәген эретте, һәм алар һәммәсе бер булып: «Үзеңнең бөтен хезмәтчеләрең белән кире кайт», – дип, патшага хәбәр җибәрделәр. 15Шуннан патша, кайтыр юлга чыгып, Үрдүн буена юнәлде, яһүдиләр исә, патшаны каршы алыр һәм Үрдүн аша чыгарыр өчен, Гилгәлгә килделәр[+].


Давытның Шымгыйга мәрхәмәт күрсәтүе

16Беньямин ыругыннан Гера углы Шымгый – ул Бахурим шәһәреннән иде – яһүдиләр белән бергә Давыт патша каршына ашыкты[+]. 17Аңа ияреп беньяминнәрдән мең кеше килде. Аның унбиш углы, егерме хезмәтчесе, Шаул йортындагы хезмәтчеләр башлыгы Сиба да биредә иде. Алар, Үрдүнне кичеп, патшаны каршыларга ашыктылар –[+] 18патша гаиләсен бирге ярга алып чыгар һәм патшаның теләкләрен үтәр өчен, елга аръягына чыктылар. Патша Үрдүнне кичәргә җыенып торганда, Гера углы Шымгый аның каршына килеп капланды:

19– Әфәндем патша, син Иерусалимнән чыгып киткән мәлдә, синең колың кылган гөнаһны җинаятькә[†] санамасаң иде, кабат хәтереңә төшереп аны күңелеңдә сакламасаң иде[+]. 20Чөнки синең колың үзенең гөнаһ эш кылганын болай да беләдер. Ә менә бүген мин бөтен Йосыф йортыннан беренче булып әфәндем патшаны каршы алырга килдем, – диде.

21Әмма моңа каршы Сәрүя углы Әвишәй:

– Патшалыкка Раббы Үзе тәгаенләгән затны яманлаган өчен, Шымгый үләргә тиеш түгелмени?! – диде[+].

22– Сезнең эшегез түгел бу, Сәрүя угыллары! Ни өчен сез бүген миңа карышасыз? Бүген, үземнең Исраил патшасы булуымны белгән көнне, Исраил җирендә кемнең дә булса җаны кыелырга тиешме?![+]

23– Юк, син исән калырсың! – дип ант итте Давыт Шымгыйга[+].


Давытның Мепибошетка эшләгән яхшылыгы

24Шаул углы Йонатаннан туган Мепибошет да патшаны каршыларга чыкты. Патша Иерусалимне ташлап киткән көннән алып исән-имин кабат шәһәргә әйләнеп кайтканчы, аягын да юмады ул, сакал-мыегын да кырмады, өс-башын да чистартып тормады[+]. 25Патшаны каршы алырга дип Иерусалимнән килгәч, Давыт аңардан:

– Ни өчен син, Мепибошет, минем белән китмәгән идең? – дип сорады.

26– Әфәндем патша, мине хезмәтчем алдады; аксак булгач, хезмәтчемә: «Ишәкне җигеп атланам да патша белән китәм», – дигән идем; 27ләкин әфәндем патша алдында хезмәтчем Сиба мин колыңа яла якты. Әмма әфәндем патша Аллаһы фәрештәсе кебектер: үзең ничек кирәк санасаң, шулай эшлә[+]. 28Әфәндем патша каршында атамның бөтен йорты гаепле булуга карамастан, син үзеңнең колыңны үзең белән бер табыннан ризыкланучылар янына утырттың. Шулай булгач, нинди йөз белән мин патшадан нидер сорарга җөрьәт итим?! – диде Мепибошет[+].

29Мепибошетка патша болай диде:

– Нигә бу хакта сөйләп торырга?! Мин болай хәл кылдым: биләмә җиреңне Сиба белән үзара бүлешегез.

30Әмма моңа каршы Мепибошет:

– Әфәндем патша исән-имин үз өенә әйләнеп кайткач, Сиба бөтен җирне үзенә алса да ризамын, – дип җавап кайтарды.


Давытның Барзиллайга эшләгән яхшылыгы

31Патшаны Үрдүн аша алып чыгып кайтыр юлга озатыр өчен, Гилыгад төбәгендәге Рогелимнән Барзиллай да килде. 32Барзиллай сиксәнен тутырган бик карт һәм бик бай кеше иде. Патша Маханаимдә яшәгән чакта, аның бөтен кирәк-ярагын әлеге карт кайгыртып торды.

Патша:[+]

33– Минем белән Иерусалимгә барыйк, мин сине тәрбия кылырмын, – дип тәкъдим итте Барзиллайга.

34Әмма патшага җавап итеп, Барзиллай:

– Патша белән Иерусалимгә барырлык гомерем калмагандыр, 35-36миңа инде сиксән яшь. Яхшыны яманнан аера аладыр дисеңме?! Ашаган ризыгымның, эчкән суымның тәмен тоймагач, җырчыларның тавышларын да ишетмәгәч, әфәндем патшага йөк булып нигә барыйм әле мин?! Мин, синең колың, Үрдүнне кичеп, патшаны бераз озата барыйм; ә сиңа, патша булган кешегә, миңа шундый игелек күрсәтергә кирәкмәстер[+]. 37Колыңа үз иленә кайтырга рөхсәт ит, үз шәһәремдә, ата-анам кабере янында җан бирим. Ә менә синең колың, минем углым Кимһам, әфәндем патша белән китсен; аның өчен нәрсә эшләргә теләсәң, шуны эшлә, – диде[+].

38– Ярар, – диде патша, – Кимһам минем белән барсын, аның өчен мин син теләгәннең һәммәсен эшләрмен; синең өчен дә мин җаның теләгәннең һәммәсен эшләрмен.

39Шуннан соң бар халык, шулай ук патша да, Үрдүнне кичте. Патша, Барзиллайны үбеп, аңа үзенең хәер-фатихасын күндерде. Барзиллай өенә кайтып китте, 40ә патша Гилгәлгә юл алды, аның белән бергә Кимһам да китте. Бөтен Яһүдә халкы һәм Исраил халкының яртысы патшаны озата барды.


Яһүдиләр белән исраилиләрнең патша хакындагы бәхәсләре

41Шунда бөтен исраилиләр, җыелып килеп, патшага болай диделәр:

– Ни өчен безгә кардәш Яһүдә ир-егетләре, сине урлап китеп, бөтен гаиләң һәм хезмәтчеләрең белән бергә Үрдүн аша алып чыктылар?

42Яһүдә халкы аларга җавап итеп:

– Патша – безнең кан кардәшебез. Нигә шуның өчен безгә ачу сакларга?! Без патша хисабына ризыкланмадык, аңардан бүләкләр алмадык, – диде.

43Моңа каршы исраилиләр яһүдиләргә болай диде:

– Безнең Давытка булган хакыбыз ун тапкырга зуррактыр. Ни өчен сез безне санламыйсыз? Патшабызны кире кайтару хакында беренче булып сүзне без башладык түгелме?!

Әмма яһүдиләрнең дәгъвалары исраилиләрнекенә караганда катгыйрак булды[+].

#### 20


Шебаның Давытка каршы баш күтәрүе

1Алар арасына очраклы рәвештә Беньямин ыругыннан бер яман бәндә – Бикри углы Шеба килеп эләккән була. Әнә шул кеше, быргысын уйнатып, халыкны үз янына җыйды да:

– Ишай углы Давытта безнең өлешебез юк. Шулай булгач, әйдәгез, исраилиләр, өйләребезгә таралышыйк! – диде[+].

2Шуннан исраилиләр, Давыттан аерылып, Бикри углы Шеба артыннан ияреп киттеләр. Яһүдиләр исә, Үрдүннән Иерусалимгә сәфәр кылганда, патшалары янында булдылар. 3Иерусалимдәге үз йортына әйләнеп кайтканнан соң, Давыт, өйне саклар өчен калдырган ун кәнизәген сак астындагы махсус бер өйгә урнаштырып, кабат алар янына беркайчан аяк басмады. Аларны карап-ашатып тоттылар, һәм алар, тол хатыннар сыман, үлгәнче шунда яшәп калдылар[+].

4Беркөн Давыт Амессайга:

– Өч көн эчендә минем хозурыма яһүдиләрне чакырып китер, үзең дә кил, – дип әмер бирде[+].

5Амессай яһүдиләрне чакырырга дип чыгып китте, ләкин билгеләнгән вакытка эшен бетерә алмады. 6Шуннан Давыт Әвишәйгә:

– Бикри углы Шеба хәзер Абшалумга караганда зуррак бәла китерергә мөмкин, – диде. – Минем кешеләрне алып Шебаны эзәрлекли чык, берәр ныгытылган шәһәргә кереп күздән югалмагае.

7Шуннан Йоавның кешеләре, җансакчылары һәм барча сугышчылары, Бикри углы Шебаны эзәрлекләп, Иерусалимнән чыгып киттеләр[+]. 8Гибгондагы зур таш янында алар каршына Амессай очрады. Йоав, хәрби киемнән булып, кынысыннан җиңел генә шуып чыга торган кылычын янтыгына аскан иде. Амессай каршына атлагач, Йоавның кылычы шуып төште.

9– Исән-имин яшисеңме, туганым? – дип сәлам бирде Йоав һәм, Амессайны үпмәкче булып, уң кулы белән аның сакалыннан тотты. 10Амессай исә Йоав кулындагы кылычка игътибар итмәде – кылыч Амессайның корсагына кереп китте, һәм аның бавыр-эчәкләре җиргә килеп төште. Йоавка кабат кылыч белән чәнчергә туры килмәде, чөнки Амессай җан биргән иде инде. Аннары Йоав үзенең ир туганы Әвишәй белән бергә Бикри углы Шеба артыннан куа китте[+]. 11-12Йоавның бер яшь сугышчысы, Амессайның үле гәүдәсе янында тукталып:

– Йоавка һәм Давытка тугры булганнар Йоав артыннан калышмасын! – дип, гаскәриләргә кычкырды һәм, юл уртасында кан эчендә яткан Амессай янында һәркемнең туктап калуын күреп, Амессайның гәүдәсен юл уртасыннан басу эченә өстерәп алып керде дә өстенә кием каплады.

13Амессайның гәүдәсен юл өстеннән алгач, бөтен сугышчылар, Бикри углы Шебаны эзәрлекләп, Йоав артыннан кузгалды. 14Шеба исә, бөтен Исраил ыругларының җирләре аша узып, Әбел-Бәйт-Мәгакәһкә барып җитте; Беринең кабиләсе аның артыннан иярде[+]. 15Йоав, үзенең кешеләре белән Әбел-Бәйт-Мәгакәһкә килеп җитеп, аны камап алды һәм кала дивары тирәли туфрак өемнәре күтәртте. Йоав кешеләре диварны җимерергә тырышканда, 16акыллы-зирәк бер хатын шәһәр дивары өстеннән:

– Тыңлагыз әле, тыңлагыз! Йоавка әйтегез, бире килсен, миңа аның белән сөйләшергә кирәк! – диде.

17Йоав килгәч, хатын аңардан:

– Йоав син буласыңмы? – дип сорады.

– Мин, – диде ул.

– Колыңның сүзен колак салып тыңла әле! – диде хатын.

– Тыңлыйм, – диде Йоав.

18– Әүвәл заманда: «Киңәш кирәк булса, Әбелгә килегез, җавапны шунда табарсыз», – дип әйтә торганнар иде. 19Безнең шәһәр Исраилдәге тыныч-имин калаларның берседер; син исә шәһәрләрнең анасы саналган шушы каланы җимерергә телисең; ни сәбәпле син Раббы мирасы саналган әлеге шәһәрне харап итәргә җыенасың? – диде аңарга әлеге хатын.

20-21– Җимерергә дә, юк итәргә дә җыенмыйм мин, – дип җавап бирде аңа Йоав, – алай түгел бу. Ләкин таулы Эфраим төбәгеннән бер бәндә, Бикри углы Шеба, Давыт патшага каршы баш күтәрде, әнә шул кешене миңа тотып бирсәгез, шәһәрегезне тынычлыкта калдырырмын.

– Без сиңа дивар өстеннән аның башын ташларбыз, – диде хатын Йоавка.

22Аннары әлеге хатын, шәһәр халкына мөрәҗәгать итеп, үзенең акыллы киңәшен бирде, һәм шәһәр халкы, Бикри углы Шебаның башын чабып, аны Йоавка ташлады. Шуннан Йоав быргысын уйнатты, һәм гаскәриләре өйләренә таралды; Йоав үзе исә патша хозурына Иерусалимгә әйләнеп кайтты.

23[•]Йоав бөтен гаскәрләрнең башлыгы булды; Еһояда углы Бенаяһ исә җансакчылар белән җитәкчелек итте;[+] 24ялланып эшләүчеләр эшен Адорам тикшереп торды; Ахилуд углы Еһошафатка елъязма язуны йөкләделәр;[+] 25кәтип хезмәтен Шева башкарды; Садыйк һәм Абъятар руханилар булды;[+] 26Яһир нәселеннән Гыйра да Давыт хозурында рухани булды.

#### 21


Ачлык башлану һәм гибгонлыларның үче

1Давыт патшалык иткән чорда, өч ел рәттән җиргә ачлык килде. Шуннан Давыт Раббыга мөрәҗәгать итте, һәм Раббы аңа:

– Боларның бөтенесе дә Шаул һәм аның канга сусаган гаиләсе гибгонлыларның җанын кыйган өчен, – дип җавап бирде.

2-3Гибгонда яшәүчеләр исраилиләр түгел, ә бәлки амориләр иде. Исраилиләр аларга зыян-зарар кылмаска ант иткән була, әмма исраилиләрне һәм яһүдиләрне кайгыртып, Шаул гибгонлыларны кырып бетерергә карар кыла.

Давыт, гибгонлыларны җыеп:

– Мин сезгә нәрсә эшли алам? Сез Раббы халкына хәер-фатиха күндерсен өчен, гаебебезне ничек юа алам? – дип сорады[+].

4-6Гибгонлылар Давытка:

– Безгә Шаулның яисә аның йортының алтын-көмеше дә кирәкми, исраилиләрдән кемнеңдер җанын кыярга да җыенмыйбыз, – дип җавап бирде.

– Нәрсә телисез соң сез? Мин сезнең теләгегезне үтәргә әзермен, – диде аларга патша.

Шуннан алар патшага:

– Безнең җаннарны кыйган, безне бөтен Исраил җиреннән юк итәргә җыенган бәндәнең нәселеннән җиде ир-атны безнең кулга тапшыр, – диделәр, – без аларны Раббы каршында Гибгада, Раббы тавында асарбыз.

– Мин аларны сезгә тапшырырмын, – диде патша[+].

7Шаул углы Йонатан белән Раббы каршында антлашканга күрә, Шаул углы Йонатанның Мепибошет исемле углын патша аяп калды[+]. 8-9Аяһ кызы Риспаның Шаулга табып биргән ике углын – Армони белән Мепибошетны – һәм Шаул кызы Мерабның мехолалы Барзиллай углы Адриелгә тапкан биш углын исә Давыт гибгонлылар кулына тотып бирде; һәм әлеге җиде ир-егетне Раббы каршында тау өстендә асып куйдылар. Алар җидесе берьюлы вафат булды; аларның җаннары арпа урагы башланган беренче көннәрдә кыелды[+][+].

10Шушы хәлдән соң Аяһ кызы Риспа, тупас тукыма алып, аны шул тау өстенә илтеп җәйде дә уракка төшкән көннән алып күкләрдән Аллаһы яңгырлары коя башлаганчыга кадәр мәетләрне көндезен күк кошларыннан, төннәрен кыр җәнлекләреннән саклады. 11Шаул кәнизәге булган Аяһ кызы Риспаның ни-нәрсә кылганын Давытка җиткергәннән соң, 12Давыт, Гилыгад Явешендә яшәүчеләр янына барып, Шаулның һәм аның углы Йонатанның сөякләрен алып кайтты. (Шаулны Гильбога тавында үтергәннән соң, пелештиләр аларны Бәйт-Шан мәйданында асып куйган булалар; Гилыгад Явешендә яшәүчеләр исә яшертен рәвештә мәетләрне алып кайталар)[+]. 13Давыт Шаулның һәм аның углы Йонатанның сөякләрен алып кайтканнан соң, асып куйган теге җиде кешенең дә сөякләрен җыеп алдылар. 14Шаул вә аның углы Йонатанның сөякләрен Беньямин җирендәге Села шәһәрендә, Шаул атасы Кыйшның төрбәсендә дәфен кылдылар[*]. Патша кушканның һәммәсен халык җиренә җиткереп үтәде, һәм Раббы, Исраилнең догаларын кабул кылып, ачлыкка чик куйды[+].


Пелештиләргә каршы исраилиләр алып барган сугышлар

15Көннәрдән беркөнне пелештиләр белән исраилиләр арасында кабат сугыш башланды. Давыт үзенең кешеләре белән пелештиләргә каршы көрәшкә күтәрелде, һәм, сугыша торгач, аның көче кими башлады. 16Шулвакыт кулына өч йөз шәкыл авырлыгында бакыр сөңге тоткан, биленә яңа кылыч аскан Рефаим нәселеннән Ишби-Беноб, үтермәкче булып, Давытка таба омтылды[+]. 17Ләкин Сәрүя углы Әвишәй Давытка ярдәмгә килде һәм, пелештигә һөҗүм итеп, аны үтерде. Шушы хәлдән соң Давыт сугышчылары үз патшаларына:

– Исраилнең якты шәме сүнмәсен өчен, моннан ары беркайчан безнең белән сугыш кырына аяк басмассың, – дип ант иттеләр[+].

18Күпмедер вакыттан Гөб шәһәрендә пелештиләр белән сугыш чыкты да, хушалы Сиббекәй рефаимнәр токымыннан булган Сәпнең җанын кыйды[+]. 19Аннары Гөбтә тагын бер көрәш булды; бәйт-лехемле Ягаре-Орегим углы Элханан биредә гәтле Галиатны үтерде. Галиатның сөңге сабы туку күшәсе[*] сыман калын иде[+].

20Аннары Гәттә янә бер сугыш булды; анда аяк-кулларында алтышар бармак үскән, җәмгысы егерме дүрт бармаклы, рефаимнәр нәселенә караган гаҗәп озын буйлы берәү бар иде. 21Әнә шул кеше исраилиләрне яманларга тотынгач, Давытның кардәше Шимга углы Йонатан аны үтерде[+].

22Әлеге дүрт кешенең һәммәсе Гәт шәһәрендә яшәүче рефаимнәр нәселеннән иде, аларның үлеме Давыт һәм аның хезмәтчеләре кулыннан булды[+].

#### 22


Дошманнарны җиңәргә булышкан өчен, Давытның Раббыны данлавы

1[•]Раббы Давытны барча дошманнарыннан һәм Шаулдан коткарган көнне Давыт Раббыга җыр багышлады. Аның җыры мондый иде:

2Раббы – Кыям минем, Ныгытмам һәм Йолучым!
3Аллам – сыендыручы Кыяташым,
Калканым, коткаручы Коралым, Кальгам[†] вә Сыеныр урыным!
Коткаручым, Син мине залимнәр кулыннан йолып алдың![+]
4Раббы мактауга лаектыр!
Мин Аңа ялварып дәшәм,
һәм Ул мине дошманымнан азат итә[+].
5Үлем дулкыннары биләп алган иде мине,
һәлакәтле ташкыннар өстемә ябырылган иде[+].
6Үлеләр дөньясының[†] зынҗырлары урап алган,
әҗәл ятьмәләре чолгаган иде мине[+].
7Бәлага тарыгач, мин Раббыга дәштем,
ярдәмгә үземнең Алламны чакырдым.
Үз йортыннан Ул мине ишетте,
зарлы авазым Аңа барып иреште[+].
8Шуннан Раббының ачуы кабарды:
җир йөзе селкенә-тетри башлады,
күкнең нигезләре чатнап кубарылды[+].
9Раббының борын тишекләреннән – төтен,
авызыннан исә бар нәрсәне ялмап алучы утлар бөркелде,
Аңардан ялкынлы күмерләр шартлап чәчрәде[+].
10Күкләрне янтайтып Раббы түбән төште,
Аның аяк асты тоташ караңгылык иде[+].
11Керубимнәрнең аркасына утырып очты Ул,
җил канатларында алга омтылды[+].
12Караңгылыкка төренеп,
куе-кара болытлардан Үзенә чатыр корды[+].
13Аның хозурындагы балкыштан
боз вә утлы күмерләр яуды.
14Раббы күкләрне гөрселдәтте,
Аллаһы Тәгалә Үзенең авазын ирештерде[+].
15Уклар атып таратты дошманны,
яшеннәр чатнатып тар-мар китерде[+].
16Раббының дәһшәтле авазыннан,
борыны бөркегән сулышыннан диңгез төпләре күренде,
дөньяның нигезләре ачылды[+].
17Югарыдан сузылып Раббы кулымнан алды,
тирән сулар эченнән тартып чыгарды;[+]
18Көчле дошманымнан, мине күрәлмаучы,
миннән куәтлерәк бәндәләрдән коткарды-аралады мине[+].
19Афәтле көнемдә алар юлыма төшкәннәр иде,
әмма Раббы миңа терәк булды.
20Ул мине иркенлеккә алып чыкты, коткарды,
чөнки мин Аның күңеленә хуш килдем[+].
21Тәкъвалыгым өчен Раббы миңа әҗерен бирде,
кулларым пакьлеге өчен бүләкләде[+].
22Чөнки мин Раббы юлында йөрдем,
Аллаһыдан йөз чөереп яман эш кылмадым.
23Аның бөтен карарларын күз уңында тоттым,
Канун[†] кагыйдәләреннән читкә тайпылмадым.
24Каршында һәрчак ихлас-саф булдым,
гөнаһ эш кылудан сакландым[+].
25Аның алдында тәкъвалыгымны, пакьлегемне күреп,
Раббы миңа әҗерен кайтарды.
26Тугры кешегә Син тугрысың,
күңеле керсезгә мөгамәләң керсездер.
27Пакь кешегә пакьлек кыласың,
хәйләкәргә исә хәйлә корасың.
28Мазлумнарны[*] Син яклыйсың,
карашың белән тәкәббернең башын түбән идерәсең[+].
29Шәм-чырагым – Синдер, Раббым!
Караңгылыгымны Раббы яктырта![+]
30Аллаһы ярдәме белән мин дошман яуларын җиңәм,
Аның ярдәме белән диварларны кичәм.
31Аллаһының юлы кимчелексез, әйткән сүзе саф-пакьтер!
Аңа сыгынган һәр кеше өчен калкан Ул![+]
32Раббыдан башка тагын берәр алла бармы?!
Аллабыздан башка икенче бер кыяташ бармы?![+]
33Аллаһы – миңа көч-куәт бирүче,
барыр юлымны хәвефсез кылучы.
34Аякларымны боланныкыдай җитез кыла,
биеклекләрдә мине тотрыклы итә[+].
35Кулларымны сугыш һөнәренә өйрәтә,
бакыр җәядән ук атарга көч бирә[+].
36И Раббым, Син миңа коткаручы калканыңны бирдең,
Синең ярдәмең мине биекләргә күтәрә.
37Син минем барыр сукмагымны киңәйтәсең,
аякларым шуңа ышанычлы атлый.
38Эзәрлекли барып, дошманымны тар-мар иттем,
кырып бетермичә кире борылмадым.
39Шундый итеп тукмадым, издем ки, җирдән калыкмас иттем –
аяк астында ятып калдылар.
40Сугышыр өчен миңа көч бирдең Син,
миңа каршы чыкканнарны аягым астына салдың[+].
41Дошманнарны борылып качарга мәҗбүр иттең Син –
миңа үчлеләрне шулай тар-мар иттем[+].
42Ярдәмгә чакырдылар, тик аларга котылу насыйп булмады,
Раббыга ялвардылар, тик Ул жавап бирмәде[+].
43Мин аларны җирдәге тузан кебек туздырып аттым,
урам пычрагыдай таптап-издем[+].
44Халык фетнәсеннән мине Син коткардың,
кавемнәр өстеннән мине баш итеп калдырдың –
мин белмәгән кабиләләр миңа хезмәт итә[+].
45Каршымда билләрен бөгәләр,
тавышымны ишетүгә, буйсыну белдерәләр[+].
46Рухлары сынып, калтыранып кальгаларыннан чыгалар[+].
47Раббы – тере Заттыр! Минем Кыяма мактау-шөкерләр яусын!
Мине коткаручы Кыя, минем Аллам
күкләргә күтәреп макталсын!
48Ул – минем өчен Үч алучы,
чит кавемнәрне миңа Буйсындыручы,[+]
49мине дошманнарымнан Йолып алучы,
миңа каршы чыгучылардан мине Өстен итүче,
залимнәрдән Коткаручы[+].
50Шуның өчен, и Раббы,
чит кавемнәр алдында Сиңа рәхмәтләр укырмын,
исемеңә мәдхияләр җырлармын![+]
51Үзең куйган патшага Син бөек җиңүләр насыйп итәсең,
Май сөрткән затың Давытка
һәм аның нәсел-нәсәбенә мәңгелек
мәрхәмәтеңне күндерәсең[+].

#### 23


Давытның соңгы сүзләре

1Аллаһы югары күтәргән, Ягъкуб Алласы сайлаган затның – Исраилнең гүзәл тавышлы җырчысы Ишай углы Давытның соңгы сүзләре шушыдыр:

2«Раббы Рухы минем аша сөйли,
телемдә – Аның сүзләредер[+].
3Исраил Алласы, Исраилнең Кыясы минем хакта болай дип әйтте:
„Халыклар өстеннән гаделлек белән,
Аллаһыдан куркып хакимлек итүче[+]
4иртәнге нурга, аяз иртәдә калыккан кояшка,
яңгырдан соң шытып чыккан үлән җемелдәвенә тиң“.
5Аллаһы каршында минем йорт-гаиләм әллә шундый түгелме?!
Аллаһы минем белән мәңгегә килешү төзеде,
һәм бу килешү какшамас вә ышанычлыдыр.
Ул мине һәрчак коткара һәм теләгәнемне бирә[+].
6Явыз кешеләр исә читкә ташланган чәнечкеле куак кебек булыр –
ул куакны беркем кулына алмас,
7кагыла калса да, кулына тимер кисәге яисә сөңге сабы алыр.
Аны үсеп утырган урынында ук утка салалар».


Давытның гайрәтле сугышчылары

8[•]Менә Давыт гаскәрендәге батыр сугышчыларның исемнәре: тахкемони Йошеб-Башшебет – өч баһадирдан торган төркемнең башлыгы. Ул, сигез йөз кешегә каршы сөңгесен күтәреп, аларны бер алышуда тар-мар иткән баһадирдыр.

9Аңардан соң Өч каһарманның берсе – Ахуах нәселеннән Доду углы Элгазар. Сугышырга әзерләнгән пелештиләрне мәсхәрәләп көлгәндә, ул шунда, Давыт янында иде. Бу сугышта исраилиләр чигенергә мәҗбүр булды, 10Элгазар исә урынында торып калды – кулының хәле бетеп кылычына ябышып калганчы, пелештиләрне кырды. Ул көнне Раббы шулай Исраилгә бөек җиңү алып килде. Исраил гаскәриләре Элгазар янына сугыш беткәннән соң әйләнеп кайтты, анда да мәетләрне талар өчен генә.

11Аннары Әге углы, һарарлы Шамма. Пелештиләр, Лехи шәһәре тирәсендәге ясмык басуы янында исраилиләргә һөҗүм итеп, исраилиләр пелештиләрдән кача башлагач, 12Шамма, басу уртасына чыгып, басуны да саклап кала, пелештиләрне дә тар-мар китерә, һәм ул көнне Раббы Исраилгә бөек җиңү бүләк итә.

13Бервакыт шулай, уракка төшәр алдыннан, пелештиләр Рефаим үзәненә килеп тупландылар. Ул чакны Утыз башлык арасыннан әлеге өчесе Давыт янына Адуллам мәгарәсенә килде[+]. 14Давыт ныгытма эчендә, ә пелешти сугышчылары Бәйт-Лехемдә иде. 15Шунда Давыт бик нык сусап:

– Бәйт-Лехем капкасы янындагы коедан берәрсе эчәремә су алып килсә иде, – диде.

16Әлеге өч батыр, пелештиләр станы аша сугышып үтеп, Бәйт-Лехем капкасы янындагы коедан Давытка су алып килеп бирде. Әмма Давыт әлеге судан баш тартты, ул аны Раббыга бүләк итеп җиргә койды[+].

17– Бу суны эчүдән мине Раббы сакласын! Тормышларын куркыныч астына куеп, миңа су алып кайтканнарның каны түгелмени бу?! – диде ул һәм суны эчәргә теләмәде.

Менә ни-нәрсәләр эшләде әлеге өч батыр!

18Йоавның кардәше, Сәрүя углы Әвишәй, Өч каһарманның башлыгы иде. Бервакыт ул, өч йөз кешегә каршы сөңгесен күтәреп, аларны кырып бетерде һәм әлеге Өч каһарман сыман дан яулады[+]. 19Әвишәй, шул Өч каһарманнан мәртәбәлерәк булып, аларның башлыгына әйләнде, гәрчә аларның берсе булмаса да.

20Кабсеһел каласыннан Еһояда углы Бенаяһ зур батырлыклар кылган гаярь сугышчы иде. Ул мәабиләрнең иң көчле ике сугышчысын үтерде. Икенче бервакытны кышкы карлы көндә, чокырга төшеп, бер арысланны үтерде[+]. 21Аннары ул алыптай бер мисырлының җанын кыйды: сөңге тоткан мисырлы каршына Бенаяһ таяк тотып китте һәм, тегенең сөңгесен тартып алып, мисырлының үз коралы белән аның үзен үтерде[+]. 22Еһояда углы Бенаяһ әнә шундый батырлыклар эшләде. Ул да, алдагы Өч каһарман сыман, зур дан-шөһрәт казанган кеше иде. 23Утыз башлык арасында иң мәртәбәлесе булып, ул теге Өч каһарманның берсе түгел иде. Давыт аны үзенең җансакчылар башлыгы итеп куйды.

24Шул Утыз гаскәри арасында түбәндәгеләр бар иде: Йоавның кардәше Асаһел, Бәйт-Лехемнән Доду углы Элханан,[+] 25хародлы Шамма, хародлы Элыйка, 26пелетле Хелес, тыкуалы Иккыш углы Гыйра, 27анатотлы Абигызер, хушалы Мебуннай, 28Ахуах нәселеннән Салмон, нетофалы Маһрай, 29нетофалы Багъна углы Хелеб, Беньямин җирендәге Гибгадан Рибай углы Иттай, 30пиргатонлы Бенаяһ, Гәгаш үзәненнән Һиддай, 31арбаһи Аби-Албон, бахуримлы Азмавет, 32шагалбимле Эльяхба, Яшән угыллары һәм Йонатан, 33һарарлы Шамма, арарлы Шарар углы Ахиам, 34мәгакәһи Ахасбай углы Элифелет, гилолы Ахитофел углы Элигам,[+] 35кәрмилле Хесро, араблы Пагарай, 36собалы Натан углы Игәл, Гәд нәселеннән Бани, 37аммони Селык, Сәрүя углы Йоавның корал йөртүчесе беһеротлы Нахрай, 38итри Гыйра, итри Гәреб, 39хитти Урия. Җәмгысы утыз җиде гаскәри[+].

#### 24


Давытның халык исәбен алырга боерык бирүе

1[•]Бервакыт Исраил халкына Раббының кабат ачуы кузгалды, һәм Ул, Давытны исраилиләргә каршы котыртып, аңа:

– Бар, Исраил вә Яһүдә халкының исәбен ал! – диде[+].

2Давыт үзенең гаскәр башлыгы Йоавка:

– Кайда күпме халык яшәгәнен белер өчен, Даннан алып Беер-Шебага кадәр Исраилнең бөтен ыругларын йөреп чыгып, халыкның исәбен алыгыз, – дип боерды[+].

3Әмма патшага Йоав:

– Синең Раббы Аллаң халык санын тагын йөз тапкырга ишәйтсен, һәм әфәндем патшага моны үз күзләре белән күрергә язсын иде! Ләкин әфәндем патшага бу ни өчен кирәк?! – дип җаваплады[+].

4Тик патша үз сүзендә нык торды, һәм Йоав белән гаскәр башлыклары, патша хозурыннан чыгып, Исраил халкының исәбен алырга дип киттеләр. 5Алар, Үрдүнне кичеп, Гәд үзәненең урта бер җирендә урнашкан Арогыр шәһәренең уң ягына җитеп тукталдылар, шуннан соң Ягызер шәһәре аша үттеләр дә[+] 6Гилыгад төбәгенә, аннан Тахтим-Ходши җиренә юнәлделәр; аннары Дан-Яган шәһәренә, Сидун чигенә җиттеләр. 7Шуннан Сур кирмәненә һәм хиввиләр белән кәнганиләрнең[†] барлык шәһәрләренә таба киттеләр. Ахырдан Яһүдәнең көньягындагы Беер-Шебага килеп җиттеләр[+]. 8Тугыз ай да егерме көн дигәндә алар, бөтен илне әйләнеп чыгып, кабат Иерусалимгә әйләнеп кайттылар. 9Йоав халыкның исәбен патшага җиткерде; исемлек буенча исраилиләрдә – сигез йөз мең, яһүдиләрдә исә сугышка яраклы, көчле биш йөз мең ир-егет булуы ачыкланды[+].


Аллаһының Давытны җәзага тартуы

10[•]Әмма халык исәбен алганнан соң, Давыт, намусына көч килеп, Раббыга:

– Әлеге гамәлем белән мин гөнаһ эш кылдым; шуның өчен бүген мин Сиңа, колыңның гөнаһын кичер, дип ялварам, чөнки зур ахмаклык эшләдем, – диде[+].

11Икенче көнне иртән Давыт йокыдан торуга Давыт хезмәтендәге гаиптән хәбәр[*] бирүчегә, пәйгамбәр Гәдкә Раббы сүзе иңде:[+]

12– Давытка, барып, минем сүзләремне җиткер: «Раббы болай дип әйтә, диген: „Мин сиңа өч төрле җәза тәкъдим итәм, шуларның берсен үзең сайлап ал“».

13Гәд, Давыт янына килеп, боларның һәммәсен аңа җиткерде. Гәд болай диде:

– Әлеге җәзаларның берсен сайлап ал: илеңә җиде ел буе тоташтан ачлык килсенме, яисә сине эзәрлекләгән дошманнарыңнан өч ай буе качып йөрисеңме, әллә инде илеңдә өч көн дәвамында халык үләт зәхмәтеннән кырылсынмы? Хәзер уйла да хәл ит: мине бирегә җибәргән Раббыга нинди җавап бирергә тиешмен?

14Гәдкә Давыт болай дип җавап кайтарды:

– Миңа бик авырдыр, ләкин адәм кулыннан җәза алганчы, Раббы кулыннан җәза күрүең хәерлерәк, чөнки Аның рәхим-шәфкате чиксездер[+].

15Шуннан Раббы, шул көннең иртәсеннән алып билгеләнгән вакыт тәмамланганчы, исраилиләргә үләт зәхмәте җибәрде, һәм Даннан алып Беер-Шебага кадәр җитмеш мең кешенең гомере киселде[+]. 16Халыкны кырып баручы фәрештә Иерусалим каласына таба кулын сузгач, Раббы, җәза бирүдән баш тартып, фәрештәгә:

– Җитәр, төшер кулыңны! – диде.

Бу вакытта Раббы фәрештәсе явүси Орна ындыры янына җиткән иде[+]. 17Халыкны кырып баручы фәрештәне күргәч, Давыт Раббыга:

– Гөнаһлы мин: яманлык кылдым! Бу кешеләр, Синең сарыкларың, бернинди начарлык эшләмәде ич. Синең җәзаң миңа һәм атам гаиләсенә төшсен, – диде.


Давытның Раббыга мәзбәх коруы

18[•]Ул көнне Давыт янына Гәд килеп:

– Бар, явүси Орна ындырында Раббыга мәзбәх[†] кор! – диде.

19Давыт шулай Гәд аша Раббы кушканны эшләргә китте. 20Үзенә таба килүче патшаны, аның хезмәтчеләрен күреп, Орна алар каршына чыкты һәм патша алдында җиргә кадәр башын иде, 21аннары аңардан:

– Әфәндем патша үзенең колы янына ни йомыш белән килде? – дип сорады.

Давыт аңа:

– Халык үләт зәхмәтеннән кырылмасын өчен, Раббыга мәзбәх төзергә синең ындырыңны сатып алмакчы булам, – дип җавап бирде[+].

22– Әфәндем патша корбан китерү өчен җаны теләгәнне алсын. Менә сиңа тулаем яндыру корбаны өчен үгезләр, ә ашлык сугу җайланмасы һәм үгез җигү кирәк-яраклары утын булыр[+]. 23Мин, Орна, боларның һәммәсен патшага тапшырам, – диде Орна һәм, – Раббы Аллаң синнән разый булсын! – дип өстәде.

24Әмма патша аңа:

– Юк, боларның һәммәсе өчен мин сиңа тиешле бәясен түлим, бушка килгән әйберне мин Раббы Аллама корбан китерә алмыйм, – дип җавап кайтарды һәм, илле шәкыл[*] көмеш түләп, ындыр белән үгезләрне сатып алды.

25Аннары Давыт шул урында Раббыга багышлап мәзбәх корды һәм Аңа тулаем яндыру корбаны белән татулык корбаны китерде. Раббы, Давытның Исраил хакындагы ялыну-ялваруларына җавап итеп, Исраил илендә үләт зәхмәтен туктатты[+].

### III Патшалар

#### III Патшалар

III Патшалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### 1


Патшалар (өченче китап)


Сөләйманның патша итеп билгеләнүе

1Гомеренең ахырына таба Давыт патша кат-кат киенсә дә, аның тәненә җылы кермәде. 2Шуннан хезмәтчеләре аңа:

– Әфәндебез патша янында булып, аны кайгыртсын, аның кочагында ятсын өчен, патшага берәр яшь, гыйффәтле кыз табып бирсеннәр, шул чагында әфәндебез патша тәненә җылы керер, – дип,[+] 3бөтен Исраил[†] төбәкләреннән чибәр кыз эзләргә тотындылар һәм, шунемлы Әбишәгкә тап булып, аны патша хозурына алып килделәр[+]. 4Әлеге кыз төскә-биткә искиткеч матур иде; патшаны ул карады-бакты, аңа хезмәт күрсәтте, ләкин патша аның белән ятагын бүлешмәде.

5Хаггитнең Адония исемле углы масаеп китеп:

– Мин патша булачакмын, – дип әйтә башлады һәм тора-бара үзенә арба, атлы җайдаклар һәм, арба алдыннан чабар өчен, илле чапкын булдырды[+]. 6Атасы исә беркайчан да: «Ни өчен син болай эшлисең?» – дип, аны шелтәләмәде. Әлеге егет, Давыт патшаның Абшалум исемле углыннан соң дөньяга килгән булып, йөзгә-биткә бик күркәм иде[+]. 7Адония киңәшләшер өчен Сәрүя углы Йоав белән рухани Абъятарга мөрәҗәгать итте, һәм тегеләр аңа ярдәм итәргә булдылар[+]. 8Әмма рухани Садыйк, Еһояда углы Бенаяһ, Натан пәйгамбәр, Шимгый, Регый, шулай ук Давытның шәхси сакчылары да Адония ягына чыкмады[+].

9Беркөн Адония, Рогел инеше буендагы Елан ташы янында берничә баш сарык белән үгезләрне һәм симертелгән бозауларны корбан чалып, үзенең ир туганнарын, ягъни патша угылларын, шулай ук патшага хезмәт итүче барлык яһүдиләрне кунакка дәште[+]. 10Ләкин Натан пәйгамбәр белән Бенаяһны, атасының шәхси сакчыларын һәм ир туганы Сөләйманны чакырмады[+].

11Сөләйманның әнкәсе Батшебага Натан:

– Ишеттеңме, Хаггит углы Адония патша булган, әфәндебез Давыт исә бу хакта әле үзе белми дә, – диде. – 12Үзеңнең һәм углыңның гомерен саклап калыйм дисәң, сиңа киңәш бирер идем. 13Давыт патша хозурына кер дә: «Әфәндем патша, син миңа, үзеңнең хезмәтчеңә, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем тәхеткә ул утырыр, дип ант итеп әйткән идең. Шулай булгач, ни өчен соң патшалык Адония кулына күчте?» – дип әйт[+]. 14Син патша белән сөйләшкән арада мин дә, синең артыңнан патша хозурына кереп, сүзләреңне раслармын.

15Батшеба шуннан соң патша хозурына, аның бүлмәсенә юнәлде; анда шактый олыгайган патшага шунемлы Әбишәг хезмәт күрсәтә иде. 16Батшеба, башын түбән иеп, патша каршына килеп тезләнде.

– Нинди йомыш белән килдең? – дип сорады аңардан патша.

17– Әфәндем, – диде Батшеба, – син миңа, үзеңнең хезмәтчеңә, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем тәхетемә ул утырыр, дип Раббы[†] Аллаң[†] исеме белән ант итеп әйткән идең. 18Ләкин патшалыкка әнә Адония килгән, ә син, патша әфәндем, бу хакта хәбәрдар түгелсең. 19Адония, байтак кына үгез, симертелгән бозау һәм сарыкларны корбан чалып, патшаның бөтен угылларын, Абъятар рухани белән гаскәр башлыгы Йоавны чакырган, синең хезмәтчең Сөләйманны исә дәшмәгән. 20И әфәндем, син – патша, һәм үзеңнән соң тәхеткә кем утырырга тиешлеген игълан итәрсең дип, бөтен Исраил халкының күзе сиңа төбәлгән. 21Югыйсә әфәндем патша үзенең ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, мин һәм минем углым Сөләйман җинаятьче[†] саналырбыз.

22Батшеба шул рәвешле патша белән сөйләшкән арада, Натан пәйгамбәр килеп җитте. 23Хезмәтчеләре патшага:

– Натан пәйгамбәр рәхим итте! – диде, һәм Натан пәйгамбәр, патша хозурына кереп, аның алдында җиргә кадәр башын иде дә:

24– Патша әфәндем, син: «Миннән соң Адония патшалык итәр, минем тәхеткә ул утырыр», – дип әйтмәгән идеңме?! – дип сорады. – 25Чөнки бүген ул, байтак кына үгез, симертелгән бозау вә сарык чалып, патша угылларының һәммәсен, шулай ук гаскәр башлыклары белән Абъятар руханины үзенә чакырды. Хәзер алар барчасы: «Яшәсен Адония патша!» – дип, аның белән ашап-эчеп, сыйланып утыралар[+]. 26Ә мине, синең хезмәтчеңне, Садыйк руханины, шулай ук Еһояда углы Бенаяһ белән хезмәтчең Сөләйманны дәшмәде. 27Әфәндем патша кушуы буенча эшләнмәдеме бу эш? Әфәндем патшадан соң тәхеткә кем утырасын үзеңнең хезмәтчеләреңә белдермәссеңме икән?

28Давыт патша аңа җавап итеп:

– Минем яныма Батшебаны чакырыгыз, – диде.

Батшеба, кереп, патша каршына килеп басты.

29Шунда патша ант итеп болай диде:

– Минем җанымны барча бәла-казалардан коткаручы Раббы Үзе шаһиттыр:[+] 30мин сиңа, Исраилнең Раббы Алласы белән ант итеп, миннән соң синең углың Сөләйман патшалык итәр, минем урынга тәхеткә ул утырыр, дип ант иткән идем. Һәм бүген мин биргән вәгъдәмне тормышка ашырачакмын.

31Батшеба, тезенә төшеп, патша алдында җиргә кадәр башын иде һәм:

– Әфәндем Давыт патша мәңге яшәсен! – диде[+].

32– Минем янга Садыйк руханины, Натан пәйгамбәрне вә Еһояда углы Бенаяһны чакырыгыз, – диде Давыт патша.

Чакырылганнар патша хозурына кереп баскач, 33Давыт аларга болай диде:

– Минем хезмәтчеләрне алыгыз да углым Сөләйманны, качырыма атландырып, Гихон инешенә алып барыгыз[+]. 34Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр аны шунда, башына зәйтүн мае сөртеп, Исраил патшасы итеп билгеләсеннәр һәм мөгез быргылар кычкыртып: «Яшәсен Сөләйман патша!» – дип сөрән салсыннар[+]. 35Аннары аның белән бергә бире әйләнеп кайткач, углым Сөләйман минем тәхеткә утырыр һәм минем урынга патшалык итәр; мин аны, шулай итеп, Исраил вә Яһүдә[†] хакиме итеп билгелим.

36Еһояда углы Бенаяһ шунда патшага җавап итеп:

– Амин! Патша әфәндемнең Раббы Алласы шулай ихтыяр кылсын иде. 37Раббы, патша әфәндемнең юлдашы булган кебек, Сөләйманның да гел янында булсын, аның тәхетен әфәндем Давыт патша тәхетеннән бөегрәк итсен! – диде.

38Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр, Еһояда углы Бенаяһ, керетиләр һәм пелетиләр[*] Давыт патшаның качырына Сөләйманны утырттылар да Гихонга таба юл алдылар[+]. 39Садыйк рухани, зәйтүн мае салынган мөгезне Изге чатыр эченнән алып чыгып, Сөләйманның башына май сөртте[†]. Аннары быргы кычкырттылар, һәм бар халык: «Яшәсен Сөләйман патша!» – дип сөрән салды. 40Шуннан барысы да, Сөләйманга ияреп, юл буе курай уйнап барды; халыкның бәхете чиксез иде; шатлыклы авазлардан әйтерсең җир чүгеп-чүгеп куя иде.

41Бу вакытны Адония һәм аның чакырулы кунаклары мәҗлесне тәмамлап килә иде инде. Шулчак алар быргы тавышлары ишеттеләр, һәм Йоав:

– Шәһәрдә нинди шау-шу икән? – дип сорап куйды.

42Ул әле әйтеп бетерергә дә өлгермәде, аның янына рухани Абъятарның Йонатан атлы углы килеп җитте.

– Бире кил, син абруйлы бәндәсең, китергән хәбәрең яхшыдыр, – диде аңа Адония[+].

43Адониягә җавап кайтарып Йонатан:

– Әфәндебез Давыт патша Сөләйманны патша итеп куйды, – диде, – 44Сөләйман белән бергә Давыт патша Садыйк руханины, Натан пәйгамбәрне, Еһояда углы Бенаяһны, керетиләр вә пелетиләрне Гихонга җибәрде: алар Сөләйманны патша качырына атландырып алып киттеләр,[+] 45һәм Садыйк рухани белән Натан пәйгамбәр, аңа шунда май сөртеп, аны патша итеп билгеләделәр; аннары шатланышып калага юнәлделәр, һәм бар шәһәр хәрәкәткә килде. Сезгә килеп ирешкән авазлар әнә шулдыр. 46Сөләйман патша тәхеткә утырды инде[+]. 47Патша хезмәтчеләре, әфәндебез Давыт патша янына килеп: «Синең Аллаң Сөләйманның исемен тагын да зуррак данга күмсен, аның тәхетен синең тәхетеңә караганда да югарырак күтәрсен», – дип, аны котладылар инде. Патша, ятагында килеш сәҗдә кылып:[+] 48«Үз тәхетемә углымны утырткан һәм дә шуны үз күзләрем белән күрергә насыйп иткән Исраилнең Раббы Алласына мактаулар яусын!» – диде.

49Адониянең кунаклары шунда, калтырап төшеп, урыннарыннан кузгалды, һәм һәркайсы үз юлы белән китеп барды. 50Адония исә, Сөләйманнан куркып, мәзбәхнең[†] мөгезләренә барып ябышты[+]. 51Шуннан Сөләйманга болай дип килеп әйттеләр:

– Сөләйман патшадан коты алынып, мәзбәхнең мөгезләренә барып ябышкан Адония: «Сөләйман патша үзенең хезмәтчесен кылычтан уздырмаска ант итсен бүген», – дип әйтә икән.

52Бу сүзләргә җавап итеп Сөләйман:

– Әгәр ул намуслы кеше булып кала алса, аның башыннан бер чәч бөртеге дә төшмәс; әгәр дә йөрәгендә явыз ният йөртә икән, аның җаны кыелыр, – диде[+] 53һәм, кешеләрен җибәреп, алар Адонияне мәзбәх яныннан алып кайттылар. Адония, Сөләйман каршына килеп, патшага башын иде.

– Бар, өеңә кайт, – диде аңа Сөләйман.

#### 2


Давытның Сөләйманга вазифа йөкләве. Давытның үлеме

1Соңгы сәгате якынлашкач, Давыт үзенең углы Сөләйманга үгет-нәсыйхәтләр биреп болай диде:

2– Миңа мәңгелек юлга кузгалыр вакыт җитте, син исә нык һәм батыр бул[+]. 3Раббы Аллаң әйткәннәрне җиренә җиткереп башкар: Аның юлыннан йөр, Муса канунында[†] язылганча, Аның кагыйдәләрен вә кушканнарын, канун вә билгеләмәләрен төгәл үтә; шул чагында барган һәр җиреңдә эшләгән эшләрең уң булыр[+]. 4Шуларны башкарсаң, Раббы миңа биргән вәгъдәсен тормышка ашырыр. Ул миңа: «Әгәр синең угылларың, туры юлга күнеп, бөтен күңелләре белән ихлас йөрәктән Миңа итагать итсәләр, Миңа гына гыйбадәт кылсалар, Исраил тәхетендә һәрчак синең гаилә ирләре утырыр», – дип әйткән иде[+].

5Аннары тагын Давыт болай диде:

– Сәрүя углы Йоавның миңа каршы ни-нәрсәләр кылганы сиңа мәгълүмдер: сугышта коелган кан өчен үчләшеп, Исраил гаскәренең ике яубашы – Нер углы Абнер белән Етер углы Амасаның тыныч көннәрдә җанын кыеп, үзенең бил каешын вә аяк киемен алар канына буяганны беләсең[+]. 6Син акыл белән эш ит – аның чал башы үлеләр дөньясына[†] тыныч кына китмәсен! 7Гилыгадлы Барзиллайның угылларын мәрхәмәтеңнән ташлама, алар синең өстәлеңнән туклансыннар, чөнки, туганың Абшалумнан качкан чагымда, алар минем янда булдылар[+]. 8Бахуримда яшәүче Беньямин ыругыннан Гера углы Шимгый бар тагын: мин Маханаим тарафына качып барганда, ул, яман телләнеп, миңа авыр сүзләр әйтте; ул миңа Үрдүн буенда килеп очрады, һәм мин шунда аңа: «Мин сине кылычтан уздырмам», – дип, Раббы белән ант иттем[+]. 9Син исә аны җәзасыз калдырма, акылың җитәрлек, аның белән ни-нәрсә эшләргә икәнен үзең беләсең. Аның чал башын, канга батырып, үлеләр дөньясына озат.

10Шуннан Давыт дөнья куйды, һәм ул Давыт шәһәрендә дәфен кылынды[*][+]. 11Давыт бөтен Исраил җирендә кырык ел дәвамында патшалык итте: шуның җиде елын ул – Хебрунда, утыз өч елын Иерусалимдә уздырды[+]. 12Сөләйман шулай атасы Давытның тәхетенә утырды, һәм аның патшалыгы ныгыганнан-ныгый башлады[+].

13Беркөн Сөләйманның әнкәсе Батшеба янына Хаггит углы Адония килде.

– Яхшы ният белән йөрисеңме? – дип сорады аңардан Батшеба.

– Яхшы ният белән, – диде Адония, – 14әйтер сүзем бар сиңа.

– Сөйлә, – диде Батшеба.

15– Сиңа мәгълүм булганча, моңарчы патшалык минем кулда булып, бөтен Исраил халкының күзе миңа төбәлгән иде; әмма, хәлләр үзгәреп, патшалык минем туганыма күчте, чөнки Раббының ихтыяры шундый иде[+]. 16Минем сиңа бер үтенечем бар, гозеремне аяк астына салмасаң иде, – диде Адония.

– Гозереңне әйт, – диде аңа Батшеба.

17– Сөләйман патша синең сүзеңне екмас, зинһарлап сорыйм, сөйләш әле аның белән, шунемлы Әбишәгне миңа хатынлыкка бирсен, – диде ул[+].

18– Ярар, синең хакта мин патша белән сөйләшермен, – диде Батшеба һәм, 19Адониянең сүзен җиткерергә дип, Сөләйман патша хозурына керде.

Әнкәсен каршы алып, патша аягүрә торып басты, аңа баш иде һәм тәхетенә утырды. Патшаның әнкәсенә дә тәхет китерделәр, һәм ул, патшаның уң ягыннан урын алып, 20сүзен башлады:

– Минем сиңа бер кечкенә йомышым бар, сүземне екмасаң иде.

– Йомышыңны әйт, анам, сүзеңне екмам, – диде аңа патша.

21– Туганың Адониягә шунемлы Әбишәгне хатынлыкка алырга рөхсәт итсәң иде, – диде Батшеба.

22Әнкәсенә җавап итеп Сөләйман патша:

– Ни өчен әле син Адония өчен шунемлы Әбишәгне сорыйсың? Адония минем олы туганым булгач, бәлки, патшалыкны да аңа бир, дип үтенерсең?! Рухани Абъятар белән Сәрүя углы Йоавны да онытма алайса, – диде һәм,[+] 23Раббы белән ант итеп:

– Әлеге сүзләре өчен Адонияне җәзага тартмасам, Аллаһының миңа иң каты каһәре төшсен. 24Раббы мине, атам Давыт урынына патша итеп куеп, тәхетемдә ныгытты, әйткән вәгъдәсенә туры калып, патшалыкны минем гаиләгә тапшырды. Раббы Үзе шаһиттыр: бүген Адониянең гомере киселер! – диде[+].

25Шуннан Сөләйман патша Еһояда углы Бенаяһка әмер бирде, һәм ул Адониянең җанын кыйды[+].

26Рухани Абъятарга исә патша:

– Анатотка, үз җиреңә әйләнеп кайт; җаныңны кыясы иде дә, әмма хәзергә сиңа кул күтәрмим, чөнки атам Давыт алдыннан Хуҗа-Раббының сандыгын күтәреп барган, атам белән бергә барлык кыенлыкларны кичергән кеше син, – дип,[+] 27Абъятарны Раббыга рухани хезмәте күрсәтүдән читләштерде; шул рәвешчә Раббының Шилоһта Эли йорты хакында әйткән сүзләре тормышка ашты[+].

28Шушы хәбәр Йоавка килеп ирешкәч, ул Раббы чатырына кереп яшеренде дә мәзбәхнең мөгезләренә барып ябышты, чөнки Йоав, Абшалумга иярмәсә дә, Адония яклы булды[+]. 29Йоавның, Раббы чатырына кереп качып, мәзбәх мөгезенә ябышуын белгәч, Сөләйман патша:

– Бар, үтер аны, – дип, Еһояда углы Бенаяһны җибәрде.

30Бенаяһ, Раббы чатырына кереп, Йоавка:

– Патша сиңа моннан чыгарга боера, – диде.

Теге исә:

– Юк, мин монда үләчәкмен, – дип җавап кайтарды.

– Йоав менә шулай дип әйтә, – дип, Бенаяһ аның сүзләрен патшага җиткерде.

31– Үзе әйткәнчә эшлә! – дип боерды Бенаяһка патша. – Нахакка кан койган Йоавны үтереп, гәүдәсен җиргә тапшыр. Шулай итеп, минем һәм атам йорты өстеннән гаепне төшер[+]. 32Коелган кан өчен Раббы аны җәзага тартсын, чөнки ул, атам Давытка хәбәр итмичә, үзеннән күпкә тәкъва һәм яхшы ике ир егетне – Исраилнең яубашы Нер углы Абнер белән Яһүдәнең яубашы Етер углы Амасаны кылычтан уздырды[+]. 33Моның гөнаһысы[†] Йоавка һәм дә мәңге җуелмастай булып аның нәселенә төшсен! Давытның үзенә исә, аның нәселенә вә гаиләсенә, шулай ук аның тәхетенә Раббы мәңгегә иминлек бирсен!

34Шуннан Еһояда углы Бенаяһ барды да Йоавның җанын кыйды. Йоавны үз йорты янында, чүлдә җирләделәр. 35Патша аның урынына гаскәр башлыгы итеп Еһояда углы Бенаяһны билгеләде; рухани Садыйкны исә Абъятар урынына куйды[+].

36Шуннан патша, Шимгыйны чакыртып:

– Үзеңә Иерусалимдә йорт салып, шунда яшә, тик шәһәрдән кая да китәсе булма[+]. 37Белеп тор: шәһәрдән чыгып Кыдрун ташкынын кичә калсаң, шундук әҗәлеңне табарсың һәм моңа бары үзең генә гаепле булырсың, – диде[+].

38– Яхшы, патша әфәндем ничек боерса, хезмәтчең шулай эшләр, – дип җаваплады патшага Шимгый.

Шул рәвешле Шимгый Иерусалимдә яшәп калды. Шактый озак, 39өч ел узганнан соң, Шимгыйның ике колы, качып китеп, Гәт патшасы, Мәгакәһ углы Әкиш янына килде. «Колларың – Гәттә» дигән хәбәр килеп ирешкәч,[+] 40Шимгый ишәгенә атланды да, колларын эзләп, Әкиш янына Гәткә чыгып китте. Шунда барып, колларын Гәттән алып та кайтты. 41Шимгыйның Иерусалимнән чыгып китеп Гәткә баруын, аннан әйләнеп кайтуын Сөләйманга җиткерделәр, 42һәм патша, Шимгыйны чакыртып, болай диде:

– Мин сиңа, Раббы белән ант итеп, шәһәрдән чыгып кая да булса китә калсаң, шул көнне үк әҗәлеңне табарсың дип әйткән идем түгелме?! Шунда син миңа: «Ярар, шулай булсын», – дип җавап кайтарган идең. 43Шулай булгач, ни өчен соң син Раббы белән ант итеп биргән боерыгымны үтәмәдең[+]? 44Атам Давытка кылган барлык явызлыкларыңны син күңелеңдә саклыйсың булыр. Шуның өчен Раббы сине җәзага тартсын![+] 45Ә Сөләйман патша фатихалы булыр, Давыт тәхете Раббы алдында мәңге нык торыр[+].

46Шуннан Сөләйман патша Еһояда углы Бенаяһка боерык бирде, һәм Бенаяһ, барып, Шимгыйның җанын кыйды. Сөләйман кулында патшалык әнә шулай ныгыганнан-ныгый барды.

#### 3


Сөләйманның Раббыдан зирәк акыл соравы

1[•]Фиргавен[†] кызын үзенә хатынлыкка алып, Сөләйман шулай Мисыр патшасы, ягъни фиргавен белән туганлашты. Хатынын ул Давыт шәһәренә алып кайтты, ул вакытта әле Сөләйманның үз сарае да, Раббы йорты[†] да салынмаган, Иерусалим тирәли диварлар да төзелмәгән иде[+]. 2Ул чакта халык калкулыкларда[†] корбан китерә, ә Раббыга багышланган йорт төзелмәгән иде. 3Атасы Давытның кагыйдәләрен төгәл үтәп, Сөләйман да Раббыны яратты, әмма ул да калку җирдә корбан китерә һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтә торган булды[+].

4Беркөн патша, корбан китерү өчен, Гибгонга юнәлде, чөнки калкулыклардагы төп корбан китерү урыны шунда иде. Әлеге мәзбәхтә Сөләйман тулаем яндырган корбанлык малның саны хәтта меңгә җитте[+]. 5Төнлә Гибгонда Сөләйманга төшендә Раббы килеп:

– Теләгәнеңне сора, – диде[+].

6Сөләйман Аңа болай дип җавап кайтарды:

– Үзеңнең колың Давытка – минем атама карата Син гаять мәрхәмәтле булдың, чөнки ул Сиңа тугрылык саклады, тәкъва һәм саф күңеле булды. Син аны олуг мәрхәмәтеңнән ташламадың, бүгенге көндә аның тәхетенә утыртыр өчен, аңа угыл бүләк иттең. 7Менә хәзер, Раббы Аллам, Син Үзеңнең колыңны атам Давыт урынына патшалыкка ихтыяр кылдың; тик һәммә нәрсәне дөрес аңлап, дөрес гамәлләр кылыр өчен, мин әлегә яшьрәк[+]. 8Мин, Синең колың, Үзең сайлап алган күп санлы халкың арасындадыр, ә аның күплеген исәпләп-хисаплап бетерә торган түгел[+]. 9Синең халкыңны дөрес хөкем итеп, яманнан яхшыны аера белер өчен, колыңа зирәк акыл бүләк итсәң иде; югыйсә Синең күп санлы халкың белән кем идарә итә алыр?![+]

10Сөләйманның гозере Хуҗа-Хаким күңеленә хуш килде, 11һәм Ул аңа болай дип җаваплады:

– Үзең өчен озын гомер, байлык йә булмаса дошманнарыңа әҗәл сорамыйча, дөрес хөкем итәргә зирәк гакыл сораган өчен, 12Мин синең гозереңне үтим һәм сиңа зирәк гакыл бирәм; моңарчы синең белән тиңләшердәй адәмнең әле туганы юк иде, синнән соң да андый бәндә тумас[+]. 13Шулай ук Мин сиңа үзең сорамаган байлык белән дан-шөһрәт тә бирәм, үзең исән чакта, сиңа тиңләшердәй бүтән патша булмас[+]. 14Минем юлдан тайпылмыйча, атаң Давыт сыман, Минем кагыйдә вә өйрәтмәләрне бозудан саклансаң, Мин синең гомереңне дә озайтырмын[+].

15Уянып киткәч, Сөләйман боларның һәммәсе төшенә кергәнне аңлады. Шуннан ул Иерусалимгә кайтты да, Хуҗа-Хакимнең Килешү сандыгы[†] каршына басып, тулаем яндыру корбаны[†] вә татулык корбаны китерде,[†] аннары үзенең бөтен хезмәтчеләре өчен сый мәҗлесе җыйды[+].


Сөләйманның зирәклек белән хөкем итүе

16Бервакыт патша каршына ике уйнашчы хатын килеп басты да, 17аларның берсе болай дип сүз башлады:

– И әфәндем! Без менә шушы хатын белән икебез бер йортта яшибез; мин бала тапкан вакытта, бу хатын минем янда шул йортта булды. 18Мин бала тудырып өч көн узганнан соң, бу хатын да бала тапты; йортта без икебез генә идек, гайреләр юк иде анда. 19Төнлә бу хатынның углы дөнья куйды, чөнки хатын, йоклап китеп, баласын бастырып үтерде. 20Шуннан ул төн уртасында торган һәм мин, синең хезмәтчең, йокыга китүдән файдаланып, минем углымны үзенең күкрәге янына алып салган, үзенең үле углын исә минем күкрәгем янына куйган. 21Иртәгесен углымны имезим дип уянсам – бала үлгән; җентекләбрәк карагач, аның мин тудырган бала түгеллеген аңладым.

22Әмма икенче хатын шунда аңа каршы килеп:

– Юк, минем углым исән, синеке үле! – диде.

Беренчесе аңа җавап итеп:

– Юк, синең углың үле, минеке исән! – диде.

Шул рәвешле алар патша каршында әрепләшеп тордылар. 23Патша шулчак:

– Монысы: «Минем углым исән, синеке үле», – ди, тегесе: «Юк, синең углың үле, минеке исән», – дип тәкрарлый, – 24китерегез әле миңа кылыч, – диде.

Патшага кылыч китерделәр, 25һәм ул:

– Исән калган сабыйны икегә чабыгыз да бер яртысын берсенә, икенче яртысын икенчесенә бирегез, – дип боерды.

26Шунда исән калган баланың анасы, сабыйны кызганудан тәмам коелып төшеп:

– Әфәндем! Баланың җанын кыймагыз, бирегез аны теге хатынга, – дип ялварырга тотынды.

Икенчесе исә:

– Чабыгыз, миңа да, сиңа да булмасын, – диде.

27Шулчак боларга җавап итеп патша:

– Исән калган баланы беренче хатынга бирегез, сабый җанын кыймагыз, чөнки аның анасы шулдыр, – диде.

28Патша чыгарган әлеге хөкем бөтен Исраилгә мәгълүм булды. Шушы хәлдән соң халык патшага курку катыш хөрмәт белән карый башлады, чөнки, хакимлек итәр өчен, аңа Аллаһыдан зирәк гакыл иңгән булуын күрде[+].

#### 4


Сөләйманның хезмәтчеләре

1Шул рәвешле Сөләйман бөтен Исраил җиренең патшасы булды. 2Аның кул астында эшләүче башлыклар түбәндәгеләр иде: Садыйк углы Азария – рухани;[+] 3Шиша угыллары Элихореп белән Ахия – сәркәтипләр; Ахилуд углы Еһошафат – елъязмачы;[+] 4Еһояда углы Бенаяһ – гаскәр башлыгы; Садыйк белән Абъятар – руханилар[†];[+] 5Натан углы Азария – өлкә башлыклары җитәкчесе; Натан углы Зәбүд – рухани һәм патша киңәшчесе;[+] 6Әхишәр – патша сараен караучылар башлыгы; Абда углы Адунирам – мәҗбүри рәвештә эшләүчеләр өстеннән назыйр[+].

7Болардан тыш Сөләйманның бөтен Исраил төбәкләре белән идарә итүче унике башлыгы бар иде. Алар ел әйләнәсендә патшаны һәм аның йортын азык-төлек белән тәэмин итәргә – һәммәсе елга бер тапкыр ай буена ризык китерергә тиеш иде. 8Менә аларның исемнәре: таулы Эфраим төбәгендә – Бен-Хүр; 9Макаста, Шагалбим вә Бәйт-Шемеш авыл-калаларында һәм Элон-Бәйт-Хананда – Бен-Декыр; 10Арубботта, Сөкөһ шәһәрендә һәм Хепер җирләрендә – Бен-Хесед; 11Напа-Дор җирендә – Бен-Абинадаб (Сөләйман кызы Тапат аның хатыны иде);[+] 12Тәгънәк һәм Мегиддо шәһәрләрендә, шулай ук Изрегыл шәһәреннән түбәнрәк урнашкан Саретан шәһәре янындагы бөтен Бәйт-Шан җирләрендә һәм Бәйт-Шаннан алып Әбел-Мехола шәһәренә, хәтта Йокмыгам шәһәренең аръягына кадәр – Ахилуд углы Багъна;[+] 13Рамот-Гилыгад шәһәрендә – Бен-Гебер (Гилыгад өлкәсендәге Менашше углы Яһирның авыл-калалары да, Башан өлкәсендәге Әргүб төбәге дә, диварлар белән әйләндереп алынган, капкаларына бакыр келәләр куелган алтмыш шәһәр дә аның карамагында иде);[+] 14Маханаим шәһәрендә – Идду углы Әхинадаб; 15Нәптали җирендә – Ахимагас (ул Сөләйман кызы Басематка өйләнгән иде); 16Ашер җирендә һәм Бегалутта – Хушай углы Багъна; 17Исәсхәр җирендә – Паруах углы Еһошафат; 18Беньямин җирендә – Эла углы Шимгый; 19Гилыгад өлкәсендә (амориләр патшасы Сихон һәм Башан патшасы Ог җирләрендә) – Ури углы Гебер. Ул берүзе идарә итте[+].


Сөләйман патшалыгындагы муллык. Сөләйманның акыл-зиһене

20Яһүдә вә Исраилнең диңгез буендагы ком бөртегедәй күп санлы халкы ашап-эчеп, рәхәт гомер кичерде[+]. 21Сөләйман патша Фырат елгасыннан алып Мисыр чигенә һәм пелештиләр җиренә кадәр булган патшалыкларны биләп торды. Алар һәммәсе, Сөләйманга бүләкләр китереп, гомер буе аңа хезмәт күрсәттеләр[+].

22Сөләйманга китерелә торган көндәлек азык-төлек түбәндәгедән гыйбарәт иде: утыз кор[*] сыйфатлы бодай оны һәм алтмыш кор эре итеп тарттырылган он, 23аранда симертелгән ун баш һәм көтүлектә йөргән егерме баш сыер; боланнар, тау һәм кыр кәҗәләре, симертелгән кош-корттан тыш тагын йөз баш сарык. 24Чөнки ул Типсахтан алып Газага кадәр – Фырат елгасының бирге ягындагы барча патшалар өстеннән идарә итте, шулай ук әйләнә-тирәдәге барча илләр белән дә дус-тату яшәде[+]. 25Сөләйман идарә иткән дәвердә, Яһүдә һәм Исраил халкы, Даннан алып Беер-Шебага кадәр, хәсрәт күрмичә, һәркайсы үзенең йөзем куагы, үзенең инҗир агачы төбендә тыныч гомер кичерде[+].

26Сөләйманның арбага җигә торган атлары өчен дүрт мең[*] араны булып, унике мең арба йөртүчесе бар иде[+]. 27Билгеләнгән айда өлкә башлыкларының һәркайсы Сөләйман патшага һәм аның белән табын бүлешкән кешеләргә җитәрлек күләмдә азык-төлек китереп торды; 28җигү атлары һәм башка төр атлар өчен арпа белән саламны да һәркайсы үз нәүбәтендә тиешле урынга ташыды.

29Сөләйманга Аллаһы зирәклек, гаять үткер зиһен һәм тирән гакылны диңгез буендагы ком бөртегедәй мулдан биргән иде. 30Аңардагы зирәклек көнчыгышның һәм Мисырның барча акыл ияләренекеннән өстен булды[+]. 31Ул җир йөзендәге барча кешедән, шул исәптән эзрахлы Этаннан да, Махул угыллары Һеман, Кәлкөл вә Дардадан да зирәгрәк иде; аның исеме әйләнә-тирәдәге халыклар арасында мәшһүр булды[+]. 32Үз гомерендә ул, өч мең гыйбрәтле хикәя сөйләп, мең дә биш җыр чыгарды;[+] 33Ливанда үсә торган эрбет агачыннан башлап дивар ярыкларыннан баш төртә торган һүссөпкә[†] кадәр бөтен үсемлекләр, шулай ук хайваннар, кошлар, сөйрәлүчеләр вә балыклар хакында сөйләп калдырды. 34Сөләйманның зирәклеге хакында ишетеп-белгәннәр барлык мәмләкәтләрдән, җир йөзендәге бөтен патшалыклардан аны тыңларга килә торганнар иде[+].

#### 5


Сөләйманның Изге йортны төзергә әзерләнүе

1[•]Сур патшасы Хирам гомер бакый Давыт белән дус яшәде. Атасы Давыт урынына Сөләйманның, май сөртелеп, патша итеп билгеләнүен белгәч, аның янына ул үзенең хезмәтчеләрен юллады[+]. 2Сөләйман аларга түбәндәге хәбәрне ирештерде:

3– Сиңа мәгълүм булганча, – диде ул, – атам Давытның дошманнарын Раббы аның аяк астына салганчы, ул, якын-тирәдәге халыклар белән сугышып торганлыктан, үзенең Раббы Алласына багышлап йорт төзи алмады[+]. 4Хәзер исә Раббы Аллам миңа һәрьяклап тынычлык иңдерде: минем дошманнарым юк, шулай ук афәтләр дә янамый[+]. 5Һәм менә мин Раббы Аллама багышлап йорт салдырырга ниятлим, чөнки атам Давытка Раббы: «Синең урыныңа Мин синең углыңны ихтыяр кылырмын, Миңа багышланган йортны ул төзер», – дигән булган[+]. 6Димәк ки, минем өчен Ливаннан эрбет агачы кистерергә әмер бирсәң, синең хезмәтчеләр, минекеләр белән бергә эшләп, аларның хезмәте өчен мин сиңа үзең билгеләгән эш хакын түләр идем; мәгълүм булганча, бездә сидунлылар кебек оста итеп агач кисә белүче юк.

7Сөләйманның сүзләрен ишетеп, Хирам бик куанды:

– Шушы күп санлы халык белән идарә итәр өчен, Давытка зирәк угыл җибәргән Раббы мөбарәктер! – диде ул 8һәм Сөләйманга:

– Синең хәбәреңне мин ишеттем, эрбет һәм кипарис агачларына булган ихтыяҗыңны үтәрмен. 9Хезмәтчеләрем әлеге агачларны Ливаннан диңгез читенә алып чыгарлар да, саллар ясап, син билгеләгән урынга диңгез буйлап агызып китерерләр; мин шунда салларны таратырмын, һәм син бүрәнәләрне шуннан килеп алырсың. Ләкин син дә минем бер теләгемне үтә: минем йортны азык-төлек белән тәэмин ит, – дип хәбәр җибәрде.

10Хирам, шулай итеп, Сөләйманга кирәк күләмдә эрбет һәм кипарис агачы ташыды, 11Сөләйман исә Хирам йортына егерме мең кор бодай һәм егерме мең[*] кор чип-чиста зәйтүн мае китерә торган булды. Сөләйман боларны Хирамга ел саен китерде. 12Раббы, алдан вәгъдә иткәнчә, Сөләйманга зирәклек иңдерде. Хирам белән Сөләйман арасында тынычлык урнашты, һәм алар үзара солых төзеделәр[+].

13Сөләйман патша, бөтен Исраил җиреннән утыз мең кешене мәҗбүри хезмәткә чакыртып,[+] 14аларны унар меңләп өч төркемгә бүлде. Һәр төркем үз чиратында бер ай Ливанда эшли дә аннары ике айга өенә кайта иде. Аларның башлыклары итеп Адунирам билгеләнде[+]. 15Алардан тыш Сөләйманның җитмеш мең кешесе таш ташыды, сиксән меңе тауларда таш чыгарды; 16эшнең барышын күзәтү һәм эшчеләргә күз-колак булу өчен, өч мең өч йөз кеше башлык итеп билгеләнде. 17Патша аларга Изге йортның нигезенә куярдай зур, затлы ташларны эшкәртеп алып кайтырга боерды[+]. 18Сөләйман һәм Хирам хезмәтчеләре, шулай ук гәбаллылар, Изге йортны салыр өчен, агач һәм таш эшкәрттеләр[+].

#### 6


Сөләйманның Аллаһы йортын төзүе

1[•]Исраил халкының Мисырдан чыгуына дүрт йөз сиксән ел тулып, Исраил җирендә Сөләйман хакимлегенең дүртенче елында, икенче (Зив) аенда Сөләйман Раббы йортын төзергә тотынды. 2Сөләйман патша Раббы өчен салдырган йортның буе – алтмыш, иңе – егерме һәм биеклеге утыз терсәк[*] иде. 3Аллаһы йорты алдындагы болдырның буе егерме терсәк булып, йортның иңенә тәңгәл иде; болдыр Аллаһы йортыннан ун терсәккә алгарак чыгарып салынды. 4Йортның тәрәзәләрен Сөләйман тар һәм рәшәткәле итеп эшләтте[+]. 5Йорт тирәли диварга янкорма төзетте – зур зал вә эчке бүлмә тирәли янкорма бүлмәләр эшләтте[+]. 6Янкорманың беренче каты иңгә – биш, икенче каты – алты, өченче каты – җиде терсәккә тәңгәл иде. Янкорма диварлары Аллаһы йорты диварына орынып тормасын өчен, йортның дивары тышкы яктан чыгынтылы итеп төзелде. 7Аллаһы йортын төзегән чакта, таш чыккан урында эшкәртеп-шомартылган таш кына кулланылды, төзелеш барган җирдә чүкеч, балта яисә башка төр тимер корал тавышы ишетелмәде[+]. 8Түбәнге каттагы бүлмәләрнең ишеге йортның көньягында иде. Әйләнмәле баскычтан икенче катка менәсе, икенчедән өченчегә күтәреләсе. 9Йортны төзеп бетергәч, Сөләйман аның түбәсен борыслар вә эрбет такталар белән яптырды. 10Шулай ук йорт тирәли урнашкан янкорма бүлмәләрне дә төзеп бетерде; һәр катның биеклеге биш терсәк булды; әлеге янкорма йортның диварына эрбет бүрәнәләр белән беркетелде.

11Шуннан Сөләйманга Раббы сүзе иңде:

12– Син шушы йортны төзегән өчен, – диде аңа Раббы, – әгәр кагыйдәләрем буенча яшәп, кануннарымны төгәл үтәсәң, Мин кушканнарны санлап, шулар буенча гамәл кылсаң, синең хакта атаң Давытка биргән вәгъдәмне үтәрмен:[+] 13исраилиләр арасында яшәп, Үземнең халкым Исраилне һичкайчан ташламам, – диде[+].

14Шулай итеп, Сөләйман Аллаһы йортын төзеп бетерде. 15Аның диварларын эчке яктан идәннән түшәмгә кадәр эрбет такталар белән каплады, идәненә кипаристан ярдырган сайгак җәйдерде. 16Йортның арткы ягында, кырыйдан егерме терсәк эчкәрәк кереп, идәннән түшәмгә кадәр эрбет такталардан дивар эшләтеп, бер эчке бүлмә ясатты; әлеге бүлмә Иң изге бүлмә булды[+]. 17Әнә шул бүлмә каршындагы зур зал буйга кырык терсәккә тәңгәл иде. 18Йорт диварына эчке яктан кадакланган эрбет такталарга ташкабак һәм үрмә гөл сурәтләре уеп эшләнде; һәммәсе эрбет белән капланып, беркайда таш әсәре күзгә чалынырлык түгел иде[+].

19Йорт эчендәге бүлмә Раббының Килешү сандыгын урнаштырыр өчен эшләнеп, 20аның буе – егерме, иңе – егерме, биеклеге дә егерме терсәккә тәңгәл иде; әлеге бүлмәнең эчке ягын Сөләйман патша саф алтын белән каплап, шулай ук эрбет агачыннан төзелгән мәзбәхне дә алтын белән тышлатты; 21аннары йорт эчен саф алтын белән каплап, алтынланган эчке бүлмәгә керә торган урында аркылыга алтын чылбыр сузды. 22Сөләйман бөтен йорт эчен баштанаяк алтын белән каплап чыкты, эчке бүлмә каршындагы мәзбәхне дә алтын белән тышлатты[+].

23Шуннан эчке бүлмәгә зәйтүн агачыннан ун терсәк биеклегендә ике керубим[†] сурәте эшләтеп куйдырды[+]. 24Беренче керубимнең һәр канаты бишәр терсәк булып, канатларның бер очыннан икенче очына кадәр ара җәмгысы ун терсәккә тигез иде. 25-26Керубимнең икенчесе дә ун терсәккә тәңгәл булып, аларның һәр икесе бер үлчәмдә, бер кыяфәттә һәм бер биеклектә иде; һәр керубимнең биеклеге ун терсәк булды. 27Шул рәвешле, Сөләйман керубимнәрне йортның эчке бүлмәсенә урнаштырды. Аларның канатлары як-якка җәелгән булып, берсенең бер канат очы бүлмәнең бер диварына, икенчесенең дә бер канат очы икенче диварга орынып тора, ә икенче канатларының очлары исә бүлмә уртасында бер-берсе белән килеп тоташа иде. 28Керубимнәр дә алтын белән йөгертелгән иде.

29Йорт диварларының барсында да – эчке һәм тышкы бүлмәләрдә керубимнәр, хөрмә агачлары, үрмә гөл сурәтләре уелып эшләнгән. 30Бүлмәләрнең һәр икесендә идәннәр дә алтыннан йөгертелгән. 31Эчке бүлмәнең ишеге зәйтүн агачыннан эшләнеп, ишек яңаклары биш кырлы итеп уелган. 32Зәйтүн агачыннан эшләнгән ишекнең һәр ике ягында керубимнәр, хөрмә агачлары, үрмә гөл сурәтләре төшерелгән булып, аларның һәммәсен алтын белән йөгерттеләр; керубимнәрне вә хөрмә агачларын алтын белән капладылар. 33Аллаһы йортына керә торган ишек яңакларын да дүрт кырлы итеп зәйтүн агачыннан эшләттеләр. 34Шулай ук кипарис агачыннан ике ишек уйдырдылар; һәр ишек күгәнгә эленгән икешәр ишекчәдән гыйбарәт иде[+]. 35Әлеге ишекләрдә дә керубим, хөрмә агачы һәм үрмә гөл сурәтләре уелып, алар шоп-шома итеп алтын белән йөгертелде. 36Эчке ишегалдын исә өч рәте шомартылган таштан һәм бер рәте эрбет борыстан эшләнгән койма белән әйләндереп алдылар[+].

37Шулай итеп, хакимлегенең дүртенче елында, Зив аенда Сөләйман патша Раббы йортының нигезен салган иде, 38ә хакимлегенең унберенче елында, сигезенче (Бүл) аенда аны төзеп бетерде; Раббы йорты алдан ничек уйланган булса, нәкъ шулай салынды; аны төзүгә җиде ел вакыт китте.

#### 7


Сөләйманның үзенә сарай салуы

1Сөләйман үзенә дә сарай салды. Сарайны төзү исә унөч елга сузылды[+].

2Үзенең «Ливан урманы йорты» дип аталган сараеның озынлыгы – йөз, иңе – илле, биеклеге утыз терсәккә тәңгәл булып, эрбет борыслар дүрт рәт итеп утыртылган эрбет баганалар өстенә салынган иде[+]. 3Баганалар өстенә рәт-рәт итеп унбишәрләп салынган кырык биш борысны эрбет такта белән ябып, Сөләйман түбә эшләтте. 4Өч рәт итеп уелган тәрәзәләр берсе өстенә берсе урнашкан иде. 5Бөтен ишекләр вә ишек борыслары дүртпочмаклы булып, диварлардагы өчәр рәт итеп уелган тәрәзәләр бер-берсенә кара-каршы иде.

6Озынлыгын – илле, иңен – утыз терсәккә тәңгәл итеп, Сөләйман «Баганалы түр бүлмә» эшләтте. Аның алдына баганалар утыртып, түбәсен ябып, болдыр ясатты[+].

7Аннары, тәхет куйдырып, «Хөкем бүлмәсе» төзетте. Аны идәннән түшәменә кадәр эрбет такта белән яптырды[+].

8Шуңа охшатып, үзенә яшәр өчен, тагын бер йорт төзетте. Әлеге йорт «Хөкем бүлмәсе»нең аргы ишегалдында урнашкан иде. Үзенә хатынлыкка алган фиргавен кызы өчен дә Сөләйман нәкъ шундый ук йорт салдырды[+].

9Нигезеннән алып түбә кыегына һәм тышкы яктан зур ишегалдына кадәр әлеге биналар эчке вә тышкы яктан кирәкле зурлыкка китереп эшкәртелгән, пычкы белән тигезләп киселгән затлы ташлардан салынган иде. 10Йортларның нигезенә буе ун терсәккә һәм сигез терсәккә тәңгәл зур, затлы ташлар салынды. 11Нигез өстендә кирәкле зурлыкка китереп эшкәртелгән затлы ташлар һәм эрбет агачы иде. 12Зур ишегалды исә өч рәте эшкәртелгән таштан һәм бер рәте эрбет борыстан эшләнгән койма белән әйләндереп алынды. Раббы йортының эчке ишегалды һәм болдыры шулай ук койма белән тотылды[+].


Аллаһы йорты өчен төрле җиһаз һәм кирәк-ярак булдыру

13-14[•]Шуннан Сөләйман патша, Нәптали ыругыннан булган бер тол хатынның Хурам атлы углын алып килер өчен, Сурга үзенең кешеләрен җибәрде. Әлеге Хурамның атасы бакырчы булып, Хурам үзе дә бакырдан төрле әйберләр эшләүче сәләтле, оста куллы, маһир бер бакырчы буларак таныла. Хурам, килеп, Сөләйман патшага төрле әйберләр эшләп бирде[+][+].

15Хурам унсигез терсәк биеклегендә ике бакыр багана койдырды – аларның икесен унике терсәк озынлыктагы бау белән әйләндереп алырга мөмкин иде[+]. 16Аннары, баганалар өстенә куяр өчен, бакырдан ике таҗ койды – шул таҗларның биеклеге биш терсәк булды. 17Багана башындагы таҗларның һәркайсын үреп эшләнгән чылбырлы челтәр белән бизәде: таҗларның һәр икесендә җидешәр чылбырлы челтәр бар иде. 18Шуннан Хурам багана башындагы таҗларны бизәүче челтәр тирәли ике рәт итеп анар җимеше сурәтен койды. Баганаларның һәр икесен ул бертөрле итеп бизәде. 19Болдырдагы багана башларына куелган таҗлар исә биеклеге дүртәр терсәк булган лалә чәчәген хәтерләтә иде. 20Багана башындагы таҗларны әйләндереп алган челтәр тирәли рәт-рәт итеп ике йөз анар җимеше ясалган иде. 21Аллаһы йортының болдырына да баганалар куеп, багананың көньяктагысына ул «Яхин» дип, төньяктагысына исә «Богаз» дип исем кушты. 22Бу баганаларга лалә чәчәген хәтерләткән таҗлар куйды, һәм шул рәвешле баганалар белән эш төгәлләнде.

23Аннары Хурам бакырдан түп-түгәрәк ясалма диңгез[*] эшләде; ул бер ягыннан икенче ягына ун терсәккә тәңгәл булып, аның биеклеге биш терсәк иде; әлеге ясалма диңгезне утыз терсәк озынлыктагы бау уратып алган[+]. 24Аскы яктан диңгезнең кысасын бакырдан коелган ташкабак сурәтләре әйләндереп алган. Терсәк саен унышар данә итеп эшләнгән сурәтләр ике рәткә урнашкан булып, ясалма диңгез белән тоташтан коелган иде[+]. 25Әлеге диңгез унике үгез өстенә куелып, аларның өчесе – төньяк, өчесе – көнбатыш, өчесе – көньяк, өчесе көнчыгыш тарафка каратып эшләнде; диңгез – үгезләр өстендә, ә үгезләрнең арт саны эчке якта иде. 26Ясалма диңгезнең калынлыгы бер уч[*] киңлегендә, касәгә охшатып эшләнгән читләре исә ачылган лалә чәчәген хәтерләтә; әлеге чанның сыешлыгы ике мең бат[*] иде.

27Хурам аннары озынлыгы – дүрт, иңе – дүрт, биеклеге – өч терсәк булган ун данә бакыр аскуйма эшләде. 28Әлеге аскуймалар болай эшләнде: аларның ян-яклары кыса эченә алынган иде. 29Аскуйманың кыса эченә алынган ян-якларында, шулай ук кысаларда арыслан, үгез, керубим сурәтләре төшерелгән; кысалардагы арыслан вә үгез сурәтләреннән өстәрәк һәм астарак – чүкеп эшләнгән чәчәк такыялар. 30Һәр аскуйма бакыр күчәрләре булган дүрт бакыр тәгәрмәч өстенә куелган; аскуйманың һәр почмагында ян-якларына такыя сурәтләре төшерелгән терәкләр куелып, алар өстенә юынгыч урнашкан. 31Эчке яктан аскуйма бер ярым терсәккә тәңгәл булып, анда бер терсәк биеклеге түгәрәк терәк куелган иде. Аскуйманың түгәрәк авызы тирәли төрле сурәтләр төшерелгән. Аскуйманың ян-яклары түгәрәк түгел, дүртпочмаклы; 32алар астына дүрт тәгәрмәч куелып, тәгәрмәч күчәрләре аскуйма белән тоташкан. Һәр тәгәрмәчнең биеклеге терсәк ярымга тәңгәл иде. 33Алар сугыш арбасындагы[†] тәгәрмәч кебек: күчәре дә, тугымы да, кигие дә, бүкәне дә бакырдан коелган. 34Аскуйманың һәр дүрт почмагына терәк куелган, алар аскуйма белән тоташтан коелып эшләнгән. 35Аскуйманың өстенә киңлеге ярты терсәк булган кыршау урнашкан. Аскуйманың өске өлеше, терәкләре һәм ян-яклары бербөтен итеп тоташтан коелган иде. 36Терәкләрдә дә, аскуйманың ян-якларында да, мөмкин булган бөтен урында керубим, арыслан, хөрмә агачы һәм такыя сурәтләре уеп эшләнгән. 37Шушы рәвешле итеп Хурам ун аскуйма эшләде: аларның һәммәсе бертөрле коелып, бер үлчәмдә, бер кыяфәттә иде.

38Аннары һәрберсе кырык бат сыешлы, аркылыга дүрт терсәк булган ун бакыр юынгыч эшләтеп, аларны берешәрләп теге ун аскуйма өстенә урнаштырды. 39Аскуймаларның бишесен Аллаһы йортының көньягына, бишесен төньягына куйды; ә ясалма диңгезне йортның көньягына, көньяк-көнчыгыш тарафына урнаштырды. 40Хурам шулай ук юынгычлар, көрәкләр, касәләр ясады.

Ул, шул рәвешле, Сөләйман патшага Раббы йорты өчен кирәк булган барлык эшләрен төгәлләде. Хурам ясаган әйберләр шулар иде:[+] 41ике багана, багана башындагы касә сыман ике таҗ, әлеге таҗларны бизи торган ике челтәр; 42баганалар башындагы касә сыман таҗларны бизи торган һәр челтәргә икешәр рәт итеп тезелгән дүрт йөз анар җимешенең сын-сурәте; 43ун аскуйма һәм алар өстенә куелган ун юынгыч; 44бер ясалма диңгез һәм диңгез астындагы унике үгез; 45шулай ук казаннар, көрәкләр, касәләр һәм башка кирәк-яраклар. Сөләйман патшага Раббы йорты өчен эшләнгән бөтен әйберләрне Хурам бакырдан койдырып шомартты. 46Бу әйберләрне патша Үрдүн үзәнендә, Суккөт белән Саретан арасындагы билгеле бер урында, балчыклы туфракта ясалган калыпларда коярга боерган иде[+]. 47Сөләйман эшләткән шушы әйберләр бихисап күп булу сәбәпле, аларны ясарга тотылган бакырның авырлыгы билгесездер[+].

48Сөләйман шулай ук Раббы йорты өчен кирәкле бөтен алтын әйберләрне эшләтте: мәзбәх һәм изге икмәк куяр өчен махсус өстәл;[+] 49йортның эчке бүлмәсе каршына – бишесен уң, бишесен сул якка куяр өчен шәмдәлләр; чәчәкләр, яктырткычлар, кыскычлар;[+] 50җамаяклар, филтә кыскычлары, касәләр, савытлар, хуш исле сумала-майлар көйрәтү савытлары. Эчке – Иң изге бүлмәдәге ишекләренең һәм Аллаһы йортындагы тышкы ишекләренең күгәннәре дә алтыннан иде[+].

51Шул рәвешле, Сөләйман патша Раббы йорты өчен башкарырга ниятләгән бөтен эшләрен төгәлләп чыкты. Аннары Раббы исеменә багышлап атасы Давыт калдырган алтын-көмешне вә башка мал-мөлкәтне Раббы йортының хәзинә саклагычына тапшырды[+].

#### 8


Сөләйман белән исраилиләрнең Раббы йортын изгеләштерүе

1[•]Сөләйман патша, Раббының Килешү сандыгын Давыт шәһәреннән – Сионнан күчерер өчен, Исраил өлкәннәрен[†], Исраилнең бөтен ыруг вә кабилә башлыкларын үз янына, Иерусалимгә чакыртты[+]. 2Елның җиденче Этаним аенда барлык исраилиләр Сөләйман патша янына бәйрәмгә җыелды[+]. 3-4Исраил җиренең бөтен өлкәннәре килеп беткәч, руханилар Раббы сандыгын һәм эчендәге бөтен изге әйберләр белән бергә Очрашу чатырын[†] күтәреп алып киттеләр. Руханилар һәм левиләр шул әйберләрне күтәреп алып барганда, 5Сөләйман патша үзе һәм аның янына җыелган бөтен Исраил халкы, исәпсез-хисапсыз сандагы сарык вә үгезне корбан кылып, Аллаһы сандыгы алдыннан атлады. 6Руханилар, шулай итеп, Раббының Килешү сандыгын үз урынына – Аллаһы йорты эчендәге Иң изге бүлмәгә, керубимнәр канаты астына алып керделәр[+]. 7Керубимнәрнең канатлары, сандык өстенә җәелеп, сандыкны да, аның колгаларын да каплап тора иделәр[+]. 8Сандыкның колгалары шулкадәр озындыр, аларның бер очы Иң изге бүлмә каршындагы Изге бүлмәдән күренеп тора, ә тышкы яктан күренми иде; колгалар бүгенге көндә дә шунда саклана. 9Сандык эчендә Хореб тавында Муса салган ике таш тактадан башка һичнәрсә булмый. Мисыр җиреннән качып киткән исраилиләр белән Раббы килешү төзеп, әлеге Килешү язылган таш такталарны Муса халыкка күрсәткән була[+].

10Руханилар Изге бүлмәдән чыгуга, Раббы йортының эче тоташ болыт белән тулды[+]. 11Раббы шөһрәте болыт булып Раббы йортына кереп тулганга, руханилар үзләренең тиешле вазифаларын дәвам итә алмады.

12Шунда Сөләйман болай дип сүз башлады:

– Раббы куе болыт эчендә торып калырга ихтыяр кылды[+]. 13Менә, Син шушында мәңге яшәсен дип, мин Сиңа мәһабәт сарай салдым, – диде.

14[•]Шуннан патша, йөзе белән борылып, каршысында басып торган бөтен Исраил җәмәгатенә үзенең фатихасын күндерде:[+]

15– Атам Давытка биргән вәгъдәсен тормышка ашырган Исраил Раббы Алласына мактаулар яусын! Минем атама Ул: 16«Үземнең халкым Исраилне Мисырдан алып чыкканнан бирле, Миңа багышланган йортны салырдай шәһәрне Мин бер генә Исраил ыругыннан да сайламаган идем. Әмма хәзер Мин, Үземнең Исраил халкы белән идарә итәр өчен, Давытны сайладым», – дип әйткән булган[+]. 17Атам Давытның күңелендә Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салу теләге яши иде[+]. 18Әмма атам Давытка Раббы болай дигән: «Синең күңелеңдә Минем исемгә багышлап йорт салу теләге яши, күңелеңдә шундый ният йөртүең яхшы нәрсә, 19тик син әлеге йортны төземәссең, Миңа багышланган йортны син тудырган угыл җиткерер»[+]. 20Һәм Раббы Үзе әйткән сүзләрне тормышка ашырды: мин, Раббы әйткәнчә, атам Давыт урынын алып, Исраил тәхетенә утырдым һәм Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салдым;[+] 21ата-бабаларыбызны Мисыр җиреннән алып чыкканнан соң, Раббы алар белән төзегән Килешү салынган сандыкны куяр өчен, анда урын әзерләдем.

22[•]Шуннан Сөләйман Раббы мәзбәхе алдына килеп басты һәм бөтен Исраил җәмәгате каршында, кулларын күккә ашырып,[+] 23болай диде:

– И Раббы, Исраил Алласы! Югарыда, күкләр киңлегендә дә, түбәндә, җир йөзендә дә, Сиңа тиң булырдай алла бүтән юктыр. Син, Килешүгә тугры калган хәлдә, бөтен йөрәкләрен биреп хак юлыңнан йөрүче колларыңны мәрхәмәтеңнән аермыйсың[+]. 24Син Үзеңнең колыңа – атам Давытка биргән вәгъдәңне үтәдең, телең белән әйткәннәрне бүгенге көндә кулың белән башкарып чыктың. 25И Раббы, Исраил Алласы, инде хәзер: «Угылларың да, синең кебек, хак юлымнан йөрсәләр, Минем каршыда торган Исраил тәхетенә һаман аларны ихтыяр кылырмын», – дип, колың Давытка – минем атама биргән вәгъдәңне тормышка ашырсаң иде[+]. 26Һәм менә хәзер, Исраил Алласы, Үзеңнең колың Давытка – минем атама әйткән сүзләрең чынга әйләнсә иде![+]

27Дөрестән дә, Аллаһының урыны җирдәмени?! Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә Сине сыйдырып бетерә алмаганны, мин салган йорт кына ничек сыйдырсын?![+] 28Тик колыңның дога-гозерләренә колак салсаң иде, Раббы Аллам; бүген Сиңа ялварган колыңның гозерләрен вә догаларын ишетсәң иде. 29Син «Минем исем шунда сакланачак» дигән урынны, әлеге йортны, көндез дә, төнлә дә күз уңыңда тотсаң иде, шушы якка йөз куеп дога кылачак колыңны ишетсәң иде[+]. 30Колың һәм Синең Исраил халкың шушы тарафка йөз куеп дога кылганда, аларның ялварулары Сиңа килеп ирешсә иде; Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, безне ишетсәң һәм кичерсәң иде.

31Кем дә булса берәү якынына каршы гөнаһ эш кылуда гаепләнеп, аның ант итүен таләп итсәләр, һәм ул, шушы йортка килеп, Синең мәзбәхең каршында «гаепсезмен» дип ант эчсә,[+] 32Син, күкләр киңлегеннән колак салып, колларыңа хөкемеңне чыгарсаң иде: гаепле адәмне җавапка тартып, кылган гамәлләренә карата җәзасын бирсәң, гаепсезне нахактан аралап, аның хаклыгын расласаң иде.

33Синең Исраил халкың, Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен дошманы тарафыннан җиңелеп, кабат Синең хозурыңа әйләнеп кайтса, шушы йортта исемеңне атап Сиңа ялынып-ялварса,[+] 34Син, күкләр киңлегеннән аның сүзенә колак салып, халкың Исраилнең гөнаһларын кичерсәң, аларның аталарына биргән җирне кабат үзләренә кайтарсаң иде.

35Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен күк йөзе томаланып яңгырлар яумый башласа, шушы тарафка йөз куеп дога кылганда Синең исемеңне атасалар һәм, Син җәзага тартканга күрә, гөнаһ эшләрен ташласалар,[+] 36күкләр киңлегеннән алар сүзенә колак салсаң иде дә Үз колларың – халкың Исраилнең гөнаһларын ярлыкасаң иде, аларны туры юлга күндереп, Үз халкыңа мирас итеп биргән җиргә яңгыр яудырсаң иде[+].

37Җир йөзенә кытлык яисә үләт зәхмәте киләме, көйдергеч сәмум җиле исәме, игенне күгәрек басамы, саранча чирүе яисә корт-бөҗәк баш калкытамы, йә булмаса дошман берәр Исраил шәһәрен камалышта тотамы – нинди генә бәла-каза килмәсен, нинди генә мур кырмасын, –[+] 38Синең Исраил халкыңнан берәрсе йә барысы бергә, килгән бәла-казасын, хәсрәтен әйтеп, шушы йортка таба кулларын сузып дога һәм гозерләрен юлласа, 39Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, Син алар сүзенә колак салсаң һәм гөнаһларын кичерсәң иде, һәркайсына, күңелендә ниләр йөртүенә карап, тиешлесен бирсәң иде (чөнки һәр адәм баласының күңелендә нәрсәләр барлыгы фәкать Сиңа гына мәгълүмдер)[+]. 40Шул чагында алар, аталарыбызга Син биргән җирдә көн күреп, гомер бакый Синнән куркып яшәрләр.

41-42Шулай ук Синең Исраил халкыннан булмаган берәр чит кеше исемең хакына ерак җирләрдән шушы йортка килә һәм дога кыла калса (чөнки кешеләр бөек исемең, куәтле беләгең, көчле кулың хакында ишетерләр),[+] 43Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән әлеге чит кешенең догаларына колак салып, аның гозерен үтәсәң иде. Шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Синең исемеңне белеп, Үзеңнең Исраил халкың кебек үк, Синнән куркып торырлар, мин салдырган ошбу йортның Синең исемне йөртүен белерләр.

44Халкың Син күрсәткән якка, дошманга каршы чыгып китеп, Син сайлаган шәһәргә, Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына карап, Раббыга дога кылса, 45күкләр киңлегеннән аларның догаларына вә гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң иде.

46Әгәр алар Сиңа карата гөнаһ эш кыла калсалар (чөнки гөнаһ кылмаган кеше юктыр), һәм Син, ачуың чыгып, аларны дошман кулына тапшырсаң, әсир иткән дошманнары аларны үзләренең ерак яки якын җирләренә алып китеп,[+] 47алар шунда, әсир йөргән җирләрендә, йөрәкләре үзгәреп тәүбәгә килсәләр һәм: «Гөнаһлыбыз, хилаф эш, явызлык кылдык», – дип, Сиңа ялварсалар,[+] 48әсир иткән дошманнарының җиреннән торып, аталарына Син биргән җирләр, Син сайлаган шәһәр һәм Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына күз текәп, бөтен күңелләре белән ихлас йөрәктән дога кылсалар,[+] 49Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән аларның дога-гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң, 50Синең алда кылган гөнаһларын һәм хилаф эшләрен кичерсәң, әсир алучыларның күңелендә аларга карата мәрхәмәт уятсаң иде,[+] 51чөнки алар – Синең халкыңдыр, тимер эретә торган мичтән – Мисырдан – Син алып чыккан биләмәңдер[+].

52Сине ярдәмгә чакырган вакытта аларның сүзләре һәрчак Сиңа килеп ирешсен өчен, Үзеңнең колың һәм Үзеңнең Исраил халкың гозерләренә күзләрең һәрчак ачык булса иде. 53Чөнки безнең ата-бабаларны Мисырдан алып чыккан чакта Син, Хуҗа-Раббым, Үзеңнең колың Муса аша җиткергәнчә, җир йөзендә яшәүче барча халыклар арасыннан Үз мирасың итеп безне сайлап алдың[+].

54Сөләйман, тезләренә төшкән килеш кулларын югарыга сузып, Раббыга барча дога-гозерләрен тәмамлаганнан соң, Раббының мәзбәхе каршында аягына күтәрелде һәм[+] 55җыелган бөтен Исраил халкына көчле тавыш белән үзенең фатихасын күндерде:

56– Вәгъдә иткәнчә, Үзенең Исраил халкына тынычлык иңдергән Раббы мөбарәктер! Үзенең колы Муса аша безгә җиткергән игелекле сүзләренең берсе дә үтәлмичә калмады[+]. 57Һәрчак ата-бабаларыбыз янында булган кебек, Раббы Аллабыз янәшәбездә булсын, безне калдырмасын һәм кире какмасын, 58күңел-йөрәкләребезне һаман шулай Үзенә тартып торсын, безгә һәрчак Аның юлыннан йөрергә язсын; бабаларыбызга кушканча, безгә Аның боерыкларын вә кагыйдәләрен үтәп, Аның кануннарыннан тайпылмыйча яшәргә насыйп булсын иде[+]. 59Раббыга кылган әлеге догаларым Раббы Аллабызга көндез дә, төнлә дә барып ирешсә иде, һәм Ул көннең-көнендә Үзенең колы һәм дә Үзенең Исраил халкының хакын хакласа иде, 60шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Раббының Аллаһы икәнлеген һәм Аңардан башка аллалар булмавын аңлар иде[+]. 61Ихлас йөрәктән үзебезнең Раббы Аллабызга итагать итеп, хәзергечә Аның кагыйдәләре буенча яшәп кушканнарын үтәсәк иде.

62[•]Аннары патша үзе һәм аның белән бергә бөтен исраилиләр Раббыга корбан китерделәр. 63Сөләйман Раббыга татулык корбаны китерде: ул егерме ике мең сыер һәм йөз егерме мең сарыкны корбан кылды. Әнә шулай патша һәм бөтен Исраил халкы Раббы йортын изгеләштерделәр. 64Шул ук көнне патша, Раббы йорты каршындагы ишегалдының урта өлешен изгеләштереп, тулаем яндыру корбаны китерде, икмәк бүләге[†] һәм татулык корбанының эч маен яндырды, чөнки Раббы каршындагы бакыр мәзбәх тулаем яндыру корбаны, икмәк бүләге һәм татулык корбанының эч мае өчен кечкенә булды[+].

65Шунда, Раббы Аллабыз каршында, Сөләйман белән бергә бөтен Исраил – Лебо-Хамат[*] белән Мисыр елгасы арасындагы җирләрдә яшәүчеләр – зур бер җыен булып бәйрәм итте. Халык җиде көн, аннары тагын җиде көн дәвамында, җәмгысы ундүрт көн буе бәйрәм итте[+]. 66Иртәгесе көнне Сөләйман халыкны өенә озатты. Халык, патшага хәер-фатихасын күндереп, Үзенең колы Давытка һәм Исраил халкына Раббы кылган игелекле эшләргә күңеленнән шатланып-куанып өенә таралды.

#### 9


Раббының Сөләйманга вәгъдә бирүе һәм аны кисәтүе

1[•]Сөләйман Раббы йортын, патша сараен һәм җаны теләгән һәммә нәрсәне төзеп бетергәннән соң, 2аңа, Гибгондагы сыман, икенче кат Раббы күренде[+].

3– Синең догаларың вә гозерләрең Миңа килеп иреште, – диде Ул. – Минем исемем мәңге шунда саклансын өчен, син салдырган әлеге йортны Мин изгеләштердем; Минем күзләрем һәм йөрәгем мәңге шунда булыр[+]. 4Әгәр дә син, атаң Давыт кебек, саф күңел вә намус белән Минем юлдан йөрсәң, һәммәсен Мин кушканча гамәл кылсаң, кагыйдә вә карар-кануннарымны үтәп барсаң,[+] 5Мин: «Исраил тәхетендә гел синең гаилә угыллары утырыр», – дип, атаң Давытка биргән вәгъдәмә туры калган хәлдә, синең патша тәхетен Исраил җирендә мәңгелек кылырмын[+]. 6Әгәр дә сез вә сезнең угылларыгыз, Миннән йөз чөереп, Мин сезгә биргән боерык вә кануннарны санламыйча, башка илаһларга табына, аларга гыйбадәт кыла башласагыз, 7Үзем биргән җирдән Исраил халкын юк итәрмен, Минем исемгә багышланып, Мин изгеләштергән йорттан ваз кичәрмен; һәм барча халыклар Исраилне гыйбрәт итеп, көлеп искә ала торган булырлар[+]. 8Әлеге биек йорт яныннан узып баручы һәммә кеше, коты алынып: «Бу җиргә, бу йортка Раббы ни өчен моны эшләде икән?» – дип сызгырып куяр[+]. 9Һәм әлеге кешеләргә: «Ата-бабаларын Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллаларыннан йөз чөереп башка илаһларга иман китергән, шуларга табына һәм гыйбадәт кыла башлаганнары өчен, Раббы алар өстенә шушы бәла-казаларны җибәрде», – дип җавап бирерләр.


Сөләйманның башка эшләре

10[•]Раббы йортын вә патша сараен – шушы ике йортны төзүгә Сөләйман егерме елын сарыф итте[+]. 11Үзенә кирәк кадәр эрбет һәм кипарис агачы, алтын китергән өчен, Сөләйман патша Сур патшасы Хирамга Гәлиләя[†] җиреннән үзенең егерме шәһәрен бүлеп бирде. 12Ләкин, Сөләйман биргән шәһәрләрне карарга дип, Сур җиреннән килгән Хирамга әлеге калалар ошамады.

13– Нинди шәһәрләр бирдең син миңа, туганым? – диде ул.

Шуңа күрә ул әлеге җирләргә Кәбүл[*] дип исем кушты; алар бүгенге көндә дә шушы исемне йөртә.

14Шуннан Хирам Сөләйман патшага йөз егерме талант[*] алтын җибәрде.

15Сөләйман патша, мәҗбүри рәвештә эшләүчеләрне җигеп, Раббы йортын, патша сараен, Хатсор вә Мегиддо һәм дә Газер шәһәрләрен төзеп, Иерусалимдәге Милло кирмәнен[†] вә диварны төзекләндерде[+]. 16(Мисыр патшасы, ягъни фиргавен, һөҗүм итеп, Газер шәһәрен яулап алды да, шәһәргә ут салып, анда яшәүче кәнганиләрне[†] кырып бетерде. Аннары шәһәрне үзенең кызы – Сөләйманның хатынына бүләк итеп бирде.)[+] 17-18Сөләйман, Газер шәһәрен кабат тергезеп, Түбән Бәйт-Хорунда һәм үз җирендә, чүлдә, Багалат белән Тадмор шәһәрләрен,[+] 19шулай ук азык-төлек саклар, сугыш арбалары тотар, атлар асрар өчен, шәһәрләр салды – Иерусалимдә, Ливанда һәм үзе идарә иткән бөтен җирләрдә үзе теләгән һәммә нәрсәне шулай төзеп бетерде[+].

20-21Исраилиләр кырып бетерә алмаган һәм алар арасында яшәп калган, Исраил нәселеннән булмаган халыкларны – амори, хитти, фәризи, хивви һәм явүсиләр токымын – Сөләйман мәҗбүр эшчеләр итте, һәм бу хәл бүгенге көндә дә дәвам итә. 22Исраилиләрне исә Сөләйман колга әйләндермәде: алар аның сугышчылары, хезмәтчеләре, дәрәҗәле түрәләре, гаскәр башлыклары, сугыш арбаларында һәм атлы гаскәрендә яубашлары булды[+].

23Сөләйманның эшләре белән биш йөз илле түрә идарә итте, алар Сөләйманга эшләүче халык өстеннән башлык иде.

24Фиргавеннең кызы, Давыт шәһәреннән күченеп, Сөләйман аның өчен махсус төзегән йортта яши башлаганнан соң, Сөләйман Милло кирмәнен төзекләндерде[+].

25Раббы өчен салынган мәзбәхтә Сөләйман елына өч тапкыр тулаем яндыру корбаны һәм татулык корбаны китерде, Раббы каршында хуш исле сумала-майлар көйрәтте. Шулай итеп, Аллаһы йортын төзү төгәлләнде.

26Сөләйман патша шулай ук Эдом[†] җирендә, Камышлы диңгез[†] буенда, Элат янындагы Эсион-Гебердә кораблар төзеде[+]. 27Хирам диңгез эшен белүче хезмәтчеләрен Сөләйман кешеләре белән бергә корабларда җибәрде,[+] 28һәм алар, Офир тарафына юл алып, Сөләйман патшага дүрт йөз егерме талант алтын алып кайтып бирделәр[+].

#### 10


Шеба мәликәсенең Сөләйман хозурына килүе

1[•]Шеба мәликәсе, Раббы исемен данлаган Сөләйман хакында ишетеп, авыр-четерекле сораулар белән сынар өчен, аның хозурына килде[+]. 2Иерусалимгә ул шактый зур мал-мөлкәт алып килгән иде: дөяләргә хуш исле сумала-майлар, байтак күләмдә алтын вә кыйммәтле-затлы ташлар төялгән иде. Ул, Сөләйман янына килеп, күңелендә йөрткән бар уй-фикерләре белән уртаклашты[+]. 3Мәликәнең һәммә сүзенә Сөләйман аңлатма бирде; сораулар арасында патша ачыклык кертә алмаган бер генә авыр нәрсә дә очрамады. 4Шеба мәликәсе Сөләйманның акыл-зиһенен, ул салган сарайны, 5патша өстәлендәге ризык-нигъмәтләрне, түрәләренең яшәү рәвешен, хезмәтчеләренең әдәплелеген һәм аларның өс-башын, патша шәрабчыларын, Раббы йортында патша китергән корбаннарны күргәннән соң, Шеба мәликәсе гаҗәпләнеп 6сүзен башлады:

– Синең эш-гамәлләрең, акыл-зиһенең турында үз җиремдә ишеткәннәрем хак дөрес икән. 7Бирегә килеп үз күзем белән күрмичә, мин ул сүзләргә ышанып бетмәгән идем, баксаң, синең хакта мин күргән кадәрнең яртысын да әйтмәгәннәр икән. Синдәге зиһен-акыл вә мал-мөлкәт мин ишеткәнгә караганда байтакка күбрәк. 8Синең кешеләрең нинди бәхетле! Көннең-көнендә синең каршыңда торып гакыллы сүзләреңне ишетүче хезмәтчеләрең нинди бәхетле! 9Синнән разый булып, сине Исраил тәхетенә утырткан Раббы Аллаңа шөкраннар яусын! Раббы, Исраил халкына булган мәңгелек мәхәббәтен раслап, гаделлек белән хөкем кылсын өчен, сине патша итеп куйган икән[+].

10Шуннан патшага бүләккә ул йөз егерме талант алтын, күп итеп хуш исле сумала-майлар вә зиннәтле ташлар тапшырды; Шеба мәликәсе Сөләйман патшага бүләк иткән сыман хуш исле сумала-майларның әле моңарчы күрелгәне юк иде.

11(Офирдән алтын алып кайткан Хирам кораблары шулай ук аннан бик күп күләмдә бәкам[*] агачы һәм зиннәтле ташлар да төяп кайтты[+]. 12Патша әлеге агачтан Раббы йорты һәм үзенең сарае өчен терәү баганалары эшләтте, шулай ук җырчылар өчен гөслә һәм арфа да ясатты. Бүгенге көнгә кадәр аның кадәр агачның беркайчан кайтканы да, күрелгәне дә булмый.)

13Сөләйман патша үз кулы белән бүләк иткән әйберләрдән тыш Шеба мәликәсе үзе теләгән һәм сораган һәммә нәрсәне аңа бүләк кылды. Шуннан мәликә үзенең хезмәтчеләре белән үз җиренә юл алды.


Сөләйманның байлыгы

14[•]Сөләйманга ел саен алты йөз алтмыш алты талант алтын килеп тора иде; 15болардан тыш мал ташучылардан, сәүдәгәрләрдән, гарәпләр җирендәге бөтен патшалардан, өлкә башлыкларыннан керем килә иде.

16Сөләйман патша, алтыннан чүкеп, ике йөз данә зур калкан ясатты, һәр калканга алты йөз бека[*] алтын китте; 17шулай ук, алтыннан чүкеп, өч йөз данә кечерәк калкан да ясатты, аларның һәркайсына өчәр мина[*] алтын китте; һәм шушы калканнарны ул «Ливан урманы йорты»на куйдырды[+].

18Шуннан патша, фил сөягеннән зур тәхет ясатып, аны саф алтын белән тышлатты. 19Тәхетнең басмалары алтау булып, тәхетнең аркасы өстән түгәрәкләнеп тора иде. Утыргычның һәр ике ягында култыкса бар, култыксалар янында арыслан сыны куелган; 20алты басманың һәр ике очында унике арыслан сыны тора. Моңа охшаган нәрсәнең башка бер генә патшалыкта да моңарчы күрелгәне булмый.

21Сөләйманның эчемлек өчен бөтен касәләре алтыннан булып, «Ливан урманы йорты»ндагы бөтен савыт-саба да саф алтыннан иде; биредә бер генә көмеш әйбер дә булмый, чөнки, Сөләйман патшалык иткән чорда, көмеш бик тә очсыз әйбер санала иде[+]. 22Диңгездә Хирам кораблары белән бергә патшаның Таршиш кораблары[*] йөреп, өч елга бер тапкыр алтын вә көмеш, фил сөяге һәм маймыллар, тавис кошлары төяп алып кайта торган иде[+].

23Сөләйман патша үзенең байлыгы вә зиһене-гакылы белән җир йөзендәге бөтен патшалардан өстен саналды[+]. 24Аның йөрәгенә Аллаһы иңдергән зиһен-гакылны тыңлар өчен, җирдәге бар кешеләр Сөләйман белән күрешеп-сөйләшергә теләде[+]. 25Елның-елында аларның һәрберсе аңа бүләккә көмеш вә алтын савытлар, кием-салым, корал, хуш исле сумала-майлар, ат һәм качырлар алып килә торган булды.

26Сөләйман күп кенә сугыш арбалары һәм арба йөртүчеләр туплады: аның бер мең дүрт йөз сугыш арбасы һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; аларның бер өлешен ул махсус шәһәрләрдә, икенче өлешен үз янында Иерусалимдә тотты[+]. 27Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор[†] агачыдай күп иде. 28Атларны Сөләйманга Мисыр һәм Кыйведан китерделәр; патша сәүдәгәрләре аларны Кыйведа сатып ала иделәр[+]. 29Сугыш арбаларын Мисырдан алты йөз шәкыл[*], ә атларны йөз илле шәкыл көмешкә кайтарталар иде. Ат-арбаларны алар шулай ук хиттиләр һәм арамиләрнең[†] патшаларына да илтә торганнар иде.

#### 11


Сөләйманның Раббыдан йөз чөерүе

1Сөләйман патшаның, фиргавен кызыннан башка, тагын бихисап күп чит мәмләкәт хатын-кызларына гыйшкы төште. Алар арасында Мәаб[†], Аммон, Эдом, Сидун, Хит кызлары да бар иде. 2Алар хакында Раббы Үзенең Исраил халкын: «Ул кызларга өйләнмәгез, юкса алар йөрәгегезне үзләренең илаһларына аударыр», – дип, алдан кисәтеп куйган була. Әмма Сөләйманның гыйшкы төшеп, күңеле шуларга беректе[+]. 3Сөләйманның хатыннары арасында җиде йөз патша кызы вә өч йөз кәнизәк булып, әлеге хатыннар аның күңелен аздырды. 4Сөләйман олыгая төшкәч, хатыннары аның күңелен башка илаһларга аударды; аның йөрәге, атасы Давытныкы сыман, үзенең Раббы Алласына тугры булып калмады[+]. 5Сөләйман Сидун алиһәсе Ашторетка[†] һәм аммониләрнең җирәнгеч илаһы Милкүмгә табына башлады[+]. 6Сөләйман, шул рәвешле, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, атасы Давыт сыман, ахыргача Раббы юлында кала алмады. 7Иерусалимнән көнчыгышка табарак бер калкулыкта Сөләйман мәабиләрнең җирәнгеч илаһы Кемошка һәм аммониләрнең җирәнгеч илаһы Молыхка багышлап гыйбадәт кылу урыны ясады[+]. 8Шул рәвешле ул, хуш исле сумала-майлар көйрәтеп, үз илаһларына корбан китерүче чит мәмләкәт хатыннарының һәммәсе өчен шундый урыннар булдырды.

9-10Ике тапкыр Сөләйман янына иңгән, башка илаһларга табынмаска боерган Исраилнең Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, Раббының Сөләйманга нык ачуы чыкты, чөнки ул Раббы боерыкларын үтәмәде[+][+]. 11Шуннан Раббы Сөләйманга болай диде:

– Синең әнә шул эшләрең өчен, Минем белән төзегән килешүне сакламаган һәм Минем кагыйдәләремне үтәмәгән өчен, патшалыкны синең кулдан алып, хезмәтчеңә тапшырырмын[+]. 12Ләкин атаң Давыт хакына Мин моны син исән чакта эшләмәм – Мин аны синең углың кулыннан тартып алырмын. 13Мин аңардан бөтен патшалыкны алмам, колым Давыт хакына һәм Үзем сайлап алган Иерусалим хакына Мин синең углың кулында Исраилнең бер ыругын гына калдырырмын[+].


Сөләйманның дошманнары

14Шуннан Раббы ихтыяры белән Эдом патшасы ыругыннан эдоми Һадад Сөләйманның дошманына әйләнде. 15Кайчандыр элек, Давыт эдомиләр белән сугыш алып барганда, яубашы Йоав үз гаскәриләренең мәетләрен күмәр өчен, Эдомга килеп, андагы барлык ир затын кырып бетерә[+]. 16Эдомның бөтен ир-атын кырып бетергәнче, Йоав һәм башка исраилиләр алты ай дәвамында анда яшиләр. 17Шул вакытта әлеге Һадад үзенең атасында хезмәттә торучы берничә эдоми белән бергә Мисырга качып котыла; ул чакта әле Һадад кечкенә бала була. 18Мидьяннан китеп, алар Паранга юнәләләр, анда берничә кешене үзләре белән ияртеп Мисырга – Мисыр патшасы, ягъни фиргавен янына киләләр. Ул аңа йорт-җир бүлеп бирә, азык-төлек белән тәэмин итә[+]. 19Һадад, фиргавеннең күңеленә ошап, аның шәфкатен казана, һәм фиргавен аңа үз хатыны Тахпенес мәликәнең сеңлесен хатынлыкка бирә. 20Шуннан Тахпенесның сеңлесе аңа Генубат атлы угыл таба. Тахпенес әлеге баланы фиргавен сараенда тәрбия кыла; фиргавен угыллары белән бергә Генубат фиргавеннең йортында яши.

21Шулай беркөнне Давытның дөнья куюы һәм яубашы Йоавның үлүе турындагы хәбәр Һададга килеп ирешкәч, фиргавенгә ул:

– Җибәр мине, мин үз җиремә кайтам, – диде.

22– Биредә син нәрсәгә дә булса мохтаҗ түгелдер бит, нигә шулай үз җиреңә ашкынасың? – дип сорады аңардан фиргавен.

– Мохтаҗ түгел, – дип җаваплады ул, – тик шулай да җибәр мине!

23Аллаһы Сөләйман дошманнарының санын тагын бер кешегә арттырды: ул – Соба патшасы Һададгызердан качып киткән Эльяда углы Резон иде[+]. 24Һададгызерның гаскәрен Давыт тар-мар китергәннән соң, әлеге Резон, үз тирәсенә кешеләр туплап, шул юлбасарларның башлыгына әверелде; аннары алар, Дәмәшкъкә китеп, шунда гомер сөрде[+]. 25Сөләйман үзе исән чакта, Резон, кинә тотып, Исраилнең дошманы булып кала бирде. Ул Арам иле белән идарә итте һәм, Һадад китергән бәла-казаларга өстәп, Исраилгә зыян сала торган булды.


Яробамның Сөләйманга каршы баш күтәрүе һәм Сөләйманның үлеме

26Берзаман Сөләйман хезмәтчеләреннән берсе, Эфраим нәселеннән булган, Середа шәһәрендә яшәүче Небат углы Яробам (аның әнкәсе тол хатын Серуга иде), патшага каршы баш күтәрде. 27Патшага баш күтәрүе әнә болай булды: Сөләйманның Милло кирмәнен төзегән, атасы Давыт шәһәрендә диварларның җимерек урыннарын төзекләндергән вакыты иде[+]. 28Яробам бик булдыклы кеше иде. Сөләйман, әлеге яшь егетнең ничек эшләвен күреп, аны Йосыф нәселеннән булган мәҗбүри рәвештә эшләүчеләргә башлык итеп куйды. 29Беркөнне Яробамга Иерусалимнән читкә чыгарга туры килде, шулчакны аңа юлда яңа киемнәр кигән шилоһлы Ахия пәйгамбәр килеп очрады. Ялан кырда алар икесе генә иде[+]. 30Шунда Ахия, өстендәге яңа киемнәрен салып, аларны унике кисәккә ерткалады да[+] 31Яробамга менә нәрсә диде:

– Ун кисәген үзеңә ал, чөнки Исраилнең Раббы Алласы болай дип әйтә: «Мин, Сөләйман кулыннан патшалыкны тартып алып, ун ыругны синең кулга тапшырам[+]. 32Ыругларның берсен исә колым Давыт хакына һәм бөтен Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалим шәһәре хакына Сөләйманга калдырам. 33Ул, Миннән йөз чөереп, Сидун алиһәсе Ашторетка, Мәаб алласы Кемошка, Аммон алласы Милкүмгә табына башлады, атасы Давыт кебек яшәмичә, Минем юлдан тайпылып, Минем күзгә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Минем кагыйдәләрне вә кануннарны бозудан сакланмады[+]. 34Мин аның кулыннан бөтен патшалыкны тартып алмыйм, Мин кушканнарны вә Минем кагыйдәләрне төгәл үтәгән, Үзем сайлап алган колым Давыт хакына Мин аны, үзе исән чакта, патша итеп калдырам. 35Патшалыкны Мин аның углы кулыннан тартып алырмын һәм аның ун ыругын сиңа тапшырырмын. 36Минем исемем шунда саклансын өчен, Үзем сайлап алган Иерусалим шәһәрендә, Минем йөзем каршында колым Давытның чырагы[*] гомер бакый янып торсын өчен, аның углына Мин бер ыругны бирермен[+]. 37Ә сине исә Мин Үзем сайлап алдым, һәм син җаның теләгән бар нәрсә өстеннән патшалык итәрсең – Исраил патшасы булырсың. 38Әгәр дә Мин кушканнарның һәммәсен үтәп, Минем юлдан тайпылмасаң, Минем күз алдында дөрес гамәлләр кылып, Минем кагыйдәләрне вә боерыкларны колым Давыт кебек бозудан саклансаң, Мин синең янда булырмын, синең йортыңны, Давыт йорты сыман, мәңгегә патшалар йорты итәрмен, Исраилне синең кулга тапшырырмын[+]. 39Сөләйман кылган хилафлыклар өчен, Мин Давыт нәселен хөкемгә тартырмын, ләкин гомерлеккә түгел».

40Сөләйман исә Яробамның җанын кыярга ниятләде; тик Яробам Мисырга, Мисыр патшасы Шишак янына качып китте һәм Сөләйман дөнья куйганчы шунда яшәде[+].

41[•]Сөләйман патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм аның гакылы-зиһене хакында «Сөләйман кылган гамәлләр» дигән китапта язылган. 42Шул рәвешле, Сөләйман Иерусалимдә бөтен Исраил белән кырык ел дәвамында идарә итте. 43Ул, дөнья куеп, атасы Давыт шәһәрендә дәфен кылынды, һәм аның урынына тәхеткә углы Рехабгам утырды.

#### 12


Исраилиләрнең Рехабгамга каршы чыгуы

1[•]Рехабгамны патша итеп куяр өчен бөтен Исраил халкы Шәкемгә җыелгач, Рехабгам Шәкемгә килде[+]. 2Сөләйман патшадан Мисырга качып киткән һәм шунда яшәгән Небат углы Яробам, бу хакта ишетеп, Мисырда калды[+]. 3Исраилиләр Яробамны чакыртып кешеләр җибәрделәр, һәм ул бөтен Исраил җәмәгате белән бергә Рехабгам янына килде.

4– Синең атаң иңнәребезгә авыр йөк салды, син исә атаң безне мәҗбүр иткән михнәттән коткар, безнең өскә салган шушы авыр йөкне җиңеләйт, шул чагында без сиңа хезмәт итәрбез, – диде алар[+].

5Рехабгам:

– Барыгыз, өч көннән кабат минем янга килерсез, – дип җавап бирде, һәм кешеләр өйләренә таралды.

6Рехабгам патша, атасы Сөләйман исән чакта аңа хезмәт күрсәткән өлкәннәрне чакыртып, алардан:

– Халыкка нәрсә дип җавап бирергә киңәш итәрсез? – дип сорады.

7Өлкәннәр аңа:

– Әгәр син бүген әлеге халыкның хезмәтчесе булып аңа булышлык күрсәтсәң, тәмле телеңне кызганмасаң, алар мәңгегә синең хезмәтчеләреңә әйләнер, – диде.

8Тик Рехабгам өлкәннәр киңәшенә колак салмады, үзе белән бергә үскән һәм аңа хезмәт күрсәткән яшьтәшләренә мөрәҗәгать итте:

9– «Атаң безнең иңнәргә салган йөкне җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка сез ничек җавап бирергә киңәш итер идегез? – дип сорады ул алардан.

10Аның белән бергә үскән ишләре болай әйтте:

– «Атаң безнең иңнәргә авыр йөк салды, син исә аны җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка син: «Минем чәнти бармагым атамның биленнән калынрак. 11Әгәр минем атам сезнең иңнәргә авыр йөк салган булса, мин әлеге йөкне тагын да арттырырмын; атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза исә чаян чагуына тиңләшер», – дип әйт.

12Патшаның «Өч көннән минем янга килерсез» дигән әмеренә буйсынып, Яробам вә бар халык, өч көн үтүгә, Рехабгам янына әйләнеп килде. 13Патша, өлкәннәрнең киңәшенә колак салмыйча, халык белән бик кырыс сөйләште[+]. 14Яшьтәшләренең киңәшен тотып:

– Минем атам сезнең иңгә авыр йөк салган булса, мин аны тагын да арттырырмын, атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза чаян чагуына тиңләшер, – диде.

15Халык сүзенә патша колак салмады, һәм бу хәл Раббының ихтыяры буенча булды – Ул моны Небат углы Яробамга шилоһлы Ахиядән әйттергән сүзләре хакка чыксын өчен шулай эшләде[+]. 16Патшаның халык сүзенә колак салмавын күреп, исраилиләр аңа:

– Давыт белән нәрсәбез уртак безнең?! Ишай углы мирасында безнең өлешебез юк. Шулай булгач, исраилиләр, чатырларыгызга таралышыгыз! Давыт нәселе хәзер үз йортын гына карасын! – дип, өйләренә кайтып киттеләр[+].

17Рехабгам, шулай итеп, Яһүдә шәһәрләрендә яшәүче исраилиләр белән генә идарә итеп калды.

18Шулай беркөнне Рехабгам патша мәҗбүр эшчеләр өстеннән назыйр булган Адунирамны[*] эш белән исраилиләр янына җибәргәч, исраилиләр аны таш атып үтерделәр, Рехабгам патша үзе исә ашыгып-кабаланып арбасына утырды да Иерусалимгә качып өлгерде[+]. 19Шул вакыттан башлап бүгенге көнгә кадәр Исраил халкы Давыт йортына буйсынмый.

20Исраилиләр, Яробамның әйләнеп кайтканын ишетеп, аны халык җыенына чакыртып китерделәр дә бөтен Исраил халкы өстеннән патша итеп куйдылар. Бары тик Яһүдә ыругы гына Давыт йортына тугры булып калды[+].

21Иерусалимгә әйләнеп кайтканнан соң, Сөләйман углы Рехабгам, патшалыкны үзенә кайтарырга ниятләнеп, Исраил халкына каршы сугышка чыгар өчен, бөтен Яһүдә һәм Беньямин ыругларыннан йөз сиксән меңлек гаскәр туплады. 22Ләкин Аллаһы кешесе[*] Шәмәгыйягә Аллаһыдан мондый сүз иреште:[+]

23-24– Яһүдә патшасы Сөләйман углы Рехабгамга һәм бөтен Яһүдә вә Беньямин йортына, шулай ук калган бар халыкка, Раббы болай дип әйтә, диген: «Үзегезнең туганнарыгыз исраилиләргә каршы сугыш башламагыз; һәркайсыгыз үзенең өенә әйләнеп кайтсын, чөнки соңгы вакыйгалар Минем ихтыярым белән эшләнде».

Халык, Раббы сүзенә колак салып, Раббы сүзе буенча өйләренә кайтып китте.


Яробамның Раббыдан йөз чөерүе

25Яробам, таулы Эфраим төбәгендәге Шәкем шәһәрен ныгытып, шунда яши башлады; аннары әлеге шәһәрдән китеп, Пенуилне ныгытты[+]. 26-27Күңеленнән Яробам болай уйлады:

– Әгәр бу халык, корбан китерү өчен, әүвәлгечә Иерусалимгә, Раббы йортына йөри торган булса, халыкның күңеле кабат хуҗаларына – Яһүдә патшасы Рехабгамга берегеп куюы бар, ул чагында патшалык яңадан Давыт йортына күчәр һәм халык, минем җанымны кыеп, кабат Яһүдә патшасы Рехабгамга йөзе белән борылыр[+].

28Шуннан патша, киңәш-табыш итеп, алтыннан ике бозау сыны койдырып алды да:

– Иерусалимгә йөрү сезгә кыендыр. Исраил, сине Мисыр җиреннән алып чыккан аллалар менә шушыдыр, – дип, халыкка мөрәҗәгать итте[+] 29һәм сыннарның берсен Бәйт-Элдә, икенчесен Данда урнаштырды.

30Бу гөнаһ эш иде; әлеге сурәтләргә гыйбадәт кылыр өчен, халык хәтта Данга кадәр барып җитә торган булды.

31Шуннан Яробам, калку урыннарда гыйбадәтханәләр салдырып, халык арасыннан (гәрчә алар Леви угыллары булмаса да) каһиннәр[*] билгеләп куйды. 32Аннары сигезенче айның унбишенче көнен бәйрәм көне дип игълан итте. Әлеге бәйрәм Яһүдәдә үткәрелә торган бәйрәм төсен алып, Яробам шул көнне мәзбәхтә корбан китерә торган булды. Үзе ясаткан бозау сыннарына корбан китерү йоласын ул Бәйт-Эл шәһәрендә башкарды. Бәйт-Элдәге калку урыннарда үзе салдырган гыйбадәтханәләргә Яробам каһиннәр билгеләде. 33Шулай итеп, сигезенче айның үзе билгеләгән унбишенче көнендә – Исраил халкы өчен бәйрәм дип игълан ителгән көндә – Яробам, корбан китерү өчен, Бәйт-Элдәге үзе төзеткән мәзбәх янына килде.

#### 13


Яһүдәдән Аллаһы кешесенең килүе

1Яробам, корбан китерергә җыенып, мәзбәх янында басып торганда, Раббы сүзенә буйсынып, Бәйт-Элгә Яһүдәдән Аллаһы кешесе килде[+]. 2Аллаһы кешесе мәзбәхкә Раббы сүзләрен җиткереп әйтте:

– И-и мәзбәх, мәзбәх! Раббы болай ди: «Давыт йортында Йошия атлы угыл туар һәм мәзбәхтә корбан китерүче, калкулыкларда хезмәт итүче каһиннәрнең үзләрен синең өстеңдә корбан китерер, һәм синең өстеңдә адәм сөякләре яндырылыр»[+].

3Шул көнне ул киләчәк турында хәбәр бирде:

– Раббыдан шундый хәбәр-билге килде: менә бу мәзбәх хәзер таралыр да андагы көл тузып бетәр, – диде.

4Аллаһы кешесенең Бәйт-Элдәге мәзбәх хакында әйткән сүзләрен ишеткәч, Яробам патша мәзбәхтән кулын алды да, әлеге кешегә күрсәтеп:

– Тотыгыз шуны! – диде.

Шулчакны аның әлеге кешегә таба сузылган кулы, катып калып, бөтенләй йөрмәскә әйләнде. 5Раббы исеменнән Аллаһы кешесе әйткән хәбәр-билге буенча мәзбәх тә таралып-уалып китте, көл дә тузып юкка чыкты.

6Шунда Аллаһы кешесеннән патша:

– Раббы Аллаңнан ялварып сора, минем хакта, зинһар, дога кыл: кулымны әүвәлге хәленә кайтарсын, – дип үтенде.

Аллаһы кешесе Раббыга догаларын юллады, һәм патшаның кулы, хәрәкәткә килеп, әүвәлге хәленә кайтты[+].

7Патша шуннан Аллаһы кешесенә:

– Әйдә минем белән йортыма бар, ризыгымнан авыз ит, сине бүләклисем килә, – диде.

8Әмма Аллаһы кешесе патшага болай дип җаваплады:

– Мөлкәтеңнең яртысын бирсәң дә, синең белән барасым һәм анда авызыма ризык кабасым, су эчәсем юк[+]. 9Чөнки Раббы ныгытып әйтеп куйды: «Авызыңа ризык аласы, суларын эчәсе булма, кайткан чакта да, барган юлыңнан түгел, башка җирдән әйләнеп кайт», – диде.

10Шуннан ул, Бәйт-Элгә килгән юлыннан кайтмыйча, башка юлдан китте.

11Бәйт-Элдә бер карт пәйгамбәр яши иде. Шуның угыллары, өйгә кайткач, Аллаһы кешесенең ул көнне Бәйт-Элдә ни-нәрсәләр эшләгәнен, патшага нәрсәләр сөйләгәнен аталарына җиткерделәр.

12– Кайсы юлдан китте ул? – дип сорады алардан аталары.

Һәм угыллары Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенең кайсы юлдан китүен күрсәттеләр.

13– Иярләгез әле миңа ишәкне, – диде ул угылларына.

Угыллары ишәкне иярләп биргәч, ул ишәгенә атланды да 14Аллаһы кешесе артыннан китеп барды. Аллаһы кешесен куып җиткәндә, тегесе имән төбендә утыра иде.

– Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесе син буласыңмы? – дип сорады аңардан карт.

– Мин булам, – диде тегесе.

15– Әйдә минем белән өемә бар, ризыгымнан авыз ит, – диде ул аңа.

16– Юк, синең белән кире китеп, өеңә бара алмыйм мин; бу урында синең белән авызыма ризыгыңны ала һәм суыңны эчә алмыйм. 17Чөнки Раббы мине: «Анда авызыңа ризык аласы, суларын эчәсе булма, кайтканда да, барган юлыңнан түгел, башка юлдан кайт», – дип кисәтеп куйды, – диде Аллаһы кешесе.

18– Мин дә синең кебек үк пәйгамбәрдер, – дип җаваплады аңа карт, – фәрештә[†] миңа Раббының сүзләрен җиткерде: «Аны кире үзеңә алып кайт, тамагына капкалап, су эчсен», – диде (тик бу ялган сүз иде).

19Шуннан Аллаһы кешесе аңа ияреп кайтты, картның өендә ризыктан да авыз итте, су да эчте. 20Алар әле өстәл янында утырган чакта, карт пәйгамбәргә Раббы сүзе иңде, 21һәм Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенә карт пәйгамбәр менә нәрсә диде:

– Раббы болай ди: Раббы сүзенә буйсынмыйча, Раббы Аллаңның боерыгын үтәмичә, 22кире әйләнеп кайтып, «Авызыңа ризык алма, су эчмә» дигән урында икмәк ашаган һәм су эчкән өчен, синең җәсәдеңә[*] ата-бабаларың каберлегендә урын табылмас.

23Аллаһы кешесе тамагына ашап су эчкәннән соң, аны кире борып үзенә алып кайткан карт кеше аның өчен ишәк иярләде, 24һәм теге китеп тә барды. Юлда аңа бер арыслан очрап аны үтерде. Шуннан аның гәүдәсе юл өстендә ятып калды; ишәк белән арыслан исә аның гәүдәсе янында басып калдылар[+]. 25Узып баручы кешеләр, юл өстендә яткан үле гәүдәне һәм аның янында басып торган арысланны күреп, карт пәйгамбәр яшәгән шәһәргә җиткәч, бу хакта шәһәр халкына сөйләделәр.

26Аллаһы кешесен барыр юлыннан борып үзенә алып кайткан пәйгамбәр бу хакта ишетеп:

– Раббы сүзенә буйсынмаган теге Аллаһы кешесе ул. Раббы аны, алдан кисәткәнчә, арыслан иркенә тапшырды, һәм арыслан аны ботарлап үтерде. Шул рәвешле, Раббы Үзе әйткәннәрне үтәде, – диде һәм 27угылларына ишәген иярләргә кушты; тегеләр аңа ишәкне иярләп бирделәр.

28Шуннан ул китеп барды һәм Аллаһы кешесенең юлда яткан үле гәүдәсен тапты; ишәк тә, арыслан да үле гәүдә янында басып торалар иде; арыслан мәеткә кагылмаган, ишәкне дә ботарлап ташламаган. 29Пәйгамбәр Аллаһы кешесенең гәүдәсен күтәреп алып ишәгенә салды да, матәм тотар һәм җир куенына тапшырыр өчен, кабат үзенең шәһәренә кайтып китте. 30Аның җәсәден үзенең төрбәсенә урнаштырып, угыллары белән бергә ул:

– И-и туганым! – дип елап-сыктады.

31Аны җирләгәннән соң, үзенең угылларына:

– Дөнья куйганнан соң мине әлеге Аллаһы кешесе янында бер төрбәдә җирләгез; минем сөякләрне аның сөякләре янына урнаштырыгыз, – дип әйтеп куйды. – 32Бәйт-Элдә төзелгән мәзбәх вә Самарея[†] калаларындагы калку урыннарда салынган барлык гыйбадәтханәләр турында Раббы боерыгы буенча әлеге пәйгамбәр әйткән сүзләр хакка чыгачактыр.

33Шушы вакыйгадан соң да Яробам үзенең явыз ниятеннән кайтмады, калку җирләрдә халык арасыннан каһиннәр билгеләвен дәвам итте; теләге булган һәр кешене каһин хезмәтенә багышлап, алар калкулыктагы гыйбадәтханәләрдә каһин булып китте. 34Бу гамәлләрнең һәммәсе Яробам йортын һәлакәткә этәрүче, җир йөзендә аның нәселен корытучы гөнаһ булды[+].

#### 14


Ахиянең Яробамга каршы пәйгамбәрлек итүе

1Шулвакыт Яробамның углы Абия авырып китте дә, 2Яробам үзенең хатынына болай диде:

– Бар, Яробам хатыны икәнеңне танымасыннар өчен, өс-башыңны алыштыр да Шилоһка кит. Анда Ахия атлы бер пәйгамбәр бар; шушы халыкның патшасы буласымны миңа ул әйткән иде[+]. 3Үзең белән ун ипи, көлчә һәм бер чүлмәк бал ал да аның янына бар; ул сиңа угыл белән нәрсә буласын әйтеп бирер[+].

4Яробам хатыны нәкъ ире кушканча эшләде: җыенып Шилоһка, Ахия йортына юнәлде. Ахия инде күрми, чөнки картаюдан аның күзләре сукырайган иде. 5Әмма Ахиягә Раббы:

– Әнә, углы хакында сорашыр өчен, синең янга Яробам хатыны килә, чөнки аның углы авырып киткән. Аңа Минем сүзләремне җиткерерсең. Ул үз киеменнән килми, – дип, алдан хәбәр итеп куйган иде.

6Ишектән кергән хатынның аяк тавышын ишетүгә Ахия:

– Бире уз, Яробам хатыны. Нәрсәгә дип сиңа өс-башыңны алыштырырга иде?! – диде. – Миндә синең өчен начар хәбәрләр бар. 7Бар, Яробамга әйт, Исраилнең Раббы Алласы болай дип әйтә, диген: «Мин сине, халык арасыннан аерып алып, Үземнең халкым Исраилнең хакиме итеп куярга ихтыяр кылдым[+]. 8Патшалыкны, Давыт йортыннан тартып алып, сиңа тапшырдым, ә син колым Давыт сыман булып чыкмадың. Ул, Минем боерыкларны үтәп, ихлас күңелдән минем юлдан барып, Минем күз алдында дөрес гамәлләр кылды;[+] 9син исә үзеңә кадәр булганнарның барчасына караганда да явызрак булып чыктың, ачуымны чыгарыр өчен, үзеңә башка илаһлар, башка сыннар койдырдың, Миннән йөз чөердең[+]. 10Шуның өчен Мин йортыңны бәлагә дучар итәчәкмен: Яробам йортындагы һәммә ир-ат затын (тоткынлыкта яисә иректә булуына карамастан) кырып чыгачакмын, тиресне беткәнче яндырган сыман, Яробам йортын да шулай яндырып бетерәчәкмен[+]. 11Әҗәлен шәһәр җирендә тапкан яробамларны этләр ботарлап ташлаячак, басу-кырда үлеп калганын күк кошлары чукып бетерәчәк». Раббы әнә шулай ди[+].

12Сүзен дәвам итеп Ахия:

– Син үзең исә тор да өеңә әйләнеп кайт, – диде. – Калага аяк басуыңа, балаң дөнья куяр. 13Бөтен Исраил халкы елап-сыктап аны җир куенына тапшырыр; Яробам йортыннан бары ул гына гүргә иңдерелер, чөнки Яробам йортыннан бары ул гына Исраилнең Раббы Алласы күңеленә ярый алды[+]. 14Шуннан соң Раббы Исраил өстеннән Үзенә икенче берәүне патшалыкка ихтыяр кылыр, һәм ул патша шул көнне үк Яробам йортын тар-мар китерер; һәм болар барысы хәзер үк тормышка ашар[+]. 15Раббы Исраилне җәзага тартыр, һәм ул агымсуда чайкалып торган камыш сыман булыр. Алиһә Аширә[†] хөрмәтенә баганалар куеп, Раббының ачуын кузгаткан Исраил халкын Ул аларның ата-бабаларына бирелгән игелекле җирдән елганың[*] аръягына сөрер[+]. 16Шул рәвешле, Яробам үзенең гөнаһ эшләре белән Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән өчен, Раббы Исраилне дошман кулына тапшырыр.

17Әлеге сүзләрдән соң Яробам хатыны китәргә кузгалды. Тирсага кайтып җитеп бусаганы атлауга, баласы дөнья куйды. 18Баланы гүргә иңдергән чакта (Раббы Үзенең колы Ахия пәйгамбәр аша әйттергәнчә) бөтен Исраил яшь түкте.

19Яробам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның ничек сугышуы, ничек патшалык итүе Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 20Яробам егерме ике ел дәвамында патшалык итте; дөнья куйганнан соң, аның урынына тәхеткә углы Надаб утырды.


Яһүдә патшасы Рехабгам

21[•]Сөләйман углы Рехабгам исә Яһүдәдә патшалык итә бирде. Тәхеткә утырганда, аңа кырык бер яшь иде; Үзенең исеме шунда саклансын өчен, Исраил ыруглары арасыннан Раббы сайлап алган шәһәрдә – Иерусалимдә – унҗиде ел дәвамында патшалык итте ул. Рехабгамның әнкәсе аммони Нагама иде. 22Яһүдә халкы, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр, гөнаһ эшләр кылып, ата-бабаларына караганда да Раббының ачуын ныграк чыгарды. 23Алар да үзләренә һәрбер калкулыкта, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә гыйбадәт кылу урыннары төзеделәр, изге баганалар вә алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар куйдылар. 24Алар җирендә хәтта фәхеш ирләр[*] дә булды, чөнки исраилиләр Раббы кудырган чит халыкларның бөтен әшәке эшләрен кабатлады[+].

25Рехабгам бишенче елын патшалык иткәндә, Мисыр патшасы Шишак Иерусалимгә каршы яуга күтәрелде[+] 26һәм Раббы йортындагы, патша сараендагы хәзинәләрне талап бетерде, бөтен нәрсәне, шул исәптән Сөләйман ясаткан бөтен алтын калканнарны да, үзе белән алып китте[+]. 27Соңыннан Рехабгам патша, алтын калканнар урынына бакыр калканнар эшләтеп, аларны патша сарае ишеген саклаучы җансакчыларның башлыклары карамагына тапшырды. 28Патша Раббы йортына юнәлгән чакта, җансакчылар шул калканнарны тотып чыга иделәр һәм аннары кабат җансакчылар бүлмәсенә кертеп куя торганнар иде.

29Рехабгам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 30Рехабгам белән Яробам арасында сугышлар беркайчан бетеп тормады. 31Рехабгам, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә ата-бабалары янына гүргә иңдерелде. Аның әнкәсе аммони Нагама иде. Аннары тәхеткә Рехабгам урынына углы Абия килде.

#### 15


Яһүдә патшасы Абия

1[•]Небат углы Яробам Исраилдә унсигезенче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Абия килде. 2Иерусалимдә ул өч ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Мәгакәһ – Абшалум кызы иде.

3Абия дә үзенең атасы кылган бөтен гөнаһларны кабатлады; бабасы Давыттан аермалы буларак, Раббы Алласына ихлас күңелдән итагать итмәде[+]. 4Шуңа да карамастан Раббы Алласы аңа Давыт хакына Иерусалимдә чыраг яндырды – аның углын тәхеткә утыртты һәм шулай итеп Иерусалимне тагын да ныгытты[+]. 5Чөнки Давыт Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды, хитти Урия белән булган кыланышын санамаганда, Раббы кушканнардан гомере буена читкә тайпылмады[+].

6Рехабгам һәм Яробам арасында урнашкан дошманлык Абия идарә иткән чорда да саклана бирде. 7Абия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. Абия белән Яробам да гомер бакый дошманлашып яшәделәр. 8Абия, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Аса килде.


Яһүдә патшасы Аса

9[•]Исраил патшасы Яробам егерменче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Аса утырды һәм 10кырык бер ел дәвамында Иерусалим каласында патшалык итте. Аның Мәгакәһ исемле әбисе Абшалум кызы иде. 11Аса, бабасы Давыт сыман, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 12Ул, үз җиреннән бөтен фәхеш ирләрне куып чыгарып, ата-бабалары ясаткан барлык сыннарны алып ташлады[+]. 13Алиһә Аширә хөрмәтенә табыну баганасы куйдырган өчен, Аса хәтта әбисе Мәгакәһне патшабикә исеменнән мәхрүм итте. Әлеге багананы ул, чапкалап, Кыдрун ташкыны буенда утка салды[+]. 14Калкулыкларындагы гыйбадәт кылу урыннарын юк итмәсә дә, Аса гомер бакый ихлас күңелдән Раббыга итагать итеп яшәде; 15заманында атасы, соңыннан үзе дә Раббы исеменә багышлаган көмеш вә алтынны, савыт-сабаны ул Раббы йортына кертеп урнаштырды[+].

16Аса һәм Исраил патшасы Багша идарә иткән заманда, алар арасында орыш-кырылышлар туктап тормады. 17Бервакыт Исраил патшасы Багша Яһүдәгә каршы яуга күтәрелде һәм, беркем дә Яһүдә патшасы Аса биләмәсеннән чыга яисә анда үтеп керә алмасын өчен, Рамаһ каласын ныгыта башлады. 18Шуннан Аса Раббы йорты вә патша сарае хәзинәсендә булган бар алтын-көмешне җыеп алды һәм, әлеге байлыкны хезмәтчеләренә тапшырып, Дәмәшкътә яшәүче Арам патшасына – Хезьйон углы Табриммунның Бен-Һадад атлы углына озатты. Хезмәтчеләре аша аңа түбәндәге сүзләрне юллады:[+]

19– Минем атам белән синең атаң дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәгән кебек, без дә синең белән үзара солых төзик. Менә, мин сиңа көмеш вә алтын җибәрәм, син исә, Исраил патшасы Багша илемнән китсен өчен, аның белән беркеткән солыхыңны өзсәң иде.

20Бен-Һадад Аса патша белән ризалашты һәм үзенең яубашларын Исраил калаларына каршы сугышка җибәрде. Ул Ионны, Данны, Әбел-Бәйт-Мәгакәһне һәм бөтен Киннеретне, шулай ук Нәптали җирен басып алды. 21Бу хакта ишеткәннән соң, Багша, Рамаһны ныгытудан туктап, Тирсага әйләнеп кайтты[+]. 22Аса патша исә, берәүне дә калдырмыйча бөтен яһүдиләрне җыеп китереп, төзелеш өчен Багша китерткән барлык таш вә агачны Рамаһ каласыннан ташытып бетерде дә шулар белән Миспа каласын һәм Беньямин җирендәге Геба каласын ныгытты.

23Аса патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән батырлыклар, башкарган бөтен эшләр, ул төзегән шәһәрләр хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. Картаймыш көнендә Асаның аяклары сызлый торганга әйләнде. 24Аса, дөнья куйгач, үзенең бабасы Давыт шәһәрендә ата-бабалары янына гүргә иңдерелде. Аның урынына патшалыкка углы Еһошафат килде[+].


Исраил патшасы Надаб

25Яробам углы Надаб исә Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең икенче елында Исраил тәхетенә утырды һәм Исраил өстеннән ике ел дәвамында патшалык итте[+]. 26Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән атасы эзеннән китте һәм аның гөнаһларын кабатлады.

27Исәсхәр ыругыннан булган Ахия углы Багша, аңа каршы фетнә оештырып, Надаб вә барча исраилиләр Пелешет җирендәге Гиббетон шәһәрен камалышка алган чакта, аның җанын кыйды[+]. 28Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең өченче елында Багша, Надабны үтереп, үзе аның урынына тәхеткә утырды.

29-30Тәхеткә килгәч, Багша бөтен Яробам йортын тоташтан кырып бетерде, беркемне дә кызганмады. Яробамның гөнаһлары, аның исраилиләрне дә гөнаһ юлына этәргәне һәм, шулай итеп, Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарганы өчен, Үз колы – шилоһлы Ахия аша Раббы алдан ук әйтеп куйган сүзләрнең тормышка ашуы иде бу[+].

31Надаб патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 32Исраил патшасы Багша һәм Аса патшалык иткәндә, алар арасында орыш-кырылышлар бетеп тормады.


Исраил патшасы Багша

33Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең өченче елында Тирсада тәхеткә Ахия углы Багша килде һәм, бөтен исраилиләр өстеннән патша булып, шул рәвешле егерме дүрт ел патшалык итте. 34Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам эзеннән китте һәм аның гөнаһларын кабатлады.

#### 16

1Шуннан Багша хакында Ханани углы Еһүгә Раббы сүзе иңде[+].

2– Мин сине, юктан бар кылып, Үз халкым Исраилнең хакиме итеп куйдым, – диде Раббы, – син исә Яробам юлыннан киттең. Минем халкым Исраилне гөнаһ кылуга этәреп ачуымны чыгардың[+]. 3Шуның өчен Багшаның үзен вә аның йортын Мин зил-зәбәр китерәчәкмен, Небат углы Яробамның йортын нишләткән булсам, синең йортың белән дә шуны ук кылачакмын[+]. 4Багша ыругыннан кем дә булса калада җан тәслим кылса, аны этләр ботарлар, кырда үлеп калганын исә күк кошлары чукып бетерер[+].

5Багша патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 6Багша, дөнья куеп, Тирса каласында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Элаһ килде. 7Әмма Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Аның ачуын чыгарган һәм Яробам йортына ияреп хилаф эшләр башкарган, шулай ук Яробам йортын тар-мар китергән өчен, Багшаның үзе вә аның йорты турында Раббы пәйгамбәре Ханани углы Еһү аша җиткергән сүзләре әйтеп куелган иде инде.


Исраил патшасы Элаһ

8Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме алтынчы елында Багша углы Элаһ, Исраил өстеннән патша булып, Тирсада тәхеткә утырды һәм ике ел дәвамында патшалык итте. 9Аның хезмәтчеләреннән Зимри исемле берәү – сугыш арбаларының яртысы белән җитәкчелек итүче адәм – аңа каршы фетнә оештырды: Элаһ Тирсадагы патша сарае башлыгы Арса йортында эчеп исергәч,[+] 10Зимри шунда килеп керде дә аны үтерде. Бу хәл Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме җиденче елында булды. Элаһ урынына тәхеткә Зимри утырды.

11Патшалыкны кулына төшереп тәхеткә менеп утыруга, Зимри, Багша йортының бер генә ир-ат затын да калдырмыйча, бөтенесен кырып бетерде. Шулай ук аның бөтен туган-тумачалары һәм дусларының да башына җитте. 12-13Багшаның йортын Зимри тулысынча юкка чыгарды, һәм бу хәл Багша үзе һәм аның углы Элаһ кылган барлык гөнаһлар өчен һәм шул хилаф эшләре белән Исраил халкын да гөнаһ юлына этәргән һәм үзләренең файдасыз сыннары белән Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарган өчен, Раббының Багша турында Еһү пәйгамбәр аша җиткергән сүзләренең тормышка ашуы иде[+].

14Элаһ патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.


Исраил патшасы Зимри

15Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең егерме җиденче елында тәхеткә Зимри килеп Тирсада җиде көн патша булып торды. Ул көннәрдә Исраил гаскәренең пелештиләр шәһәре Гиббетонны камалышта тоткан вакыты иде[+]. 16Шәһәрне камап алган исраилиләр, Зимринең фетнә оештырып патша җанын кыюын белгәннән соң, шул көнне үк үзләренең станында[†] яубашы Омрине Исраил патшасы дип игълан иттеләр. 17Шуннан Омри һәм аның белән бергә бөтен исраилиләр, Гиббетонны ташлап, Тирса каласын камап алдылар. 18-19Зимри исә, шәһәрнең алынганын күреп, патша сарае кальгасына кереп бикләнде һәм үзе артыннан патша сараена ут төртте. Гөнаһ эшләр эшләгән, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылган һәм, Яробам юлыннан китеп, шул хилаф эшләре белән Исраил халкын да гөнаһ юлына этәргән өчен, ул шунда әҗәлен тапты.

20Зимри патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул оештырган фетнә хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.


Исраил патшасы Омри

21Шул вакытны Исраил халкы икегә бүленде: аның бер яртысы тәхеткә Гинат углы Тибнине утыртмакчы булды, икенче яртысы исә Омри ягына чыкты. 22Ахырда Омри яклы халык Гинат углы Тибни теләктәшләрен җиңеп чыкты, һәм, Тибни җан тәслим кылып, патша тәхетенә Омри утырды.

23Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең утыз беренче елында Исраил тәхетенә Омри утырды һәм унике ел дәвамында патша булып торды. Шуның алты елын ул Тирсада патшалык итте. 24Шулай бервакыт Омри, ике талант көмеш бәрабәренә Самар атлы берәүдән Самарея калкулыгын сатып алып, шунда шәһәр төзетте һәм калкулыкның элекке хуҗасы Самар хөрмәтенә әлеге шәһәргә Самарея дип исем кушты. 25Әмма Омри, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, үзенә кадәр булганнарның барсына караганда да күбрәк явызлык эшләде[+]. 26Ул, Небат углы Яробам юлыннан китеп, үзенең хилаф эшләре белән Исраил халкын гөнаһ юлына этәрде, файдасыз сыннары белән Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарды.

27Омри патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 28Омри, дөнья куеп, Самареядә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Ахаб килде.


Ахабның Исраил патшасы булуы

29Омри углы Ахаб Исраил тәхетенә Яһүдә патшасы Аса хакимлегенең утыз сигезенче елында килде һәм Исраил өстеннән Самареядә егерме ике ел дәвамында патша булып торды. 30Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләрне Омри углы Ахаб үзенә кадәр булганнарның барысына караганда да күбрәк эшләде[+]. 31Небат углы Яробам кылган гөнаһ эшләрне кабатлап кына калмыйча, ул, Сидун патшасы Этбагалның Изебел атлы кызын хатынлыкка алып, Багалга табына һәм гыйбадәт кыла башлады[+]. 32Самареядә Багалга багышлап төзеткән гыйбадәтханәдә мәзбәх эшләтте[+]. 33Ахаб шулай ук Аширәгә табыныр өчен махсус багана утыртты. Шул рәвешле, Ахаб Исраил Алласы Раббының ачуын кабартырдай хилаф эшләрне үзенә кадәр булган бөтен Исраил патшаларына караганда да күбрәк кылды.

34Ахаб идарәсе чорында Бәйт-Эл каласыннан Хиел атлы берәү өр-яңадан Әрихә шәһәрен тергезде: шәһәр нигезен ул беренче углы Абирамның җаны бәрабәренә салды, ә шәһәр капкасын төпчек углы Сигүвнең җаны бәрабәренә куйды. Һәм бу – Нун углы Ешуа аша Раббы әйткән сүзләрнең тормышка ашуы иде[+].

#### 17


Козгыннарның Ильясны тукландыруы

1Гилыгад җирендәге Тишбә шәһәрендә яшәүче Ильяс Ахабка болай диде:

– Үзем табынган Исраилнең Раббы Алласы Үзе шаһиттыр: бу елларда җиргә чык бөртеге дә, яңгыр тамчысы да төшмәс! Төшә калса да, бары минем боерыгым буенча гына булыр[+].

2Шуннан Ильяска Раббы сүзе иңде:

3– Биредән китеп, көнчыгыш тарафына юл ал һәм Үрдүннән көнчыгыштарак аккан Керит инеше буенда яшерен. 4Шул инештән эчеп сусыныңны басарсың, ә козгыннар сине тукландырып торыр – Мин аларга шулай боердым.

5Шуннан ул, юлга кузгалып, һәммәсен Раббы кушканча эшләде: Үрдүннән көнчыгышта аккан Керит инешенә җитеп, шунда калды. 6Иртәләрен вә кичләрен козгыннар аңа икмәк белән ит китерделәр, ә сусынын ул инештән су эчеп басты.


Ильяс һәм Сарепаттагы тол хатын

7Күпмедер вакытлар узгач, әлеге инеш кипте, чөнки җиргә яңгыр яумады. 8Шунда Ильяска Раббы сүзе иңде:

9– Бар, Сидун Сарепатына кузгал һәм шунда кал; Мин андагы бер тол хатынга синең тамагыңны кайгыртырга боердым[+].

10Шуннан ул, торып, Сарепат тарафына юл алды; шәһәр капкасына килеп җиткәч, утын җыеп йөрүче бер тол хатынга тап булды. Ильяс аны чакырып алып:

– Зинһар, миңа эчәргә чүлмәгеңнән бераз су бир, – диде.

11Хатын су алып килергә дип китеп барганда аның артыннан:

– Ашарыма берәр телем икмәк тә алсаң иде, – дип кычкырды.

12– Раббы Аллаң Үзе шаһиттыр: минем һичнинди пешкән ризыгым юк, кисмәктә бер уч он белән чүлмәк төбендә бераз май калды. Хәзер утынга бер-ике агач җыеп кайтам да үземә һәм углыма ашарга әзерлим; булган ризыкны ашап бетергәч, безгә инде үләргә генә кала, – дип җаваплады хатын.

13Ильяс аңа:

– Бар, хафаланма, – диде, – үзең ниятләгәнчә эшлә, ләкин әүвәл миңа шул калган оныңнан кечерәк бер көлчә пешереп бир; үзеңә һәм углыңа кабат пешерерсең, 14чөнки Исраилнең Раббы Алласы әйтә: «Раббы җиргә яңгыр яудырган көнгә кадәр кисмәктә он бетмәс, чүлмәктә май кимемәс».

15Хатын китеп барды һәм барысын Ильяс кушканча эшләде; байтак вакытлар ул үзе дә, Ильяс та, хатынның йорты да ризыктан өзелмәде. 16Ильяс аша Раббы җиткергәнчә, кисмәктәге он бетеп тормады, чүлмәктәге май кимемәде.

17Күпмедер вакыттан соң йорт хуҗасы булган әлеге хатынның углы авырып китте; малайның хәле бик нык авыраеп, ул гел сулаудан туктады.

18– Аллаһы кешесе, ни кирәк сиңа миннән? Әллә кылган гөнаһларымны исемә төшерергә һәм углымны үтерергә дип килдеңме син? – диде аңа хатын.

19– Бир әле миңа углыңны, – диде аңа Ильяс һәм, аның кулыннан баланы алып, үзе яшәгән өске каттагы бүлмәгә күтәреп керде дә түшәгенә яткырды.

20Аннары Раббыга мөрәҗәгать итеп:

– И Раббы Аллам! Мине сыендырган шушы тол хатынны бәлагә салып углының җанын кыярсың микәнни?! – диде 21һәм, өч тапкыр бала өстенә капланып, Раббыга ялварды:

– И Раббы Аллам! Баланың җанын кабат тәненә кайтарсаң иде![+]

22Раббы Ильясның гозерен ишетте: баланың җаны кабат тәненә әйләнеп кайтты, һәм бала терелде. 23Ильяс, баланы күтәреп, өске каттагы бүлмәдән төште дә өйгә керде:

– Менә кара, углың исән! – дигән сүзләр белән баланы әнкәсенә тапшырды.

24– Хәзер инде мин синең Аллаһы кешесе булуыңа да, син җиткергән Раббы сүзләренең хак булуына да чын-чынлап ышанам, – диде Ильяска теге хатын.

#### 18


Ильяс пәйгамбәр һәм Багал пәйгамбәрләре

1Байтак вакытлар узганнан соң, корылыкның өченче елында, Ильяска Раббы сүзе иңде:

– Бар, Ахабның күзенә барып күрен, һәм Мин җиргә яңгыр җибәрермен, – диде Ул.

2Шуннан Ильяс Ахаб белән күрешергә китте.

Бу вакытны Самареядә коточкыч ачлык хөкем сөрә иде. 3-5Ахаб патша үзенең сарай башлыгы Убадияне чакыртып китереп (әлеге Убадия Раббыдан куркып Аны хөрмәт итүчеләрдән иде. Мәликә Изебел Раббы пәйгамбәрләренең җаннарын кыя башлагач, ул, йөз пәйгамбәрне таудагы ике мәгарәгә иллешәр-иллешәр итеп яшереп, аларны шунда ашатып-эчертеп тота) аңа:

– Җирдәге бөтен кизләү вә инешләрне йөреп чыгыйк, мал-туарны харап итмәс өчен, берәр җирдә атларга һәм качырларга ашатырдай үлән тапмабызмы, – диде[+].

6Шуннан алар, йөреп чыгасы җирләрне бүлешеп, Ахаб бер юлдан, Убадия икенче юлдан китеп барды.

7Беркөн шулай юл буйлап барган чакта, Убадиягә Ильяс килеп очрады. Убадия, аны танып алып, йөзтүбән җиргә капланды һәм:

– Ильяс әфәндем, синме бу? – дип сорады.

8– Мин, – дип җавап бирде тегесе һәм: – Бар, әфәндеңә: «Ильяс биредә», – дип әйт, – диде.

9– Нинди гөнаһым бар минем?! – диде аңа Убадия. – Үтерсен дип, мин хезмәтчеңне Ахаб кулына тапшыруыңмы?! 10Раббы Аллаң Үзе шаһиттыр: хуҗам сине эзләргә җибәрмәгән бер генә патшалык та, бер генә халык та калмады инде. Синең юклыгыңны белгәч, әлеге патшалыкны вә халыкны ул: «Ильясны таба алмадык», – дип ант эчәргә мәҗбүр итә иде. 11Һәм син миңа хәзер: «Бар, хуҗаңа: „Ильяс биредә“», – дип әйтергә кушасың. 12Синең яннан китеп баруга Раббы Рухы сине мин белмәгән тарафларга алып китсә? Мин Ахабка хәбәр алып килеп, ул сине таба алмаса, минем җанымны алачак бит. Ә мин, синең хезмәтчең, яшьтән Раббыдан куркып Аны хөрмәт итәмен[+]. 13Мәликә Изебел Раббы пәйгамбәрләренең җаннарын кыярга тотынгач, Раббының йөз пәйгамбәрен иллешәрләп тау мәгарәсенә яшерүем һәм аларны ашатып-эчертеп тотуым хакында сиңа, минем әфәндемә, мәгълүм түгелмени?! 14Һәм син миңа хәзер: «Бар, хуҗаңа: „Ильяс биредә“», – дип әйтергә кушасың. Үтерәчәк ул мине!

15– Үзем табынган Күкләр Хуҗасы Раббы Үзе шаһиттыр: бүген мин Ахабка күренермен! – диде Ильяс.

16Шуннан Убадия, Ахабны эзләп табып, аңа әлеге хәбәрне җиткерде, һәм Ахаб Ильяс белән очрашырга китте. 17Ильясны күрүгә Ахаб:

– Исраилне бәла-казага салучы кеше синме инде ул?! – дип сорады.

18– Исраил бәла-казага минем аркада тарымады, син үзең һәм синең атаң йорты гаепле моңа. Багаллар артыннан ияреп, Раббы әмерен санламадыгыз, – диде Ильяс. – 19Ә хәзер бөтен Исраил халкын Кәрмил тавына җыеп китер. Изебел өстәленнән тукланучы дүрт йөз илле Багал пәйгамбәре һәм алиһә Аширәгә табынучы дүрт йөз пәйгамбәр дә шунда килсен.

20Ахаб, бөтен Исраил халкын чакыртып, пәйгамбәрләрнең барысын Кәрмил тавына җыеп китертте[+]. 21Шуннан Ильяс, җыелган халык янына чыгып:

– Тагын күпмегә кадәр сез ике аягыгызга да чатанлап йөрергә җыенасыз? – диде. – Әгәр Раббыны Аллаһы дип таныйсыз икән – Аңа иярегез; әгәр инде Багалны алла дип беләсез икән – аның артыннан барыгыз.

Халык аңа бер кәлимә сүз катмады[+].

22Аннары Ильяс аларга болай дип әйтте:

– Мин – Раббының исән калган бердәнбер пәйгамбәре. Багал пәйгамбәрләренең саны исә дүрт йөз илле кешедер[+]. 23Хәзер безгә ике үгез бозау китерсеннәр; алар, бозауның берсен сайлап алып, аны кисәкләргә бүлсеннәр дә утын өстенә салсыннар, әмма учакны кабызмасыннар; мин дә, икенче бозауны әзерләп, аны утын өстенә салырмын, ләкин учакны кабызмам. 24Шуннан сез үзегезнең илаһыгызның исемен атарсыз, мин исә Раббы исемен чакырырмын. Безнең догалар кабул кылынганны белдереп, учакка ут салган алла – хак дөрес Алладыр.

Халык аның белән килешеп:

– Яхшы, шулай булсын, – дип җавап бирде.

25Багал пәйгамбәрләренә Ильяс:

– Сезнең кешеләр күбрәк; шулай булгач, әүвәл сез бозауларның берсен сайлап алып әзерләгез дә илаһыгыз исемен атагыз, әмма учакны кабызмагыз.

26Шуннан болар, аларга бирелгән үгез бозауларның берсен алып, аны әзерләделәр дә:

– Багал, җавап бир безгә! – дип кычкыра башладылар һәм иртәдән алып төшкә кадәр аның исемен тәкрарладылар, тик бер тавыш та, җавап та ишетелмәде. Аннары алар үзләре ясаган мәзбәх тирәли биергә тотындылар.

27Көн үзәкләре җиткәч, Ильяс аларга мәсхәрә белән:

– Катырак кычкырыгыз, ул бит алла, бәлки, уйга талгандыр, яисә бер-бер эше бардыр, яки юлга чыккандыр, йә булмаса йокыга киткәндер; кычкырсагыз уяныр иде, – диде.

28Шуннан алар тагын да ныграк кычкырырга, тәннәреннән кан ага башлаганчы, гадәтләре буенча, кылыч, сөңге белән үзләренә чәнчергә тотындылар. 29Вакыт төштән авышты, ә алар һаман котыра-шашына бирде, һәм бу хәл, кичке корбан китерү вакыты җиткәнче, шулай дәвам итте, ләкин бернинди тавыш та, җавап та, өн дә ишетелмәде[+].

30Шулчак Ильяс бөтен халыкка:

– Бире килегез, – диде.

Бар халык аның тирәсенә җыелды, һәм Ильяс Раббының хәрабә хәленә килгән мәзбәхен янәдән торгызды: 31Раббы «Синең исемең Исраил булыр» дигән сүзләрне кабул иткән Ягъкубның унике ыругы санынча унике таш алып,[+] 32шул ташлардан Раббы исеменә багышланган мәзбәхне төзеде, аның тирәли ике сеа[*] ашлык сыешлы чокыр казыды, 33утынны өйде дә бозауны кисәкләп шуның өстенә урнаштырды һәм:

34– Дүрт чүлмәккә су тутырып алыгыз да яндырасы корбан һәм утын өстенә түгегез, – диде.

Аннары:

– Тагын кабатлагыз, – диде.

Халык кабатлады.

– Өченче тапкыр шуны ук эшләгез, – диде.

Халык өченче тапкыр шуны ук кабатлады. 35Су, мәзбәх тирәли түгелеп, хәтта чокыр да су белән тулды.

36Кичке корбан китерер вакыт җиткәч, Ильяс пәйгамбәр якын килеп болай диде:

– И Раббы, Ибраһим, Исхак һәм Исраил Алласы! Синең Исраил Алласы булуыңа һәм минем – Синең колыңның – боларны Синең кушуың буенча эшләвемә бөтенесе менә хәзер шушында инансыннар![+] 37И-и Раббы, шушы халык Син Раббының Аллаһы булуына инансын һәм дә Син аларның йөрәген кабат яулап алсын өчен миңа җавап бир!

38Нәкъ шулчакны Раббы ут иңдерде, һәм ялкын шундук корбанны да, утынны да, ташларны да, җирне дә яндырып бетереп, чокырдагы суны да киптерде[+]. 39Шушы хәлне күрүгә, бар халык йөзтүбән җиргә капланды һәм:

– Раббы – Аллаһы Ул, Раббы – Аллаһы Ул! – дип тәкрарларга тотынды[+].

40– Багал пәйгамбәрләрен тотыгыз, берсе дә качып котыла алмасын, – диде шунда Ильяс халыкка, һәм тегеләрне тотып алдылар.

Аннары Ильяс, аларны Кыйшон инешенә таба алып китеп, шунда чәнчеп үтерде[+].


Ильясның яңгыр сорап дога кылуы

41– Бар, ашап-эч, чөнки ишелеп яуган яңгыр тавышы ишетелә, – диде Ильяс Ахабка, 42һәм Ахаб ашап-эчәргә дип китте, Ильяс исә Кәрмил тавына менде дә, башын җиргә иеп, йөзен ике тезе арасына яшерде.

43– Бар, диңгез ягына кара әле, – диде ул аннары хезмәтчесенә.

Тегесе, китеп, карап килде һәм:

– Берни дә күренми, – дип җаваплады.

Ильяс шулай җиде тапкыр:

– Бар, карап кил, – диде.

44Җиденче тапкырында хезмәтчесе:

– Диңгез ягыннан уч төбе кадәр генә кечкенә бер болыт күтәрелеп килә, – дип әйтте.

Аннары Ильяс аңа:

– Ахабка барып: «Арбаңны җик тә юлга кузгал, югыйсә яңгырга эләгерсең», – дип әйт, – диде.

45Ул арада күк йөзен болытлар каплап алды, җил кузгалды һәм ишелеп яңгыр ява башлады. Ахаб, арбасына утырып, Изрегылга таба кузгалды[+]. 46Ильяска шунда Раббы кодрәте иңеп, ул япанчасының чабуларын билбавына кыстырды да Изрегылга кайтып җиткәнче Ахаб алдыннан чабып барды[+].

#### 19


Ильясның Хоребка качып китүе һәм аңа Раббының күренүе

1Ахаб, кайтып, Ильясның ни-нәрсәләр эшләве, шулай ук пәйгамбәрләрнең барысын кылычтан уздыруы турында Изебелгә сөйләп бирде. 2Шуннан Изебел, «Син аларның җанын кыйган кебек, иртәгә шушы вакытка мин дә синең җаныңны кыймасам, аллаларымның иң каты каһәре төшсен миңа» дигән сүзләрен җиткерер өчен, үзенең илчесен Ильяс янына җибәрде.

3Гомерен саклап калыр өчен, Ильяс качып китте. Яһүдә Беер-Шебасына килеп җиткәч, хезмәтчесен шунда калдырды да[+] 4үзе әле тагын бер көн чүл буйлап барды һәм бер артыш куагы янына килеп җитеп аның төбенә утырды да үзенә әҗәл җибәрүен үтенеп:

– Җитәр инде, Раббы, ал минем җанымны, чөнки мин үземнең ата-бабаларымнан яхшырак түгелмен, – диде[+].

5Аннары артыш куагы төбенә ятып йокыга талды. Шул чакны аңа фәрештә кагылып китеп:

– Тор, тамагыңа ашап ал, – диде.

6Ильяс як-ягына каранды һәм баш очында күмер өстендә пешкән көлчә белән бер чүлмәк су күрде. Ашап-эчкәч, ул кабат йокларга ятты.

7Бераздан Раббы фәрештәсе аның янына икенче кат әйләнеп килде һәм аңа орынып:

– Тор, тамагыңа ашап ал, чөнки сине ерак юл көтә, – диде.

8Ильяс, торып, ашап-эчте. Шушы ризык белән тамагын ныгытканнан соң, Аллаһының Хореб дип исемләнгән тавына барып җиткәнче, кырык көн вә кырык төн буе юлда булды[+]. 9Анда ул, мәгарәгә кереп, төнне уздырды. Шунда аңа Раббы сүзе иңде. Раббы аңа:

– Нәрсә эшлисең син биредә, Ильяс? – диде.

10– Мин ихлас күңелдән Күкләр Хуҗасы Раббыга хезмәт иттем, – дип җаваплады Аңа Ильяс. – Чөнки исраилиләр, Синең белән төзегән килешүне кире кагып, Синең мәзбәхләреңне җимерделәр, пәйгамбәрләреңне кылычтан уздырдылар; мин берьялгызым калдым; җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине дә эзлиләр[+].

11– Тау өстенә чык та Раббы каршына килеп бас, – диде аңа Раббы, – янәшәңнән Раббы узар.

Шул вакытны тау-ташларны кубарып, кыяларны җимереп, Раббы алдыннан көчле җил-давыл күтәрелде, әмма әлеге җил-давылда Раббының барлыгы сизелмәде. Җилдән соң җир тетри башлады; әмма җир тетрәвендә дә Раббының барлыгы сизелмәде[+]. 12Җир тетрәгәннән соң ялкын кабынды; әмма Раббы ялкын эчендә дә юк иде. Ут-ялкыннан соң йомшак кына пышылдаган бер тавыш ишетелде[+]. 13Әлеге сүзләрдән соң Ильяс, йөзен япанчасы белән каплап, һавага чыкты һәм мәгарә авызы төбендә туктап калды. Шулчакны аңа:

– Нәрсә эшлисең син биредә, Ильяс? – дигән тавыш килеп иреште.

14– Мин ихлас күңелдән Күкләр Хуҗасы Раббыга хезмәт иттем, – диде Ильяс, – чөнки исраилиләр, Синең белән төзегән килешүне кире кагып, Синең мәзбәхләреңне җимерделәр, пәйгамбәрләреңне кылычтан уздырдылар; мин берьялгызым калдым; җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине эзлиләр[+].

15– Килгән юлың белән кабат Дәмәшкъ чүленә кит, – диде аңа Раббы. – Барып җиткәч, май сөртеп, Хазаилне Арам патшасы итеп билгелә,[+] 16Нимши углы Еһүне исә, май сөртеп, Исраил патшасы итеп билгелә; Әбел-Мехоладагы Шафат углы Элишаны, май сөртеп, үз урыныңа пәйгамбәр итеп калдыр[+]. 17Хазаилнең кылычыннан качып котыла алганнарны Еһү кырып бетерер, Еһү кылычыннан исән калганнарның җанын исә Элиша кыяр[+]. 18Хәлбуки Исраил җирендә Мин җиде мең кешене исән калдырдым: алар Багал каршында тез чүкмәделәр, аның сыннарын үпмәделәр[+].


Ильясның Элишаны чакырып алуы

19Шуннан Ильяс әлеге урыннан китеп барды һәм Шафат углы Элишаны эзләп тапты. Бу вакытны Элиша унике пар үгез җигеп җир сөреп ята һәм Ильяс килгәндә уникенче пар үгезе артыннан бара иде. Элиша яныннан узып барышлый, Ильяс үзенең япанчасын аның җилкәсенә салды[*]. 20Шунда Элиша, үгезләрен калдырып, Ильяс артыннан йөгерде һәм аңа:

– Ата-анамны үбеп хушлашырга рөхсәт бир миңа, аннары мин синең белән китәрмен, – диде.

– Бар, – дип җаваплады аңа Ильяс, – мин сине тотмыйм[+].

21Элиша, аның яныннан китеп, ике үгезен чалды, аннары, сукасын ягып, ит кыздырды да аны халыкка таратты. Халык шул итне ашады. Элиша үзе исә, кузгалып, Ильяс артыннан иярде һәм аның ярдәмчесенә әверелде[+].

#### 20


Арам патшасы Бен-Һадад белән Ахаб арасындагы сугыш

1Арам патшасы Бен-Һадад үзенең бөтен гаскәрен җыйды да (аңа үзенең атлары һәм сугыш арбалары белән тагын утыз ике патша да кушылган иде), Самареяне камап алып, аңа каршы сугыш башлады[+]. 2Бен-Һадад, Исраил патшасы Ахаб янына шәһәргә үзенең илчеләрен җибәреп, алар аша мондый хәбәр юллады:

3– Синең бөтен алтын-көмешләрең һәм иң затлы хатыннарың белән балаларың минеке.

4Аңа җавап итеп Исраил патшасы болай диде:

– Син әйткәнчә булсын, патша әфәндем, мин үзем һәм минем бар нәрсәм синеке.

5Аннары илчеләр кабат килеп:

– Бен-Һадад болай дип әйтә: «Алтын-көмешләреңне, хатыннарыңны һәм балаларыңны таләп итәр өчен, мин илчеләр җибәргән идем; 6иртәгә исә шушы вакытка синең янга үземнең хезмәтчеләремне җибәрермен, алар синең йортыңны һәм хезмәтчеләреңнең йортын карап чыгып күзләре төшкән бар әйбереңне алып китәрләр», – диделәр.

7Шуннан соң Исраил патшасы, илдәге барча өлкәннәрне җыеп, болай диде:

– Күрегез моны: Бен-Һадад яман эшкә тотынды. Минем хатыннарымны һәм балаларымны, алтын-көмешләремне сорап илчеләрен җибәргәч, мин аңа һич каршы килмәгән идем[+].

8Илнең бар өлкәннәре һәм барча халык аңа:

– Тыңлама да аны, ризалашма да, – диде.

9Шуннан ул Бен-Һадад илчеләренә болай диде:

– Әфәндем патшага әйтегез: синең хезмәтчең беренче таләпне үтәргә әзер, ә менә бу соңгысын эшли алмый, диегез.

Илчеләр, китеп, шул җавапны Бен-Һададка тапшырдылар. 10Ул үзенең илчеләрен кабат юллады. Һәм алар Бен-Һададның:

– Самарея шәһәреннән минем кешеләрем берешәр уч җыярлык көл-тузан калса, аллаларымның миңа иң каты каһәре төшсен! – дигән сүзләрен килеп әйттеләр.

11Исраил патшасы аларга:

– Кайтып әйтегез: биленә кылыч тагучы кылычын салучыдай мактанмасын, – диде.

12Бу сүзләрне ишетеп, чатыр эчендә башка патшалар белән шәраб эчеп утыручы Бен-Һадад үзенең хезмәтчеләренә:

– Һөҗүмгә әзерләнегез! – диде, һәм алар һөҗүмгә әзерләнә башладылар.

13Шулвакыт Исраил патшасы Ахаб янына бер пәйгамбәр килеп:

– Раббы болай дип әйтә: «Очсыз-кырыйсыз дошман явын күрәсеңме? Бүген Мин аларны синең кулга тапшырырмын, һәм син Минем Раббы икәнемне белерсең», – диде.

14– Кем башкарып чыгар бу эшне? – дип сорады Ахаб.

– Раббы әйтә: «Өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре», – диде пәйгамбәр.

– Сугышны кем башлар? – дип сорады Ахаб.

– Син, – дип җаваплады пәйгамбәр.

15Ахаб өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләрен барлады, аларның саны ике йөз утыз ике булып чыкты. Аннары бар халыкны – бөтен исраилиләрне – җыеп алды, аларның саны җиде мең булып чыкты. 16Көн үзәгендә алар һөҗүмгә кузгалды. Бу вакытны исә Бен-Һадад үзенә ярдәм итүче утыз ике патша белән чатыр эчендә эчеп-исереп утыра иде. 17Беренче булып өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре кузгалды. Бен-Һадад, үзенең күзәтчеләрен җибәреп, алар аңа: «Самареядән кешеләр чыкты», – дип килеп әйттеләр.

18– Әгәр алар иминлек белән чыккан булсалар, тереләй тотып алыгыз; әгәр инде сугышырга дип чыксалар, барыбер тереләй тотып алыгыз, – диде ул.

19Шәһәрдән башта өлкә башлыкларының яшь хезмәтчеләре, аннары алар артыннан Исраил гаскәре чыкты. 20Һәркем үзенең дошманына ташланды. Арамиләр кача башлады, исраилиләр аларны куа китте. Арам патшасы Бен-Һадад үзенең җайдаклары белән бергә ат менеп качып котылды. 21Исраил патшасы исә, шәһәрдән атылып чыгып, дошманның атларын, сугыш арбаларын тар-мар китерде, Арам гаскәрләре зур югалтуларга дучар булды.

22Исраил патшасы янына пәйгамбәр килеп болай диде:

– Хәзер инде бар, көчеңне тупла, ни-нәрсәләр эшлисен алдан карап, чамалап куй, чөнки бер ел үтүгә Арам патшасы кабат сиңа каршы яуга кузгалачак[+].

23Арам патшасының хезмәтчеләре үз патшаларына:

– Аларның Алласы – таулар Алласыдыр, шуңа күрә исраилиләр бездән көчлерәк булып чыкты, – диделәр. – Әгәр алар белән тигез җирдә сугыша калсак, һичшиксез, без җиңәр идек. 24Димәк ки, менә нәрсә эшлә: син ул патшаларны җитәкчелектән алып ат та алар урынына гаскәр башлыкларын билгелә; 25әүвәлге күләмдә гаскәр тупла, атларны да, сугыш арбаларын да әүвәлгечә санда булдыр; шуннан без алар белән тигез җирдә сугышырбыз һәм шул чакта инде, һичшиксез, җиңеп чыгарбыз.

Арам патшасы, алар сүзенә колак салып, нәкъ шулай эшләде. 26Бер ел узуга Бен-Һадад арамиләрне туплады да, Исраил белән сугышыр өчен, Афыкка юнәлде[+]. 27Исраилиләр дә яуга җыенды; алар, азык-төлекләрен алып, Арам гаскәренә таба кузгалдылар һәм дошманнары каршында зур булмаган ике туплам кәҗә көтүен хәтерләткән станнарын корып куйдылар. Арам сугышчылары исә бөтен әйләнә-тирәне тутырды.

28Шунда Исраил патшасы янына Аллаһы кешесе килеп әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләр: „Аларның Раббысы – тау Алласы, ул үзән Алласы түгелдер“, – дип әйткән өчен һәм сез Минем Раббы булуымны белсен өчен, әлеге дошман чирүен Мин синең кулга тапшырам».

29Шул рәвешле алар җиде көн дәвамында кара-каршы тупланып тордылар. Җиденче көнне сугыш башланды, һәм исраилиләр арамиләрнең йөз меңлек җәяүле гаскәрен бер көн эчендә тар-мар китерде. 30Башкалары Афыкка качты, ләкин анда исән калганнарның егерме җиде меңе өстенә дивар ишелеп төште. Бен-Һадад үзе шулай ук шәһәргә качты һәм эчке бүлмәләрнең берсенә кереп яшеренде.

31Хезмәтчеләре аңа:

– Исраил йорты патшалары – мәрхәмәтле патшалар, дип ишеткән идек. Билебезгә тупас тукыма[†], башыбызга бау урап, Исраил патшасы янына барырга рөхсәтеңне бирсәң иде, бәлки, гомереңне аяп калыр, – диделәр.

32Алар, билләренә тупас тукыма, башларына бау урап, Исраил патшасы янына килделәр һәм:

– Синең хезмәтчең Бен-Һадад гомерен аяуны үтенә, – диделәр.

– Ул исәнмени? Ул – минем туганым, – дип җавап кайтарды тегесе.

33Әлеге кешеләр моны яхшы фалга санап аның авызыннан чыкан сүзне эләктереп алдылар һәм:

– Әйе, Бен-Һадад – синең туганың, – дип, патшаның сүзен җөпләделәр.

– Барыгыз, алып килегез аны, – диде патша.

Бен-Һадад аның янына чыкты, һәм патша аны үз янына арбага утыртты.

34Бен-Һадад аңа:

– Минем атам синең атаңнан тартып алган шәһәрләрне мин сиңа кире кайтарырмын. Минем атам Самареядә сәүдә мәйданнары тоткан кебек, син дә Дәмәшкътә үзең өчен сәүдә мәйданнары тота алырсың, – диде.

– Шундый шартларда килешү төзегәннән соң, мин сине җибәрермен, – диде аңа Ахаб һәм, килешү төзеп, аны кайтарып җибәрде[+].


Пәйгамбәрнең Ахабны искәртүе

35Раббы боерыгы буенча пәйгамбәрләр таифәсеннән берәү үзенең ишенә: «Зинһар, сук миңа!» – дип сүз кушты. Әмма теге аңа сугарга риза булмады.

36– Раббы сүзенә колак салмаган өчен, минем яннан киткән чакта сине арыслан ботарлап ташлаячак, – диде аңа шулчак пәйгамбәр.

Теге аның яныннан китеп барды, һәм юлда арыслан очрап әлеге кешене ботарлап ташлады[+].

37Шуннан әлеге пәйгамбәр, икенче берәүне табып:

– Зинһар, сук миңа! – диде.

Тегесе моны кыйный-кыйный җәрәхәтләп бетерде.

38Аннары пәйгамбәр күзләренә үк төшереп йөзен бөркәнчек белән томалады да, яныннан патшаның үтүен көтеп, юл читенә барып басты. 39Янәшәсеннән патша узып барган чакта, ул кычкырып патшага мөрәҗәгать итте:

– Мин сугышның иң кызу җирендә булдым. Шунда бер кеше, әсир төшкән сугышчыны минем янга китереп: «Бу адәмнән күзеңне алма. Әгәр кача калса, аның җаны урынына синең җаның кыелыр, яисә син бер талант көмеш түләргә мәҗбүр булырсың», – диде[+]. 40Мин башка эшләр белән мәшгуль булган арада, теге әсир качкан булып чыкты.

Исраил патшасы аңа:

– Син гаеплесең; гаебеңне үзең дә таныйсың бит, – дип җавап бирде[+].

41Шулчак пәйгамбәр җәһәт кенә күз-башыннан бөркәнчеген алып ташлады, һәм Исраил патшасы пәйгамбәрне танып алды.

Пәйгамбәр әйтте:

42– Раббы болай ди: «Мин һәлакәткә дучар иткән кешене кулыңнан ычкындырган өчен, аның җаны урынына синең җаның кыелыр, аның халкы урынына синең халкың кырылыр».

43Чырае караңгыланган Исраил патшасы, ачуыннан кайнап, өенә таба юнәлде һәм Самареягә кайтты.

#### 21


Наботның йөзем бакчасы

1Әлеге вакыйгалардан соң менә нәрсәләр булды: изрегыллы Наботның йөзем бакчасы Самарея патшасы Ахаб сарае белән янәшә иде. 2Беркөн Ахаб Наботка:

– Үзеңнең йөзем бакчаңны миңа бир. Мин анда яшелчә үстерермен, чөнки ул минем йортым белән янәшә. Аның урынына мин сиңа тагын да яхшырак йөзем бакчасы бирермен яисә, әгәр инде теләсәң, бакча бәясен көмешләтә түләрмен, – диде[+].

3– Ата-бабаларымның мирас җирен сиңа бирмим мин; андый эштән Раббы Үзе сакласын! – дип җавап кайтарды аңа Набот[+].

4Изрегыллы Наботның «Ата-бабаларымның мирас җирен сиңа бирмим мин» дигән сүзләреннән соң Ахаб, ачуыннан кайнап, караңгы чырай белән өенә кайтып китте. Өендә ул ашап-эчеп тормады, урын өстенә менеп ятты да йөзен читкә борды[+]. 5Хатыны Изебел, аның янына кереп:

– Нәрсәдән шулай җаның тынгысызлана, хәтта тамагыңа ризык та капмадың, – дип сорады.

6– Изрегыллы Наботка мин: «Көмеш бәрабәренә миңа йөзем бакчаңны бир, әгәр теләсәң, аның урынына мин сиңа башка йөзем бакчасы бирермен», – дип сөйли башлаган идем, ул миңа: «Үземнең йөзем бакчамны бирмим мин сиңа», – дип җавап кайтарды, – диде ул хатынына.

7Хатыны Изебел аңа, җавап итеп:

– Исраил патшасы шулай эш итәргә тиешме?! Әйдә тор, тамагыңны туйдыр һәм тыныч бул; изрегыллы Наботның йөзем бакчасын алып бирермен мин сиңа, – диде.

8Шуннан ул Ахаб исеменнән хатлар язды да, аның мөһерен сугып, Набот белән бер калада яшәүче өлкәннәргә һәм шәһәрнең аксөякләренә җибәрде[+]. 9Әлеге хатларда ул болай дип язды: «Шәһәрдә ураза көне игълан итегез дә, халыкны җыеп, Наботны халык арасына, дәрәҗәле урынга утыртыгыз. 10Аның каршына ике адәм актыгы утырсын да „Син Аллаһыны һәм патшаны яманладың“ дип, аңа каршы шаһитлык бирсен; аннары аны алып чыгып таш атып үтерегез»[+].

11Набот яшәгән шәһәрнең өлкәннәре һәм аксөякләре, Изебел боерганча, аларга җибәргән хатларда язылганча, барысын да шулай эшләде. 12Ураза көн игълан иттеләр дә, халыкны җыеп, Наботны халык арасына, дәрәҗәле урынга утырттылар. 13Аннары ике адәм актыгы чыгып аның каршысына утырды да халык алдында:

– Набот Аллаһыны һәм патшаны яманлады, – дип, ялган шаһитлык бирде.

Шуннан Наботны шәһәр читенә алып чыктылар да таш атып үтерделәр. 14Аннары «Наботны таш атып үтердек» дигән хәбәр белән Изебелгә кеше җибәрелде.

15Наботны таш атып үтерүләрен ишеткәч, Изебел Ахабка:

– Бар, изрегыллы Наботның йөзем бакчасын үзеңә ал. Сиңа көмеш бәрабәренә бирергә теләмәгән иде, хәзер инде Набот үзе юк, гүр иясе булды, – диде.

16Наботның вафат булуын ишетүгә Ахаб, торып, изрегыллы Наботның йөзем бакчасын үзенә алырга китте.


Ахаб гаиләсенең һәлакәтле язмышы турында Ильяс пәйгамбәр сүзләре

17Бу вакытны тишбәле Ильяска Раббыдан сүз иңде:[+]

18– Бар, Самареядә идарә итүче Исраил патшасы Ахаб каршысына чык; хәзер ул Наботның йөзем бакчасында, бакчаны үзенә алмакчы булып шунда килде. 19Аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Син кеше җаны кыйдың, инде хәзер аның мирасына кул сузасыңмы?!» Аннары аңа, Раббы болай дип әйтә, диген: «Хактыр, этләр Наботның канын ялаган урында синең каныңны да яларлар!»[+]

20Ахаб Ильясны күрүгә:

– Син мине тагын таптың, и дошман! – диде.

Ильяс исә аңа:

– Таптым, чөнки син, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, бөтен йөрәгең белән шуңа бирелдең, – дип җаваплады. – 21Раббы болай дип әйтә: «Мин сиңа бәла-казалар җибәрермен, нәселеңне юк итәрмен, тоткынлыкта яисә иректә булуына карамастан, Исраилдә Ахаб нәселенең барча ир-ат затын кырып бетерермен, – ди. –[+] 22Ачуымны чыгарган өчен һәм Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән өчен, Небат углы Яробам йортын вә Ахия углы Багша йортын нәрсә эшләткән булсам, синең йортны да шундый язмыш көтә»[+]. 23Шулай ук Изебел хакында да Раббы: «Изебелне Изрегылның шәһәр дивары тышында этләр ашап бетерер», – дип әйтә[+]. 24Шәһәр эчендә үлгән Ахаб кешеләрен этләр ботарлар, басу-кырда әҗәлен тапканын күк кошлары чукып бетерер[+].

25(Хатыны Изебел коткысына бирелеп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылган һәм шуңа бөтен йөрәген салган Ахаб ише кемсәләрнең моңарчы әле булганы юк иде[+]. 26Ул, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән амориләр сыман потларга табына башлап, бик әшәке эш кылды.)[+]

27Әлеге сүзләрне тыңлап бетергәннән соң, Ахаб, өстендәге киемнәрен ертып, гәүдәсенә тупас тукыма урады да уразага керде. Төнлә дә шул ук киеменнән йоклады, үзе тәмам басынкыланып калды.

28Тишбәле Ильяска тагын Раббы сүзе иңде:

29– Күрәсеңме, Минем алда Ахаб ничек юашланып калды? Минем алда түбәнчелек күрсәткән өчен, үзе исән чакта, Мин аны бәла-казага салмам, аның йортына бәла-җәзаны Мин углы исән вакытта җибәрәчәкмен, – диде[+].

#### 22


Ахабның һәлакәтле язмышы турында Михаянең пәйгамбәрлек сүзләре

1[•]Өч ел гомер узды, шул вакыт эчендә Арам һәм Исраил арасында сугышлар булмады. 2Өченче елны Яһүдә патшасы Еһошафат Исраил патшасы Ахаб янына юл алды[+]. 3Исраил патшасы үзенең хезмәтчеләреннән:

– Рамот-Гилыгадның безнең җир булуын беләсезме? – дип сорады. – Ник соң без аны Арам патшасы кулыннан кире алырга җыенмыйбыз, – диде[+].

4Шуннан ул, Еһошафатка мөрәҗәгать итеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы минем белән яуга барасыңмы? – дип сорады.

Исраил патшасына Еһошафат:

– Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; синең атлар кая барса, минекеләр дә шунда барыр, – дип җавап кайтарды[+].

5Исраил патшасына ул тагын болай диде:

– Әүвәл Раббыга мөрәҗәгать итеп кара.

6Исраил патшасы, дүрт йөзгә якын пәйгамбәрне җыеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы сугышка барыргамы миңа әллә бармаскамы? – дип сорады.

Пәйгамбәрләр аңа:

– Бар, Хуҗа-Хаким әлеге шәһәрне патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды[+].

7Моңа каршы Еһошафат:

– Биредә тагын берәр Раббы пәйгамбәре булса, аның аша да сорап карар идек, – диде[+].

8Аңа җавап итеп Исраил патшасы:

– Раббыга мөрәҗәгать итәрдәй тагын бер кеше бар, ләкин мин аны яратмыйм, чөнки, пәйгамбәрлек кылганда, миңа кагылышлы мәсьәләләрдә аның яхшы сүз әйткәне юк, яманны гына сөйли; ул – Имла углы Михая, – диде.

– Алай дип әйтмә, патша, – диде аңа Еһошафат.

9Шуннан Исраил патшасы, сарай кешеләренең берсен чакыртып:

– Тиз генә Имла углы Михаяне алып кил! – диде.

10Патша киемнәре кигән Исраил патшасы Ахаб һәм Яһүдә патшасы Еһошафат һәркайсы үз тәхетендә Самарея капкасы төбендәге ындыр табагында утыра, ә пәйгамбәрләр барысы алар каршында пәйгамбәрлек кылып тора иде. 11Үзенә тимер мөгезләр эшләтеп алган Кенагана углы Сәдыкыйя шунда әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләрне син шушы мөгезләр белән сөзеп тәмам кырып бетерәчәксең!»[+]

12Башка пәйгамбәрләр дә аның сүзен куәтләде:

– Рамот-Гилыгадка яу белән бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак.

13Михаяне чакырырга киткән йомышчы, аны табып:

– Пәйгамбәрләр бөтенесе бер булып патшага уңыш вәгъдә итәләр. Синең сүзең дә аларныкыннан аерылмасын иде, син дә яхшы сүзеңне әйт, – диде.

14Моңа җавап итеп Михая:

– Раббы Үзе шаһиттыр: Раббы миңа нәрсә кушса, шуны сөйләп бирермен! – диде[+].

15Михая, шулай итеп, патша каршына килеп басты. Патша аңа:

– Михая, Рамот-Гилыгадка яу белән барыргамы безгә әллә юкмы? – дип сорау бирде.

Тегесе патшага:

– Бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды.

16– Раббы исеме хакына бары дөресен генә сөйлә, дип ничә тапкыр ант иттерергә сине?! – диде аңа патша.

17Шуннан Михая болай диде:

– Көтүчесез калган сарыклар сыман таулар арасына сибелгән Исраил халкын күрдем мин. Раббы әйтте: аларның башлыклары юк, һәркайсы хәере белән үз өенә әйләнеп кайтсын, диде[+].

18– Пәйгамбәрлек кылып, аның миңа яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли, дип әйттем бит мин сиңа, – диде шунда Еһошафатка Исраил патшасы.

19Әмма Михая сүзен дәвам итте:

– Шулай итеп, Раббы әйткәннәрне тыңлап бетер. Мин Үз тәхетендә утыручы Раббыны күрдем, Аның уң һәм сул ягында бөтен күк гаскәре басып тора иде[+]. 20Раббы алардан: «Сезнең кайсыгыз Ахабны Рамот-Гилыгадка барырга күндерә һәм шунда аның һәлакәтен оештыра ала?» – дип сорады. Күк гаскәрендәгеләр төрлечә тәкъдим итеп карадылар. 21Шунда бер рух, алга чыгып, Раббы каршына килде дә: «Мин күндерә алам», – диде. «Ничек итеп?» – дип сорады аңардан Раббы. 22«Мин барам да аның пәйгамбәрләре теленә ялган сүз салучы бер рухка әйләнәм», – диде теге рух. Раббы аңа: «Син аны күндерерсең һәм бу эшне башкарып чыгарсың. Бар, шулай эшлә», – диде. 23Шулай итеп, Раббы әлеге ялганчы рухның сүзләрен шушындагы бөтен пәйгамбәрләреңнең теленә салды; Раббы сине һәлакәткә дучар итте, – диде Михая[+].

24Кенагана углы Сәдыкыйя шулчак, Михая янына килеп:

– Раббы Рухы сиңа сөйләр өчен миннән нинди юл белән китте икән?! – диде дә аның яңагына сугып җибәрде.

25Михая аңа:

– Син моны эчке бүлмәңә кереп качкан көнеңдә күрерсең, – дип җавап бирде[+].

26Исраил патшасы шунда:

– Михаяне шәһәр башлыгы Амон белән патша углы Йоаш кулына илтеп тапшырыгыз. 27Патша шулай дип әйтте, диегез: «Мин исән-имин сугыштан әйләнеп кайтканчыга кадәр, аны зинданга ябып куегыз, ипи белән судан башка бер әйбер дә бирмәгез», – дип боерды[+].

28Шунда Михая аңа:

– Әгәр сугыштан исән-имин әйләнеп кайта калсаң, димәк, Раббы минем аша сөйләмәгән булыр, – диде һәм: – Җәмәгать, ошбу сүзләремне һәммәгез ишетеп калыгыз! – дип өстәде[+].


Ахабның үлеме

29Шуннан Исраил патшасы Ахаб белән Яһүдә патшасы Еһошафат Рамот-Гилыгадка юнәлделәр. 30Еһошафатка Исраил патшасы:

– Сугышка мин өс-башымны алыштырып керәм, син исә патша киеменнән бар, – диде.

Исраил патшасы өстен алыштырды да сугыш кырына кереп китте[+].

31Арам патшасы үзенең сугыш арбалары башлыкларының утыз икесенә:

– Гади сугышчы белән дә, гаскәрбашы белән дә алышып тормагыз, бары Исраил патшасы белән генә сугышыгыз, – дип әйтеп куйган була.

32Сугыш арбаларының башлыклары, Еһошафатны күреп:

– Бу, һичшиксез, Исраил патшасыдыр, – дип, алышырга чамалап, аңа таба борылдылар.

Еһошафат кычкырырга тотынгач, 33арба башлыклары аның Исраил патшасы булмавын күрделәр дә читкә борылып киттеләр. 34Шулай булды ки, бер сугышчы төбәп тормыйча гына җәясен киереп атты да, ук Исраил патшасы өстендәге көбә киемнең җөй турысыннан үтеп керде.

– Кире борыл, сугыш кырыннан алып чык мине, мин яраландым, – диде патша үзенең арбачысына[+].

35Әмма көчле сугыш көнозын дәвам итте, шунлыктан патша кич җиткәнче арамиләр каршында арбада басып торырга мәҗбүр булды. Аның ярасыннан арба эченә кан акты, һәм кичке якта патша җан бирде. 36Кояш баеган вакытта, бөтен сугыш кырында:

– Һәркем үз шәһәренә, үз җиренә әйләнеп кайтсын! – дигән фәрман яңгырады.

37Шулай итеп, патша үлде. Аның җәсәден, Самареягә алып кайтып, гүргә иңдерделәр. 38Арбаны исә Самареянең фахишә хатыннары коена торган бер буасына алып төшеп юдылар, арбадан аккан канны этләр ялады. Һәммәсе дә Раббы әйткәнчә булып чыкты[+].

39Ахаб патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр, фил сөягеннән салдырган йорты, төзеткән шәһәрләре турында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 40Ахаб дөнья куйды. Аның урынына патша булып углы Ахазея калды.


Яһүдә патшасы Еһошафат

41[•]Исраил патшасы Ахаб хакимлегенең дүртенче елында Яһүдә патшасы булып Аса углы Еһошафат килгән иде[+]. 42Тәхеткә утырганда, утыз биш яшендә булып, Иерусалимдә ул егерме биш ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Азуба – Шилхи кызы иде. 43Еһошафат, үзенең атасы Аса юлыннан тайпылмыйча йөреп, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды. Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары җимерелмәгән иде; халык әле һаман шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+]. 44Еһошафат Исраил патшасы белән тату яшәде[+].

45Еһошафат патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән батырлыклар һәм аның көрәш кырындагы алышлары хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 46Атасы Аса патшалык иткән вакытлардан бирле калып килгән фәхеш ирләрне ул җир өстеннән юк итте[+]. 47Ул заманнарда Эдомда патша булмыйча, анда идарәче җитәкчелек итә иде[+].

48Офиргә алтынга йөрер өчен, Еһошафат Таршиш кораблары төзетә, ләкин алар анда барып җитә алмый – Эсион-Гебердә һәлакәткә очрый[+]. 49Ул вакытта Ахаб углы Ахазея Еһошафатка:

– Минем хезмәтчеләрем белән синең хезмәтчеләрең корабларда бергә йөрсеннәр, – дип әйткән була.

Ләкин Еһошафат аңа ризалык бирми.

50Еһошафат, дөнья куеп, үзенең бабасы Давыт шәһәрендә ата-бабалары янында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Яһорам килде.


Исраил патшасы Ахазея

51Яһүдә патшасы Еһошафат хакимлегенең унҗиденче елында Исраил тәхетенә Ахаб углы Ахазея килеп Исраил өстеннән Самареядә ике ел идарә итте. 52Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам һәм үзенең ата-анасы юлын куып, 53Багалга табынды һәм гыйбадәт кылды. Атасы кылган барлык гамәлләрне кабатлап, Раббының – Исраил Алласының ачуын чыгарды.

### IV Патшалар

#### IV Патшалар

IV Патшалар


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]


#### 1


Патшалар (дүртенче китап)


Ахазеянең һәлакәтле язмышы турында Ильясның пәйгамбәрлек кылуы

1Исраил[†] патшасы Ахаб дөнья куйганнан соң, Мәаб[†] патшасы Исраилгә каршы баш күтәрде[+]. 2Исраил тәхетенә утырган Ахазея Самареядәге[†] йортының өске катыннан тәрәзә рәшәткәсе аша егылып төшеп имгәнгәннән соң:

– Экрон илаһы Багал-Забубка барып белешегез әле: бу сызланулардан котыламмы мин? – дип, үзенең йомышчыларын җибәрде[+].

3Әмма Раббының[†] фәрештәсе[†] Тишбә шәһәрендә яшәүче Ильяска әйтте:

– Бар, Самарея патшасының йомышчылары каршына чыгып: «Исраил җирендә Аллаһы[†] юкмы әллә?! Ни өчен сез гозер белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына барасыз?! – дип сора. –[+] 4Әнә шуның өчен Раббы, яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың, ди».

Һәм Ильяс үз юлы белән китеп барды.

5Ахазеянең йомышчылары исә патша янына әйләнеп кайтты.

– Ни өчен кире кайттыгыз? – дип сорады ул алардан.

6Тегеләр аңа җаваплады:

– Каршыбызга бер адәм килеп очрады да: «Сезне йомыш белән җибәргән патшагыз янына кайтып: „Раббы болай дип әйтә, диегез: Исраил җирендә Аллаһы юкмы әллә?! Ни өчен син гозер белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына йомышчыларыңны җибәрәсең?! Әнә шуның өчен син яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың“», – диде.

7Патша алардан:

– Каршыгызга чыгып, әлеге сүзләрне әйткән кешенең кыяфәте ниндиерәк иде? – дип сорады.

8Тегеләр:

– Аның өстендә хайван тиресеннән хәстәрләнгән кием, билендә күн билбау иде, – диделәр.

– Тишбәле Ильяс ул, – диде патша[+]. 9Шуннан ул Ильяс янына илле кешелек гаскәр белән үзенең гаскәрбашын җибәрде.

Алар килеп җиткәндә, Ильясның тау өстендә утырган чагы иде. Төркем башлыгы аңа:

– Аллаһы кешесе! Патша сиңа түбән төшәргә боера, – диде.

10Ильяс исә гаскәрбашына:

– Әгәр мин Аллаһы кешесе икәнмен, күктән ут-ялкын иңеп синең үзеңне дә, илле кешеңне дә көйдереп үтерсен! – дип җавап кайтарды, һәм шул ук мизгелдә күкләр киңлегеннән ут-ялкын иңеп гаскәрбашын да, аның илле кешесен дә көйдереп үтерде[+].

11Шуннан патша Ильяс янына икенче бер гаскәрбашын һәм аның илле кешелек төркемен җибәрде. Бу башлык та:

– Аллаһы кешесе! Патша сиңа тизрәк түбән төшәргә боера! – дип сүз башлады.

12Аңа җавап итеп Ильяс:

– Әгәр мин Аллаһы кешесе икәнмен, күктән ут-ялкын иңеп синең үзеңне дә, илле кешеңне дә көйдереп үтерсен, – диде, һәм шул ук мизгелдә күкләр киңлегеннән Аллаһының ут-ялкыны иңеп гаскәрбашын да, аның илле кешесен дә көйдереп үтерде.

13Шуннан патша өченче бер гаскәрбашы белән аның илле кешесен җибәрде. Әлеге башлык, тауга күтәрелеп, Ильяс каршында тез чүкте дә ялынып-ялварып болай диде:

– Аллаһы кешесе! Үтенеп сорыйм, мин һәм шушы илле адәм – синең хезмәтчеләрең – синең алдыңда мәрхәмәт тапса иде. 14Күкләр киңлегеннән иңгән ут-ялкын әүвәлге ике гаскәрбашын һәм аларның иллешәр кешесен көйдереп үтергән булса да, мин хәзер синең алдыңда мәрхәмәт тапсам иде!

15Шунда Ильяска Раббы фәрештәсе:

– Бар аның белән, курыкма, – диде.

Ильяс урыныннан кузгалды һәм аның белән бергә патша янына юнәлде. 16Патша хозурына килеп баскач, ул:

– Раббы болай дип әйтә: «Исраил җирендә гозер белән мөрәҗәгать итәрдәй Аллаһы булмаган кебек, син үзеңнең йомышчыларыңны үтенеч белән Экрон илаһы Багал-Забуб янына җибәрдең. Әнә шуның өчен син яткан түшәгеңнән тора алмыйча дөнья куярсың», – диде.

17Раббы Ильяс аша хәбәр иткәнчә, патша шул рәвешле дөньядан китеп барды. Ахазеянең углы булмаганга, аның урынына патша булып ир туганы Йорам килде. Тәхеткә ул Яһүдә[†] патшасы Еһошафат углы Яһорам хакимлегенең икенче елында утырды. 18Ахазея патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

#### 2


Ильясның күккә ашуы

1Раббы Ильясны өермәдә бөтереп күккә ашырырга ниятләгән чакта, Ильяс белән Элиша Гилгәл шәһәреннән чыгып килә иде[+].

2– Син биредә кал, чөнки Раббы мине Бәйт-Элгә җибәрә, – диде Ильяс Элишага.

Әмма Элиша аңа:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – дип җавап кайтарды, һәм алар Бәйт-Элгә юл алдылар. 3Бәйт-Элдә бер төркем пәйгамбәр Элиша каршысына чыгып:

– Сиңа мәгълүмме, бүген Раббы синең әфәндеңне синнән аерып алачак, – диде.

– Бу хакта миңа да мәгълүм, ләкин әлегә дәшмәгез, – диде аларга Элиша.

4Шунда Ильяс аңа:

– Элиша, биредә кал, чөнки Раббы мине Әрихәгә җибәрә, – диде.

Тегесе исә:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – дип җавап кайтарды, һәм алар Әрихәгә юнәлделәр[+].

5Әрихәдә бер төркем пәйгамбәр Элиша янына килеп:

– Сиңа мәгълүмме, бүген Раббы синең әфәндеңне синнән аерып алачак, – диде.

– Бу хакта миңа да мәгълүм, ләкин әлегә дәшмәгез, – диде аларга Элиша.

6Шунда Ильяс аңа:

– Син биредә кал, чөнки Раббы мине Үрдүн буена җибәрә, – диде.

Аңа җавап итеп Элиша:

– Раббы да, син дә – шаһит: мин сине ялгызыңны калдырмам! – диде, һәм алар икәве бергә китеп бардылар.

7Үрдүн елгасы буена җиткәч, алар артыннан ияреп килгән илле пәйгамбәр дә бераз читкәрәк китеп туктап калды. 8Шулчак Ильяс өстендәге япанчасын салып төрде дә шуның белән су өстенә китереп сукты, һәм су, ике якка аерылып, алар корыдан елганы кичтеләр[+].

9Аръякка чыгып җиткәч, Ильяс Элишага:

– Мине синең яннан алып китәчәкләр. Аңарчы әйтеп кал: нинди гозерең бар? – диде.

Аңа җавап итеп Элиша:

– Синдәге пәйгамбәрлек рухы миндә икеләтә артыграк булса иде, – диде[+].

10– Син сораган нәрсә – бик авыр эш, – диде аңа Ильяс. – Синең яныңнан мине ни рәвешле алып китүләрен күрсәң, димәк, теләгең үтәлде, әгәр инде күрмәсәң, теләгең үтәлмәде дигән сүз.

11Алар шулай юл буйлап сөйләшеп барган вакытта, кинәт кенә утлы арба вә утлы тулпарлар барлыкка килеп аларның икесен ике якка аерды да, Ильяс өермә эчендә күккә ашты. 12Элиша шушы хәлне тамаша кылып:

– Атам, атам! Исраилнең сугыш арбасы[†] һәм җайдагы! – дип кычкырып җибәрде. Шуннан ул, Ильясны күздән югалтып, өстендәге киемнәрен икегә аерып ташлады[+]. 13Аннары Ильяс өстеннән төшеп калган япанчаны җирдән күтәрде дә кабат Үрдүн ярына әйләнеп килде һәм, 14Ильяс өстеннән төшеп калган япанча белән су өстенә сугып:

– Кайда Ул Ильясның Раббы Алласы? – диде.

Су өстенә сугуга елга икегә аерылып китте, һәм Элиша Үрдүнне кичте. 15Әрихәдән килгән пәйгамбәрләр[†] читтән бу хәлне күреп:

– Ильяс рухы хәзер Элишага күчте! – диделәр һәм аның каршына килеп җиргә кадәр башларын иделәр.

16– Бездә, синең хезмәтчеләрең арасында, көчле илле ир-егет бар, – диде алар, – зинһар, алар синең әфәндеңне эзли чыксыннар. Бәлки, Раббы Рухы аны алып китеп, берәр тау өстенә яисә берәр үзәнгә илтеп ташлагандыр?

– Берәүне дә җибәрмәгез, – диде Элиша аларга[+].

17Әмма алар, һаман үзләренекен кабатлап, аны күндерделәр, һәм ул, ниһаять:

– Ярар, барсыннар, – дип ризалыгын бирде; тегеләр илле кешене юлладылар, һәм алар өч көн буена Ильясны эзләделәр, ләкин таба алмадылар; 18аннары алар Әрихәдә калган Элиша янына әйләнеп кайттылар.

– Йөрмәгез, дип әйттем түгелме мин сезгә?! – диде ул аларга.


Элиша кылган могҗизалар

19Беркөн әлеге шәһәрдә яшәүче халык Элишага:

– Күргәнеңчә, шәһәрнең урыны бик яхшы, тик биредә су әйбәт түгел һәм җир уңдырышсыз, – диде.

20Шунда Элиша аларга:

– Миңа яңа бер чүлмәк китерегез әле, төбенә тоз салыгыз, – диде.

Аңа сораганын китереп бирделәр, 21һәм ул, су юлы башланган урынга барып, тозны сипте дә әйтте:

– Раббы болай ди: «Мин бу суны сафландырдым; башкача ул үлем дә китермәс, җирне дә уңдырышсыз итмәс».

22Шул рәвешле, Элишаның сүзе буенча әлеге су сафланды; һәм бүгенге көнгә кадәр ул шулай чиста булып[†] кала бирә.

23Шуннан Элиша Бәйт-Элгә юнәлде. Юл буйлап барган чакта, шәһәрдән малайлар чыгып:

– Кит моннан, таз баш! Кит моннан, таз баш! – дип, мәсхәрәләп кычкыра башладылар[+].

24Шунда ул, әйләнеп карап, аларны Раббы исеме белән ләгънәт итте, һәм урманнан ике ана аю килеп чыкты да кырык ике баланы ботарлап ташлады. 25Бәйт-Элдән соң Элиша Кәрмил тавына күтәрелде, аннары Самареягә әйләнеп кайтты[+].

#### 3


Исраил белән Мәабның сугышуы

1Яһүдә патшасы Еһошафат хакимлегенең унсигезенче елында Исраил тәхетенә Самареядә Ахаб углы Йорам утырды һәм унике ел дәвамында патшалык итте. 2Йорам Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылса да, аның гамәлләре ата-анасыныкыннан үзгәрәк булды, чөнки ул Багал исемле илаһка багышлап атасы куйдырган багананы алдырды[+]. 3Алай да, Исраил халкын гөнаһ[†] юлына этәргән Небат углы Яробамның гөнаһларын һаман кабатлый бирде, алардан һич аерыла алмады[+].

4Мәаб патшасы Меша, сарык үрчетүче буларак, Исраил патшасына йөз мең бәрән, шулай ук йөз мең сарык тәкәсенең йонын җибәреп торырга тиеш иде. 5Әмма Ахаб дөнья куйганнан соң, Мәаб патшасы Исраил патшасына каршы баш күтәрде[+]. 6Шуннан Йорам патша, Самареядән чыгып, бөтен Исраил халкын туплады да:

7– Мәаб патшасы баш күтәрде, аңа каршы минем белән сугышка барасыңмы? – дигән хәбәр белән үзенең чапкыннарын Яһүдә патшасы Еһошафат янына җибәрде.

– Барам. Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; шулай ук атларым да, – диде тегесе[+].

8– Кайсы юлдан барабыз? – дип сорады Еһошафат.

Йорам аңа:

– Эдом[†] чүле аша, – дип җаваплады.

9Исраил патшасы шул рәвешле Яһүдә һәм Эдом патшалары белән бергә юлга кузгалды. Әйләнгеч юл белән җиде көн барганнан соң, аларның гаскәргә һәм малларга дигән сулары бетте[+].

10– Их, – диде шулчак Исраил патшасы, – мәабиләр кулына тапшырыр өчен, күрәсең, Раббы шулай безне, өч патшаны, бергә җыйгандыр[+].

11Әмма Еһошафат:

– Биредә берәр Раббы пәйгамбәре юк микән? Аның аша Раббыдан сорар идек, – диде.

Исраил патшасының хезмәтчеләреннән берәү шунда:

– Ильяска хезмәт күрсәткән Шафат углы Элиша биредә, – дип җаваплады[+].

12– Элиша җиткерер Раббы сүзен, – диде Еһошафат. Шуннан Исраил патшасы белән Еһошафат, шулай ук Эдом патшасы аның янына юл алдылар.

13– Ни кирәк сиңа миннән? – диде Элиша Исраил патшасына. – Үзеңнең ата-анаңның пәйгамбәрләре янына бар.

– Юк, – диде Исраил патшасы аңа җавап итеп, – чөнки мәабиләр кулына тапшырмакчы булып өч патшаны бирегә Раббы җыйды[+].

14– Үзем табынган Күкләр Хуҗасы Раббы Үзе шаһиттыр: әгәр Яһүдә патшасы Еһошафатка карата хөрмәтем зур булмаса, сиңа борылып та карамас, хәтта күрмәс тә идем сине! 15Ә хәзер минем янга берәр гөсләчене чакырыгыз, – диде Элиша.

Гөсләче уйнап җибәрүгә, Раббы кулы Элишага орынды,[+] 16һәм Элиша болай диде:

– Раббы: «Әлеге үзәндә чокырлар казыгыз, – 17ди. – Җилне дә, яңгырны да күзегез белән күрмәссез, әмма үзән су белән тулып, үзегез дә эчәрсез, эре һәм вак терлегегез дә сусынын басар». 18Ләкин әле Раббыга бу аз тоелыр, Ул мәабиләрне дә сезнең кулга тапшырыр, 19һәм сез аларның бөтен ныгытылган калаларын вә бөтен үзәк калаларын яулап алырсыз, бөтен әйбәт агачларын кисеп аударырсыз, бөтен су чыганакларын томалап, иң яхшы чәчүлекләрен таш атып бозып бетерерсез[+].

20Иртәгесен, корбан китерү вакыты җиткәч, Эдом ягыннан су ага башлап, бөтен җирне су басып китте[+]. 21Мәаб халкы, үзләренә каршы яуга патшалар кузгалганны ишетеп, биленә каеш буар яшькә җиткән ир-егетләрдән башлап иң өлкәннәренә[†] кадәр ил чигенә килеп тупланган иде. 22Иртәгесен алар таң белән тордылар, һәм, кояш күтәрелеп килгән чакта, әлеге су мәабиләргә кан кебек кып-кызыл булып күренде.

23– Кан бит бу, – диде мәабиләр моны күреп, – патшалар, үзара сугышып, бер-берсен кырып бетергән булса кирәк. Мәаб халкы, алга, табышны җыйыйк! – дип, 24исраилиләр станына[†] ыргылдылар.

Исраилиләр, торып, мәабиләрне кырырга тотынды, тегеләр исә кача башлады; исраилиләр, мәабиләр җиренә бәреп кереп, аларны һаман кыра бирде. 25Алар мәабиләрнең калаларын зир-зәбәр китерделәр; һәр сугышчы, берәр таш ыргытып, барлык уңдырышлы басуларны эштән чыгардылар; бөтен кизләүләрне күмеп, барлык яхшы агачларны кисеп аудардылар. Ахыр чиктә таш атучы сугышчылар, Кыйр-Харесет каласын камап, аңа һөҗүм иттеләр, чөнки бары шушы каланың таш диварлары гына торып калган иде[+].

26Мәаб патшасы, үзенең җиңелүен күреп, кылычлы җиде йөз сугышчысын алды да Эдом патшасының гаскәренә ташланды, ләкин уңышка ирешә алмады. 27Шуннан ул үзе урынына тәхеткә утырасы беренче углын шәһәр дивары өстендә яндырып корбан китерде. Бу хәлдән исраилиләрнең коты алынды; шуннан алар, Мәаб патшасын калдырып, үз җирләренә кайтып киттеләр[+].

#### 4


Элишаның тол хатынга ярдәм итүе

1Пәйгамбәрләр төркеменнән бер пәйгамбәрнең хатыны, Элишага мөрәҗәгать итеп, болай диде:

– Синең хезмәтчең – минем ирем – дөньядан китеп барды. Аның ни дәрәҗәдә Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүе сиңа мәгълүмдер. Ул бер адәмгә бурычлы булып калып, хәзер шушы адәм минем ике углымны үзенә коллыкка алмакчы була[+].

2– Ничек ярдәм итим соң сиңа? Әйт әле, синең өеңдә нәрсә бар? – дип сорады аңардан Элиша.

– Бер чүлмәк майдан тыш мин хезмәтчеңнең өендә берни юк, – диде хатын.

3Шуннан Элиша моңа:

– Бар, буш савыт җый, бөтен күршеләреңнән сора; күп итеп җый да, 4үзең һәм угылларың артыннан ишекне бикләп, әлеге савытларның бөтенесенә май тутырып, бер читкә алып куй, – диде.

5Шушы хатын, аның яныннан китеп, үзе һәм угыллары артыннан ишекне бикләп куйды; угыллары аңа буш савытларны биреп торды, хатын исә әлеге савытларга май тутырды. 6Савытларның һәммәсе тулып беткәч, угылларының берсенә хатын:

– Тагын берәр савыт бир әле, – диде.

Әмма углы:

– Бер савыт та калмады, – дип җавап кайтарды.

Шуннан май агудан туктады.

7Аннары хатын, Аллаһы кешесенә килеп, шушыларның һәммәсен сөйләп бирде.

– Бар, майны сатып, бурычларыңны түлә; калганы исә сиңа һәм угылларыңа яшәргә булыр, – диде аңа Элиша.


Элиша һәм Шунемдагы бай хатын

8Беркөн Элиша Шунемга килде. Анда бер бай хатын аны үз өенә ашарга керергә күндерде; соңыннан, әлеге хатынның өе яныннан үткәндә, ул һәрвакыт шунда кереп тамагын туйдырып чыга торган булды[+]. 9Әлеге хатын үзенең иренә:

– Әледән-әле безгә кереп йөрүче адәм – изге, Аллаһы кешесе икән. 10Әйдә түбә өстендә кечкенә бер бүлмә ясап, аның өчен шунда урын-җир, өстәл-урындык, чыраг хәстәрләп куйыйк; безгә тукталган вакытта, шунда керә торган булыр, – диде.

11Беркөн Элиша, аларга килеп, югарыдагы бүлмәгә үтте дә шунда ял итәргә ятты. 12Хезмәтчесе Гехазигә ул:

– Әлеге шунемлы хатынны чакыр әле, – диде.

Тегесе аны чакырды, һәм хатын аның янына керде[+]. 13Элиша шунда хезмәтчесенә болай диде:

– Әлеге хатынга әйт: «Син безне бик кайгыртасың, синең өчен без нәрсә эшли алабыз? Патшага яки гаскәрбашына берәр йомышың булса, бәлки, аларга синең хакта сүз катаргадыр?»

Әмма хатын җавап итеп:

– Юк, мин бит үз халкым арасында хәвефсез яшим, – диде.

14– Шулай да аның өчен нәрсә эшләргә икән? – диде хезмәтчесенә Элиша.

Гехази исә:

– Менә бит, аның углы юк, ә ире картайган инде, – диде.

15– Чакыр әле аны тагын, – диде Элиша.

Теге чакырды, һәм хатын ишек төбенә кереп басты.

16– Бер елдан шушы вакытта син кулыңда ир балаңны тотып торырсың, – диде Элиша.

Җавап итеп хатын аңа:

– Юк, әфәндем, Аллаһы кешесе, хезмәтчеңне алдама алай, – диде[+].

17Әмма хатын көмәнле булды һәм икенче елны, Элиша әйткәнчә, ир бала тудырды.

18Малай үсеп җитте һәм көннәрдән беркөнне кырга, уракчылар янындагы атасына килде.

19– Башым авырта, башым! – диде ул атасына.

– Бар, анасы янына кайтарып куй аны, – диде атасы үзенең бер хезмәтчесенә.

20Хезмәтчесе, малайны күтәреп, анасы янына алып кайтты. Малай көн үзәгенә кадәр анасының тезендә утырды, аннары дөнья куйды. 21Шуннан хатын, торып, баланы Аллаһы кешесенең ятагына салды да, ишекне бикләп, өеннән чыкты 22һәм ирен чакырып:

– Миңа бер хезмәтче белән ишәк бир, мин тиз генә Аллаһы кешесе янына барып кайтам, – диде.

23– Ник барасың аның янына? – дип сорады ире. – Бүген Яңа ай бәйрәме дә, шимбә[†] дә түгел ич.

Әмма хатыны аңа:

– Барысы да әйбәт булыр, – дип җавап кайтарды һәм,[+] 24ишәген йөгәнләп, хезмәтчесенә:

– Әйдә, тизрәк бар, мин әйтмичә туктама, – диде.

25Хатын юлга кузгалды һәм Аллаһы кешесе янына – Кәрмил тау буена килеп җитте.

Аллаһы кешесе, аны ерактан күреп алып, хезмәтчесе Гехазигә:

– Бу бит теге шунемлы хатын, – диде, – 26тизрәк каршысына йөгер, «үзең, ирең һәм балаң исән-саумы?» – дип сораш.

– Исән-иминбез, – дип җавап кайтарды хатын 27һәм, Аллаһы кешесе янына тау өстенә күтәрелгәч, аның аякларына килеп ябышты. Гехази аны аерып алмакчы булды, әмма Аллаһы кешесе:

– Тимә, җаны борчулы аның; ә Раббы миңа бу хакта әйтмәде, йомып калды, – диде[+].

28Хатын Элишага:

– Әллә син әфәндемнән угыл сораган идемме мин?! – диде. – Юкка өметләндермә, дип әйттем түгелме?!

29Шуннан Элиша Гехазигә:

– Япанчаңның чабуларын билбавыңа кыстыр да кулыңа минем юл таягымны алып йөгер, – диде. – Каршыңа очраганнарга сәлам бирмә, сәлам бирүчеләргә җавап кайтарма, бар да баланың битенә таягымны куй[+].

30Әмма баланың анасы:

– Раббы да, син дә – шаһит: бу урыннан мин синсез китмим! – диде.

Шуннан Элиша, торып, хатын артыннан иярде.

31Гехази алардан элегрәк кузгалган иде; ул, кереп, баланың йөзенә таякны куйды, әмма баланың тавыш-тыны ишетелмәде. Шуннан ул Элишаның каршысына чыгып:

– Бала уянмый, – диде[+].

32Элиша йорт эченә узды, караса – үле бала аның урын-җирендә ята. 33Ул бүлмәгә керде дә, үзе артыннан ишекне бикләп, Раббыга дога кылды,[+] 34аннары авызын – баланың авызына, күзләрен – күзләренә, учларын – учларына куеп, бала өстенә сузылып ятты, һәм баланың тәненә җылы керде[+]. 35Элиша, торып, бүлмә буйлап әрле-бирле йөреп килде; шуннан тагын бала өстенә сузылып ятты. Шулчак бала җиде тапкыр рәттән төчкереп җибәрде һәм күзләрен ачты.

36Элиша, Гехазине дәшеп:

– Шунемлы хатынны чакыр, – диде.

Теге чакырды, һәм хатын Элиша янына керде.

– Мә, ал углыңны, – диде аңа Элиша.

37Хатын аның аягына килеп егылды, башын җиргә орды, аннары, углын күтәреп, бүлмәдән чыкты[+].


Элиша кылган ике могҗиза

38Элиша исә Гилгәлгә әйләнеп кайтты. Бу вакытны әлеге җирләрдә ачлык хөкем сөрә иде. Шулай булды ки, бер төркем пәйгамбәр Элишаны тыңлап утырганда, Элиша үзенең хезмәтчесенә:

– Зур казанны асып, пәйгамбәрләргә аш пешер, – диде[+].

39Араларыннан берсе басуга яшелчә җыярга чыкты да, анда кыярга охшаган кыргый бер үрмәле үсемлек табып, итәге тулганчы, шуны җыйды. Кайткач, аны турап казанга салды, әмма моның нәрсә икәнен төгәл берсе-бер белмәде. 40Менә ашны бүлеп бирделәр. Кабып карауга һәммәсе:

– Аллаһы кешесе! Бу казанда – үлем! – дип тавыш куптарды, һәм ашны берсе дә ашамады.

41Әмма Элиша шунда:

– Бераз он бирегез әле! – дип, он сорап алып, казандагы ашка өстәде һәм:

– Салып бирегез халыкка, ашасыннар, – диде.

Казанда кешегә зыян китерердәй нәрсә калмаган иде.

42Икенче бер вакытны шулай булды ки, Багал-Шалишадан бер адәм тәүге уңыштан Аллаһы кешесенә дип егерме данә арпа икмәге һәм орлыгы коелмаган башаклар алып килде.

– Халыкка тарат, ашасыннар, – диде Элиша[+].

43– Йөз кешегә моны ничек җиткермәк кирәк?! – диде хезмәтчесе.

Элиша исә:

– Кешеләргә тарат, ашасыннар, чөнки Раббы: «Тамаклары туяр, әле артып та калыр», – дип әйтә.

44Хезмәтче ризыкны халыкка өләште; кешеләр тукландылар, һәм, Раббы әйткәнчә, әле артып та калды.

#### 5


Нагаманның махау зәхмәтеннән арынуы

1Арам[†] патшасының Нагаман исемле гаскәрбашы үз хуҗасы патшаның хөрмәтен казанган бөек кеше иде, чөнки Раббы аның аша арамиләргә җиңү китергән иде. Шушы батыр гаскәри махау зәхмәтеннән интегә иде[+].

2Кайчандыр бервакыт арамиләр, Исраил җиренә басып кергәч, кечкенә бер кызны әсир алган булалар, шуннан әлеге кыз Нагаман хатынында хезмәтче булып кала. 3Беркөн шул кыз үзенең хуҗабикәсенә:

– Әгәр әфәндем Нагаман Самареядәге пәйгамбәр янына барып килсә, ул аны махау зәхмәтеннән коткарыр иде! – диде.

4Исраил җиреннән килгән кыз шулай дип әйтә дип, Нагаман үзенең хуҗасы патшага җиткерде.

5– Барып кил син аның янына, – диде Нагаманга Арам патшасы, – Исраил патшасына мин хат җибәрермен.

Нагаман үзе белән ун талант[*] көмеш, алты мең шәкыл[*] алтын һәм ун алмаш кием алды. 6Исраил патшасына дип Нагаман алып килгән хатта «ошбу хатым белән бергә синең хозурыңа хезмәтчем Нагаманны җибәрәм, аны махау зәхмәтеннән коткарсаң иде» дип язылган иде.

7Исраил патшасы, хатны укыганнан соң, өстендәге киемнәрен ертып:

– Үтерер яки терелтер өчен Аллаһы түгел бит мин! Нәрсә ул минем янга: «Махау зәхмәтеннән коткар», – дип, кеше җибәрә?! Менә, күреп-белеп торыгыз, минем белән дошманлашыр өчен сәбәп эзли ул, – диде[+].

8«Исраил патшасы өстендәге киемнәрен ерткан», дигән хәбәрне ишеткәч, Аллаһы кешесе Элиша:

– Нәрсә дип син өстеңдәге киемеңне ертасың? Минем янга килсен ул, Исраилдә пәйгамбәр барлыгын күрсен, – дип әйттерергә патша янына кеше җибәрде.

9Шуннан Нагаман, Элиша янына юнәлеп, ат-арбалары белән аның ишек төбенә килеп туктады. 10Элиша:

– Бар, җиде кат Үрдүн суында коенып чык, шуннан тәнең яңарыр, һәм син чистарынырсың, – дип әйтер өчен, Нагаман янына үзенең хезмәтчесен чыгарды[+].

11Нагаман ачуланып китеп барды.

– Пәйгамбәр яныма чыгар, Раббы Алласының исемен атап, авырткан урынга кулын салыр, махау зәхмәтеннән арындырыр, дип уйлаган идем. 12Дәмәшкътәге Абана вә Парпар елгалары Исраилнең барлык елгаларыннан яхшырак түгелме әллә?! Шул суларда коенып чистарына алмый идеммени мин?! – дип ярсый бирде ул, кайту ягына уңайлап.

13Ләкин хезмәтчеләре аның янына килеп:

– Атабыз, әгәр пәйгамбәр сиңа башка бер зур эш кушкан булса, әллә үтәмәс идеңме? «Коенып чык, чистарынырсың» дигәнне генә башкарырсың инде, – диделәр.

14Һәм ул, Аллаһы кешесе кушканча, Үрдүнгә җиде тапкыр чумып чыкты; шуннан соң тәне сабый баланыкы сыман яңарып калды, һәм ул чистарынды. 15Аннары ул үзе һәм аны озата баручылар һәммәсе Аллаһы кешесе янына әйләнеп кайттылар; яубашы аның каршысына килеп басты һәм:

– Хәзер миңа төгәл мәгълүмдер: Исраил Алласыннан кала бөтен җир йөзендә бүтән илаһ юктыр; инде хезмәтчеңнең бүләкләрен кабул итеп ал, – диде[+].

16Аңа җавап итеп Элиша:

– Мин хезмәт итә торган Раббы Үзе шаһиттыр: кабул итә алмыйм бүләгеңне! – диде.

Тегесе аны күндерергә тырышты, монысы исә ризалашмады[+].

17– Алай булгач, – диде Нагаман, – миңа, синең хезмәтчеңә, ике качыр күтәрерлек туфрак бирсеннәр[*], чөнки моннан ары синең хезмәтчең Раббыдан кала бүтән илаһларга тулаем яндыру корбаны[†] да, башка төр корбан да китермәячәк. 18Тик Раббы синең хезмәтчеңне гафу кылсын: Риммун илаһы йортында гыйбадәт кылганда, хуҗа патшам минем кулыма таянган чакта, мин дә сәҗдә кыламын. Риммун йортында сәҗдә кылганда, Раббы синең колыңны гафу кылса иде.

19-20– Юлың имин булсын! – диде аңа Элиша, һәм Нагаман аның яныннан китеп барды.

Аллаһы кешесе Элишаның хезмәтчесе Гехази: «Менә, әфәндем әлеге арами Нагаман алып килгән әйберләрдән баш тартты. Раббы Үзе шаһиттыр: артыннан йөгерим әле, нәрсә дә булса алыйм аңардан!» – дип, инде китеп өлгергән[+] 21Нагаман артыннан чапты. Артыннан йөгерүче кешене күреп, Нагаман арбасыннан төште һәм аңа каршы атлады:

– Барысы да иминме? – дип сорады ул.

22– Имин, – дип җавап кайтарды тегесе, аннары: – Әфәндем: «Хәзер генә минем янга таулы Эфраим төбәгендәге пәйгамбәрләрдән ике егет килде; шуларга бер талант көмеш белән ике алмаш кием бирмәссеңме», – дип әйтергә җибәргән иде, – дип өстәде.

23– Әлбәттә ал, ике талант ал, – дип күндерде аны Нагаман.

Аннары, ике капчыкка ике талант көмеш белән ике алмаш кием салып, үзенең ике хезмәтчесенә тоттырды, һәм тегеләр, Гехазинең алдына төшеп, капчыкларны күтәреп киттеләр.

24Калкулык[†] янына җиткәч, Гехази, алар кулыннан капчыкларны алып, өендә яшереп куйды да тегеләрне кайтарып җибәрде, хезмәтчеләр кире киттеләр. 25Гехази үзенең әфәндесе янына әйләнеп килгәч, Элиша аңардан:

– Кайларда йөрдең, Гехази? – дип сорады.

– Синең хезмәтчең беркая да бармады, – дип җаваплады тегесе.

26– Теге кеше, арбасыннан төшеп, синең каршыңа атлаганда, минем йөрәгем синең янда түгел иде дип уйлыйсыңмы?! Көмеш вә кием-салым, зәйтүн вә йөзем бакчалары, вак вә эре терлек, кол ир вә кол хатын-кыз ала торган вакытмы хәзер?! 27Шушы гамәлең өчен Нагаманның махау зәхмәте сиңа һәм синең нәселеңә мәңгегә йогып калсын, – диде.

Элиша яныннан чыкканда, Гехази махаудан кар кебек ап-ак иде[+].

#### 6


Балтаның судан калкып чыгуы

1Беркөн пәйгамбәрләр Элишага:

– Синең катыңда яши торган урыныбыз кысанрак, 2Үрдүн буена барып, һәркайсыбыз берәр бүрәнә әзерләсә, үзебезгә шунда яшәр урын төзер идек, – дип сүз каттылар.

– Барыгыз, – дип җавап кайтарды аларга Элиша.

3Арадан берсе:

– Син дә, зинһар, үзеңнең хезмәтчеләрең белән барсаң иде, – диде.

– Барырмын, – диде Элиша 4һәм алар белән китеп барды. Үрдүн буена килеп җиткәч, алар агач кисәргә тотындылар. 5Берсе шунда, агач аударган вакытта, кулындагы балтасын суга төшерде.

– И-и әфәндем! Мин бит аны кешедән алып торган идем, – дип, ачыргаланып кычкырып җибәрде ул.

6– Балтаң кай тирәгә төште? – дип сорады аңардан Аллаһы кешесе.

Теге адәм балта төшкән урынны күрсәтте, һәм Элиша агач ботагын чабып алып шул турыга ыргытуга, балта калкып чыкты.

7– Мә, ал, – диде ул, һәм теге, кулын сузып, балтаны алды.


Арамиләрнең Элиша тозагына эләгүе

8Арам патшасы, Исраилгә каршы яуга кузгалып:

– Мин гаскәремне әнә тегендә урнаштырам, – дип, үзенең хезмәтчеләре белән киңәш-табыш итте.

9Аллаһы кешесе Исраил патшасына:

– Ул турыдан сакланып уз, чөнки арамиләр шунда төшеп бара, – дип хәбәр итте.

10Шушылай итеп ул берничә тапкыр Исраил патшасын алдан кисәтеп куйды. Исраил патшасы, хезмәтчеләрен җибәреп, Аллаһы кешесе алдан кисәтеп куйган урыннарны тикшерә һәм андый җирләрдә бик сак була торган иде.

11Арам патшасының исә бу хәлгә бик эче пошты, һәм ул үзенең яраннарын чакыртып:

– Әйтегез әле, сезнең кайсыгыз Исраил патшасы яклы? – дип төпченде.

12– Андыйлар юк, патша әфәндем, – диде аңа хезмәтчеләрнең берсе. – Исраилдәге Элиша пәйгамбәр хәтта йокы бүлмәңдә сөйләгән сүзләреңне дә Исраил патшасына җиткерә ала.

13– Барыгыз, аның кайда икәнен белешегез, кешеләр җибәреп кулга алам мин аны, – диде Арам патшасы.

– Дотанда ул, – дип килеп әйттеләр аңа[+].

14Патша Дотанга атлар, арбалар, шактый зур гаскәр җибәрде. Алар, төнлә килеп җитеп, шәһәрне камап алдылар.

15Аллаһы кешесенең хезмәтчесе таң белән торып урамга чыкса, каланы ат-арбалар камап алган.

– Әфәндем, нәрсә эшләргә соң? – дип сорады ул хуҗасыннан.

16– Курыкма, – диде аңа Аллаһы кешесе, – чөнки безнең якта көрәшүчеләр аларныкыннан күбрәк[+].

17– И Раббы! – дип дога кылды Элиша. – Хезмәтчемнең күзен ачсаң иде, күрсә иде шушыларны!

Раббы шунда хезмәтченең күзен ачты, һәм хезмәтчесе Элишаның әйләнә-тирәсен, бөтен тауны тутырып, утлы атлар һәм арбалар чолгап алганны күрде[+].

18Арамиләр якынлаша башлагач, Элиша:

– Күзләрен күрмәс ит шуларның, – дип, Раббыга дога кылды, һәм Раббы, Элиша сүзе буенча, аларның күзләрен күрмәс итте[+]. 19Шуннан Элиша:

– Сезгә кирәкле юл һәм шәһәр түгел бу; минем арттан барыгыз, мин сезне үзегез эзләгән кеше янына озатып куям, – дип, аларны Самарея тарафына ияртеп китте.

20Самареягә килеп җиткәч, Элиша:

– Раббы! Күрә алсыннар өчен ач боларның күзләрен, – диде, һәм Раббы аларның күзләрен ачты: баксаң, тегеләр Самареянең урта бер җирендә торалар икән.

21Исраил патшасы, аларны күреп, Элишадан:

– Атам, кырып бетеримме боларны? – дип сорады.

22– Юк, үтермә син аларны, – диде Элиша. – Сиңа үтерергәме аларны?! Кылычың һәм угың белән аларны әсир итүче синме әллә?! Аларга икмәк һәм су бир, ашап-эчсеннәр дә үзләренең хуҗалары янына кайтып китсеннәр[+].

23Патша аларга мул итеп табын әзерләде, тегеләр ашады-эчте. Шуннан ул аларны кайтарып җибәрде, һәм арамиләр үз хуҗаларына әйләнеп кайтты. Моннан ары Арам юлбасарлары Исраил җиренә йөрмәс булды.


Арамиләрнең Самарея каласын чолганышка алуы

24Шушы хәлләрдән соң күпмедер вакыт үткәч, Арам патшасы Бен-Һадад үзенең бөтен гаскәрен җыеп яуга кузгалды һәм, Самарея шәһәре янына килеп, аны чолгап алды[+]. 25Шәһәр камалышта калганнан соң, анда коточкыч ачлык башланып, бер ишәк башының бәһасе хәтта сиксән шәкыл көмешкә, чирек каб[*] күгәрчен тизәгенең бәһасе исә биш шәкыл көмешкә бәрабәр булды.

26Беркөн Исраил патшасы шәһәр дивары өстеннән үткән чакта, бер хатын аңа мөрәҗәгать итеп:

– Патша әфәнде, ярдәм ит миңа! – диде[+].

27– Раббы ярдәм итмәгәнне, ничек итеп мин ярдәм күрсәтим?! Ындыр табагында яисә шәраб сыга торган изгечтә берәр әйберем бармы әллә?! – дип җавап кайтарды аңа патша. Аннары: 28– Ни булды соң сиңа? – дип сорады.

Шуннан соң теге хатын болай диде:

– Менә бу хатын миңа: «Бир үзеңнең углыңны, бүген аны ашыйк, ә минем угылны иртәгә ашарбыз», – диде. 29Шуннан минем угылны пешереп ашадык. Икенче көнне мин аңа: «Әйдә, китер углыңны, ашыйк», – дидем, ул исә үзенең углын яшереп куйган[+].

30Хатынның сүзен тыңлап бетергәч, патша өстендәге киемнәрен ертты, һәм халык шунда дивар буйлап үткән патшаның киеме астында тупас тукыма[†] булуын күрде.

31– Әгәр бүген Шафат углы Элишаның башы җилкәсендә калса, миңа Аллаһының иң каты каргышы төшсен, – диде ул 32һәм Элиша янына үзенең кешесен җибәрде.

Бу вакытны Элишаның үз өендә өлкәннәр белән бергә җыелып утырган чагы иде. Патша чапкыны килеп җиткәнче үк әле янәшәсендәге өлкәннәргә Элиша:

– Күрәсезме, минем башны кисәргә дип, бу катыйль үзенең хезмәтчесен жибәргән, – дип әйтеп куйган була. – Карагыз аны, патша кешесе килеп җиткәндә, ишекне бикле тотыгыз. Әнә, хезмәтчесе артыннан хуҗасының да аяк тавышы ишетелә!

33Элиша шулай өлкәннәр белән сөйләшеп торган арада, аның янына чапкын килеп җитеп патшаның «Бу бәла-казалар Раббыдандыр! Раббыдан миңа нәрсә көтәргә кала?!» дигән сүзләрен җиткерде.

#### 7

1Әмма Элиша:

– Раббы сүзенә колак салыгыз, – диде. – Раббы болай дип әйтә: «Иртәгә шушы вакытта Самареянең капка төбендә бер сеа[*] сыйфатлы бодай онының да, ике сеа арпаның да бәһасе бер шәкыл булыр».

2Патшаның иң якын түрәләреннән берсе шунда Аллаһы кешесенә җавап итеп:

– Раббы күкнең капусын ачса да, мондый хәлнең булуы мөмкин түгел, – диде.

Тегесе исә аңа каршы:

– Син моны үз күзләрең белән күрерсең, әмма ул ризыкны авыз итмәссең, – диде[+].


Арамиләрнең Самареяне калдырып качып китүе

3Шәһәр капкасы төбендә махаулы дүрт адәм:

– Әҗәлебезне көтеп нәрсә эшләп утырабыз соң әле без монда?! 4Әгәр шәһәргә керергә хәл кылсак, анда ачлык – ачтан үләчәкбез; монда утырсак та шулай ук әҗәлебезне табачакбыз. Әйдә арамиләр станына барабыз; исән калдырсалар – яшәрбез, инде калдырмыйлар икән – үләрбез, – дип әңгәмә корып утыра иделәр.

5Эңгер төшүгә алар арамиләр станына барырга дип кузгалдылар; арамиләр янына килеп җитсәләр – анда кеше заты күренми, 6чөнки Раббы аларның станына арба тавышлары, атлар кешнәве, зур гаскәр шавы ирештергәннән соң, арамиләр: «Исраил патшасы, күрәсең, безгә каршы хиттиләрнең патшалары белән Мисыр патшаларын яллаган», – дип,[+] 7кичке эңгердә урыннарыннан кузгалганнар һәм чатырларын да, атларын да, ишәкләрен дә – бөтен станны ничек бар шулай калдырып, җаннарын саклап качканнар[+].

8Махаулы теге адәмнәр чатырлар янына килеп туктаганнар, башта бер чатыр эченә кереп ашаганнар, эчкәннәр, анда булган алтын-көмешне, кием-салымны алып яшереп куйганнар. Әйләнеп килеп икенче чатырга кергәннәр, аннан да әйберләр алып чыкканнар. 9Аннары алар:

– Хата эш эшлибез без! Бүгенге көн – сөенеч китергән көндер. Әгәр без таң яралганчы бу турыда хәбәр итмәсәк, башыбызга бәла алачакбыз. Әйдәгез, барып, патша йортына хәбәр итик, – диештеләр дә, 10шәһәр капкасы янына килеп җитеп, капка каравылчыларын чакырып алдылар һәм:

– Без арамиләр станына барган идек, анда адәм заты да күренми, кеше тавышы да ишетелми, атлар һәм ишәкләр бәйләнгән килеш тора, чатырлар ничек бар, шулай калган, – дип сөйләп бирделәр.

11Капка төбендәге сакчылар бу яңалыкны патша сараена ирештерделәр. 12Патша, төнге йокысыннан уянып, хезмәтчеләренә:

– Сүзем шулдыр: арамиләр менә нәрсә эшләмәкче була: безнең ачка интеккәнне белеп, алар чатырларыннан чыкканнар да кырга китеп яшеренгәннәр. Имеш, без каладан чыгабыз да, алар, безне тереләй тотып алып, шәһәребезне басып алалар.

13Патша хезмәтчеләреннән берсе шунда:

– Берничә кеше шәһәрдә калган биш атны алсын да карап кайтсын, чөнки әлегәчә исән булганнар да дөнья куйган бик күп исраилиләрнең язмышын барыбер кабатлаячак, – диде.

14Патша:

– Барыгыз, анда ниләр булганын карап кайтыгыз, – дип, җигүле ике арбаны арамиләр гаскәре эзеннән җибәрде.

15Арамиләр артыннан алар Үрдүн буена килеп җиткәнче бардылар – менә, бөтен юл өсте ашыга-кабалана качып баручы арамиләр ташлап калдырган кием-салым һәм төрле әйбер белән тулган. Патша тарафыннан җибәрелгән кешеләр, әйләнеп кайтып, аңа бу хакта хәбәр иттеләр.

16Шуннан соң халык, шәһәрдән чыгып, арамиләрнең чатырларын талады. Раббы әйткәнчә, бер сеа сыйфатлы бодай онының да, ике сеа арпаның да бәһасе бер шәкыл булды. 17Иң якыннардан саналган теге түрәне патша шәһәр капкасы төбенә тәртип сакларга билгели, һәм халык аны шунда таптап үтерә. Аллаһы кешесе бу хакта алдан – патша аның янына килгәч әйтеп куйган була[+]. 18Аллаһы кешесе ул чакта патшага: «Иртәгә шушы вакытта Самареянең капка төбендә ике сеа арпаның да, бер сеа сыйфатлы бодай онының да бәһасе бер шәкыл булыр», – дип әйткәч, 19теге түрә Аллаһы кешесенә: «Раббы күкнең капусын ачса да, мондый хәлнең булуы мөмкин түгел», – дип җавап кайтара. Аллаһы кешесе исә аңа: «Син моны үз күзләрең белән күрерсең, әмма ул ризыкны авыз итмәссең», – ди. 20Шулай килеп чыга да: халык әлеге түрәне капка төбендә таптап китә, һәм ул шунда дөнья куя.

#### 8


Шунемлы кызның үз җирен кайтарып алуы

1Теге вакытта углын кабат тормышка кайтарган хатынга Элиша:

– Гаиләңне алып китеп, башка урында яшәп торыгыз, чөнки Раббы шушы җирне җиде елга сузылачак ачлыкка дучар итә, – диде[+].

2Аллаһы кешесенең сүзенә буйсынып, әлеге хатын үз гаиләсе белән пелештиләр иленә күченде һәм җиде ел шунда яшәде. 3Җиде ел үтүгә, әлеге хатын пелештиләр җиреннән әйләнеп кайтты; ул, үзенең йортын вә басуын кире кайтармакчы булып, патша хозурына килде. 4Бу вакытта патшаның Аллаһы кешесенә хезмәт күрсәтүче Гехазидән:

– Элиша башкарган бөек эшләр хакында сөйлә әле, – дип сорашып торган чагы иде[+].

5Гехази шулай Элишаның берәүгә кабат җан өрүе турында патшага сөйләп торган мәлдә, углы терелгән теге хатын, үзенең йортын вә басуын кайтаруны үтенеп, патша хозурына килеп керде.

– Әфәндем патша, – диде шунда Гехази, – углын Элиша терелткән хатын менә шушы инде.

6Патша шунда хатыннан сораштыра башлады, һәм хатын аңа барысын сөйләп бирде. Нәтиҗәдә, патша, әлеге хатынның эшләрен җайлар өчен, сарай кешеләреннән берсен билгеләде һәм аңа:

– Хатынның бар мөлкәтен вә үзе киткән көннән башлап бүгенгә кадәр аның җиреннән алынган бөтен уңышны үзенә кайтарып бирсеннәр, – дип боерды.


Хазаилнең Бен-Һададны үтерүе

7Арам патшасы Бен-Һадад сырхаулап торган беркөнне Элиша Дәмәшкъкә килде. Патшага:

– Аллаһы кешесе бирегә килде, – дип җиткерделәр[+].

8Шуннан соң патша:

– Үзең белән берәр бүләк ал да, Аллаһы кешесенең каршына чыгып, аның аша Раббыдан сораштыр: «Әлеге авыруымнан тереләмме мин, юкмы?» – дип, Хазаилгә боерды[+].

9Хазаил кырык дөя күтәрерлек бүләкне – Дәмәшкътә булган иң яхшы әйберләрне төяде дә Элиша янына юнәлде һәм каршысына килеп басып:

– Арам патшасы, углың Бен-Һадад: «Әлеге авыруымнан сихәтләнәмме мин?» – дип сорар өчен, мине синең катыңа җибәрде, – диде.

10– Бар, «Һичшиксез терелерсең» дип, кайтып әйт аңа. Әмма, Раббы әйтүенчә, аны үлем көтә, – диде Элиша 11һәм, Хазаилне уңайсызландырып, озак кына аңа текәлеп карап торды, шуннан елап җибәрде.

12– Әфәндем ни сәбәптән елый? – дип сорады аңардан Хазаил.

– Исраилиләргә нинди бәла-казалар китерәсеңне белеп елыйм, – дип җаваплады Элиша. – Син аларның ныгытмаларын яндырып бетерәчәксең, егетләрен кылычтан уздырып, күкрәк балаларын җиргә томырачаксың, көмәнле хатыннарын чабып ташлаячаксың[+].

13– Гади бер эт сыман хезмәтчең каян килеп андый зур эшләр башкара алсын?! – диде Хазаил.

– Раббы миңа шуны белдерде: син Арам патшасы булачаксың, – дип әйтте Элиша[+].

14Шуннан соң Хазаил, Элиша яныннан китеп, хуҗасы янына кайтып җитте. Тегесе аңардан:

– Элиша сиңа нәрсә әйтте? – дип сорады.

– Ул синең һичшиксез савыгасыңны әйтте, – дип җаваплады Хазаил. 15Ә икенче көнне ул бер җәймә алды да, суга чылатып, патшаның йөзенә каплады, һәм патша җан тәслим кылды. Аның урынына тәхеткә Хазаил утырды.


Яһүдә патшасы Яһорам

16[•]Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең бишенче елында, Еһошафат әле Яһүдә патшасы булган чакта, Яһүдә тәхетенә Еһошафат углы Яһорам килде. 17Тәхеткә утырганда, аңа утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. 18Ахаб кызы аның хатыны булганлыктан, ул, Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатлап, Исраил патшалары юлыннан йөреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды[+]. 19Әмма Раббы Үзенең колы Давыт хакына Яһүдәне һәлак итәргә теләмәде, чөнки Давытка һәм аның нәселенә патша тәхетен[*] Ул мәңгелеккә вәгъдә иткән иде[+].

20Яһорам идарә иткән чорда, Эдом, Яһүдәгә каршы баш күтәреп, үзенә патша сайлап куйды[+]. 21Шул сәбәпле Яһорам үзенең бөтен сугыш арбалары белән бергә Сәгыйрь тарафына юнәлде. Эдомиләр Яһорамны чолгап алдылар, әмма төнлә ул сугыш арбаларының башлыклары белән бергә камалышны өзде, һәм аның сугышчылары өйләренә таралышты. 22Шул рәвешле, Эдом Яһүдә хакимлегеннән котылды, һәм бу хәл бүгенге көндә дә саклана. Шул ук вакытларда Либна да баш күтәрде.

23Яһорам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 24Яһорам, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды[*]. Аның урынына патша булып углы Ахазея килде.


Яһүдә патшасы Ахазея

25[•]Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең уникенче елында Яһүдә тәхетенә Яһорам углы Ахазея килде. 26Патшалык итә башлаганда, Ахазеягә егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул бер ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Аталия – Исраил патшасы Омринең оныгы иде[+]. 27Ахазея, Ахаб йорты юлыннан йөреп, аның сыман, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, чөнки ул Ахаб йортының кияве иде.

28Беркөн Ахазея, Ахаб углы Йорам белән берлектә, Рамот-Гилыгад тарафына – Арам патшасы Хазаилгә каршы яуга кузгалды. Сугыш барышында арамиләр Йорамны җәрәхәтләде,[+] 29һәм Йорам патша, Рамаһ каласында Арам патшасы Хазаилгә каршы сугышканда алган яраларын дәвалар өчен, Изрегылга әйләнеп кайтты. Яһүдә патшасы Яһорам углы Ахазея исә, сырхаулап яткан Ахаб углы Йорамның хәлен белешергә дип, Изрегылга килде.

#### 9


Исраил патшасы Еһү

1Элиша, пәйгамбәрләр төркеменнән берсен үз янына чакырып:

– Япанчаңның чабуларын билбавыңа кыстыр да, май салынган шушы савытны алып, Рамот-Гилыгадка кузгал[+]. 2Килеп җитүгә, Нимшидән туган Еһошафатның Еһү атлы углын табып, аны башка ир туганнары арасыннан аерып ал да эчке бүлмәгә алып кер[+] 3һәм, май савытыннан аның башына май коеп, Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сине Исраил патшасы итеп билгелим». Шуннан ишекне ачып чыгып йөгер, тоткарлана күрмә, – диде[+].

4Әлеге яшь пәйгамбәр Рамот-Гилыгад тарафына кузгалды. 5Килеп җитүгә, тезелешеп утырган яубашларын күрде дә:

– Минем сиңа әйтер сүзем бар, яубашы, – диде.

– Арадан кайсыбызга? – дип сорады аңардан Еһү.

– И яубашы, сиңа, – дип җаваплады тегесе.

6Еһү, кузгалып, өйгә керде, һәм яшь пәйгамбәр аның башына май койды:

– Исраил Алласы Раббы болай дип әйтә: «Мин сине Раббы халкы Исраил өстеннән патша итеп билгелим, 7һәм син әфәндең Ахаб йортын кырып ташларсың. Изебел кулыннан һәлак булган пәйгамбәрләрем һәм башка колларым өчен шулай үчем алыныр[+]. 8Шул рәвешле, Ахаб йортының тамыры корыр: сак астында яисә иректә булуына карамастан, Исраилдәге Ахаб нәселенең барча ир-ат затын кырып бетерермен[+]. 9Ахаб йортын Мин Небат углы Яробам һәм Ахия углы Багша йорты сыман итәрмен[+]. 10Изебелне исә Изрегыл җирендә этләр ботарлап ташлар, һәм берәү дә аны җир куенына тапшырмас», – диде.

Шушы сүзләрне әйтеп бетерүгә, яшь пәйгамбәр ишекне ачты да чыгып йөгерде[+]. 11Еһү исә хезмәттәшләре янына чыкты, һәм берсе аңардан:

– Иминлекме? Теге тилемсә синең янга ник килгән? – дип сорады.

– Әлеге адәмнең кем икәнен һәм аның нәрсәләр сөйли аласын сез үзегез дә беләсез, – диде яубашы[+].

12– Юк, син нәрсәдер яшерәсең, – диде тегеләр. – Әйт, зинһар!

Шуннан ул яшь пәйгамбәрнең:

– Раббы: «Мин сине Исраил өстеннән патша итеп билгелим», – дип әйтте, – дигән сүзләрен җиткерде.

13Шуннан соң болар, ашыгып-кабаланып, өсләреннән киемнәрен салдылар да аның аяк астына, баскыч басмаларына җәйделәр һәм мөгез быргыларын кычкыртып:

– Еһү патша булды! – дип игълан иттеләр[+].


Йорам белән Ахазеянең үтерелүе

14Нимшидән туган Еһошафатның углы Еһү, шулай итеп, Йорамга каршы баш күтәрде. Йорамның, бөтен Исраил халкы белән бергә, Арам патшасы Хазаилдән Рамот-Гилыгадны саклап калу өчен сугышкан вакыты иде[+]. 15Әмма Арам патшасы Хазаилгә каршы барган көрәшләрнең берсендә җәрәхәтләнеп, Йорам Изрегылга дәваланырга кайтты.

Үзенең дусларын Еһү:

– Әгәр сез минем яклы икәнсез, берәү дә биредән китеп әлеге хәбәрне Изрегыл шәһәренә җиткермәсен, – дип кисәтеп куйды да, 16атына атланып, Йорам янына – Изрегылга юл алды.

Яһүдә патшасы Ахазеянең дә, Йорамны күрергә дип, Изрегылга килгән чагы иде.

17Изрегылда күзәтү манарасында торган сакчы, Еһүнең гаскәриләрен күреп:

– Бер төркем гаскәри килә, – дип хәбәр салды.

– Каршыларына атлы җайдак җибәр, белешсен: иминлек белән киләләрме? – диде Йорам.

18Атлы җайдак, Еһү каршына чыгып:

– Патша белешергә кушты, иминлек белән киләсезме? – дип сорады.

– Анда синең эшең юк. Минем арттан бар, – дип җавап бирде аңа Еһү.

Манарадагы сакчы:

– Йомышчы алар янына барып җитте, тик әйләнеп кайтмый, – дип, патшага хәбәр итте.

19Аннары патша икенче бер җайдакны җибәрде. Монысы да алар каршына килеп җитеп:

– Патша белешергә кушты: иминлек белән киләсезме? – дип сорады.

– Анда синең эшең юк! Минем арттан бар! – диде аңа Еһү.

20Сакчы кабат:

– Йомышчы алар янына барып җитте, тик әйләнеп кайтмый; төркем башындагы кеше арбада Нимши углы Еһү кебек ашкынып килә, – дип, патшага хәбәр итте.

21– Арбаны җигегез! – диде Йорам, һәм аңа арба җигеп бирделәр.

Шуннан соң Исраил патшасы Йорам һәм Яһүдә патшасы Ахазея һәркайсы үз арбасында тегеләргә каршы киттеләр һәм изрегыллы Набот басуында Еһү белән кара-каршы очраштылар[+]. 22Еһүне күрүгә Йорам:

– Иминлек белән киләсеңме, Еһү? – дип сорады.

– Синең анаң Изебел потларга табынган һәм сихер кылган чакта, нинди иминлек турында сүз булырга мөмкин? – дип җавап кайтарды аңа Еһү.

23Шулчак Йорам үзенең арбасын борды да:

– Ахазея, хыянәт! – дип кычкырып качмакчы булды, 24әмма Еһү, кулына җәясен алып, Йорамның ике калак сөяге арасына төбәп атты, ук Йорамның йөрәген үтәли тишеп чыкты, һәм Йорам шунда арбасына ауды.

25Еһү үзенең хезмәтчесе Бидкарга:

– Мәетен изрегыллы Набот басуына ташла. Хәтерлисеңме: без синең белән Йорамның атасы Ахаб артыннан барган чакта, Раббы аның турында гаиптән хәбәр[*] биргән иде. 26«Кичә Мин Набот белән аның угылларының канын күрдем, – дип белдергән иде Раббы. – Һәм Мин синнән шушы җирдә үч алырмын». Раббы шулай дип әйтте. Димәк ки, мәетен ал да, Раббы кушканча, шул басуда ташлап калдыр[+].

27Яһүдә патшасы Ахазея, бу хәлләрне күреп, Бәйт-Һәггән юлыннан кача башлады. Еһү:

– Аны да үтерегез, – дип кычкырып, Ахазея артыннан ташланды.

Ахазеяне алар арбасында барган чакта җәрәхәтләделәр. Бу хәл Иблегам янындагы Гур калкулыгында булды. Әмма Ахазея Мегиддо шәһәренә кереп яшеренергә өлгерде һәм шунда җан бирде[+]. 28Хезмәтчеләре аны Иерусалимгә алып кайттылар һәм Давыт каласында ата-балалары янында үз төрбәсендә дәфен кылдылар[+]. 29(Ахазея Яһүдә тәхетенә Исраил патшасы Ахаб углы Йорам хакимлегенең унберенче елында утырган иде.)


Изебелнең үтерелүе

30Шуннан Еһү Изрегылга юнәлде. Бу хакта ишеткән Изебел, күзләренә сөрмәләр тартып, чәчләрен төзәтеп, тәрәзәгә караштыра башлады. 31Еһү капкадан килеп керүгә, ул:

– Үз әфәндесен үтергән Зимри тынычлык тапканмы?! – диде[+].

32Еһү, башын күтәреп, тәрәзәгә карады да:

– Кайсыгыз минем яклы, кайсыгыз? – дип кычкырды.

Ике-өч хәрәм агасы тәрәзәдән сузылып карады. 33Еһү аларга:

– Изебелне тәрәзәдән ташлагыз! – дип боерды, һәм тегеләр аның әмерен үтәде – Изебелнең каны диварларга, атларга чәчрәде; аннары Еһүнең аты аның гәүдәсен таптап үтте.

34Шуннан соң Еһү йорт эченә үтте, ашады, эчте, аннары:

– Теге ләгънәт төшкән хатынны, җыештырып, гүр куенына тапшырыгыз, ни дисәң дә патша кызы бит, – диде[+].

35Кешеләр аны күмәргә дип килделәр, ләкин баш сөяге белән аяк һәм кул сөякләреннән кала башка нәрсә тапмадылар. 36Аннары, кайтып, патшага сөйләп бирделәр. Аларга җавап итеп патша шуны әйтте:

– Чөнки Раббы Үзенең колы, тишбәле Ильяс аша: «Изебелнең мәетен Изрегыл җирендә этләр ашаячак,[+] 37аның мәете, басудагы тирес сыман, Изрегыл җирендә ятып калачак; шул рәвешле, берәү дә: „Менә бу – Изебел“, – дип әйтә алмаячак», – дип әйттергән сүзләр әнә шундый иде.

#### 10


Ахаб гаиләсенең үтерелүе

1Ахабның Самареядә җитмеш углы бар иде. Изрегылның түрәләренә, өлкәннәренә, Ахаб балаларының тәрбиячеләренә Еһү Самареягә мондый эчтәлектәге хат язып җибәрде:[+]

2-3«Әфәндегезнең угыллары сезнең беләндер, сездә шулай ук сугыш арбалары вә атлар, ныгытылган шәһәр вә корал да бар. Шулай булгач, әлеге хатны алуга, әфәндегезнең угыллары арасыннан иң уңганын, иң лаеклысын сайлап, атасының тәхетенә утыртыгыз да патшагызны яклап сугышка чыгыгыз».

4Әмма хатны алуга, тегеләрнең коты алынды:

– Ике патша бергәләшеп аңа каршы тора алмаганны, без ничек каршы торыйк?! – диеште алар үзара. 5Шуннан соң патша сарае өчен җаваплы кеше, шәһәр башлыгы, өлкәннәр һәм тәрбиячеләр:

– Без – синең хезмәтчеләрең, нәрсә әйтсәң, шуны эшләрбез. Без берәүне дә патша итеп билгеләмибез; үзең ничек телисең, шулай эшлә, – дип, Еһүгә йомышчыларын җибәрделәр.

6Еһү исә боларга тагын хат язды:

«Әгәр сез минем яклы һәм миңа буйсынасыз икән, әфәндегез угылларының башларын кисеп, иртәгә шушы вакытта минем янга – Изрегылга килегез».

(Патша угыллары җәмгысы җитмеш кеше булып, аларны шәһәрнең күренекле кешеләре тәрбия кыла иде.) 7Әлеге хат килеп җитүгә, алар патша угылларының җаннарын кыйдылар һәм, җитмешенең дә башын кәрзингә салып, Еһү янына – Изрегылга озаттылар[+]. 8Хәбәрче, килеп, Еһүгә:

– Патша угылларының башларын алып килделәр, – дип әйткәч, Еһү:

– Башларны шәһәр капкасы янында ике өемгә өеп, иртәнгә кадәр шунда калдырыгыз, – диде.

9Икенче көнне иртән Еһү торып чыкты, халык каршына килеп басты һәм аларга:

– Сезнең гаебегез юк. Патшага каршы күтәрелеп, аны үтергән кеше – мин ул. Ә Ахаб угылларының җанын кем кыйды? 10Шуны белеп торыгыз: Раббының Ахаб нәселе хакында әйткән бер генә сүзе дә җиренә җитми калмады; Үзенең колы Ильяс аша әйткән сүзләрен Раббы әнә шул рәвешле тормышка ашырды[+].

11Шуннан Еһү Изрегылда Ахаб йорт-нәселенең исән калган кешеләрен, шулай ук түрәләрен, дус-ишләрен һәм каһиннәрен[*] дә кырып бетерде, һичкемне аямады.

12Аннары ул, юлга кузгалып, Самарея каласына юнәлде. Көтүчеләр шәһәре Бәйт-Гыкыд янында ул, 13Яһүдә патшасы Ахазеянең ир туганнарын очратып, алардан:

– Сез кемнәр буласыз? – дип сорады.

Тегеләр:

– Без – Ахазеянең ир туганнары, патша угылларының һәм патша анасы угылларының хәлен белешергә барабыз, – дип җавап кайтарды.

14– Тереләй кулга алыгыз аларны, – дип боерды Еһү.

Аларны тереләй кулга алдылар һәм кырык ике кешенең барысын да шунда – Бәйт-Гыкыд коесы буенда үтерделәр; алар арасыннан берсе дә исән калмады[+].

15Бәйт-Гыкыдтан чыгып киткәннән соң, Еһүнең каршысына Рехаб углы Йонадаб килеп очрады. Аңа сәлам биреп, Еһү:

– Мин сиңа яхшы мөнәсәбәттәмен, син дә шулаймы? – дип сорады.

– Әйе, – дип җавап кайтарды Йонадаб.

– Әгәр шулай икән – бир кулыңны, – диде Еһү.

Тегесе кулын сузды, һәм Еһү аны үзенең арбасына тартып алып:[+]

16– Әйдә минем белән, Раббы өчен ничек җан атып торуымны күрерсең, – диде дә үзе белән утыртып алып китте.

17Самареягә килеп җитүгә, Еһү, Ильяска Раббы әйткәнчә, Ахабның йорт-гаиләсеннән исән калган кешеләрне кырып бетерде[+].


Багал каһиннәренең үтерелүе

18Шуннан соң Еһү, бар халыкны җыеп, болай диде:

– Ахабтан аермалы буларак, илаһ Багалга мин күбрәк гыйбадәт кылырга җыенам[+]. 19Хәзер минем янга Багалның бөтен пәйгамбәрләрен, аның барча хезмәтчеләрен вә каһиннәрен чакыртып китерегез, берсе дә килми калмасын; чөнки мин Багалга олуг корбан китермәкчемен. Килмәүчеләрнең берсе дә исән калмаячак.

Еһү, чынлыкта, Багалның хезмәтчеләрен кырып бетерер өчен, шушындый хәйлә уйлап тапты[+].

20– Багалны олылау өчен бәйрәм җыены игълан итегез, – диде Еһү.

Шул рәвешле, җыен игълан иттеләр, 21һәм Еһү бөтен Исраилгә бу хакта хәбәр юллады; Багал хезмәтчеләренең һәммәсе килеп җитте, бер генә килмәгән кеше дә калмады – Багал гыйбадәтханәсе[†] шыгрым тулды[+]. 22Кием-салымнарны карап-барлап торучыга Еһү:

– Бөтен Багал каһиннәренә махсус кием китер, – дип боерды.

Тегесе киемнәр китерде. 23Аннары Еһү белән Рехаб углы Йонадаб, Багал гыйбадәтханәсенә кереп, Багал каһиннәренә:

– Барлап-карап чыгыгыз әле, арагызда Раббы хезмәтчеләре юкмы, чөнки биредә бары тик Багал хезмәтчеләре генә калырга тиеш, – диде.

24Шуннан соң корбан бүләкләре һәм тулаем яндыру корбаны китерергә керештеләр. Еһү исә тышкы яктан сиксән кешене сакка куеп:

– Әлеге кешеләрнең язмышын мин сезнең кулга тапшырам, әгәр берәрегез кемне дә булса качыра калса, качып котылган кеше урынына шуның җаны кыелыр, – дип кисәтеп куйган иде[+].

25Тулаем яндыру корбаннары китерү тәмамлангач, Еһү сакчыларга һәм гаскәрбашларына:

– Барыгыз, кырып бетерегез аларны, берсе-бер качып котыла алмасын, – дип боерды.

Сакчылар һәм гаскәрбашлары, кереп, һәммәсен кылычтан уздырдылар, аннары мәетләрне урамга чыгарып ыргыттылар. Соңра алар Багал йортының эчке бүлмәсенә үттеләр[+] 26һәм андагы изге баганаларны алып чыгып утка салдылар,[+] 27Багал сынын ваттылар, ә гыйбадәтханәсен җимереп ташладылар; шул урыннан хаҗәтханә ясадылар, һәм ул бүгенге көндә дә шунда торадыр[+]. 28Еһү, шул рәвешле, Исраил җирендә Багалга табынуга чик куйды; 29әмма Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан – Бәйт-Эл һәм Дан каласындагы алтын бозауларга табынудан – һич аерыла алмады[+].

30– Минем күз алдында ихлас күңелдән башкарган әлеге дөрес гамәлең өчен һәм Ахаб йортын нәкъ Мин теләгәнчә җәзага тарткан өчен, синең угылларың Исраил тәхетендә дүртенче буынга кадәр утырачак, – диде Раббы Еһүгә[+].

31Ләкин Исраилнең Раббы Алласы кануннарын[†] Еһү ихлас күңелдән үтәмәде. Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам кылган гөнаһлардан һич читләшә алмады.

32-33Ул көннәрдә Раббы Исраил илен кечерәйтүгә юл куйды. Үрдүннең көнчыгышында Гәд, Рубин, Менашше ыруглары яшәгән җирләрне – Арнон ташкыны янындагы Арогырга кадәр булган Гилыгад һәм Башан төбәкләрен – Арам патшасы Хазаил яулап алган иде[+][+].

34Еһү патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 35Еһү, дөнья куеп, Самареядә дәфен кылынды. Аның урынына тәхеткә углы Яһүәхәз килде. 36Исраил өстеннән Еһү Самареядә егерме сигез ел дәвамында идарә итте.

#### 11


Яһүдә патшабикәсе Аталиянең тәхеткә утыруы

1[•]Ахазеянең әнкәсе Аталия, углының үлүен белгәннән соң, патшаның бөтен нәсел-нәсәбен кырып бетерде[+]. 2Әмма Яһорам патшаның Яһошеба исемле кызы – Ахазеянең кыз туганы – үлемгә дучар ителгән патша угыллары арасыннан Ахазеянең Йоаш исемле углын урлап, аны сөт анасы белән бергә йокы бүлмәсенә качырды; шул рәвешле аны Аталия күзеннән яшерделәр, һәм бала исән калды. 3Илдә Аталия патшалык иткән чорда, Йоаш алты ел дәвамында сөт анасы белән бергә Раббы йортында[†] качып яшәде.

4Аталия җиденче елын патшалык иткәндә, рухани Еһояда җансакчыларның һәм сарай сакчыларының йөзбашларын үз янына – Раббы йортына чакыртты һәм, алар белән килешү төзеп ант иттергәннән соң, патша углын күрсәтте. 5Аннары мондый боерык бирде:

– Сез менә нәрсә эшләгез, – диде ул, – шимбә көнне хезмәткә керешкән сакчыларның өчтән бер өлеше патша сараенда сакта торсын;[+] 6икенче бер өлеше – Сур капкасы янында, тагын бер өлеше исә сарайны саклаучылар артындагы капка төбендә булсын. Шул рәвешле, чиратлашып сарайны сакларсыз. 7Шимбә көнне хезмәтен тәмамлаучы сакчылар – аларның калган ике өлеше – Раббы йортында патшаны саклар. 8Һәркем, кулына корал тотып, патшаны бөтен яктан урап алсын. Кем дә булса сезнең сафларга якынайса, җанын кыегыз. Патша кайда гына барса да, янәшәсендә булыгыз.

9Йөзбашлары һәммәсен рухани Еһояда кушканча эшләде: билгеләнгән шимбә көнне хезмәткә керешкән һәм шул көнне хезмәтен тәмамлаган һәркемне җитәкчеләре үз янына туплады һәм рухани Еһояда янына алып килде. 10Рухани шунда Давыт патшаның Раббы йортында сакланган сөңге вә калканнарын йөзбашларына таратты[+]. 11Кулларына корал тоткан сакчыларны ул, патшаны саклар өчен, Аллаһы йортының көн ягыннан төн ягына кадәр, мәзбәх[†] һәм Йорт тирәли куеп чыкты. 12Шуннан Еһояда, патша углын алып килеп, аның башына таҗ кигезде, кулына Канун китабы тоттырды; башына май коеп патша дип игълан иткәннән соң, барысы кул чапты, «Яшәсен патша!» – дип кычкырды[+].

13Аталия, сакчыларның, халыкның шаулашуын ишетеп, алар янына Раббы йортына килсә, 14гадәт кушканча, терәк баганасы янында патша басып тора. Аны йөзбашлары һәм быргычылар әйләндереп алган; ил-йорт күңел ача, быргы тавышлары яңгырый. Аталия шунда, өстендәге киемнәрен ертып:

– Хыянәт, хыянәт! – дип кычкырырга тотынды[+].

15– Алып чыгыгыз аны биредән; артыннан иярүче булса, кылычтан уздырыгыз, – дип боерды шунда рухани Еһояда гаскәр белән идарә итүче йөзбашларына, чөнки Аталияне Раббы йортында үтерүләрен теләмәде.

16Аталияне тотып алдылар да, патша сараеның Атлар капкасы янына алып килеп, җанын кыйдылар[+].

17Еһояда исә халыкның һәм патшаның Раббы халкы булуы турында килешү, шулай ук патша белән халык арасында килешү төзеде. 18Шуннан соң илнең бар халкы, Багал йортына юнәлеп, аны җимерде, андагы мәзбәхләрне, сыннарны ватып бетерде һәм шунда, мәзбәхләр алдында, Багал каһине Маттанны үтерде.

Раббы йортын саклар өчен, рухани Еһояда сакчылар билгеләде[+]. 19Шуннан ул, йөзбашларын, җансакчыларны, сарай сакчыларын һәм илнең бар халкын ияртеп, патшаны Раббы йортыннан озата чыкты; алар, Җансакчылар капкасы аша үтеп, патша сараена уздылар һәм патшаны тәхеткә утырттылар. 20Ил-йорт рәхәтләнеп күңел ачты. Аталияне патша сараенда кылычтан уздырганнан соң, шәһәр тынычланып калды.

21Тәхеткә утырганда, Йоашка җиде яшь иде.

#### 12


Яһүдә патшасы Йоаш

1[•]Исраил патшасы Еһү хакимлегенең җиденче елында Яһүдә тәхетенә Йоаш килде, Иерусалимдә ул кырык ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Сибья тумышы белән Беер-Шебадан иде. 2Рухани Еһояда өйрәткәнгә күрә, Йоаш гомер буе Раббы күзенә ятышлы күренгән эшләр эшләде; 3әмма калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык әүвәлгечә шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+].

4Бервакыт Йоаш руханиларга[†] болай диде:

– Раббы йортына багышланган бар көмешне – мәҗбүри салымны, нәзер кылучылар китергән һәм Раббы йортына ихтыяри бүләк ителгән бөтен акчаларны туплагыз. 5Һәрбер рухани, алып килүчеләрдән бу акчаларны кабул итеп, Раббы йортының ватылган-җимерелгән урыннарын төзәтүгә сарыф итсен.

6Әмма Йоаш патша егерме өченче елын идарә иткәндә дә әле, руханилар йортның җимерелгән-ватылган урыннарын төзәтмәгәннәр иде. 7Шуннан Йоаш патша, рухани Еһояданы һәм башка руханиларны чакырып:

– Ни өчен сез йортның ватылган-җимерелгән урыннарын төзәтмисез? Бүгеннән башлап кешеләрдән көмеш алуны туктатыгыз, көмешне йортның ватылган урыннарын төзәтүгә тотыгыз, – диде.

8Руханилар халыктан көмеш алмаска һәм йорттагы төзекләндерү эшләре өчен җаваплылыкны үз өсләреннән төшерергә булдылар.

9Шуннан соң рухани Еһояда бер тартма алды да, өстенә тишек уеп, аны Раббы йортына кергән уңайга уң тарафка, мәзбәх янына урнаштырды. Бусага төбендә сакта торучы руханилар Раббы йортына килгән бөтен көмешне шунда сала бардылар[+]. 10Тартма эчендәге көмеш шактый җыелгач, патшаның кәтибе белән баш рухани Раббы йортына кергән көмешне капчыкларга санап тутыра һәм капчык авызын бәйләп куя торган булдылар. 11Аннары саналган көмешне Раббы йортында төзү эшләрен башкаручыларга тапшыралар, тегеләр исә аны Раббы йортында эшләүче балта осталары вә төзүчеләргә, 12дивар торгызучы вә таш кисүчеләргә түләр, шулай ук агач вә эшкәртелгән таш сатып алыр, Раббы йортының ватылган-җимерелгән урыннарын төзәттерер, гомумән, йорттагы төзү эшләрен дәвам итәр өчен тоталар иде. 13Раббы йортына кергән көмеш Йорт өчен көмеш җамаяклар, филтә кыскычлары, касәләр, быргылар, төрледән-төрле алтын вә көмеш савытлар ясар өчен тотылмады, 14чөнки кергән көмеш төзү эшләре алып баручыларга түләүгә һәм Раббы йортын төзекләндерүгә китә иде. 15Эш башкаручыларга акча түләүче кешеләрдән исәп-хисап таләп итмәделәр, чөнки алар намус белән эш итте[+]. 16Гаеп йолу корбаны[†] һәм гөнаһ йолу корбаны[†] өчен түләнгән көмеш Раббы йортына кермәде, алар руханиларныкы иде[+].

17Шул вакытларда Арам патшасы Хазаил, яуга кузгалып, Гәткә каршы сугыш башлады һәм аны яулап алды; аннары Хазаил, Иерусалимгә таба борылып, аңа һөҗүм итәргә ниятләде[+]. 18Әмма Яһүдә патшасы Йоаш үзенең ата-бабалары – Яһүдә патшалары Еһошафат белән Яһорам, Ахазея һәм үзе Раббы йортына багышлаган бөтен изге әйберләрне, шулай ук Раббы йорты һәм патша йорты хәзинәсендәге бөтен алтынны җыеп, Арам патшасы Хазаилгә җибәрде; шуннан соң Хазаил Иерусалимне яулап алу ниятеннән кире кайтты[+].

19Йоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 20Йоаш хезмәтчеләре аңа каршы фетнә оештырдылар һәм Силла аймагына төшә торган юл буенда урнашкан Бәйт-Миллода үтереп чыктылар[+]. 21Аны хезмәтчеләре Шимгат исемле хатынның углы Йозабад һәм Шомер исемле хатынның углы Яһозабад үтерде. Йоаш дөнья куйгач, аны Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылдылар. Аның урынына тәхеткә углы Амасия килде.

#### 13


Исраил патшасы Яһүәхәз

1Яһүдә патшасы Ахазея углы Йоаш хакимлегенең егерме өченче елында Исраил тәхетенә Еһү углы Яһүәхәз килде һәм Самареядә унҗиде ел дәвамында патша булып торды[+]. 2Ул, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган бөтен гөнаһларны кабатлап, алардан һич аерыла алмыйча, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды;[+] 3һәм бу хәлдән Исраил халкына Раббының ачуы кузгалып, Ул байтак гомерләргә Исраил язмышын Арам патшасы Хазаил вә Хазаил углы Бен-Һадад кулына тапшырды[+]. 4Әмма Яһүәхәз Раббыга фөрьяд итте[*], һәм Раббы аны ишетте, чөнки Ул исраилиләрнең кысынкылыкта яшәвен, Арам патшасының аларны ничек кысрыклавын күреп тора иде[+]. 5Шуннан Раббы исраилиләргә коткаручы җибәрде, һәм исраилиләр арамиләр золымыннан котылдылар – исраилиләр әүвәлгечә үзләренең йортларында тыныч-имин яши башладылар[+]. 6Тик шулай да алар Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Яробам йорты гөнаһларын кабатладылар, алардан һич аерыла алмадылар; өстәвенә алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган багана Самареядә һаман кала бирде[+].

7Илле атлы җайдак, ун сугыш арбасы һәм ун меңлек җәяүле гаскәрне санамаганда, Яһүәхәз гаскәреннән берни калмады, чөнки башкаларын, ашлык сукканда күтәрелгән тузан хәленә китереп, Арам патшасы кырып бетергән иде.

8Яһүәхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 9Яһүәхәз, дөнья куеп, Самареядә дәфен кылынды. Аның урынына тәхеткә углы Яһоаш килде.


Исраил патшасы Яһоаш

10Яһүдә патшасы Йоаш хакимлегенең утыз җиденче елында Исраил тәхетенә Яһүәхәз углы Яһоаш килде һәм уналты ел дәвамында Самареядә патша булып торды. 11Ул, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган гөнаһларны кабатлап, алардан һич аерыла алмыйча, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды[+].

12Яһоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдә патшасы Амасиягә каршы алып барган сугышлар хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 13Яһоаш дөнья куйганнан соң, аның урынына тәхеткә Яробам утырды. Яһоаш Самареядә Исраил патшалары янында дәфен кылынды.

14Элиша бер авырудан сырхаулап киткәч (соңыннан, мантый алмыйча, шул авырудан ул үлә), Исраил патшасы Яһоаш аның янына килеп:

– Атам, атам! Исраилнең сугыш арбасы һәм атлы гаскәре! – дип, аның өстендә ачы күз яшьләре түгәргә тотынды[+].

15– Кулыңа җәя белән ук ал әле, – диде аңа шунда Элиша.

Тегесе ук белән җәя алды. 16Аннары Элиша Исраил патшасына:

– Кулыңдагы җәяне әзерлә, – диде.

Тегесе җәяне әзерләде, һәм Элиша үзенең кулларын патшаның куллары өстенә куеп:

17– Кояш чыгышына караган тәрәзәне ач, – диде.

Патша тәрәзәне ачты.

– Ат угыңны, – диде Элиша.

Патша атып җибәрде.

– Бу – Раббының җиңүче угы, арамиләрне җиңүче ук! – диде Элиша. – Арамиләрне син Афыкта тар-мар китерәчәксең[+].

18Аннары Элиша:

– Укларны ал, – диде.

Теге алды.

– Уклар белән җиргә ор, – диде ул аңа.

Патша өч тапкыр сукты да туктап калды. 19Аллаһы кешесенең аңа ачуы чыкты:

– Биш яисә алты тапкыр орырга кирәк иде, – диде ул. – Шул очракта син арамиләрне тулысынча тар-мар китерер идең, ә хәзер сиңа җиңү өч кенә тапкыр насыйп булачак.

20Элиша дөнья куйды, һәм аны дәфен кылдылар.

Берара ел башында Мәаб юлбасарлары Исраил җиренә басып керә торган булып киттеләр. 21Бервакыт шулай берничә исраили гүргә мәет иңдермәкче булып торганда, шул юлбасарларны күреп, мәетне Элишаның каберенә төшереп җибәрде; төшкән уңайга Элишаның сөякләренә орынган мәеткә җан керде, һәм ул аягына торып басты.

22Яһүәхәз патшалык иткән чорда, Арам патшасы Хазаил Исраил халкына көн күрсәтмәде[+]. 23Әмма Раббы Исраил халкына мәрхәмәтле булды, аны кызганып, Ибраһим, Исхак вә Ягъкуб белән төзелгән килешү хакына аңа йөзе белән борылды. Ул бүгенге көнгә кадәр Исраил халкын Үзенең күз алдыннан куып җибәрмәде һәм аларның кырылуына юл куймады.

24Арам патшасы Хазаил дөнья куйганнан соң, аның урынына патша булып углы Бен-Һадад калды. 25Соңра Яһоаш патша үзенең атасы Яһүәхәздән Хазаил сугышып алган бөтен шәһәрләрне Бен-Һададтан кабат кайтарып алды. Яһоаш аны, өч мәртәбә тар-мар китереп, Исраил калаларын үзенә кайтарды[+].

#### 14


Яһүдә патшасы Амасия

1[•]Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш хакимлегенең икенче елында Яһүдә тәхетенә Йоаш углы Амасия килде[+]. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яһогаддан тумышы белән Иерусалим кызы иде. 3Амасия Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды, әмма аның гамәлләре ерак бабасы Давытныкыннан үзгә булып, ул бөтен яктан атасы Йоашны кабатлады. 4Калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык әүвәлгечә шунда корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+].

5Хакимлекне ул ныклап үз кулына алгач, атасы Йоаш патшаны үтергән хезмәтчеләрнең җаннарын кыйды[+]. 6Әмма әлеге катыйльләрнең балаларына кул күтәрмәде, чөнки Муса китабындагы Канунда Раббы болай ди: «Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын»[+].

7Амасия, сугышып, Тоз үзәнендә ун мең эдомине кырып салды; Селаны яулап алып, аңа Йоктеил дип исем кушты; әлеге урын бүгенге көндә дә шулай аталадыр[+].

8Амасия шуннан соң Исраил патшасына – Еһүдән туган Яһүәхәз углы Яһоашка:

– Чык әйдә, йөзгә-йөз килеп сугышыйк, – дип, илчеләрен җибәрде.

9Әмма Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә болай дип җавап кайтарды:

– Ливанда үсеп утырган күгән агачы Ливандагы эрбет агачына «Кызыңны минем углыма хатынлыкка бир әле» дигән хәбәр җибәргән, ди. Әмма бер кыргый Ливан җанвары, килеп, әлеге күгән агачын таптап бетергән, ди[+]. 10Син эдомиләрне тар-мар китердең һәм шуннан чамасыз масаеп киттең. Өеңдә генә утыр! Нигә үз башыңа бәла эзлисең?! Югыйсә үзең дә, синең белән бергә Яһүдә дә бетәр.

11Әмма Амасия аның сүзенә колак салмады. Шуңа күрә Исраил патшасы Яһоаш аңа каршы яуга кузгалды, һәм алар Яһүдә җирендәге Бәйт-Шемештә йөзгә-йөз очраштылар[+]. 12Яһүдиләр, исраилиләр тарафыннан тар-мар ителеп, өйләренә кайтып киттеләр. 13Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасияне – Ахазеядән туган Йоаш углын – Бәйт-Шемештә әсир итте; шуннан Яһоаш Иерусалимгә юнәлде, анда ул Эфраим капкасыннан алып Почмак капкасына кадәр, чама белән дүрт йөз терсәк[*] арада Иерусалим диварын җимерде;[+] 14аннары Раббы йортының һәм патша сараеның хәзинә саклагычында булган бар алтын-көмешне вә савыт-сабаны кулга төшереп, әсирләр алып, Самареягә әйләнеп кайтты[+].

15Яһоаш патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдә патшасы Амасиягә каршы алып барган сугышлар хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 16Яһоаш, дөнья куеп, Самареядә Исраил патшалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Яробам килде.

17[•]Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш дөнья куйганнан соң, Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия тагын унбиш ел гомер кичерде. 18Амасия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

19Иерусалимдә Амасиягә каршы фетнә оештырылды, һәм ул Лахишка качып китте; әмма аның артыннан Лахишка кешеләр юллап, аны шунда үтерделәр[+]. 20Амасиянең гәүдәсен, атта алып кайтып, Давыт каласы Иерусалимдә ата-бабалары янында дәфен кылдылар.

21Шушы хәлләрдән соң бөтен Яһүдә халкы уналты яшьлек Азарияне[*] атасы Амасия урынына патша итеп куйды. 22Амасия ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, Азария өр-яңадан Элат каласын тергезде һәм аны кабат Яһүдәгә кайтарды[+].


Исраил патшасы Яробам

23Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия хакимлегенең унбишенче елында Исраил тәхетенә Яһоаш углы Яробам килде һәм кырык бер ел дәвамында Самареядә идарә итте. 24Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам кылган гөнаһлардан һич аерыла алмады[+].

25Исраил Алласы Раббы Үзенең колы – Гәт-Хепер пәйгамбәре Амиттай углы Юныс аша әйткәнчә, Яробам патша Лебо-Хаматтан[*] башлап Араба диңгезенә[*] кадәр булган арада Исраил чикләрен әүвәлге хәленә кайтарды[+].

26Исраил халкының авыр газапларын Раббы күреп торды: колның да, ирекле халыкның да язмышы ачы иде, һәм Исраилгә ярдәм итә алырдай һичкем юк иде[+]. 27Исраилнең исемен якты дөнья йөзеннән юк итәргә теләмәгәнгә күрә, Раббы Исраил халкын Яһоаш углы Яробам кулы белән коткарды.

28Яробам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр һәм күрсәткән батырлыклар, Яһүдәнеке саналган Дәмәшкъ белән Хаматны сугышларда кабат Исраил кул астына кайтаруы хакында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 29Яробам үзенең ата-бабалары – Исраил патшалары янында мәңгелек йокыга талгач, аның урынына патша булып углы Зәкәрия килде.

#### 15


Яһүдә патшасы Азария

1[•]Исраил патшасы Яробам хакимлегенең егерме җиденче елында Яһүдә патшасы булып Амасия углы Азария килде[+]. 2Тәхеткә утырганда, аңа уналты яшь булып, Иерусалимдә ул илле ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Якүлья тумышы белән Иерусалим кызы иде. 3Азария, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәр нәрсәдә атасы Амасияне кабатлады[+]. 4Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, һәм халык шунда әүвәлгечә корбан китерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+].

5Раббы Азария патшага зыян салганлыктан, ул, ахыргы сәгатенә кадәр махау зәхмәтеннән азапланып, аерым йортта яшәде. Аның углы Иотам сарайны да кайгыртты, Яһүдә җирендә яшәүче халык белән дә идарә итте[+].

6Азария патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 7Азария, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Иотам килде.


Исраил патшасы Зәкәрия

8Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең утыз сигезенче елында Исраил тәхетенә Яробам углы Зәкәрия килде һәм алты ай дәвамында Самареядә идарә итте. 9Ул, үзенең ата-бабалары кебек, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады[+].

10Явеш углы Шаллум Зәкәриягә каршы фетнә оештырды – халык алдында аның җанын кыйды да аның урынына тәхеткә үзе утырды. 11Зәкәрия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 12Раббының Еһүгә «Синең угылларың Исраил тәхетендә дүртенче буынга кадәр утырачак» дип әйтеп куйган сүзләре, шул рәвешле, тормышка ашты[+].


Исраил патшасы Шаллум

13Яһүдә патшасы Уззия[*] хакимлегенең утыз тугызынчы елында Исраил тәхетенә Явеш углы Шаллум килде һәм бер ай дәвамында Самареядә идарә итте. 14Гәди углы Менахем, Тирсадан Самареягә килеп, Явеш углы Шаллумның җанын кыйды да аның урынына тәхеткә үзе утырды[+]. 15Шаллум патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул оештырган фетнә турында Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

16Менахем, Тирсадан килеп, Типсах шәһәрендә һәм аның тирәсендә яшәүче халыкка һөҗүм итте дә аларны кырып бетерде, чөнки халык аңа шәһәр капкасын ачудан баш тарткан иде. Менахем хәтта авырлы хатыннарны да ярып ташлады.


Исраил патшасы Менахем

17Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең утыз тугызынчы елында Гәди углы Менахем, Исраил тәхетенә килеп, ун ел дәвамында Самареядә идарә итте. 18Шул чорда ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады[+].

19Берзаман Ашшур[†] патшасы Пул[*], сугыш ачмакчы булып, Исраил җиренә аяк басты. Менахем исә, Пул минем яклы булсын, үзем патша булып калыйм, дигән максат белән аңа мең талант көмеш түләде[+]. 20Андый күләмдәге көмешне Ашшур патшасына җыеп тапшырыр өчен, Исраилнең мул тормышлы кешеләре иллешәр шәкыл көмеш бирергә тиеш булды. Шуннан соң Ашшур патшасы, Исраилне калдырып, кире үз иленә кайтып китте.

21Менахем патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 22Менахем дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Пекахья килде.


Исраил патшасы Пекахья

23Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең илленче елында Исраил тәхетенә Менахем углы Пекахья утырды һәм ике ел дәвамында Самареядә идарә итте. 24Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады[+]. 25Пекахьянең дәрәҗәле бер түрәсе – Ремалия углы Пеках – аңа каршы фетнә оештырды: илле гилыгадлыны ияртеп, Самареядәге патша сарае кальгасына[†] үтеп керде дә, патшаның, шулай ук Әргүб белән Ариенең җанын кыеп, үзе патша булып утырды.

26Пекахья патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.


Исраил патшасы Пеках

27Яһүдә патшасы Азария хакимлегенең илле икенче елында Исраил тәхетенә Ремалия углы Пеках килде һәм егерме ел дәвамында Самареядә идарә итте. 28Ул, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам гөнаһларыннан һич аерыла алмады[+].

29Пеках патша идарә иткән көннәрдә, Исраилгә Ашшур патшасы Тиглат-Пилесер[*] һөҗүм итте һәм, Ион, Әбел-Бәйт-Мәгакәһ, Яноах, Кыдыш, Хатсор калаларын, шулай ук Гилыгад, Гәлиләя[†], Нәптали җирләрен басып алып, халкын әсирлеккә Ашшурга озатты.

30Шулай булды ки, Элаһ углы Һошея көннәрдән беркөнне Ремалия углы Пекахка каршы фетнә оештырды – аңа һөҗүм ясап, аны үтерде дә тәхеткә үзе утырды. Бу хәл Яһүдә патшасы Уззия углы Иотам хакимлегенең егерменче елында булды.

31Пеках патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән.


Яһүдә патшасы Иотам

32[•]Исраил патшасы Ремалия углы Пеках хакимлегенең икенче елында Яһүдә патшасы булып Уззия углы Иотам килде[+]. 33Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яруша – Садыйк кызы иде. 34Иотам, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәрбер эштә атасы Уззияне кабатлады[+]. 35Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары һаман шулай кала бирде, халык шунда әүвәлгечә корбан китерде һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтте. Иотам Раббы йортындагы Югары капканы яңадан төзеде[+].

36Иотам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 37(Иотам патшалык иткән көннәрдә, Раббы Арам патшасы Рәсинне һәм Ремалия углы Пекахны яу белән Яһүдәгә каршы җибәрә башлады.)[+] 38Иотам, дөнья куеп, үзенең ерак бабасы Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Әхәз килде.

#### 16


Яһүдә патшасы Әхәз

1[•]Исраил патшасы Ремалия углы Пеках хакимлегенең унҗиденче елында Яһүдә патшасы Иотам урынына тәхеткә углы Әхәз килде. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Ерак бабасы Давыттан үзгә буларак, ул үзенең Раббы Алласы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылмады; 3Исраил патшалары юлыннан йөрде, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән халыкларның әшәке йолаларына ияреп, хәтта үзенең углын да учакка салып корбан кылды;[+] 4калкулыкларда, түбәҗирләрдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә корбан чалды, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+].

5Бервакыт Арам патшасы Рәсин һәм Исраил патшасы Ремалия углы Пеках, Иерусалимгә каршы яуга күтәрелеп, Әхәзне камалышта тоттылар, ләкин җиңә алмадылар[+]. 6(Ул чакта Арам патшасы Рәсин, Элат каласын кабат үзенә кайтарып алып, яһүдиләрне аннан куып җибәргән була; шуннан соң Элатта эдомиләр яши башлый, алар бүгенге көндә дә шунда гомер итәдер.)[+] 7Әхәз исә Ашшур патшасы Тиглат-Пилесерга үзенең илчеләре аша:

– Мин синең колың вә углыңдыр; миңа һөҗүм иткән Арам патшасы белән Исраил патшасы кулыннан килеп коткара күр, – дигән хәбәр җиткерде[+]. 8Әхәз Раббы йортында һәм патша сарае хәзинәсендә булган барлык алтын-көмешне җыеп алып Ашшур патшасына бүләккә җибәрде[+]. 9Ашшур патшасы аның гозерен екмады: Дәмәшкъкә һөҗүм итеп, аны яулап алды, анда яшәүче халыкны Кыйрга сөрде, ә Рәсиннең җанын кыйды[+].

10Шуннан соң Әхәз, Ашшур патшасы Тиглат-Пилесер белән очрашу өчен, Дәмәшкъкә юл алды. Дәмәшкъкә килгәч, андагы мәзбәхне күреп, аның рәсемен һәм төзү сызымын рухани Уриягә җибәрде[+]. 11Рухани Урия исә Әхәз патшаның Дәмәшкътән кайтуына әлеге үрнәк буенча мәзбәхне төзеп куйган иде инде. 12Дәмәшкътән әйләнеп кайтуга, патша, әлеге мәзбәхне карап чыгып, аның өстендә корбаннар китерде. 13Ул анда, үзенең тулаем яндыру корбанын вә икмәк бүләген[†] яндырып, шәраб бүләген[†] койды һәм мәзбәхкә татулык корбаннарының канын чәчрәтте. 14Раббы йөзе алдында торган бакыр мәзбәхне исә ул, Раббы йортының каршыннан – яңа мәзбәх белән Раббы йорты арасында торган урыныннан кузгатып, әлеге яңа мәзбәхтән төньяктарак урнаштырды[+]. 15Аннары рухани Уриягә мондый боерык бирде:

– Әлеге зур яңа мәзбәхтә иртәнге тулаем яндыру корбанын, кичке икмәк бүләген, патшаның тулаем яндыру корбаны белән икмәк бүләген, шулай ук ил халкының тулаем яндыру корбаны белән икмәк һәм шәраб бүләкләрен китер; тулаем яндыру корбаннарының вә башка төр корбаннарның канын мәзбәхкә чәчрәт. Ә теге бакыр мәзбәхне мин Раббыга мөрәҗәгать итәр өчен файдаланырмын[+].

16Рухани Урия һәммәсен Әхәз патша кушканча эшләде.

17Шуннан соң Әхәз патша, аскуймадагы кысаларны сындырып алып, алар өстендәге юынгычларны салдырды, ясалма диңгезне, үгез сыннары өстеннән төшертеп, таш басмага куйдырды[+]. 18Шимбә көннәрдә файдаланыла торган өсте ябулы махсус корылманы сүттерде, Раббы йортына патшалар кереп йөрү өчен эшләнгән тышкы капканы да алдырды; боларның һәммәсен ул Ашшур патшасының күңелен күрер өчен эшләде[+].

19Әхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 20Әхәз, дөнья куеп, Давыт каласында ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Хизәкыйя килде.

#### 17


Исраилнең соңгы патшасы Һошея

1Яһүдә патшасы Әхәз хакимлегенең уникенче елында Исраил тәхетенә Элаһ углы Һошея утырды һәм тугыз ел дәвамында Самареядә идарә итте[+]. 2Ул Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, әмма үзенә кадәр булган Исраил патшалары сыман күп явызлыклар эшләмәде.

3Ашшур патшасы Шалманесер Һошеягә каршы сугыш ачты; Һошея аңа буйсыну белдереп ясак түли башлады[+]. 4Әмма берзаман Һошея, ярдәм сорап, Мисыр патшасы Со янына үзенең илчеләрен юллаганнан соң, Ашшур патшасына елның-елында түли торган ясагын җибәрми башлады; Ашшур патшасы, Һошеянең хыянәте турында белеп, аны сак астына алды һәм зинданга япты. 5Аннары, Исраил җиренә һөҗүм итеп, Самареягә таба юнәлде һәм өч ел дәвамында аны камалышта тотты[+]. 6Һошея хакимлегенең тугызынчы елында Ашшур патшасы Самареяне яулап алды да, исраилиләрне Ашшурга сөреп җибәреп, аларны Халак шәһәрендә, Хабур елгасы буендагы Гөзән төбәгендә һәм мадайлылар яшәгән шәһәрләрдә урнаштырды[+].


Исраил патшалыгының һәлак булу сәбәбе

7Исраилиләргә килгән бәланең сәбәбе шунда иде: үзләрен Мисыр патшасы фиргавен[†] кулыннан азат иткән, Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллалары каршында алар гөнаһ эш кылдылар, чит-ят илаһларга табына башладылар;[+] 8аларның күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның гореф-гадәтләренә ияреп, Исраил патшалары кылган гамәлләрне кабатладылар;[+] 9Раббы Аллалары күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, күзәтү манараларыннан башлап ныгытылган шәһәрләргә кадәр барча калкулыкларда гыйбадәт кылу урыннары булдырдылар;[+] 10һәрбер түбәҗирдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә изге баганалар һәм алиһә Аширә хөрмәтенә сыннар урнаштырдылар;[+] 11аларның күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыклар сыман, шул калкулыкларның һәммәсендә корбаннар китерделәр; Раббының ачуын кузгатып яман эшләр кылдылар; 12Раббы: «Алай эшләмәгез», – дип әйтә торуга карамастан, пот-сыннарга табындылар[+]. 13Раббы Үзенең пәйгамбәрләре һәм гаиптән хәбәр бирүчеләре аша: «Яман юлыгызны ташлап, ата-бабаларыгызга әйтеп калдырган һәм колларым, пәйгамбәрләрем аша җиткергән Канунымдагы боерык вә кагыйдәләремне үтәгез», – дип, Исраил белән Яһүдәне һаман кисәтеп килде[+]. 14Әмма алар бу сүзләргә колак салмадылар, Раббы Аллаларына иман китермәгән тискәре ата-бабалары сыман үҗәтләнүдә булдылар;[+] 15Аның кагыйдәләрен, ата-бабалары белән төзегән килешүен, Аның күрсәтмә-кисәтүләрен санга сукмадылар; бернигә ярамаган потларга ияреп, шуның белән үзләре дә яраксыз затларга әйләнделәр; Раббы: «Янәшәгездәге халыкларның гамәлләрен кылмагыз», – дип әмер бирүгә карамастан, әлеге халыклар артыннан иярделәр;[+] 16Раббы Аллалары биргән боерыкларга колак салмыйча, үзләренә ике бозау сыны койдырып алдылар, алиһә Аширәгә багышлап багана куйдылар, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылдылар, Багалга табындылар;[+] 17үзләренең кыз-угылларын ут аша уздырып корбан китерделәр, күрәзәлек иттеләр һәм сихер кылдылар; Раббы алдында явызлыклар эшләп, Аның ачуын китерделәр[+]. 18Шуңа күрә Раббының исраилиләргә бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аларны Үзенең күз алдыннан сөрде, Яһүдә ыругыннан башка Аның хозурында беркем калмады.

19Әмма Яһүдә дә үзенең Раббы Алласы боерыкларын санламады, Исраил гореф-гадәтләренә ияреп китте[+]. 20Әнә шуңа күрә Раббы бөтен Исраил нәселеннән йөз чөерде. Аларны газапларга дучар итеп талаучылар кулына тапшыра торган булды һәм, ниһаять, Үзеннән бөтенләй читкә тибәрде[+].

21Раббы исраилиләрне Давыт йортыннан аерып алганнан соң, алар патша итеп Небат углы Яробамны куйды; әлеге Яробам, исраилиләрне Раббыдан тәмам биздереп, аларны коточкыч зур гөнаһка этәрде[+]. 22Исраилиләр, шулай итеп, Яробам гөнаһларын кабатлап, алардан һич аерыла алмады. 23Ахыр чиктә, Үзенең коллары – пәйгамбәрләре аша кисәтә килгәнчә, Раббы Исраил халкын Үзеннән читкә тибәрде: исраилиләр үз җирләреннән Ашшурга сөрелде, һәм алар бүгенге көндә дә шунда гомер кичерәләр.


Чит халыкларның Исраил җирендә яши башлавы

24Бабил[†], Көтәһ, Авва, Хамат һәм Сефарваим калаларында яшәүче халыкны Ашшур патшасы исраилиләр урынына Самарея шәһәрләренә күчерде. Күчеп килгән халык, Самареядә җирләшеп китеп, аның калаларында көн күрә башлады[+]. 25Анда яши башлауларының беренче мәлләрендә бу халык Раббыны санламады, шуның өчен Раббы, алар өстенә арысланнар җибәреп, әлеге ерткыч җанварлар кешеләрне үтерә иде. 26Шуннан Ашшур патшасына, килеп, болай дип әйттеләр:

– Самарея калаларына син күчереп урнаштырган халык әлеге җирнең Алласы кануннарын белми, шул сәбәпле Ул алар өстенә арысланнар җибәрә, һәм ерткыч җанварлар аларның гомерен өзә, чөнки халык шул җирнең Алласы кануннарыннан бихәбәрдер.

27Моңа җавап итеп Ашшур патшасы:

– Самареядән сөрелгән берәр руханины кире шунда җибәрегез; халык арасында яшәп, аларны шул җирнең Алласы кануннарына өйрәтсен, – дип боерды. 28Самареядән сөрелгән руханилардан берәү, килеп, Бәйт-Элдә яши һәм халыкны Раббыдан куркырга, Аны хөрмәтләргә өйрәтә башлады[+].

29Ләкин һәрбер халык, үзе яшәгән калада үз илаһларының сыннарын булдырып, калку урыннарда самареялеләр төзеп калдырган гыйбадәтханәләрдә урнаштырды. 30Бабиллеләр – Суккөт-Бенот, көтәһлеләр – Нергәл, хаматиләр – Ашима, 31аввимнәр Нибхаз вә Тартак сыннарын ясап, шуларга табына иделәр. Сефарваимлеләр исә, Сефарваим илаһлары Адраммәлик белән Анаммәликкә үзләренең угылларын багышлап, аларны утта яндыра иделәр[+]. 32Әлеге халыклар шулай ук Раббыга да табындылар. Алар үз арасыннан каһиннәр сайлап куеп, әлеге каһиннәр калкулыклардагы гыйбадәтханәләрдә хезмәт иттеләр[+]. 33Раббыга табыну белән бергә алар, шулай итеп, бирегә күчеп килгәнче нинди халык арасында яшәгән булсалар, шул халыкның гадәте буенча үз илаһларына да табына бирделәр[+]. 34Алар бүгенге көндә дә үзләренең әүвәлге гореф-гадәтләренә буйсынып яшиләр, Раббыдан курыкмыйлар һәм, Ягъкуб (кайчандыр Раббы аңа Исраил дип исем куша) токымына Раббы әмер иткәнчә, Аның кагыйдә вә карарларын, канун вә боерыкларын үтәмиләр[+].

35Исраил халкы белән килешү төзегән вакытта, Раббы аларга болай дип әйтеп куйган иде:

– Башка илаһларны олыламагыз, аларга табынмагыз, гыйбадәт кылмагыз, шулай ук корбан да китермәгез;[+] 36көчле кулын сузып, сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббыны хөрмәтләгез, Аңа гына табыныгыз һәм корбан китерегез;[+] 37Аның сезгә язылган кагыйдә вә карарларын, канун вә боерыкларын һәрчак үтәргә тырышыгыз һәм чит илаһларга табынмагыз;[+] 38Мин сезнең белән төзегән килешүне онытмагыз һәм чит илаһларга табынмагыз; 39бары тик үзегезнең Раббы Аллагызны гына олылагыз-хөрмәтләгез, шул чагында Ул сезне бөтен дошманнарыгыз кулыннан йолып алыр.

40Әмма алар[*] бу сүзләргә колак салмадылар, үзләренең әүвәлге гореф-гадәтләре буенча гамәл кыла тордылар.

41Чит халыклар, Раббыны олылап-хөрмәтләсәләр дә, үзләренең пот-сыннарына табынуларын дәвам иттеләр. Аларның балалары да, балаларының балалары да бүгенге көнгә кадәр аталары кылган гамәлләрне кабатлый бирәләр[+].

#### 18


Яһүдә патшасы Хизәкыйя

1[•]Исраил патшасы Элаһ углы Һошея хакимлегенең өченче елында Яһүдә тәхетенә Әхәз углы Хизәкыйя килде. 2Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Аби – Зәкәрия кызы иде. 3Хизәкыйя, бар нәрсәдә ерак бабасы Давытны кабатлап, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды: 4калку урыннарны гамәлдән чыгарып, чит илаһларның изге баганаларын җимерде, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташлады, Муса койдырган бакыр еланны ватты, чөнки шушы көнгә кадәр исраилиләр, әлеге елан алдында хуш исле сумала-майлар көйрәтеп, аңа Нехуштан дип мөрәҗәгать итә иделәр[+].

5Хизәкыйя бары тик Раббыга – Исраил Алласына гына ышанычын баглады; бөтен Яһүдә патшалары арасында аңарга кадәр дә, аңардан соң да андый патшаның булганы юк иде әле[+]. 6Хизәкыйя, Раббыга сыгынып, Аның юлыннан һич тә тайпылмады, Раббы Мусага әйтеп калдырган боерыкларны төгәл үтәде. 7Раббы һәрчак аның янында булып, Хизәкыйянең бөтен эше уңышлы барды: Хизәкыйя, Ашшур патшасына каршы баш күтәреп, аңа хезмәт итүдән туктады; 8ул, Газа каласына һәм аның әйләнә-тирәсендәге җирләргә кадәр барып җитеп, пелештиләрнең һәммә күзәтү манарасын һәм ныгытылган шәһәрен тар-мар китерде[+].

9Хизәкыйя патша хакимлегенең дүртенче елында, димәк ки, Исраил патшасы Элаһ углы Һошея хакимлегенең җиденче елында, Ашшур патшасы Шалманесер, Самареягә һөҗүм итеп, аны камалышка алды,[+] 10һәм өч елдан шәһәр аның кулына күчте. Хизәкыйя хакимлегенең алтынчы елында, димәк ки, Исраил патшасы Һошея хакимлегенең тугызынчы елында, Самарея җиңелде. 11Шуннан соң Ашшур патшасы, исраилиләрне Ашшурга сөреп җибәреп, аларны Халак шәһәрендә, Хабур елгасы буендагы Гөзән төбәгендә һәм мадайлылар яшәгән шәһәрләрдә урнаштырды[+]. 12Исраилиләргә килгән бәланең сәбәбе шунда иде: алар үз Раббы Алласының тавышына колак салмады, Аның белән төзегән килешүне бозды, Раббы үзенең колы Мусага әйтеп калдырган сүзләрне тыңламады, аларны үтәмәде[+].


Санхерибнең Иерусалимгә янавы

13[•]Хизәкыйя патша хакимлегенең ундүртенче елында Ашшур патшасы Санхериб, Яһүдәнең барлык ныгытылган калаларына һөҗүм итеп, аларны яулап алды. 14Шуннан Яһүдә патшасы Хизәкыйя:

– Гаеплемен, мине тынычлыкта калдыр; күпме бәһа билгеләсәң, шуны түләрмен, – дигән хәбәр белән Ашшур патшасы янына Лахишка илчеләрен җибәрде.

Ашшур патшасы Яһүдә патшасы Хизәкыйягә өч йөз талант көмеш вә утыз талант алтын түләргә билгеләде[+]. 15Хизәкыйя Раббы йортында һәм патша сарае хәзинәсендә табылган бөтен көмешне аңа түләде[+]. 16Яһүдә патшасы Хизәкыйя шулай ук Раббының Изге йортында ишекләргә һәм ишек борысларына капланган алтынны, салдырып, Ашшур патшасына бирде.

17Аннары Ашшур патшасы Лахиш каласыннан Иерусалимгә, Хизәкыйя патша янына, зур гаскәр белән үзенең иң зур хәрби түрәсен, сарайның баш түрәсен һәм баш киңәшчесен җибәрде. Иерусалимгә килеп җиткәч, алар, Йон юучылар кырына илтә торган юлда – югары буаның суүткәргече янында туктап,[+] 18Яһүдә патшасын чакырттылар. Алар каршына сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип[†] Шебна һәм Асафның углы елъязмачы Йоах чыкты[+].

19Баш киңәшче аларга әйтте:

– Хизәкыйя патшага җиткерегез: олуг патша – Ашшур патшасы – болай ди: «Нәрсәгә өметләнәсең син? 20Син сөйләгәннәр бөтенесе буш сүздер, сугыш өчен бит хәрби осталык һәм көч кирәк. Син миңа каршы баш күтәрдең – хәзер кемгә өметләнеп торасың? 21Син Мисырга, шул чатнаган камыш таякка таянмакчы буласың, ә бит ул үзенә таянган кешенең кулын җәрәхәтләп тишеп керәчәк! Мисыр патшасы фиргавен үзеннән ярдәм өмет иткән һәркем өчен шундый[+].

22Бәлки, сез миңа: „Раббы Аллабыз ярдәменә ышанабыз“, – дип әйтерсез. Әмма калкулыкларда Аллагызга гыйбадәт кылу урыннарын һәм Аның мәзбәхләрен Хизәкыйя юк итте түгелме?! Яһүдә белән Иерусалим халкына ул: „Бары тик Иерусалимдәге шушы мәзбәх каршында гына сәҗдә кылыгыз!“ – дип әйтте түгелме?!»[+]

23Әйдә, минем хуҗам Ашшур патшасы белән кул сугып килешегез әле. Ул: «Ике мең баш атымны бирәм, тик җайдаклар таба алырсың микән?!» – дип әйтә. 24Мисырның сугыш арбалары вә җайдакларына өметләнсәң дә, хуҗам хезмәтендәге иң кечкенә җитәкчегә ничек каршы тора алырсың икән?! 25Әллә мин бу урынны Раббы ихтыярыннан башка тар-мар итә дип уйлыйсыңмы?! Раббы Үзе миңа: «Ул җиргә һөҗүм ит һәм аны вәйран кыл[*]», – диде.

26Хилкыйя углы Эльякыйм, Шебна һәм Йоах:

– Без колларың белән арамей телендә[†] сөйләш, без аны аңлыйбыз. Кала диварында басып торган халык алдында безнең белән яһүдчә сөйләшмә, – диделәр баш киңәшчегә[+].

27Әмма баш киңәшче аларга:

– Хуҗам мине бу сүзләрне сезнең хуҗага һәм сезгә әйтер өчен генә җибәргән дисезме әллә?! Юк, дивар өстендә басып торган, сезнең белән бергә үз тизәген ашап, үз сидеген эчәргә мәҗбүр булачак кешеләргә әйтер өчен дә җибәрде ул мине, – диде.

28Шуннан соң баш киңәшче урыныннан торды да яһүд телендә[†] болай дип кычкырды:

– Олуг патшаның – Ашшур патшасының сүзләрен тыңлагыз! 29Ул болай ди: «Хизәкыйя сезне саташтырмасын, ул сезне минем кулдан коткара алмаячак! 30Хизәкыйя сезне: „Раббы һичшиксез коткарачак безне, бу кала Ашшур патшасы кулына бирелмәячәк“, – дип өметләндермәсен». 31Хизәкыйяне тыңламагыз, чөнки Ашшур патшасы болай ди: «Минем белән солых төзегез, минем якка чыгыгыз; шул чагында һәркем үз йөзем куагының, үз инҗир агачының җимешен ашар, үз коесының суын эчәр[+]. 32Соңра мин, килеп, сезне үзегезнеке кебек үк җиргә, ашлык вә шәрабка, икмәк вә йөзем бакчаларына, зәйтүн маена вә балга бай булган җиргә алып китәрмен, һәм сез үлмәссез, шунда гомер итәрсез. Хизәкыйя сүзенә колак салмагыз, „Раббы безне коткарачак“, – дип, сезне саташтырмасын ул[+]. 33Бүтән халыкларның илаһларыннан берәрсе Ашшур патшасы кулыннан үз җирен коткарып кала алдымы?! 34Хамат белән Арпад илаһлары кайда?! Сефарваим, Һена һәм Ивва илаһлары кайда?! Самареяне минем кулдан коткарып кала алдымы алар?![+] 35Бу җирләрнең илаһларыннан кайсысы минем кулдан үз җирен коткарып кала алды?! Шулай булгач, ничек итеп Раббы Иерусалимне минем кулдан коткарыр икән?!»[+]

36Ләкин халык дәшмәде, берничек тә җавап кайтармады, чөнки патша аларга: «Җавап бирмәгез», – дип боерган иде. 37Шуннан соң сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип Шебна һәм Асафның углы елъязмачы Йоах, киемнәрен ертып, Хизәкыйя янына кайттылар һәм баш киңәшченең сүзен җиткерделәр.

#### 19


Хизәкыйянең Ишагыйядән киңәш соравы

1[•]Моны ишеткәч, Хизәкыйя патша, үзенең киемнәрен ертып һәм тупас тукымага төренеп, Раббы йортына китте, 2ә сарай башлыгы Эльякыймны, кәтип Шебнаны һәм өлкән руханиларны (алар барысы да тупас тукымага төренгән иде) Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр янына җибәрде[+]. 3Алар, килеп:

– Хизәкыйя менә нәрсә әйтә: «Бүгенге көн – кайгы вә җәза, хурлык көнедер, әйтерсең баланың туар вакыты җиткән, ә аны тудырырга көч калмаган[+]. 4Хуҗа буларак, Ашшур патшасы үзенең баш киңәшчесен тере Зат булган Аллаһыны хурларга җибәргән. Бәлки, Раббы Аллаң, аны ишетеп, шул сүзләре өчен җәзасын бирер, әгәр син әлегәчә исән калганнар өчен догада торсаң», – диделәр[+].

5Хизәкыйя патшадан килгән хезмәтчеләргә 6Ишагыйя болай диде:

– Хуҗагызга Раббы әйткәннәрне тапшырыгыз: «Ашшур патшасының хезмәтчеләре Мине хурлаган һәм син ишеткән шул сүзләрдән курыкма[+]. 7Менә, Ашшур патшасына Мин шундый рух иңдерәчәкмен, ул, бер хәбәр ишетүгә, үз җиренә кайтып китәчәк, һәм Мин аны шунда кылычтан уздырачакмын».

8Ашшур патшасы Лахиш каласын калдырып киткәнне ишеткәннән соң, баш киңәшче аның янына әйләнеп кайтты һәм патшаның Либнага һөҗүм итүен белде[+].

9Ашшур патшасы, Хәбәшстан патшасы Тирһаканың үзенә каршы сугышка чыгуын ишеткәч, Хизәкыйягә кабат илчеләр җибәрде һәм аларга:

10– Яһүдә патшасы Хизәкыйягә әйтегез: «Өметләнеп торган Аллаң, Ашшур патшасы Иерусалимне яулап ала алмас, дип сине алдамасын. 11Ашшур патшаларының барлык илләрне нәрсә эшләткәнен ишеттең бит син: ул илләрне алар тулысынча юк итте; бер син генә котылып калырмын дип уйлыйсыңмы?! 12Минем ата-бабаларым тар-мар иткән халыкларның илаһлары аларны коткардымы соң?! Гөзән белән Харанны, Ресефне, Телассардагы Эден халкын коткарып кала алдымы?![+] 13Хамат белән Арпад патшалары, Сефарваим каласының, Һена вә Ивваның патшалары кайда хәзер?!» – дип әйтергә боерды[+].


Хизәкыйянең Раббыга ялваруы

14Илчеләр кулыннан хатны алып укыгач, Хизәкыйя Раббы йортына юнәлде һәм хатны Раббы каршында җәеп салды. 15Ул Раббыга дога кылды:

– И-и Раббы, керубимнәр[†] өстендә утыручы Исраил Алласы! Син генә җирдәге барлык патшалыкларның бердәнбер Алласы! Син күкне вә җирне бар кылдың[+]. 16И-и Раббым, колагыңны салып тыңла! Раббым, күзләреңне ач вә күр! Тере Зат булган Аллаһыны хурлаучы Санхерибнең сүзләрен ишет![+] 17И-и Раббым, Ашшур патшаларының барлык халыкларны вә аларның илләрен харап итүе 18һәм илаһларын утка ыргытуы хактыр. Ләкин бит алар илаһлар түгел, ә бәлки кеше кулы ясаган агач вә таш нәрсәләр иде, шуңа күрә аларны юк иттеләр дә[+]. 19Хәзер исә, Раббы Аллабыз, безне аның кулыннан коткара күр; шул чагында җирдәге барлык патшалыклар Раббының гына Аллаһы икәнен белерләр[+].


Санхерибнең җиңелүе

20Амотс углы Ишагыйя шуннан соң Хизәкыйягә мондый хәбәр җибәрергә кушты:

– Раббы – Исраил Алласы – болай ди: Ашшур патшасы Санхериб турындагы догаңны Мин ишеттем. 21Аның турында Мин, Раббы, әйткән сүзләр мондыйдыр:

«Гыйффәтле Сион-кыз сине кимсетеп көлә,
Иерусалим-кыз артыңнан баш чайкап кала.
22Кемне хурладың син? Кемне яманладың?
Кемгә каршы тавышыңны күтәрдең,
тәкәбберләнеп кемгә күзеңне күтәреп карадың? –
Исраилнең изге Алласына!
23Син үзеңнең хәбәрчеләрең аша Хуҗа-Хакимне хурладың
һәм: „Күп санлы арбаларым белән биек тау башларына,
Ливанның кеше аяк басмаган сыртларына күтәрелдем,
андагы биек-биек эрбет агачларын,
гүзәл кипарисларны кистем,
тауның иң ерак почмагына,
урманнарның үзәгенә барып җиттем;[+]
24чит җирне казып, шуннан чыккан чишмәнең суын эчтем;
аяк табаннарым белән
барлык Мисыр елгаларын киптердем“, – дидең.

25Ишетмәдеңмени?
Мин моны инде күптән әзерләгән,
борын заманнарда ук алдан ниятләп куйган идем,
хәзер исә тормышка ашырдым –
ныгытылган калаларны синең кулың белән
хәрабәләр өеменә әйләндердем[+].
26Анда яшәүчеләр көчсезләнеп калды,
алар рисвай булып дер калтырап тора;
алар кырдагы үлән,
болындагы яшеллек,
түбәдә тамыр җибәрмәс борын
көнчыгыш җиленнән көйгән үсенте кебек[+].

27Урыныңнан торасыңмы син, утырасыңмы,
чыгасыңмы, керәсеңме –
Мин барысын белеп торам,
Миңа каршы баш күтәрүеңне дә
беләм Мин синең[+].
28Миңа каршы баш күтәрүең,
Минем колакка килеп ирешкән тәкәбберлегең өчен
борыныңа – ыргак,
авызыңа авызлык кидерәм Мин синең,
килгән юлыңнан кире кайтарып җибәрәм»[+].

29Әй Хизәкыйя, менә сиңа билге: быел – коелган игеннән үскәнне, киләсе елны – үзеннән-үзе тишелгәнне ашарсыз, өченче елны исә үзегез чәчәрсез, урырсыз, йөзем бакчалары утыртырсыз, аларның җимешләрен ашарсыз[+]. 30Яһүдә халкының котылып калганы, янәдән тамыр җибәреп, җимеш бирер[+]. 31Чөнки исән калганнар Иерусалимнән чыгар, котылып калганнар Сион тавыннан төшәр. Боларның һәммәсен Күкләр Хуҗасы Раббының көчле яратуы тормышка ашырыр[+].

32Шуңа күрә Ашшур патшасы турында Раббы болай ди:

«Ул монда кермәячәк, бу калага үзенең укларын очырмаячак,
калканы белән якын килмәячәк,
һөҗүм итәр өчен, кала тирәли туфрак өемнәре күтәртмәячәк[+].
33Килгән юлыннан кире кайтып китәчәк ул,
бу калага кермәячәк, – ди Раббы. –
34Мин бу каланы Үзем вә колым Давыт хакына
коткарып һәм саклап калачакмын».

35Шул төнне Раббы фәрештәсе, килеп, Ашшур гаскәре туктаган урында йөз сиксән биш мең кешене һәлак итте. Иртәгесен уянсалар – бөтен әйләнә-тирә мәет белән тулган[+]. 36Шуннан соң Ашшур патшасы Санхериб, туктаган урыныннан кузгалып, үзе яшәгән Ниневәгә кайтып китте[+]. 37Көннәрдән беркөнне, үзенең илаһы Нисрох йортында гыйбадәт кылган чакта, угыллары Адраммәлик белән Сарисир аны кылыч белән чабып үтерделәр дә Арарат җиренә качтылар. Аның урынына патша булып углы Эсар-Хаддон килде[+].

#### 20


Хизәкыйянең авырып китүе һәм сихәтләнүе

1[•]Хизәкыйянең, бик каты авырып, үлем түшәгендә яткан чагы иде. Аның янына Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр килеп әйтте:

– Раббы болай ди: «Эшләреңне тәртипкә китер, чөнки әҗәлең якын, син инде терелмәячәксең».

2Шунда Хизәкыйя йөзе белән диварга таба борылды да Раббыга ялварырга тотынды:

3– Йа Раббым, Синең күзеңә ятышлы гамәлләр кылып, тугрылык белән, чын йөрәктән Синең юлдан йөргәнемне исеңә төшерсәң иде.

Шуларны әйтеп, Хизәкыйя әче күз яшьләре белән елый башлады[+].

4Бу вакытта Ишагыйя эчке ишегалдыннан чыгып өлгермәгән иде әле, шунда аңа Раббы сүзе килеп иреште:

5– Кире әйләнеп кер дә Минем халкымның хакиме Хизәкыйягә әйт, атаң Давытның Раббы Алласы болай дип әйтә, диген: «Мин синең догаңны ишеттем, күз яшьләреңне күрдем – инде терелтермен Мин сине, берсекөнгә Раббы йортына барырсың;[+] 6Мин сиңа унбиш ел гомер өстим. Ашшур патшасы кулыннан сине дә, бу каланы да коткарырмын, бу каланы Мин Үзем вә колым Давыт хакына яклап калырмын»[+].

7Шуннан соң Ишагыйя:

– Инҗир кагы китерсеннәр, – диде.

Хизәкыйянең җәрәхәтенә инҗир кагы яптылар, шуннан Хизәкыйя сихәтләнә башлады.

8Хизәкыйя Ишагыйядән:

– Раббының мине савыктырасына һәм берсекөнгә Раббы йортына барасыма ишарә итүче билге нинди? – дип сорады[+].

9Ишагыйя аңа болай дип җаваплады:

– Вәгъдәсенең үтәлүенә ишарә итеп, Раббыдан сиңа мондый билге: әйт әле, күләгә ун баскычка алгарак үтсенме, әллә ун баскычка кирегә чигенсенме?

10– Күләгәнең ун баскычка алга китүе гадәти хәлдер, – диде аңа Хизәкыйя, – юк, ун баскычка кире китсен әле.

11Ишагыйя пәйгамбәр Раббыга мөрәҗәгать итте, һәм Әхәз баскычы буйлап түбән төшеп барган күләгәне Раббы ун баскычка кирегә күчереп куйды[+].


Бабилдән килгән илчеләр. Ишагыйянең пәйгамбәрлек сүзе

12[•]Шул көннәрдә Бабил патшасы – Баладанның углы Меродах-Баладан – Хизәкыйянең авырып ятканын ишетеп, аңа хат вә бүләкләр җибәрде. 13Хизәкыйя илчеләрне каршы алды, аларга хәзинә саклагычларын, көмеш вә алтынын, хуш исле сумала вә кыйммәтле майларын, корал сакланган йортын вә саклау урыннарындагы барлык байлыгын күрсәтте; үз сараенда һәм дәүләтендә кунакларга күрсәтмәгән бер нәрсә дә калмады[+].

14Ишагыйя пәйгамбәр, Хизәкыйя патшага килеп:

– Бу кешеләр ниләр сөйләде? Алар каян килгәннәр? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Алар ерак җирдән, Бабилдән килгәннәр, – дип җавап бирде.

15Ишагыйя:

– Синең сараеңда ниләр күрде алар? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Сараемда булган бар нәрсәне күрделәр; саклау урыннарымда аларга күрсәтмәгән берни калмады, – дип җаваплады.

16Шунда Ишагыйя Хизәкыйягә болай диде:

– Раббының сүзен тыңла: 17«Менә, шундый көннәр килер: синең сараеңда булган бар нәрсәне, шушы көнгә кадәр ата-бабаларың җыйган бар байлыкны Бабилгә алып китәрләр, берни дә калмас, – ди Раббы. –[+] 18Синең нәселдәге угылларның да кайберләрен алып китәрләр, алар Бабил патшасы сараенда хәрәм агалары булып хезмәт итәрләр»[+].

19Хизәкыйя исә Ишагыйягә:

– Синең аша Раббы тапшырган сүзләр әйбәт, – диде, чөнки күңеленнән ул: «Минем гомердә тынычлык-иминлек хөкем сөрәчәк икән әле», – дип уйлады.

20Хизәкыйя патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул күрсәткән бөтен батырлыклар, шулай ук аның буа төзүе, суүткәргеч ясап, шәһәргә су уздыруы хакында Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 21Хизәкыйя дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Менашше килде.

#### 21


Яһүдә патшасы Менашше

1[•]Тәхеткә утырганда, Менашшега унике яшь булып, Иерусалимдә ул илле биш ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хепсибаһ исемле иде. 2Менашше, исраилиләрнең күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның әшәке гадәтләренә ияреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 3Атасы Хизәкыйя җимерттергән калку урыннарны кабат төзетте, Исраил патшасы Ахаб сыман, Багалга багышлап мәзбәхләр куйдырды, алиһә Аширә хөрмәтенә багана ясатты, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылып, аларга табына торган булды[+]. 4Ул хәтта Раббы йортында да мәзбәхләр төзетте, гәрчә Раббы әлеге йорт турында «Минем исемем Иерусалимдә сакланыр» дип әйтсә дә[+]. 5Менашше шулай ук Раббы йортының һәр ике ишегалдында бөтен күк җисемнәренә багышлап мәзбәхләр салдырды,[+] 6үзенең углын ут аша уздырып корбан итте, багучылык, күрәзәчелек белән шөгыльләнде, әрвах чакыручылар һәм тылсымчыларга мөрәҗәгать итте; Раббының ачуын чыгарып, Аның күзенә ятышсыз күренгән байтак явызлыклар кылды[+]. 7Менашше үзе ясаган Аширә сынын Изге йортка кертеп урнаштырды. Ләкин әлеге йорт хакында Давытка һәм аның углы Сөләйманга Раббы болай дип әйткән иде: «Шушы йортта һәм барча Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалимдә Минем исемем мәңгегә сакланыр. 8Әгәр Исраил халкы Мин боерганны һәм колым Муса әмер иткән бөтен Канунны үтәргә тырышса, ата-бабаларына Мин биргән җирдән аларга китәргә юл куймам»[+]. 9Әмма халык әлеге сүзләргә колак салмады; Менашше аларны шул дәрәҗәдә юлдан яздырды ки, кылган гамәлләре белән алар исраилиләрнең күз алдыннан Раббы юк иткән халыклардан да уздырып җибәрделәр.

10Шуннан соң Раббы Үзенең коллары – пәйгамбәрләр аша болай диде:

11– Яһүдә патшасы Менашше, үзенә кадәр булган амориләрдән дә уздырып, байтак чирканыч гамәлләр кылды, үзенең сыннары белән Яһүдәне гөнаһ юлына этәрде[+]. 12Әнә шуның өчен, – ди Исраилнең Раббы Алласы, – Иерусалим белән Яһүдә җирен Мин шундый казага салырмын ки, бу турыда ишеткән кешеләрнең колаклары зеңләп торыр;[+] 13Самареягә һәм Ахаб йортына ни кылган булсам, Иерусалимгә дә Мин үлчәү бавын сузармын һәм асманы асармын, касәдән пычракны сөртеп алып әйләндереп каплагандай, Иерусалимне Мин сыпырып атармын;[+] 14биләмәмдә калганнардан йөз чөереп, аларны дошман кулына тапшырырмын, һәм дошманнары аларны талар, табыш итәр; 15чөнки алар, Минем күземә ятышсыз күренгән гамәлләр кылып, ата-бабалары Мисырдан чыкканнан бирле бүгенге көнгәчә ачуымны китерәләр.

16Яһүдә халкын гөнаһ юлына этәреп, аларны Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылырга мәҗбүр итеп кенә калмыйча, Менашше, өстәвенә бер гаепсез бәндәләрнең җанын кыеп, Иерусалимне канга батырды[+].

17Менашше патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр, ул кылган гөнаһлар Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән[+]. 18Менашше, дөнья куеп, үз сараендагы Узза бакчасында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Амон килде[+].


Яһүдә патшасы Амон

19[•]Тәхеткә утырганда, Амонга егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Мәшуллемет – ятбалы Харус кызы иде. 20Атасы Менашшены кабатлап, Амон Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде; 21атасы йөргән юллардан йөрде, атасы табынган сыннарга табынды, аларга сәҗдә кылды[+]. 22Ул, Раббы юлыннан тайпылып, ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөерде.

23Беркөн Амон хезмәтчеләре, аңа каршы фетнә оештырып, аны үз өендә үтереп чыктылар. 24Ләкин ил халкы, Амон патшага каршы фетнә оештырган бәндәләрнең һәммәсен кырып бетереп, Амон урынына патша итеп аның углы Йошияне куйды.

25Амон патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 26Аны Узза бакчасында үз төрбәсендә дәфен кылдылар. Аның урынына патша булып углы Йошия килде[+].

#### 22


Яһүдә патшасы Йошия

1[•]Тәхеткә утырганда, Йошиягә сигез яшь булып, Иерусалимдә ул утыз бер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Едидә – боскатлы Адая кызы иде[+]. 2Йошия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, уңга-сулга тайпылмыйча һәрчак бабасы Давыт юлыннан йөрде[+].


Канун китабы табылу

3Патшалык итүенең унсигезенче елында Йошия патша үзенең кәтибен – Мешулламнан туган Асальяның углы Шапанны – Раббы йортына йомыш белән җибәрде.

4– Баш рухани Хилкыйя янына барып, шуны әйт, – диде ул. – Раббы йортына килүче халыктан җыелган көмешне, бусага төбендә сакта торучылардан алып, санап куйсын һәм[+] 5Раббы йортында төзү эшләре белән җитәкчелек итүчеләр кулына тапшырсын. Алар исә аны Раббы йортын төзәтү-яңарту белән шөгыльләнүче эшчеләргә, 6балта осталарына, төзүчеләргә, ташчыларга түләсен, йортны төзекләндерү өчен агач һәм эшкәртелгән таш алуга тотсын. 7Аларга биргән көмешнең ни-нәрсәгә тотканнарын тикшермәскә дә мөмкин, чөнки алар намус белән эш итә[+].

8[•]Баш рухани Хилкыйя:

– Раббы йортында мин Канун китабына тап булдым, – дип, табылдык китапны кәтип Шапанга бирде. Ул аны укыды[+].

9Шуннан соң Шапан, җавап белән патша хозурына әйләнеп килеп:

– Синең хезмәтчеләрең Раббы йортында булган көмешнең барысын да төзекләндерү эшләре белән җитәкчелек итүчеләргә тапшырдылар, – диде.

10Аннары кәтип Шапан:

– Рухани Хилкыйя миңа бер китап бирде, – дип, аны патшага укып күрсәтте.

11Канун китабында язылган сүзләрне ишетүгә, патша, өстендәге киемнәрен ертып, 12рухани Хилкыйягә, Шапан углы Ахикамга, Микәя углы Ахборга, кәтип Шапанга һәм патша хезмәтчесе Асаягә:[+]

13– Барыгыз, минем хакка, халык хакына, бөтен Яһүдә хакына әлеге табылдык китапта язылган сүзләр турында Раббыдан сорап белешегез; Раббының безгә кабынган ачуы зурдыр, чөнки ата-бабаларыбыз әлеге китаптагы сүзләргә колак салмадылар – безгә төбәп язылганнар буенча гамәл кылмадылар, – дип боерды[+].

14Шуннан соң рухани Хилкыйя, Ахикам, Ахбор, Шапан һәм Асая, Иерусалимнең икенче төбәгенә барып, кием-салымнарны карап-барлап торучы Хархастан туган Тикъва углы Шаллумның хатыны – пәйгамбәр Хулда белән киңәштеләр[+].

15Хулда аларга:

– Исраилнең Раббы Алласы менә нәрсә ди! Сезне минем янга җибәргән кешегә, 16Раббы болай дип әйтә, диген: «Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин бәла-каза җибәрермен – һәммәсе дә Яһүдә патшасы Йошия укыган китапта язылганча булыр. 17Миннән йөз чөереп, чит илаһларга багышлап корбан китергән, кылган бөтен гамәлләре белән ярсуымны кузгаткан өчен, бу урынга Минем ачуым чыкты, һәм ул басылырлык түгел»[+]. 18Сезне Раббыдан сорашып-белешер өчен җибәргән Яһүдә патшасына әйтегез: «Исраилнең Раббы Алласы син ишеткән сүзләр хакында болай ди: 19„Шушы урын котычкыч афәткә дучар булыр һәм шушында яшәүчеләргә ләгънәт-каргыш төшәр дигән сүзләремне ишеткәннән соң, син, йөрәгең йомшап, Раббы алдында түбәнчелек күрсәткән өчен, өстеңдәге киемнәреңне ертып, Минем каршыда күз яшьләре түккән өчен, Мин сине ишеттем, – ди Раббы. –[+] 20Әнә шуның өчен Мин сине ата-бабаларың янына озатырмын, һәм син, шушы урынга Мин җибәрәсе барлык бәла-казаларны күрмичә, тынычлыкта дәфен кылынырсың“», – диде.

Әлеге җавапны хәбәрчеләр патшага җиткерделәр[+].

#### 23


Йошиянең Раббы белән төзегән килешүне яңартуы

1[•]Шуннан патша, кешеләр җибәреп, Яһүдә белән Иерусалимнең бөтен өлкәннәрен үз янына җыеп алды, 2һәм яһүдиләр, Иерусалимнең бар халкы, руханилар, пәйгамбәрләр, олысы-кечесе белән бергә Раббы йортына юнәлде. Шунда ул аларга Раббы йортында табылган Килешү китабындагы сүзләрнең бөтенесен кычкырып укып бирде[+]. 3Багана[*] янында басып торган патша: «Әлеге китапта язылган Килешүнең сүзләрен үтәр өчен, мин Раббы юлыннан йөрермен, бар йөрәгем вә җаным белән Аның боерыкларына, күрсәтмәләренә һәм кагыйдәләренә буйсынырмын», – дип, Раббы белән Килешүне раслады. Бар халык әлеге Килешүгә кушылды[+].

4Шуннан соң патша баш рухани Хилкыйягә, аңардан түбәнрәк дәрәҗәдәге руханиларга һәм бусага төбендә сакта торучыларга Багал белән Аширәгә, шулай ук бөтен күк җисемнәренә багышлап эшләнгән бар әйберләрне Раббының Изге йортыннан чыгарырга боерды. Аннары аларны, Иерусалим читенә алып чыгып, Кыдрун ташкыны янында кырда яндырды да көлен Бәйт-Элгә озатты[+]. 5Шуннан Яһүдә шәһәрләрендәге һәм Иерусалимнең әйләнә-тирәсендәге калкулыкларда Багалга, кояшка, айга, йолдызларга вә бөтен күк җисемнәренә корбаннар китерү өчен, Яһүдә патшалары сайлап куйган каһиннәрне куып таратты;[+] 6алиһә Аширә хөрмәтенә куелган багананы, Раббы йортыннан Иерусалим читенә алып чыгып, Кыдрун ташкыны буенда яндырды да, көлен тузан хәленә китереп, гади халык күмелгән зират өстенә сипте;[+] 7Раббы йорты каршындагы торакларны – фәхеш ирләр яшәгән һәм алиһә Аширәгә багышлап хатын-кызлар бизәкле тукыма тукыган өйләрне дә туздырып-җимереп ташлады[+].

8Шуннан соң Йошия, Яһүдә шәһәрләреннән бөтен руханиларны куып чыгарып, Гебадан алып Беер-Шебага кадәр аларның корбан китерә торган калкулыкларын нәҗесләде; ул шулай ук шәһәр капкасыннан сул яктагы калкулыкны – шәһәр башлыгы Ешуа капкасы янындагы калку урынны җимерде. 9Калку җирләрнең руханиларына хәзер Иерусалимдәге Раббы мәзбәхендә хезмәт күрсәтергә рөхсәт ителмәсә дә, төчегә пешергән икмәкне алар кардәш руханилар белән ашый алалар иде[+].

10Аннары Йошия, моннан ары берәү дә үзенең ул-кызларын ут аша уздырып Молыхка корбан китермәсен өчен, Бен-Һинном үзәнендәге Тофетны[*] нәҗесләде;[+] 11Раббы йортына керә торган урыннан Яһүдә патшалары кояшка багышлап куйдырган ат сыннарын алдырды; әлеге атлар ишегалдына, сарай кешеләренең берсе булган Нетан-Мәликнең бүлмәсе янына куелган иде; шуннан соң патша кояш алласына багышланган арбаларны да яндырды. 12Яһүдә патшалары Әхәзнең өске каттагы бүлмә түбәсенә урнаштырган мәзбәхләрне дә, Раббы йортының һәр ике ишегалдында Менашше төзеткән мәзбәхләрне дә җимереп, ватыкларын Кыдрун ташкынына чыгарып ыргытты[+]. 13Сидунлыларның җирәнгеч алиһәсе Ашторетка[†], мәабиләрнең җирәнгеч илаһы Кемошка, аммониләрнең җирәнгеч илаһы Милкүмгә багышлап Иерусалим янындагы Һәлакәт тавыннан көньяк тарафта Исраил патшасы Сөләйман салдырган калку урыннарны нәҗесләде;[+] 14изге баганаларны җимереп, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташлады да шул урынга адәм сөякләре сипте[+].

15Исраил халкын гөнаһ юлына этәргән Небат углы Яробам Бәйт-Элдә калкулыкта төзеткән мәзбәхне җимерде, шул урынны, ут төртеп, көл-тузанга әйләндерде, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган багананы яндырды[+]. 16Аннары Йошия әйләнә-тирәсенә күз ташлады да, тау битендәге каберлекләрне күреп, андагы адәм сөякләрен алып килергә кешеләрен җибәрде һәм, мәзбәхне нәҗесләп, әлеге сөякләрне шуның өстендә яндырды; шул рәвешле барысы да Аллаһы кешесе аша Раббы алдан әйтеп куйганча килеп чыкты[+].

17Шуннан соң Йошия:

– Мин күргән кабер ташы кемгә куелган ул? – дип сорады.

Шәһәр халкы аңа:

– Кайчандыр Яһүдәдән килгән Аллаһы кешесенең кабере бу. Бәйт-Элдәге мәзбәх белән синең ни-нәрсәләр кыласыңны ул алдан әйтеп куйган иде, – дип җавап бирде[+].

18– Тимәгез аңа, – диде Йошия патша, – берегез дә аның сөякләренә кагылмагыз.

Шул рәвешле, патша Аллаһы кешесенең сөякләрен дә, Самареядән килгән пәйгамбәрнең сөякләрен дә үз урынында калдырды.

19Исраил патшалары Раббының ачуын чыгарып Самарея шәһәрләрендәге калку урыннарда төзегән бөтен гыйбадәтханәләрне Йошия, Бәйт-Элдәге сыман, җимереп бетерде. 20Шундагы каһиннәрнең һәммәсен мәзбәхләр өстендә чәнчеп үтереп, мәзбәхләр өстендә кеше сөякләрен яндырганнан соң, Иерусалимгә әйләнеп кайтты[+] 21[•]һәм бар халыкка:

– Килешү китабында язылганча, Раббы Аллагыз хөрмәтенә Котылу бәйрәме[†] үткәрегез, – дип боерды[+].

22Исраилдә хөкемчеләр идарә иткән көннәрдә дә, Исраил вә Яһүдә патшалары заманында да Котылу бәйрәмен шулай зурдан уздырганнары юк иде әле. 23Раббыга багышланган әлеге Котылу бәйрәме Иерусалимдә Йошия патшалыгының унсигезенче елында үткәрелде.

24Раббы йортында рухани Хилкыйя тапкан китаптагы Канун таләпләрен үтәр өчен, Йошия патша әрвахлар чакыручы адәмнәрне, тылсымчыларны, шулай ук йорт сыннарын, потларны, Яһүдә һәм Иерусалим җирендә табылган бөтен җирәнгеч әйберләрне юкка чыгарды[+]. 25Йошиягә кадәр шулай Муса канунын үтәгән, бөтен йөрәге вә күңеле, бөтен барлыгы белән Раббыга итагать иткән патшаның әле күрелгәне юк иде, аңардан соң да аның кебек патша булмый[+].

26Әмма Раббының Менашше кылган хилаф эшләргә бик нык ачуы чыккан иде, шуңа күрә Аның Яһүдәгә булган ачуы басылмады,[+] 27һәм Раббы болай диде:

– Исраилне Үземнән читкә каккан кебек, Яһүдәне дә, Үзем сайлап алган шушы Иерусалим каласын да, «Минем исемем шушында сакланыр» дигән йортны да читкә кагам[+].

28[•]Йошия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

29Йошия идарә иткән көннәрдә, Мисыр патшасы – фиргавен Нехо – Ашшур патшасына ярдәмгә дип, Фырат елгасы тарафына кузгала. Йошия патша Нехога каршы күтәрелә, һәм Нехо, Йошия белән Мегиддода очрашып, аның җанын кыя[+]. 30Йошия хезмәтчеләре патшаның җәсәден[*], арбага салып, Мегиддодан Иерусалимгә алып кайталар һәм үз төрбәсендә дәфен кылалар. Шуннан илнең халкы, Йошия углы Яһүәхәзнең башына май сөртеп[†], аны атасы урынына патша итеп куя[+].


Яһүдә патшасы Яһүәхәз

31[•]Тәхеткә утырганда, Яһүәхәзгә егерме өч яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хамутал – либналы Иремия кызы иде[+]. 32Ул, үзенең ата-бабалары кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 33Яһүәхәз Иерусалимдә патшалык итмәсен өчен, фиргавен Нехо, аны Хамат җирендәге Риблада әсир итеп, Яһүдәне йөз талант көмеш вә бер талант алтын түләргә мәҗбүр итте[+]. 34Шуннан фиргавен Нехо, Йошия патша урынына аның углы Эльякыймны патша итеп куеп, аның исемен Яһоякыймга алыштырды; Яһүәхәзне исә Мисырга сөрде, һәм тегесе шунда җан тәслим кылды[+]. 35Яһоякыйм көмешне дә, алтынны да фиргавенгә түләде; фиргавен сораганны түләр өчен, Яһоякыйм ил халкына салым салды, һәркемнән байлыгына карап көмеш вә алтын җыеп, фиргавен Нехога тапшырды.


Яһүдә патшасы Яһоякыйм

36[•]Тәхеткә утырганда, Яһоякыймга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Зебуда – румалы Пәдая кызы иде. 37Яһоякыйм, үзенең ата-бабалары кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды.

#### 24

1Яһоякыйм патшалык иткән көннәрдә, Яһүдә җиренә Бабил патшасы Нәбухаднессар килеп, Яһоякыйм өч ел дәвамында аның кул астында булды, әмма соңыннан ул аңа каршы баш күтәрде[+]. 2Раббы, Үзенең коллары – пәйгамбәрләр аша игълан итеп куйганча, Яһүдәне юк итәр өчен, Яһоякыймга каршы килдани, арами, мәаби вә аммони юлбасарларын җибәрде[+]. 3Бу, һичшиксез, Раббы ихтыяры буенча эшләнде. Менашше кылган гөнаһлар, ул башкарган бөтен эшләр өчен, Раббы шул рәвешле Яһүдәне Үзенең күз алдыннан юк итәргә ниятләде[+]. 4Раббы Менашшены гафу кылырга теләмәде, чөнки ул, бер гаепсез адәмнәрнең җаннарын кыеп, Иерусалимне канга батырды.

5Яһоякыйм патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган бөтен эшләр Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 6Яһоякыйм дөнья куйгач, аның урынына патша булып углы Яһояхин килде.

7Мисыр патшасы шуннан ары кабат үз җиреннән читкә чыкмады, чөнки әүвәле аңа караган, Мисыр елгасыннан алып Фырат елгасына кадәр булган бөтен җирне Бабил патшасы үзенә алып бетергән иде.


Яһүдә патшасы Яһояхин

8[•]Тәхеткә утырганда, Яһояхинга унсигез яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Нехушта – иерусалимле Элнатан кызы иде. 9Яһояхин, үзенең атасы кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды.

10Шул вакытларда Бабил патшасы Нәбухаднессарның гаскәр башлыклары, Иерусалим катына килеп, аны камап алды. 11Хезмәтчеләре каланы чолганышта тоткан чакта Бабил патшасы Нәбухаднессар Иерусалим янына килгәч, 12Яһүдә патшасы Яһояхин, үзенең әнкәсе, хезмәтчеләре, түрәләре һәм сарай кешеләре белән бергә Бабил патшасы янына чыгып, аның кулына бирелде. Шулай итеп, Бабил патшасы хакимлегенең сигезенче елында Яһояхин әсир төште[+].

13Шуннан соң, Раббы алдан әйтеп куйганча, Нәбухаднессар Раббы йортында һәм патша сараенда булган бөтен хәзинәне талап алып китте һәм Раббының Изге йорты өчен Исраил патшасы Сөләйман ясаткан барча алтын савытларны алып китте[*];[+] 14Иерусалимнең бар халкын: бөтен түрәләрен һәм батыр гаскәриләрен, шулай ук барча балта осталарын вә тимерчеләрен – җәмгысы ун мең кешене – сөргенгә озатты; шәһәрдә ярлы халыктан башка беркем калмады. 15-16Бабил патшасы Нәбухаднессар Яһояхинның үзен, аның әнкәсен, хатыннарын, сарай кешеләрен, илнең башлыкларын, шулай ук җиде мең кешедән торган бөтен гаскәрен, мең һөнәрче вә тимерчесен – сугышка яраклы көчле кешеләрен әсир төшереп, Иерусалимнән Бабилгә озатты[+]. 17Аннары ул, Яһояхин урынына патша итеп аның абзасы Маттанияне билгеләп, аның исемен Сәдыкыйягә алыштырды[+].


Яһүдә патшасы Сәдыкыйя

18[•]Тәхеткә утырганда, Сәдыкыйягә егерме бер яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Хамутал – либналы Иремия кызы иде[+]. 19Сәдыкыйя, Яһоякыйм кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 20Иерусалим каласына һәм Яһүдә җиренә Раббының ачуы шул дәрәҗәдә зур иде ки, нәтиҗәдә, Ул аларны Үзеннән читкә тибәрде.

Соңга таба Сәдыкыйя Бабил патшасына каршы баш күтәрде[+].

#### 25


Иерусалимнең тар-мар ителүе

1Сәдыкыйя хакимлегенең тугызынчы елында, унынчы айның унынчы көнендә Бабил патшасы Нәбухаднессар үзенең бөтен гаскәре белән Иерусалим янына килеп аны камап алды һәм кала тирәли туфрак өемнәре күтәрде[+]. 2Сәдыкыйя патша хакимлегенең унберенче елына кадәр шәһәр камалышта булды.

3Шәһәрдә ачлык һаман көчәя барып, дүртенче айның тугызынчы көнендә халыкның ризыгы тәмам бетте. 4Шул көнне дошман шәһәр диварының бер урынын җимереп төшерде. Гәрчә килданиләр[†] шәһәрне камалышта тотса да, төнлә Сәдыкыйя, үзенең гаскәриләре белән патша бакчасы янындагы ике дивар арасына куелган капкадан чыгып, Араба тигезлегенә таба китте. 5Килданиләр гаскәре патша артыннан эзәрлекли чыкты һәм аны Әрихә тигезлегендә куып җитте; Сәдыкыйянең гаскәриләре, патшаны калдырып, кайсы кая таралышып бетте. 6Сәдыкыйяне тотып алдылар да Бабил патшасы янына Риблага алып килделәр, шунда аңа хөкем карары чыгардылар[+]. 7Сәдыкыйянең угылларын аның күз алдында кадап үтерделәр; үзен исә, күзләрен сукырайтып, бакыр богау кигезеп, Бабилгә алып киттеләр[+].


Раббы йортының җимерелүе һәм Иерусалим халкының сөргенгә озатылуы

8Бабил патшасы Нәбухаднессар хакимлегенең унтугызынчы елында, бишенче айның җиденче көнендә Бабил патшасына хезмәт итүче җансакчылар башлыгы Нәбузарадан Иерусалимгә килде[+] 9һәм Раббы йорты белән патша сараен, Иерусалимдәге барлык йортларны – барча зур йортларны яндырып бетерде[+]. 10Ул җитәкчелек иткән килданиләр гаскәре Иерусалим тирәли салынган диварны җимерде[+]. 11Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан шәһәрдәге исән калган кешеләрне, шулай ук Бабил патшасы ягына чыккан адәмнәрне вә гади халыкны әсирлеккә алып китте, 12кайбер ярлы кешеләрне генә йөзем бакчаларында эшләр һәм иген игәр өчен калдырды.

13Килданиләр, Раббы йортындагы бакыр баганаларны, аскуймаларны, бакырдан эшләнгән ясалма диңгезне ватып-җимереп, бакырын Бабилгә алып киттеләр;[+] 14шулай ук казаннарны, көрәкләрне, филтә кыскычларын, табакларны, гомумән, Раббыга гыйбадәт кылганда кулланылган барлык бакыр савытларны алдылар[+]. 15Күмер алгычларны, касәләрне – саф алтыннан һәм көмештән коелган әйберләрне – җансакчылар башлыгы алды. 16Раббы йорты өчен Сөләйман патша ясаткан ике терәк баганага, ясалма диңгезгә һәм аскуймаларга киткән бакыр үлчәп бетерерлек түгел иде[+]. 17Һәр багананың биеклеге – унсигез, аның башындагы бакыр таҗның биеклеге өч терсәккә тәңгәл булып, таҗ тирәли куелган челтәр дә, анар җимеше сурәтләре дә – һәммәсе бакырдан коелган иде; челтәр тотылган икенче багана нәкъ беренчесе кебек иде[+].

18Җансакчылар башлыгы шулай ук баш рухани Сераяһны, икенче дәрәҗә рухани Сефанияне һәм өч ишек сакчысын да әсир итте[+]. 19Әлегәчә шәһәрдә калучылар арасыннан ул тагын гаскәрбашын, патшаның биш киңәшчесен, илнең халкын гаскәриләр сафына теркәүче баш сәркәтипне һәм шәһәрдә калган халыктан алтмыш кешене үзе белән алып китте. 20Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан аларның барысын Бабил патшасы хозурына Риблага алып килде. 21Хамат җирендәге әлеге Риблада Бабил патшасы ошбу кешеләрнең җаннарын кыйды.

Шул рәвешле, Яһүдә халкы үз җиреннән сөрелде.


Бабил патшасының Яһүдә өстеннән идарәче билгеләве

22[•]Бабил патшасы Нәбухаднессар Яһүдә җирендә калган халык өстеннән башлык итеп Шапаннан туган Ахикамның углы Гедалияне куйды[+]. 23Бабил патшасының Гедалияне башлык итеп билгеләгәнен ишеткәч, Яһүдәдәге барча яубашлары – Нетания углы Исмәгыйль, Кареах углы Йоханан, нетофалы Танхумет углы Сераяһ, мәгакәһиләр кавеменнән бер адәмнең углы Яһазанья – үзләренең кешеләрен ияртеп Гедалия янына Миспага килделәр[+]. 24Шунда Гедалия, аларга вә аларның кешеләренә ант итеп:

– Килдани түрәләреннән курыкмагыз, үз илегездә калып, Бабил патшасына хезмәт итегез, шул чагында барысы да яхшы булыр, – диде.

25Әмма җиденче айга керүгә патша нәселеннән булган Исмәгыйль – Элишамадан туган Нетания углы – ун кеше ияртеп килеп, Гедалиянең, шулай ук аның белән бергә Миспада булган яһүдиләрнең һәм килданиләрнең җанын кыйды[+]. 26Шушы хәлдән соң олысы-кечесеннән бар халык һәм яубашлары, килданиләрдән куркып, Мисырга качып китте[+].


Яһояхин патшаның азатлыкка чыгуы

27[•]Яһүдә патшасы Яһояхин әсирлегенең утыз җиденче елында Бабил тәхетенә Әвил-Меродах утырды һәм хакимлегенең беренче елында, уникенче айның егерме җиденче көнендә Яһүдә патшасы Яһояхинны зинданнан азат итте[+]. 28Аның белән дустанә мөнәсәбәттә булды, Бабилгә сөрелгән башка патшалардан аны биегрәк урынга утыртты. 29Яһояхин зиндан киемнәрен алыштырды һәм гомеренең азагына кадәр патша табыныннан тукланды; 30шул рәвешле, көндәлек ризыгын ул гомер буена даими рәвештә Бабил патшасыннан кабул кылып торды.

### I Елъязма

#### I Елъязма

I Елъязма


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]


#### 1


Елъязма (беренче китап)


Адәмнең нәсел шәҗәрәсе

1-3[•]Атабыз Адәмнең нәсел шәҗәрәсе[*]: Адәм, Шет, Энош, Кынан, Маһалалел, Еред, Ханох, Мәтушелах, Ләмех, Нух.


Нухның нәсел шәҗәрәсе

4Нухның угыллары: Шем, Хам, Яфет.

5Яфетның угыллары: Гомәр, Магог, Мадай, Яван, Түбәл, Мешех һәм Тирас. 6Гомәрнең угыллары: Ашкеназ, Рифат[*] һәм Түгәрмә. 7Яванның нәсел варислары: Элиша, Таршиш һәм киттиләр белән доданиләр[*].

8Хамның угыллары: Күш, Мисраим, Пут һәм Кәнган[†]. 9Күшнең угыллары: Себа, Хавилә, Сабта, Рагма һәм Сабтеха. Рагманың угыллары: Шеба һәм Дедан. 10Күшнең шулай ук Нәмруд исемле бер углы да булды; җир йөзендә ул батырлыгы белән дан алды.

11Мисраим – луди, ганәми, ләһаби, нәфтухи, 12патруси, кәслухи (пелештиләр шулардан чыккан) һәм кәфтуриләрнең нәселбашы булды.

13-16Кәнганның беренче углы Сидун булды, аннары – Хит. Шулай ук ул явүси, амори, гиргәши, хивви, аркый, сини, әрвади, семари һәм хаматиләрнең нәсел атасы булды.

17Шемның угыллары: Элам, Ашшур[†], Әрпәхшәд, Луд, Арам[†]. Арамның угыллары[*]: Утс, Хул, Гетер һәм Мешех. 18Әрпәхшәдтән – Шелах, ә Шелахтан Гыйбер туды. 19Гыйберның ике углы булды. Берсенең исеме Пелег, чөнки Пелег яшәгән заманда җир йөзе бүленеп беткән иде[*]. Пелегның кардәше Йоктан исемле иде. 20Йоктаннан Алмодад, Шелеф, Хатсармавет, Ярах, 21Һадорам, Узал, Дыйкла, 22Эвал[*], Абимаил, Шеба, 23Офир, Хавилә һәм Йовав туды; болар һәммәсе Йоктан угылларыдыр.

24Шемның нәсел шәҗәрәсе: Шем, Әрпәхшәд, Шелах, 25Гыйбер, Пелег, Регу, 26Серуг, Нахор, Терах һәм 27Ибрам, ягъни Ибраһим[+].


Ибраһим гаиләсе

28[•]Ибраһимның угыллары: Исхак һәм Исмәгыйль[+].

29Аларның нәсел шәҗәрәсе мондый: Исмәгыйльнең беренче углы – Нәбают, аның артыннан Кыдар, Адбеил, Мибсам, 30Мишма, Думаһ, Мәссә, Хадад, Тейма, 31Итур, Нафиш һәм Кыдыма дөньяга килде; болар һәммәсе Исмәгыйль угылларыдыр.

32Ибраһимның Кытура атлы кәнизәге булып, аңардан Зимран, Йокшан, Медан, Мидьян, Ишбак һәм Шуах туды. Йокшанның Шеба һәм Дедан, 33ә Мидьянның Эйфа, Эфер, Ханох, Абида һәм Элдага атлы угыллары булды. Болар барысы да Кытураның угыл-оныкларыдыр.

34Ибраһим тудырган Исхакның Эсау һәм Исраил[†] атлы угыллары бар иде[+].


Эсауның нәсел шәҗәрәсе

35Эсаудан Элифаз, Регуил, Игуш, Ягълам һәм Корах туды. 36Элифазның угыллары: Теман, Омар, Сефо, Гәтәм, Кыназ һәм (Тимнадан) Амалык[*]. 37Регуилнең угыллары: Нахат, Зерах, Шамма һәм Мизза.


Эдом җирендә яшәгән Сәгыйрьнең угыллары

38[•]Сәгыйрьнең угыллары: Лотан, Шобал, Сибгон, Анаһ, Дишон, Эсер һәм Дишан. 39Лотанның угыллары: Хори һәм Һомам[*]. Тимна – Лотанның кыз кардәше иде.

40Шобалның угыллары: Алян[*], Манахат, Эвал, Шефи[*] һәм Онам.

Сибгонның угыллары: Аяһ һәм Анаһ.

41Анаһның углы: Дишон.

Дишонның угыллары: Хамран[*], Эшбан, Итран һәм Керан.

42Эсерның угыллары: Билһан, Загаван һәм Ягакан[*].

Дишанның[*] угыллары: Утс һәм Аран.


Эдом җире патшалары һәм эдомиләрнең ыругбашлары

43[•]Исраил патшалары хакимлегенә кадәр Эдом[†] җирләрендә хөкем сөргән патшалар. Бигур углы Бела Эдомда патша булып торды. Аның баш шәһәре Динһаба дип атала иде. 44Бела үлгәч, Босра шәһәреннән Зерах углы Йовав патша булды[+]. 45Йовав үлгәч, Теман иленнән Хушам патша булды[+]. 46Хушам үлгәч, Бедад углы Һадад патша булды (Мәаб[†] кырларында мидьяниләрне ул тар-мар итте). Шәһәренең исеме Авит иде. 47Һадад үлгәч, Масрыкадан Самла патша булды. 48Самла үлгәч, елга буендагы Рехоботтан Шаул патша булды. 49Шаул үлгәч, Ахбор углы Багал-Ханан патша булды. 50Багал-Ханан үлгәч, Һадад патша булды. Шәһәренең исеме Пагу иде. Һададның хатыны – Матредның кызы, Ме-Заһабның кыз оныгы – Меһетабел исемле иде.

51Һадад дөнья куйгач, Эдомда бер-бер артлы Тимна, Алва, Ятет,[+] 52Оһолибама, Элаһ, Пинон, 53Кыназ, Теман, Мибсар, 54Мәгдиел һәм Ирам атлы ыругбашлар идарә итте. Эдом ыругбашлары шушылардыр.

#### 2


Исраил угыллары

1Исраилнең угыллары: Рубин, Шимун, Леви, Яһүдә[†], Исәсхәр, Зәбулун,[+] 2Дан, Йосыф, Беньямин, Нәптали, Гәд һәм Ашер.


Яһүдәнең нәсел шәҗәрәсе

3Яһүдәнең угыллары Эр, Онан һәм Шела атлы иде. Алар өчесе кәнгани Шуа кызыннан туды. Яһүдәнең беренче углы Эр Раббы[†] күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, шунлыктан Раббы аның гомерен кисте[+]. 4Яһүдәнең килене Тамар Яһүдәдән Перес һәм Зерахны тапты. Яһүдәнең җәмгысы биш углы булды[+].

5Перестан Хесрон һәм Хамул туды[+].

6Зерахның угыллары Зимри, Этан, Һеман, Кәлкөл һәм Дара атлы иде – барысы бишәүдер[+].

7Кәрминең углы Акәр исемле булды. Әлеге Акәр, юк ителергә тиешле нәрсәләргә нәфесен сузып, Исраилне бәлагә салган кеше иде[+].

8Этаннан Азария туды.

9[•]Хесроннан Ярахмел, Рам һәм Кәлүбәй[*] дөньяга килде.

10Рамнан соң нәсел җебенең дәвамы: Амминадаб, Яһүдә угылларының юлбашчысы Нахшон,[+] 11Салмон, Богаз, 12Обид, Ишай.

13Ишайның беренче углы Элиаб атлы булып, икенчесе – Абинадаб, өченчесе – Шимга,[+] 14дүртенчесе – Нетанел, бишенчесе – Раддай, 15алтынчысы – Осем, җиденчесе Давыт атлы иде. 16Аларның кыз туганнарының берсе – Сәрүя, берсе Абигәйль исемен йөртте. Сәрүянең өч углы туды: Әвишәй, Йоав һәм Асаһел[+]. 17Абигәйль исә Амасаны тапты; Амасаның атасы исмәгыйли Етер иде[+].

18Хесрон углы Кәлебнең үз хатыны Азубадан кызы Яригот туды[*]. Яриготның угыллары: Ешер, Шобаб һәм Ардон. 19Азуба дөнья куйганнан соң, Кәлеб үзенә хатынлыкка Эфратаны алды, һәм ул аңа бер угыл – Хүрне табып бирде. 20Хүрдән – Ури, ә Уридән Бесалел туды[+].

21Соңрак алтмышын узган Хесрон, Мәкир кызы янына килеп, аңа өйләнде, һәм әлеге хатын аңа бер угыл – Сигүвне табып бирде. Әлеге Мәкир – Гилыгадның атасыдыр[+]. 22Сигүвтән Яһир туды. Яһирның Гилыгад җирендә егерме өч шәһәре бар иде[+]. 23Әмма Гәшүр белән Арам Яһирның авылларын, Кынат каласын һәм аның әйләнә-тирәсендәге алтмыш шәһәрне яулап алдылар. Алар барысы да Гилыгад атасы Мәкирнең нәсел варислары иде[+].

24Хесрон Кәлеб-Эфрата каласында дөнья куйганнан соң, хатыны Абия бер угыл – Ашхурны тапты. Әлеге Ашхур – Тыкуаның атасыдыр[+].

25Хесронның беренче баласы Ярахмелнең угыллары шулардыр: беренчесе Рам, аның артыннан Буна, Орен, Осем һәм Ахия[+]. 26Ярахмелнең Атара атлы икенче хатыны да булып, ул – Онамның анасы иде.

27Ярахмелнең баш баласы Рамнан Магас, Ямин һәм Экыр дөньяга килде.

28Онамның исә Шаммай һәм Яда атлы угыллары булды. Шаммайдан Надаб һәм Абишүр дөньяга килде. 29Абишүрнең хатыны Абиһаил аңа ике угыл – Ахбан һәм Молидны табып бирде.

30Надабның угыллары Селед һәм Аппаим атлы иделәр. Селедның балалары булмады, ул үзеннән соң угыл калдырмыйча үлеп китте. 31Аппаимнән исә Иши, Ишидән – Шешан, ә Шешаннан Ахлай дөньяга килде.

32Шаммайның ир туганы Яданың Етер һәм Йонатан атлы угыллары булды. Етер нәсел калдырмыйча үлеп китте. 33Йонатанның исә ике углы – Пелет һәм Заза дөньяга килде. Болар барысы да Ярахмел угылларыдыр.

34Шешанның угыллары булмады, аңардан кызлар гына туды. Шешанның Ярха исемле мисырлы колы бар иде, 35һәм Шешан үзенең кызын шул колы Ярхага хатынлыкка бирде; аларның угыллары Аттай исемле булды. 36Әлеге Аттайдан соң нәсел җебенең дәвамы: Натан, Забад, 37Эфлал, Обид, 38Еһү, Азария, 39Хелес, Элгаса, 40Сисмай, Шаллум, 41Якамия, Элишама.

42Ярахмелнең ир туганы Кәлеб угыллары: беренчесе – Меша, икенчесе – Мареша. Мешадан – Зиф, ә Марешадан Хебрун туды. 43Хебрунның Корах, Таппуах, Рәкым һәм Шема атлы угыллары булды. 44Шемадан – Рахам, ә Рахамнан – Йоркугам дөньяга килде. Рәкым – Шаммайның, 45ә Шаммай – Магонның атасыдыр. Әлеге Магон исә Бәйт-Сурның атасы иде.

46Кәлебнең Эйфа атлы кәнизәге өч угыл – Харан, Моса һәм Гәзезне тапты. Хараннан Гәзез туды.

47(Яһдайның Регем, Иотам, Гешан, Пелет, Эйфа һәм Шагап атлы угыллары булды.)

48Кәлебнең Мәгакәһ атлы кәнизәге Шебер һәм Тирхананы тапты; 49Мәгакәһ шулай ук Шагап белән Шеваның да анасы иде. Шагаптан – Мадманна, ә Шевадан Мәкбенә һәм Гибга дөньяга килде. Кәлебнең кызы исә Ахса исемле булды[+]. 50-51Кәлебнең нәсел шәҗәрәсе шундыйдыр.

Эфратаның беренче углы Хүрнең Шобал, Салма, Хареф атлы балалары булды. Әлеге Шобал – Кыръят-Ягаримнең, Салма – Бәйт-Лехемнең, Хареф исә Бәйт-Гадерның атасы иде[+].

52Кыръят-Ягарим атасы Шобалның нәсел варислары: Һаруһе угыллары, менухотиләрнең яртысы, 53Кыръят-Ягаримнең кабиләләре: итри, пути, шумати һәм мишрагиләр; Сорга һәм Эштаол шәһәрләрендә яшәүчеләр алардан барлыкка килде[+].

54Салманың нәсел варислары: Бәйт-Лехемдә, Нетофада, Атрот-Бәйт-Йоавта, Соргада яшәүчеләр, Манахат халкының яртысы, 55шулай ук Ягбестә яшәүче һәм кәтип[†] эшен башкаручы кабиләләр: тиргатиләр, шимгатиләр һәм сүхәтиләр; болар барысы да Рехаб йортының атасы Хамматтан барлыкка килгән кыниләр иде[+].

#### 3


Давыт угыллары

1[•]Давытның Хебрунда туган угыллары: беренчесе – изрегыллы Ахиногамнан туган Амнун; икенчесе – кәрмилле Абигәйль тапкан Даниил;[+] 2өченчесе – Гәшүр патшасы Талмай кызы Мәгакәһ тудырган Абшалум; дүртенчесе – Хаггиттән туган Адония;[+] 3бишенчесе – Абитал тудырган Шефатия; алтынчысы – хатыны Эгла тапкан Итрыгам. 4Әлеге угылларының алтысы да Хебрунда дөньяга килде; Давыт анда җиде ел да алты ай дәвамында патшалык итте; Иерусалимдә исә ул утыз өч ел буена патша булып торды[+]. 5Иерусалимдә Аммиел кызы Батшебадан[*] аның дүрт углы туды: Шимга[*], Шобаб, Натан һәм Сөләйман[+]. 6-9Болардан кала Давытның тагын тугыз углы дөньяга килде: Ибхар, Элишама[*], Элифелет, Нога, Непег, Япиа, Элишама, Эльяда һәм Элипелет. Аларның Тамар исемле сеңелләре дә бар иде. Әлеге угыллардан тыш Давытның әле кәнизәкләреннән туган угыллары да булды[+].


Сөләйманның нәсел шәҗәрәсе

10Сөләйманның нәсел шәҗәрәсе: Сөләйман, Рехабгам, Абия, Аса, Еһошафат,[+] 11Яһорам, Ахазея, Йоаш,[+] 12Амасия, Азария, Иотам,[+] 13Әхәз, Хизәкыйя, Менашше,[+] 14Амон, Йошия[+].

15Йошиянең угыллары: беренчесе – Йоханан, икенчесе – Яһоякыйм, өченчесе – Сәдыкыйя, дүртенчесе – Шаллум[+]. 16Яһоякыймның угыллары Якөнья[*] һәм Сәдыкыйя[+].


Сөргендә булган Якөньянең нәсел шәҗәрәсе

17Читкә сөрелгән Якөньянең угыллары: Шеһалтиел, 18Малкирам, Пәдая, Шенасар, Якамия, Һошама һәм Нәдабья. 19Пәдая угыллары: Зеруббабел һәм Шимгый. Зеруббабелның угыллары: Мешуллам һәм Ханания; аларның шулай ук Шеломит исемле сеңелләре дә булды[+]. 20Болардан тыш Зеруббабелның тагын биш углы дөньяга килде: Хашуба, Оһел, Бәрәхия, Хасадия һәм Юшаб-Хесед.

21Хананиянең нәсел варислары: Пелатия, Ишагыйя, Репая һәм аның угыллары; Арнан һәм аның угыллары; Убадия һәм аның угыллары; Шәканья һәм аның угыллары. 22Шәканьянең бер углы Шәмәгыйя атлы иде. Шәмәгыйянең угыллары: Хаттуш, Игәл, Бариах, Ныгарья һәм Шафат, барысы – алтау[+]. 23Ныгарьянең өч углы болардыр: Элиогынай, Хизкыйя һәм Азрикам. 24Элиогынайның җиде углы булды: Һодавия, Эльяшиб, Пелая, Аккуб, Йоханан, Делая һәм Анани.

#### 4


Яһүдәнең башка балалары

1Яһүдәнең Перес, Хесрон, Кәрми, Хүр һәм Шобал атлы угыллары бар иде[+]. 2Шобал углы Реһаядан Яхат туды; Яхатның Ахумай һәм Лаһад атлы угыллары булды – Сорга шәһәрендә яшәүчеләр чыгышлары белән шулардандыр[+].

3Этамның угыллары Изрегыл, Ишма һәм Идбаш атлы булып, аларның тагын Һаслелпони атлы сеңелләре дә бар иде.

4Пенуил – Гедорның, Эзер исә Хушаның атасыдыр. Болар – Эфратаның беренче углы Хүр балалары. Әлеге Хүр – Бәйт-Лехемнең атасыдыр[+].

5Тыкуа атасы Ахшурның Хела һәм Нагара атлы ике хатыны бар иде[+]. 6Нагара аңа угыллары – Ахузам, Хепер, Темени һәм Һа-Ахаштарине табып бирде; болар Нагараның балаларыдыр.

7Хеладан туган угыллар исә менә шулар: Серет, Сохар, Этнан 8һәм Көс. Көснең Ануб һәм Һа-Собеба атлы угыллары булды. Көс шулай ук Һарум углы Ахархел кабиләләренең нәсел атасы иде.

9Ягбес үзенең ир туганнары арасында иң абруйлысы иде. Анасы аны бик авырдан, авыртынып тапканга күрә, углына Ягбес[*] дип исем кушкан була. 10Ошбу Ягбес Исраил Алласына[†]:

– Мөбарәк фатихаларыңны күндереп, минем җирләремне киң итсәң иде дә, юлдашым булып, бәла-казага юлыктырмыйча явызлыктан сакласаң иде! – дип мөрәҗәгать итә, һәм Аллаһы аңа сораганын бирә.

11Шуханың ир туганы Кәлүбтән Мехир дөньяга килде; Мехир – Эштонның, 12Эштон – Бәйт-Рапа, Пасеах һәм Техиннаның, Техинна исә Ир-Нахашның атасы иде. Болар барысы да – Рекә шәһәрендә яшәүчеләр.

13Кыназның Отниел һәм Сераяһ атлы угыллары бар иде. Отниелнең угыллары исә болардыр: Хатат һәм Мегонотай[*][+]. 14Мегонотайдан – Офра, Сераяһтан Йоав туды. Йоав – Ге-Харашимнең[*] атасыдыр; әлеге җирдә яшәгән кешеләр оста һөнәрчеләр иде.

15Ифунни углы Кәлебнең Иру, Элаһ һәм Нагам атлы угыллары бар иде. Ә Элаһтан Кыназ туды[+].

16Яһаллелелның угыллары: Зиф, Зифа, Тирия һәм Асарһел.

17-18Эзраның Етер, Меред, Эфер һәм Ялон атлы угыллары булды. Меред хатынлыкка алган фиргавен[†] кызы Битьядән бер кыз – Мәрьям, һәм ике угыл – Шаммай белән Ишбах дөньяга килде. Ишбах – Эштемоганың атасыдыр. Мереднең яһүди хатыны исә Гедорның атасы Ередны, Сөкөһнең атасы Хеберны һәм Зануахның атасы Якутиелне тапты.

19Нахамның кыз туганыннан – Һодиянең хатыныннан – гәрми Кыгыйләнең атасы һәм мәгакәһи Эштемоганың атасы туды.

20Шимуннан Амнун, Ринна, Бен-Ханан һәм Тилун дөньяга килде.

Ишидән Зохет һәм Бен-Зохет туды.

21Яһүдә углы Шеланың нәсел варислары: Леханың атасы Эр, Марешаның һәм Бәйт-Ашбеадагы җитен эшкәртүче эшчеләр кабиләсенең атасы Лада,[+] 22Йокыйм, Көзебә шәһәрендә яшәүчеләр, Мәабта идарә иткән Йоаш белән Сараф, шулай ук Яшуби-Лехем. (Бу мәгълүмат – борынгы язмалардан.) 23Әлеге кешеләр чүлмәкчеләр иде; алар, Нетагыйм һәм Гедера каласында яшәп, патшага хезмәт күрсәттеләр.


Шимунның нәсел шәҗәрәсе

24Шимуннан Немуил, Ямин, Яриб, Зерах һәм Шаул атлы угыллар туды[+]. 25Шаулдан соң нәсел җебенең дәвамы: Шаллум, Мибсам, Мишма, 26Хаммуил, Зәкүр, Шимгый.

27Шимгый – уналты ир бала вә алты кыз баланың атасыдыр. Әмма Шимгыйның ир туганнарында угыллар алай күп тумый – аларның нәселе Яһүдә ыругыныкы сыман күп санлы түгел. 28Шимгыйның кыз-угыллары Беер-Шеба, Молада, Хатсар-Шугал,[+] 29Билһа, Эсем, Толад, 30Бетуил, Хорма, Сыйкләг, 31Бәйт-Мәркәбүт, Хатсар-Сусим, Бәйт-Бири һәм Шагараимдә яшәде. Патша тәхетенә Давыт утырганчы, әлеге шәһәрләр аларныкы булып кала бирде. 32Алар шулай ук биш кала – Этам, Аин, Риммун, Төкен һәм Ашанда, 33әлеге калалар тирәсендәге авылларда – Багалга кадәр сузылган җирләрдә дә яшәделәр. Аларның көн күргән һәм нәселләренең исемлеге теркәлеп барган җирләре шушыдыр.

34Мешубаб, Ямлек, Амасия углы Йоша, 35Йоил, Асиел углы Сераяһтан туган Йошибья углы Еһү, 36Элиогынай, Ягакуба, Яшухая, Асая, Адиел, Ясимиел, Бенаяһ, 37шулай ук Шәмәгыйя углы Шимридән туган Едайя углы Аллонның оныгы, ягъни Шифгыйның Зиза атлы углы – 38югарыда саналган әлеге ирләрнең һәммәсе үз кабиләләренең җитәкчесе булып, аларның төп гаилә-йортлары шактый тармакланып китте 39һәм алар, терлекләрен йөртер өчен яңа көтүлек җирләре эзләп, үзәнлекнең көнчыгышындагы Гедор читләренә кадәр барып җиттеләр 40һәм яхшы, мул көтүлекле, иркен, тыныч вә хәвефсез җирләр таптылар; аларга кадәр анда Хам токымы яшәгән була. 41Шул рәвешле, алда исемнәре саналган әлеге кешеләр, Яһүдә патшасы Хизәкыйя патшалык иткән чорда шушы җирләргә килеп чыгып, анда яшәгән Хам токымы белән Мыгуним халкын кырып бетерделәр һәм аларның җирләрен тартып алдылар (алар бүгенге көндә дә шунда яши бирәләр), чөнки анда терлек-туар йөртердәй көтүлек җирләре мул була[+]. 42Шимун угылларыннан биш йөз кеше исә Сәгыйрь тауларына таба юнәлде, алгы сафларда Иши угыллары Пелатия, Ныгарья, Репая һәм Уззиел булды;[+] 43алар, шул тарафларга качып киткән амалыкыйларның калдыкларын кырып бетереп, әле дә шул җирләрдә көн күреп яталар[+].

#### 5


Рубиннең нәсел шәҗәрәсе

1Рубин – Исраилнең беренче баласы иде, әмма атасының ятагын мәсхәрә иткән[*] өчен, Исраилнең беренче угыл хокукы Йосыфка тапшырылды. Нәсел шәҗәрәсендә Рубин баш угыл буларак теркәлмәгән[+]. 2Үзенең ир туганнары арасында Яһүдә иң көчлесе иде, һәм аның гаиләсеннән юлбашчы чыкты, әмма беренче бала хокукы Йосыфка күчте[+].

3Исраилнең беренче баласы Рубин угыллары: Ханох, Паллу, Хесрон һәм Кәрми[+].

4Йоилнең нәсел шәҗәрәсе: Йоил, Шәмәгыйя, Гог, Шимгый, 5Михә, Реһая, Багал, 6Беһерә. Әлеге Беһерәне Ашшур патшасы Тилгат-Пилнеһесер[*] әсирлеккә алды. Беһерә – Рубин ыругының җитәкчесе иде[+].

7Нәсел шәҗәрәсендә кабилә-кабилә булып теркәлгәнчә, аның ир туганнары: иң өлкәне – Егыил, аннары Зәкәрия[+] 8һәм Бела. Йоил токымыннан Бела – Азазның углы, Шеманың оныгы. Алар Арогырда, Нәбу һәм Багал-Мегон шәһәрләрендә яши; 9Гилыгад төбәгендә терлекләре артып китеп, алар көнчыгышка таба – Фырат елгасына чиктәш чүл читенә кадәр җирләрне били башлыйлар[+]. 10Шаул патшалык иткән заманнарда һаҗәриләргә каршы сугышта җиңеп чыгып, алар Гилыгад җиренең көнчыгыш тарафындагы биләмә-чатырларны яулап алалар[+].


Гәднең нәсел шәҗәрәсе

11Гәд ыругы исә аларның каршында, Сәлкә шәһәренә кадәр җәелгән Башан җирләрендә көн күрде[+]. 12Башанда түрә булып Йоил утырды, аңардан кала икенче түрә булып Шафам, аннары Янай һәм Шафат тора иде.

13Аларның кардәшләре (һәркем үз нәсел-гаиләсе белән) җидәү иде: Микәил, Мешуллам, Шеба, Йорай, Якән, Зиа һәм Гыйбер. 14Алар һәммәсе Абихаил угыллары булып, Абихаил үзе – Хуринең, Хури – Яруахның, Яруах – Гилыгадның, Гилыгад – Микәилнең, Микәил – Яшишайның, Яшишай – Яхдуның, Яхду исә Бузның углы иде. 15Ә Гүни углы Абдиелдән туган Ахи үз нәселенең башлыгы иде. 16Гәдләр Гилыгадта, Башанда һәм аның тирәсендәге авылларда, Шаронда барча көтүлекләрне биләп көн күрде;[+] 17аларның исемнәре, Яһүдә патшасы Иотам, Исраил патшасы Яробам идарә иткән заманда, нәсел шәҗәрәләренә теркәлгән була[+].

18Рубиннәрдә һәм гәдләрдә, шулай ук Көнчыгыш менашшеларда[*] кылыч вә калкан тотардай, ук атардай, сугыш һөнәрен белгән кырык дүрт мең җиде йөз алтмыш гаскәри бар иде. 19Һаҗәриләргә, Итур, Нафиш һәм Нодаб гаскәрләренә каршы сугышка чыккач, алар, 20Аллаһыдан ярдәм алып, дошманнарын җиңеп чыктылар, чөнки, орыш барган мәлдә, Аллаһы аларның ялынып-ялваруларын ишетте һәм Үзенә булган ышану хакына җавапсыз калмады. 21Алар дошманның илле мең дөя, ике йөз илле мең сарык, ике мең данә ишәктән гыйбарәт булган көтү-көтү малларын үз кулына төшереп, шулай ук йөз мең кешесен әсир иттеләр; 22дошманның күбесе исә яу кырында ятып калды, чөнки әлеге сугыш белән Аллаһы Үзе идарә итте. Биләп алган шушы җирләрдә гәдләр сөргенгә куылганчы гомер кичерделәр[+].


Көнчыгыш менашшелар

23Менашше ыругына караган кабиләләрнең бер яртысы Башаннан алып Багал-Хәрмун, Сенир һәм Хәрмун тавына кадәр булган җирләрдә көн күрде; аларның саны исәпсез-хисапсыз иде[+].

24Аларның гаилә башлыклары шулардыр: Эфер, Иши, Элиел, Азриел, Иремия, Һодавия һәм Яхдиел. Батыр гаскәриләр булып саналган әлеге ир-егетләр үз гаиләләренең мәшһүр җитәкчеләре иде. 25Әмма алар үзләренең ата-бабалары табынган Аллаһыга тугры булмадылар, Аллаһы аларның күз алдында һәлак иткән халыкларның потларына табына башладылар. 26Шуңа күрә Исраил Алласы ихтыяры буенча Ашшур патшасы Пул, ягъни Ашшур патшасы Тилгат-Пилнеһесер, Рубин белән Гәд ыругларын һәм Көнчыгыш менашшеларны әсирлеккә төшереп, аларны Халак, Хабур, Һара җирләренә, шулай ук Гөзән елгасы буена сөрде. Әлеге ыруглар хәзерге көндә дә шул җирләрдә гомер итеп яталар[+].

#### 6


Левинең нәсел шәҗәрәсе

1[•]Левинең угыллары Гершон, Коһат һәм Мерари атлы иде[+]. 2Коһаттан Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел туды[+]. 3Амрам угылларының исеме Һарун һәм Муса, ә кызы – Мәрьям иде. Һаруннан Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамар дөньяга килде[+]. 4Элгазардан соң нәсел җебенең дәвамы: Пинхәс, Абишуа,[+] 5Вуккый, Уззи, 6Зерахия, Мәрают, 7Амария, Әхитүб, 8Садыйк, Ахимагас;[+] 9Азария, Йоханан,[+] 10Азария (шушы Азария Иерусалимдә Сөләйман төзеткән Изге йортта рухани вазифасын башкарды), 11Амария, Әхитүб, 12Садыйк, Шаллум,[+] 13Хилкыйя, Азария, 14Сераяһ, Яһосадак[+]. 15Әлеге Яһосадак яһүдиләр һәм Иерусалим халкы белән бергә Раббы ихтыяры буенча Нәбухаднессар тарафыннан сөргенгә җибәрелде[+].

16Димәк, Левинең угыллары Гершон, Коһат һәм Мерари атлы иде[+]. 17Гершоннан – Либни һәм Шимгый, 18Коһаттан – Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел,[+] 19ә Мераридән Махли һәм Муши дөньяга килде. Ата-бабалары буенча левиләрнең кабиләләре шундыйдыр[+].

20Гершоннан соң нәсел җебенең дәвамы: Либни, Яхат, Зимма, 21Йоах, Идду, Зерах, Еһатерай.

22Коһаттан соң нәсел җебенең дәвамы: Амминадаб[*], Корах, Ассир, 23Элкана, Эбъясаф, Ассир,[+] 24Тахат, Уриел, Уззия, Шаул.

25Элкананың угыллары: Амасай һәм Ахимот. 26Ахимоттан соң нәсел җебенең дәвамы: Элкана, Сопай, Нахат, 27Элиаб, Ерухам, Элкана.

28Шемуилнең беренче углы – Йоил, икенчесе – Абия.

29Мераридән соң нәсел җебенең дәвамы: Махли, Либни, Шимгый, Уззаһ, 30Шимга, Хаггия, Асая.


Раббы йортындагы җырчылар

31Аллаһы сандыгын[†] Раббы йортына[†] урнаштырганнан соң, йорт эчендә җырчы вазифасын башкарыр өчен, Давыт түбәндәге кешеләрне билгеләде[+]. 32Әлеге вазифаны алар кабул ителгән кагыйдә буенча Изге чатыр[†], ягъни Очрашу чатыры каршында башкардылар, һәм бу хәл Сөләйман Иерусалим каласында Раббы йортын салдырганчыга кадәр дәвам итте[+].

33Әлеге хезмәтне үз угыллары белән шулар башкарды: Коһат нәселеннән – җырчы Һеман; ул Йоилнең углы булып, Йоил үзе Шемуилнең,[+] 34Шемуил – Элкананың, Элкана – Ерухамның, Ерухам – Элиелнең, Элиел – Тоахның, 35Тоах – Суфның, Суф – Элкананың, Элкана – Махатның, Махат – Амасайның, 36Амасай – Элкананың, Элкана – Йоилнең, Йоил – Азариянең, Азария – Сефаниянең, 37Сефания – Тахатның, Тахат – Ассирнең, Ассир – Эбъясафның, Эбъясаф – Корахның, 38Корах – Исһарның, Исһар – Коһатның, Коһат – Левинең, ә Леви исә Исраилнең углы иде.

39Асафның урыны кардәше Һеманнан уң якта иде. Асаф Бәрәхиянең углы булып, Бәрәхия үзе Шимганың,[+] 40Шимга – Микәилнең, Микәил – Багасеянең, Багасея – Малкиянең, 41Малкия – Этнинең, Этни – Зерахның, Зерах – Адаяның, 42Адая – Этанның, Этан – Зимманың, Зимма – Шимгыйның, 43Шимгый – Яхатның, Яхат – Гершонның, ә Гершон исә Левинең углы иде.

44Мерари нәселеннән булган Этанның урыны Һеманнан сул якта иде. Этан Кыйшиның углы булып, Кыйши үзе – Әбдинең, Әбди – Мәллүкнең,[+] 45Мәллүк – Хәшәбиянең, Хәшәбия – Амасиянең, Амасия – Хилкыйянең, 46Хилкыйя – Амсинең, Амси – Банинең, Бани – Самарның, 47Самар – Махлинең, Махли – Мушинең, Муши – Мераринең, Мерари исә Леви углы иде.


Һарун угыллары

48Гыйбадәтханәдәге[†] – Аллаһы йортындагы – башка төр хезмәт левиләрнең калганнарына йөкләнде. 49Әмма, Аллаһы колы Муса кушканча, Исраил халкының гөнаһларын[†] йолу өчен, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе[†], корбан яндыру мәзбәхе янында, шулай ук Иң изге бүлмәдә бар хезмәтне башкару исә Һарунга һәм аның нәсел варисларына йөкләнде[+].

50Һарунның нәсел шәҗәрәсе: Һарун, Элгазар, Пинхәс, Абишуа,[+] 51Вуккый, Уззи, Зерахия, 52Мәрают, Амария, Әхитүб, 53Садыйк, Ахимагас.


Леви нәселенең шәһәрләре

54[•]Алар көн күргән урыннар шушыдыр: Коһат токымыннан булган Һарун угылларына, жирәбә төшкәнчә,[+] 55Яһүдә җирендәге Хебрун каласы һәм аның әйләнә-тирәсендәге көтүлекләр чыкты; 56әмма шәһәр янындагы басулар белән авыллар Ифунни углы Кәлебкә бирелде[+]. 57Шулай итеп, Һарун нәсел-ыругына Хебрун (сыену шәһәре)[*], Яттир, көтүлек җирләре белән бергә Либна, Эштемога, 58Хилез, Дебир, 59Ашан, Бәйт-Шемеш шәһәрләре бүлеп бирелде. 60Беньямин ыругыннан аларга көтүлек җирләре белән бергә Геба, Алемет, Анатот калалары бүлеп бирелде. Алар кабиләсенә барлыгы унөч шәһәр тапшырылды. 61Коһат токымыннан булган башка буыннар өлешенә, жирәбә буенча, Көнбатыш менашшелар биләгән ун кала бүлеп бирелде.

62Гершон нәселенә караган кабиләләр өлешенә унөч шәһәр чыкты. Әлеге шәһәрләр моңарчы Исәсхәр, Ашер, Нәптали ыругына, шулай ук Башан җирендәге Көнчыгыш менашшеларга карый иде.

63Мерари нәселендәге кабиләләр өлешенә исә жирәбәгә унике шәһәр чыкты. Әлеге калаларны алар Рубин, Гәд һәм Зәбулун ыругыннан алдылар.

64Шул рәвешле, исраилиләр әлеге шәһәрләрне вә көтүлек җирләрен левиләргә бирделәр. 65Жирәбәгә чыкканча, Яһүдә, Шимун, Беньямин ыругы угыллары телгә алынган шушы калаларны аларга бүлеп бирделәр.

66Коһат токымының кайбер кабиләләренә Эфраим ыругына караган шәһәрләр бирелде: 67таулы Эфраим төбәгендә урнашкан сыену шәһәре Шәкем, шулай ук Газер, 68Йокмыгам, Бәйт-Хорун, 69Аялун һәм Гәт-Риммун, барысы да көтүлек җирләре белән бергә.

70Коһат кабиләләренең калганнарына исә Көнбатыш менашшеларга караган Анер вә Билгам шәһәрләре һәм аларның көтүлек җирләре бүленеп бирелде.

71Гершонның нәсел варисларына Көнчыгыш менашшелардан Башандагы Гөлән, Аштарот һәм аларның көтүлекләре бирелде. 72-73Аларга шулай ук Исәсхәр ыругыннан – Кыдыш, Даберат, Рамот, Анем калалары һәм аларның көтүлек җирләре; 74-75Ашер ыругыннан – Машал, Абдун, Хукок, Рәхуб һәм андагы көтүлекләр; 76Нәптали ыругыннан Гәлиләядәге[†] Кыдыш, Хаммон, Кыръятаим һәм андагы көтүлек җирләре бирелде.

77Мерариләргә – левиләрнең калганнарына – түбәндәге калалар бирелде: Зәбулун ыругыннан – Риммуну, Тавор һәм андагы көтүлекләр; 78-79Үрдүн елгасыннан көнчыгышта, Әрихә каршында урнашкан Рубин ыругыннан – чүлдәге Бесер, Яһас, Кыдемот, Мефагат һәм аларның көтүлек җирләре; 80-81Гәд ыругыннан – Гилыгадтагы Рамот, Маханаим, Хишбун, Ягызер һәм аларның көтүлекләре.

#### 7


Исәсхәрнең нәсел шәҗәрәсе

1Исәсхәрнең дүрт углы бар иде: Тола, Пуаһ, Яшуб, Шимрон[+]. 2Толаның угыллары: Уззи, Репая, Яриел, Яхмай, Ибсам, Шемуил; болар гаилә башлыкларыдыр. Давыт заманында Тола нәселеннән гаскәриләр саны егерме ике мең алты йөзгә җитте. 3Уззинең углы: Израхия. Израхиянең угыллары: Микәил, Убадия, Йоил, Ишшия. Аларның бишесе дә гаилә башлыкларыдыр. 4Хатыннары һәм балалары күп булганга, аларның, нәселнамәдән күренгәнчә, сугышка әзер утыз алты мең гаскәриләре бар иде. 5Нәсел исемлегеннән күренгәнчә, Исәсхәр кабиләләрендә барлыгы сиксән җиде мең сугышчы бар иде[+].


Беньяминнең нәсел шәҗәрәсе

6Беньяминнең өч углы бар иде: Бела, Бәхер, Едигаил[+]. 7Беланың биш угыл туды: Эсбон, Уззи, Уззиел, Яримут һәм Ири. Болар бишесе дә гаилә башлыклары вә батыр сугышчылар иде. Нәсел шәҗәрәләреннән күренгәнчә, аларның егерме ике мең дә утыз дүрт сугышчысы була.

8Бәхернең угыллары: Земира, Йогаш, Элигызыр, Элиогынай, Омри, Еремот, Абия, Анатот, Алемет; болар барысы да Бәхер угылларыдыр. 9Аларның нәсел шәҗәрәсендә гаилә башлыклары исеменнән тыш шулай ук егерме мең дә ике йөз сугышчы булуы теркәлгән.

10Едигаилнең углы: Билһан. Билһанның угыллары: Игуш, Беньямин, Эһуд, Кенагана, Зетан, Таршиш, Ахишахар. 11Едигаилнең шушы нәсел варислары һәммәсе үз гаиләсенең башлыгы булып, аларда сугышка әзер унҗиде мең дә ике йөз гаскәри бар иде.

12Шуппим һәм Хуппим – Ирнең угыллары; Хушим исә Ахер углы иде.


Нәпталинең нәсел шәҗәрәсе

13Нәпталинең Билһадан туган угыллары: Яхсиел, Гүни, Есер һәм Шаллум[*][+].


Менашшеның нәсел шәҗәрәсе

14Менашшеның угыллары: арами кәнизәгеннән туган Асриел һәм Гилыгадның атасы Мәкир[+]. 15Хуппим һәм Шуппимгә хатыннарны Мәкир үзе табып биргән иде. Мәкирнең кыз кардәше Мәгакәһ исемле иде. Менашшеның икенче углы – Селупхад. Селупхадның кызлары гына туды[+].

16Мәкир хатыны Мәгакәһ[*] ике угыл – Переш һәм Шерешне тудырды. Шерешнең исә Улам һәм Рәкым атлы угыллары булды. 17Уламның углы Бедан атлы иде. Менашше углы Мәкирдән дөньяга килгән Гилыгадның угыллары әнә шушылардыр.

18Гилыгадның кыз туганы Һәммүлекет – Ишһуд, Абигызер һәм Махланы тапты.

19Шемидәнең угыллары: Ахян, Шәкем, Ликхи һәм Анигам[+].


Эфраимнең нәсел шәҗәрәсе

20-21Эфраимнең угыллары: Шутелах, Эзер һәм Элгад. Шутелахтан соң нәсел җебенең дәвамы: Беред, Тахат, Элгада, Тахат, Забад, Шутелах. Эзер белән Элгад, Гәттә яшәүчеләрнең терлекләрен көтүлектән урлаган чакта тотылып, шулар кулыннан әҗәлән тапты[+]. 22Аларны югалткан кайгыдан аталары Эфраим ничәмә көннәр буена яшь түкте; ир туганнары аны юатырга килделәр. 23Күпмедер вакыт узгач, Эфраим хатыны янына кереп ятты, һәм хатыны, авырга узып, ир бала тапты. Эфраим аңа Берига[*] дип исем кушты, чөнки йортына бәла килгән иде. 24Аның Шеһера атлы кызы да туды; шул кыз Түбән һәм Югары Бәйт-Хорун, Уззен-Шеһера калаларын корды[+].

25-27Эфраимнең Рефах исемле углы булды. Шул Рефахтан соң нәсел җебенең дәвамы: Решеф, Телах, Тахан, Ладан, Аммиһуд, Элишама, Нун, Ешуа[+][+].

28Аларның биләгән җирләре һәм яшәгән урыннары: Бәйт-Эл, көнчыгышта – Нагаран, көнбатышта – Газер, Шәкемнән алып Әйя каласына кадәр. Әлеге шәһәрләр тирәсендәге авыллар да аларның җирләре санала иде. 29Менашше ыругы Бәйт-Шан, Тәгънәк, Мегиддо, Дор һәм әлеге шәһәрләр тирәсендәге авылларга хуҗа иде. Шушы калаларда Исраил углы Йосыф[*] нәселе яшәде[+].


Ашерның нәсел шәҗәрәсе

30Ашерның угыллары: Имна, Ишва, Ишви, Берига. Аларның кыз туганы Серах атлы иде[+]. 31Бериганың угыллары: Хебер һәм Малкиел. Малкиел – Бирзаитнең, 32ә Хебер – Яфлетның, Шомерның, Хотамның һәм аларның кыз туганы Шуганың атасы иде. 33Яфлетның угыллары: Пасак, Бимһал һәм Ашват; Яфлетның угыллары әнә шулар.

34Шомерның угыллары: Ахи, Роһга, Хубба һәм Арам.

35Шомерның ир кардәше Һелемнең угыллары: Сопа, Имна, Шелеш һәм Амал. 36Сопаның угыллары: Суах, Харнефер, Шугал, Бери, Имра, 37Бесер, Һод, Шамма, Шилша, Итран һәм Беһерә.

38Етерның угыллары: Ифунни, Писпа һәм Ара.

39Улланың угыллары: Арах, Ханниел һәм Рисия.

40Болар һәммәсе – Ашер нәселенең гаилә башлыклары, батыр сугышчылар вә мәшһүр юлбашчылар. Нәсел исемлегендә теркәлгәнчә, аларда сугышка яраклы егерме алты мең гаскәри бар иде.

#### 8


Беньяминнең нәсел шәҗәрәсе

1Беньяминнең беренче углы – Бела, икенчесе – Ашбел, өченчесе – Ахрах, 2дүртенчесе – Ноха, бишенчесе Рапа атлы иде[+]. 3Беланың угыллары: Аддар, Гера, Абиһуд, 4Абишуа, Нагаман, Ахуах, 5Гера, Шефуфан һәм Хурам.

6-7Гебада яшәүче гаилә башлыклары – Эхуд угыллары Нагаман, Ахия һәм Гера – Манахатка сөрелгәннәр иде. Аларны анда шушы Гера ияртеп алып киткән була. Ул – Узза белән Ахихудның атасыдыр.

8-9Шахараим үзенең Хушим һәм Багара атлы хатыннарын куып җибәргәннән соң, Ходеш исемле хатыны аңа Мәаб җирендә угыллары Йовав, Сибья, Меша, Мәлкәм, 10Ягус, Сәхья, Мирманы табып бирде. Болар Шахараим угылларыдыр. Алар һәммәсе – гаилә башлыклары. 11Хатыны Хушимнән Шахараимнең Абитуб һәм Элпагал исемле угыллары бар иде.

12-13Әлеге Элпагалның Гыйбер, Мишгам, Шемед, Берига һәм Шема атлы угыллары булды. Шемед исемлесе Һоно һәм Лод калаларына, шулар тирәсендәге авылларга нигез салган кеше. Берига һәм Шема исә Аялунда гаилә башлыклары булып, Гәт халкын әнә шулар сөреп җибәрде[+].

14Ахъя, Шашак, Еремот, 15Зәбәдия, Арад, Эдер, 16Микәил, Ишпа һәм Йоха – Бериганың угыллары.

17Зәбәдия, Мешуллам, Хизкый, Хебер, 18Ишмерай, Излия һәм Йовав – Элпагал угыллары.

19Якым, Зихри, Зәбди, 20Элигынай, Силлетәй, Элиел, 21Адая, Берая һәм Шимрат – Шимгый угыллары.

22Ишпан, Гыйбер, Элиел, 23Абдун, Зихри, Ханан, 24Ханания, Элам, Антотия, 25Ифдия һәм Пенуил – Шашак угыллары.

26Шамшерай, Шехәрья, Аталия, 27Ягарешия, Ильяс һәм Зихри – Ерухам угыллары.

28Нәсел шәҗәрәсеннән күренгәнчә, алар, һәрберсе гаилә башлыклары булып, Иерусалимдә яши иделәр.

29[•]Гибгонның атасы Ягыил[*] Гибгонда яшәде. Аның хатыны Мәгакәһ атлы иде. 30Ягыилнең өлкән углы – Абдун, аңардан соң дөньяга килгән угыллары: Сур, Кыйш, Багал, Надаб, 31Гедор, Ахъя, Зәкәр, Миклут. 32Миклутның углы – Шимһа. Алар барысы да үз туганнары белән янәшә Иерусалимдә яшәде.

33Нер – Кыйшның, ә Кыйш Шаулның атасы иде. Шаулдан Йонатан, Малки-Шуа, Абинадаб һәм Эшбагал[*] туды[+]. 34Йонатанның углы Мериб-Багалдан[*] Михә дөньяга килде[+]. 35Михәнең угыллары: Питун, Мәлик, Тареа һәм Әхәз. 36Әхәздән туган Яһугада угыллары: Алемет, Азмавет һәм Зимри. Зимридән соң нәсел җебенең дәвамы: Моса, 37Бинга, Рапа, Элгаса, Әсел. 38Әселнең алты углы туды: Азрикам, Бокеру, Исмәгыйль, Шегарья, Убадия һәм Ханан; болар барысы да Әселнең угылларыдыр.

39Әселнең ир кардәше Эшык угыллары: беренчесе – Улам, икенчесе – Игуш, өченчесе – Элифелет. 40Уламның угыллары батыр сугышчылар, оста укчылар иде. Аларның угыллары, оныклары күп булды – барлыгы йөз илле кеше.

Боларның һәммәсе Беньямин нәселеннәндер.

#### 9

1[•]Шул рәвешле, Исраилнең бар халкы нәселнамәдә гаилә-гаилә саналып чыгып, әлеге мәгълүматлар Исраилнең патшалар китабына теркәлде.


Бабилгә сөрелгәннәрнең кабат Иерусалимгә әйләнеп кайтуы

Раббыга хыянәт иткән өчен, Яһүдә халкы Бабилгә[†] сөрелгән иде[+]. 2Беренче булып үзләренең кала вә биләмәләренә гади исраилиләр, шулай ук рухани, леви һәм Изге йорт хезмәтчеләренең бер өлеше генә әйләнеп кайтты[+]. 3Яһүдә, Беньямин, Эфраим һәм Менашше ыругыннан Иерусалимгә кайтып урнашкан кешеләр түбәндәгеләр.

4Яһүдә углы Перес нәселеннән: Бани углы Имридән туган Омри оныгы – Аммиһуд углы Утай;[+] 5Шела нәселеннән: аның беренче углы Асая һәм аңардан туган угыллар; 6Зерах нәселеннән – Ягуһел. Димәк ки, җәмгысы алты йөз туксан кеше.

7Беньямин нәселеннән: Һассенуһа углы Һодавиядән туган Мешуллам углы Саллу; 8Ерухам углы Ибнея; Микри углы Уззидән туган Элаһ; Ибния углы Регуилдән туган Шефатия углы Мешуллам. 9Беньяминнәрнең нәселнамәсеннән күренгәнчә, аларның саны тугыз йөз илле алты кеше иде. Аларның һәммәсе гаилә башлыгыдыр.

10Руханилардан[†]: Едагыйя, Яһояриб, Яхин; 11Аллаһы йортының башлыгы булган Әхитүб углы Мәрают тудырган Садыйк углы Мешулламнан туган Хилкыйя углы Азария; 12Малкия углы Пашхурдан туган Ерухам углы Адая; Иммер углы Мәшиллемит тудырган Мешуллам углы Яхзерадан туган Адиел углы Масай; 13һәм аларның кардәшләреннән бер мең дә җиде йөз алтмыш гаилә башлыгы. Алар барысы да Аллаһы йортында хезмәт итәргә яраклы адәмнәр иде.

14Левиләрдән: Мерари нәселеннән булган Хәшәбия углы Азрикам тудырган Хашшуб углы Шәмәгыйя; 15Бакбаккар, Хереш, Гәләл; Асаф углы Зихри тудырган Микә углы Маттания; 16Едутун углы Гәләл тудырган Шәмәгыйя углы Убадия; Нетофа авылларында яшәгән Элкана углы Аса тудырган Бәрәхия.

17Капка каравылчыларыннан: Шаллум, Аккуб, Талмун, Ахиман һәм аларның кардәшләре. Шаллум аларның башлыклары иде[+]. 18Әлеге кешеләр кояш чыгышына караган Патша капкасы төбендә бүген дә сакта торалар. Левиләрдән капка сакчылары шушыдыр.

19Корах углы Эбъясаф тудырган Коре углы Шаллум һәм аның Корах нәселеннән булган кардәшләре, Раббы станына[†] керә торган юлны саклаган ата-бабалары кебек үк, Изге чатырның[*] бусага төбендә сакчылык кылдылар. 20Элгәре сакчыларның башлыгы Элгазар углы Пинхәс булып, Раббы аның юлдашы иде[+]. 21Мешелемия углы Зәкәрия исә Очрашу чатырының ишеге төбендә сакта торды[+].

22Шул заманнарда Очрашу чатырының ишекләрен сакларга барлыгы ике йөз дә унике кеше сайлап алына. Аларның исемнәре авыллары буенча нәселнамәләренә теркәлгән. Әлеге кешеләрне, тугры булганнары өчен, Давыт һәм гаиптән хәбәр[*] бирүче Шемуил билгеләгән була[+]. 23Сакчылар үзләре дә, аларның угыл-оныклары да Раббы йортының капкасы төбендә – Изге чатырның ишеге янында сакта тордылар. 24Каравылчылар көнчыгыш, көнбатыш, төньяк һәм көньякта – һәр дүрт тарафта сакта булдылар. 25Авылларда яшәүче кардәшләре вакыт-вакыт җидешәр көнгә аларга ярдәмгә киләләр иде[+]. 26Левиләрдән дүрт баш каравылчы Аллаһы йортындагы бүлмәләр һәм хәзинә саклагычы өчен җаваплы булды. 27Алар төннәрен Аллаһы йорты тирәли сакта торып, һәр иртәне ачкыч белән ишекләрне ачу да аларга йөкләнгән иде[+].

28Левиләрнең беришләре, Аллаһы йортында гыйбадәт кылганда кулланыла торган савыт-сабага күз-колак булыр өчен куелып, аны санап тапшыра, санап кабул итә торган булганнар. 29Икенчеләренә изге урындагы башка кирәк-ярак, бүтән әйберләр һәм сыйфатлы бодай оны, шәраб, зәйтүн мае, хуш исле сумала-майлар өчен җаваплылык йөкләнде. 30Руханилардан кайберәүләр төрле сумала-майлардан катнашмалар әзерли торган иде[+]. 31Корах нәселеннән булган Шаллумның баш углы – Леви ыругы кешесе Мәттитиягә Раббыга тәкъдим ителә торган икмәкне пешерү йөкләнде. 32Аларның кайбер ир кардәшләре исә – Коһат угыллары – һәр шимбәне[†] изге икмәк пешерә торган иде[+].

33Җырчы вазифасын башкарган левиләрнең гаилә башлыклары Изге йорт бүлмәләрендә яшәде, көн-төн үзләренең төп вазифаларын башкарганга күрә, алар бүтән төр хезмәттән азат иделәр[+].

34Боларның һәрберсе, нәсел шәҗәрәләренә теркәлгәнчә, левиләрнең гаилә башлыгыдыр. Алар Иерусалимдә яшәделәр.


Шаулның нәсел шәҗәрәсе

35[•]Гибгонның атасы Егыил Гибгонда яшәде. Аның хатыны Мәгакәһ атлы иде. 36Егыилнең өлкән углы – Абдун, аңардан соң дөньяга килгән угыллары: Сур, Кыйш, Багал, Нер, Надаб, 37Гедор, Ахъя, Зәкәрия, Миклут. 38Миклутның углы – Шимһам. Аларның нәселе бер-берсе белән янәшә Иерусалимдә яшәде.

39Нер – Кыйшның, ә Кыйш Шаулның атасы иде. Шаулдан Йонатан, Малки-Шуа, Абинадаб һәм Эшбагал туды[+]. 40Йонатанның углы Мериб-Багалдан Михә дөньяга килде. 41Михәнең угыллары: Питун, Мәлик, Тахреа һәм Әхәз. 42Әхәздән туган Ягъра угыллары: Алемет, Азмавет һәм Зимри. Зимридән соң нәсел җебенең дәвамы: Моса, 43Бинга, Репая, Элгаса, Әсел. 44Әселнең алты углы туды: Азрикам, Бокеру, Исмәгыйль, Шегарья, Убадия һәм Ханан; болар Әселнең угылларыдыр.

#### 10


Шаулның үлеме

1[•]Пелештиләр белән исраилиләр арасында сугыш барган чакта, берзаман Исраил ирләре пелештиләрдән кача башлады, һәм, Гильбога таулыгында тар-мар ителеп, күбесе шунда ятып калды[+]. 2Пелештиләр, Шаул белән аның угылларын куып җитеп, Шаулның угыллары Йонатан, Абинадаб һәм Малки-Шуаны үтерделәр[+]. 3Шуннан соң Шаулның үзенә каршы аяусыз көрәш башланды; укчылар, җәяләрдән атып, аны җәрәхәтләделәр. 4Шунда Шаул үзенең корал йөртүчесенә:

– Шул сөннәтсезләр[†] килеп, мине мәсхәрә иткәнче, кылычыңны чыгар да кадап үтер мине, – диде.

Әмма аның корал йөртүчесе, куркып, бу эштән баш тартты. Шуннан Шаул кылычын чыгарды да бөтен гәүдәсе белән кылычы өстенә ауды[+]. 5Шаулның җан биргәнен күргәч, корал йөртүчесе шулай ук үз кылычы өстенә ауды һәм һәлак булды. 6Шул рәвешле, Шаул үзе, аның өч углы һәм аның белән бергә бөтен гаиләсе кырылып бетте. 7Изрегыл үзәнендә яшәүче барча исраилиләр, Исраил гаскәренең кача башлавын һәм Шаул белән аның угылларының җан биргәнен күреп, яшәгән шәһәрләрен ташлап киттеләр. Пелештиләр исә шул шәһәрләргә килеп яши башладылар.

8Икенче көнне пелештиләр яу кырында ятып калган Исраил сугышчыларын таларга дип килделәр һәм Гильбога тавында әҗәлләрен тапкан Шаул белән аның өч углын күрделәр. 9Алар Шаулны таладылар, аннары, башын кисеп һәм коралларын салдырып алып, бу турыда халыкка һәм үзләренең пот-сыннары каршында игълан итәр өчен, Пелешет[†] җиренең бөтен тарафына илчеләрен җибәрделәр[+]. 10Шаулның коралларын үзләренең потлары куелган гыйбадәтханәгә урнаштырып, башын Дагон йортында элеп куйдылар[+].

11Гилыгад Явешендә яшәүчеләр пелештиләрнең Шаул белән ни-нәрсә кылганын ишеттеләр,[+] 12һәм шәһәрнең курку белмәс чая ир-егетләре, юлга кузгалып, Шаул белән угылларының мәетләрен Явешкә алып кайттылар. Аннары аларның сөякләрен Явештәге имән төбенә күмеп, җиде көн буена ураза тоттылар[†][+].

13Раббыга тугры булмаган Шаулның гомере әнә шулай киселде. Ул, Раббы сүзенә колак салмыйча, үлеләрнең рухларын чакыручыга мөрәҗәгать итте, Раббының Үзеннән исә киңәш сорамады[+]. 14Шуның өчен Раббы аның җанын кыйды һәм патшалыкны Ишай углы Давытка тапшырды.

#### 11


Исраил патшасы Давыт

1[•]Исраил халкы Давыт янына Хебрунга җыелып килеп:

– Без синең белән бер җан, бер тәндер, – диде. – 2Әүвәле, Шаул патшалык иткән вакытларда, безне әйдәп сугышларга син алып бардың һәм Исраилне, яу кырыннан алып чыгып, кабат өенә син алып кайттың. Раббы Аллаң сиңа: «Син минем халкым Исраилнең көтүчесе булырсың һәм Исраил өстеннән идарә итәрсең», – диде[+].

3Исраилнең барча өлкәннәре[†] патша янына Хебрунга килгәч, Давыт Раббы каршында алар белән килешү төзеде; һәм өлкәннәр, Шемуил аша Раббы вәгъдә иткәнчә, Давытны, зәйтүн мае сөртеп, Исраил патшасы итеп билгеләделәр[+].

4Бервакыт Давыт бөтен Исраил халкы белән Иерусалимгә каршы яуга кузгалды. Ул вакытта әле бу шәһәр Явүс дип аталып, анда шул җирнең халкы явүсиләр яши иде[+]. 5Явүсиләр Давытка:

– Син бирегә керә алмассың, – диделәр.

Ләкин Давыт Сион кирмәнен[†] яулап алды, һәм әлеге ныгытма Давыт шәһәренә әйләнде. 6Давыт:

– Явүсиләргә каршы беренче булып һөҗүмгә ташланган кеше гаскәр башлыгы итеп билгеләнәчәк, – дигән иде; беренчеләрдән булып һөҗүмгә Сәрүя углы Йоав күтәрелде, һәм, шул рәвешле, гаскәрбашы итеп билгеләнде[+].

7Шуннан Давыт әлеге ныгытмада яши башлады, шуңа күрә ул Давыт шәһәре дигән исем алды; 8аннары Давыт, Милло кирмәненнән башлап, кала тирәли төзелгән диварга кадәр бөтен шәһәрне төзекләндереп чыкты. Шәһәрнең калган өлешен Йоав яңартып бетерде[+]. 9Давыт зур уңышларга ирешеп, аның көч-гайрәте һаман арта барды, чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы һәрчак Давыт янында булды[+].


Давытның гайрәтле сугышчылары

10[•]Раббының Исраил хакындагы сүзе буенча, Давытны тәхеткә утыртыр өчен, бөтен Исраил халкы белән беррәттән Давытка нык ярдәм иткән гаскәр башлыклары түбәндәгеләр иде. 11Менә Давыт гаскәрендәге батыр сугышчыларның исемнәре: гаскәрбашы Хәкмүни углы Яшабгам. Ул, өч йөз кешегә каршы сөңгесен күтәреп, аларны бер алышуда тар-мар иткән баһадирдыр.

12Аңардан соң Өч каһарманның берсе – Ахуах нәселеннән Доду углы Элгазар. 13Пелештиләр, сугышырга әзерләнеп, Пас-Даммимдә тупланган вакытта, әлеге Элгазар Давыт янында булды: арпа басуында алышкан вакытта Исраил халкы пелештиләрдән кача башлагач, 14Давыт, Элгазар белән басу уртасына чыгып, басуны да саклап кала, пелештиләрне дә тар-мар китерә, һәм ул көнне Раббы Исраилгә бөек җиңү бүләк итә.

15Бервакыт шулай пелештиләр Рефаим үзәненә килеп тупландылар. Ул чакны Утыз башлык арасыннан өчесе Давыт катына, Адуллам мәгарәсе каршындагы кыя янына килде[+]. 16Давыт – ныгытма эчендә, ә пелешти сугышчылары Бәйт-Лехемдә иде. 17Шунда Давыт бик нык сусап:

– Бәйт-Лехем капкасы янындагы коедан берәрсе эчәремә су алып килсә иде, – диде.

18Әлеге өч батыр, пелештиләр станы аша сугышып үтеп, Бәйт-Лехем капкасы янындагы коедан Давытка су алып килеп бирде. Әмма Давыт әлеге судан баш тартты, ул аны Раббыга бүләк итеп җиргә койды[+].

19– Бу суны эчүдән мине Аллам сакласын! Шушы ирләрнең канын эчәммени мин?! Тормышларын куркыныч астына куеп алып килде алар миңа бу суны, – диде ул һәм суны эчәргә теләмәде.

Менә ни-нәрсәләр эшләде әлеге өч батыр!

20Йоавның кардәше Әвишәй Өч каһарманның башлыгы иде. Бервакыт ул, өч йөз кешегә каршы сөңгесен күтәреп, аларны кырып бетерде һәм әлеге Өч каһарман сыман дан яулады[+]. 21Әвишәй, шул Өч каһарманнан мәртәбәлерәк булып, аларның башлыгына әйләнде, гәрчә аларның берсе булмаса да.

22Кабсеһел каласыннан Еһояда углы Бенаяһ зур батырлыклар кылган гаярь сугышчы иде. Ул мәабиләрнең иң көчле ике сугышчысын үтерде. Икенче бервакытны кышкы карлы көндә, чокырга төшеп, бер арысланны үтерде[+]. 23Аннары ул буе биш терсәк[*] булган бер мисырлының җанын кыйды: туку күшәседәй[*] сөңгесен тоткан мисырлы каршына Бенаяһ таяк тотып китте һәм, тегенең сөңгесен тартып алып, мисырлының үз коралы белән аның үзен үтерде[+]. 24Еһояда углы Бенаяһ әнә шундый батырлыклар эшләде. Ул да, алдагы Өч каһарман сыман, зур дан-шөһрәт казанган кеше иде. 25Утыз башлык арасында иң мәртәбәлесе булып, ул теге Өч каһарманның берсе түгел иде. Давыт аны үзенең җансакчылар башлыгы итеп куйды.

26Каһарманнар арасында түбәндәгеләр бар иде: Йоавның кардәше Асаһел; Бәйт-Лехемнән Доду углы Элханан;[+] 27һарорлы Шаммот; пелонлы Хелес; 28тыкуалы Иккыш углы Гыйра; анатотлы Абигызер; 29хушалы Сиббекәй; Ахуах нәселеннән Гыйлай; 30нетофалы Маһрай; нетофалы Багъна углы Хелед; 31Беньямин җирендәге Гибгадан Рибай углы Итай; пиргатонлы Бенаяһ; 32Гәгаш үзәненнән Хурай; арбаһи Абиел; 33бахуримлы[*] Азмавет; шагалбимле Эльяхба; 34гизонлы Һашемның угыллары; һарарлы Шаге углы Йонатан; 35һарарлы Сәкәр углы Ахиам; Ур углы Элифал; 36мекералы Хепер; пелонлы Ахия; 37кәрмилле Хесро; Эзбай углы Нагарай; 38Натанның кардәше Йоил; Һагри углы Мибхар; 39аммони Селык; Сәрүя углы Йоавның корал йөртүчесе беһеротлы Нахрай; 40итри Гыйра; итри Гәреб; 41хитти Урия; Ахлай углы Забад;[+] 42Шизә углы Адинә – Рубин ыругыннан нәсел башлыгы (аның утыз сугышчысы бар иде); 43Мәгакәһ углы Ханан; митанлы Йошафат; 44аштыралы Уззия; арогырлы Хотам угыллары Шама һәм Егыил; 45Шимри углы Едигаил һәм аның ир кардәше тисле Йоха; 46махавалы Элиел; Элнагам угыллары Ярибай һәм Йошавия; мәаби Итма; 47Элиел; Обид; месобалы Ягасиел.

#### 12


Сыйкләгтә Давыт ягына чыккан сугышчылар

1Кыйш углы Шаулдан яшеренеп Сыйкләгтә яткан чакта, Давытка сугышларда ярдәм итәр өчен, түбәндәге батыр кешеләр килде[+]. 2Җәяләр белән коралланган, уң вә сул кулы белән дә дошманнарына таш һәм ук ата белүче бу сугышчылар Беньямин ыругыннан Шаулның туганнары иде[+]. 3Гибгалы Шемага угыллары: Ахигызыр (башлыклары) һәм Йоаш; Азмавет угыллары Язиел һәм Пелет; Берәкә; Анатоттан Еһү. 4Утыз башлыктан берсе һәм аларның җитәкчесе булган гибгонлы Ишмая; Иремия; Яхәзиел; Йоханан; гедералы Йозабад; 5Элгузай; Яримут; Бегалья; Шемария; харуфлы Шефатия; 6Корах нәселеннән Элкана, Ишшия, Азарел, Йогызыр һәм Яшабгам; 7гедорлы Ерухам угыллары Йогыла һәм Зәбәдия.

8Давытның чүлдәге ныгытмасына гәдләрдән дә калкан һәм сөңге белән коралланган, сугышка әзер, батыр ир-егетләр килде. Аларның йөзләре арысланныкы кебектер, үзләре тау кәҗәседәй җитездер[+]. 9Башлыклары Эзер булып, икенчесе – Убадия, өченчесе – Элиаб, 10дүртенчесе – Мишманна, бишенчесе – Иремия, 11алтынчысы – Аттай, җиденчесе – Элиел, 12сигезенчесе – Йоханан, тугызынчысы – Элзабад, 13унынчысы – Иремия, унберенчесе – Махбаннай. 14Әлеге гәдләр гаскәр башлыклары. Аларның иң кечесе – йөзбашы, ә иң зурысы меңбашы иде. 15Үрдүн үзенең ярларыннан ташып чыккан беренче айда алар, елганы кичеп, үзәндә яшәүче халыкны көнчыгыш һәм көнбатыш тарафына куып тараттылар[+].

16Беньямин һәм Яһүдә ыругыннан башка кешеләр дә Давытның ныгытмасына килделәр. 17Аларны каршы алып, Давыт:

– Әгәр минем янга изге ният белән, ярдәм итәр өчен килсәгез, мин сезнең белән туганлашырмын, әмма инде бер хаксызга мине дошманнарым кулына тапшырырга килгәнсез икән, ата-бабаларыбызның Алласы Үзе күреп сезгә хөкемен чыгарсын, – диде.

18Гаскәрбашы Амасайны шунда Аллаһы Рухы камап алып, Амасай:

«И Давыт, без синекедер!
И Ишай углы, без синең белән!
Иминлек сиңа, иминлек!
Синең яраннарың да имин булсын!
Чөнки синең Аллаң синең яклыдыр!» – диде.

Давыт, аларны кабул кылып, гаскәр башлыклары итеп билгеләде.

19Давыт, пелештиләргә кушылып, Шаулга каршы сугышка кузгалгач, Менашше ыругыннан кайберәүләр аңа иярде. Әмма Давыт һәм аның кешеләре чынлыкта пелештиләргә булышмады, чөнки Пелешет яубашлары бер-берсе белән киңәшләштеләр дә, Давыт үзенең әфәндесе Шаул ягына чыгар һәм шулай итеп башыбызны бәлагә салыр, дип аны кире кайтарып җибәрделәр[+]. 20Давыт Сыйкләгкә кайтып киткәндә, аның белән бергә менашшелардан Аднах, Йозабад, Едигаил, Микәил, Йозабад, Элиһу, Силлетәй дә китте; болар менашшеларның меңбашлары иде. 21Дошман баскынчыларына каршы бәрелешләрдә Давытка алар да ярдәм иттеләр, чөнки һәммәсе батыр йөрәкле яубашлары иде. 22Шул рәвешле, Давытка ярдәмгә көннең-көнендә халык килә торды, һәм берзаман аның гаскәре Аллаһы явы сыман ишәеп китте.


Хебрунга Давыт янына килүче сугышчылар

23Раббы сүзе буенча, Шаул урынына тәхеткә Давытны утыртыр өчен, Давыт янына Хебрунга килгән кораллы гаскәриләрнең саны шушыдыр:[+]

24калкан вә сөңге белән коралланган, сугышка әзер Яһүдә угылларыннан – алты мең сигез йөз кеше;

25батыр йөрәкле Шимун угылларыннан – җиде мең бер йөз гаскәри;

26левиләрдән – дүрт мең алты йөз кеше, 27шул исәптән Һарун кабиләсенең башлыгы Еһояда һәм аның өч мең җиде йөз сугышчысы, 28батыр йөрәкле егет Садыйк һәм аның гаиләсеннән егерме ике яубашы;[+]

29Шаулның кардәшләре булган Беньямин ыругыннан – өч мең кеше (моңарчы аларның байтагы Шаул яклы иде);

30Эфраим ыругыннан – үз кабилә-нәселендә дан тоткан егерме мең дә сигез йөз батыр ир-егет;

31Көнбатыш менашшелардан – Давытны патша итеп куяр өчен исемнәре атап билгеләнгән унсигез мең кеше;

32Исәсхәр ыругыннан – ике йөз җитәкче һәм аларның кул астындагы кардәшләре (әлеге җитәкчеләр заман үзенчәлекләрен һәм Исраилнең нәрсә эшләргә тиешлеген белүче кешеләр иде);

33Зәбулун ыругыннан – һәр төр сугыш коралы белән коралланган, бөтенесе бер булып Давытка ярдәмгә кузгалган, сугышка әзер илле мең гаскәри;

34Нәптали ыругыннан – мең гаскәрбашы һәм калкан, сөңге белән коралланган утыз җиде мең кеше;

35Дан ыругыннан – сугышка әзер егерме сигез мең алты йөз кеше;

36Ашер ыругыннан – сугышка әзер кырык мең гаскәри;

37Үрдүн аръягында яшәүче Рубин, Гәд ыругыннан, Көнчыгыш менашшелардан – төрле сугыш коралы белән коралланган йөз егерме мең кеше.

38Шулай итеп, әлеге сугышчылар, Давытны бөтен Исраил өстеннән патша итеп куярга чын йөрәктән өметләнеп, саф-саф тезелеп Хебрунга килделәр. Калган барча исраилиләр дә патшалыкны Давытка тапшыру теләгендә иде. 39Килгән сугышчылар Давыт янында өч көнгә торып калды; аларның ашар-эчәренә туганнары һәммә нәрсәне хәстәрләп куйган иде. 40Исәсхәр, Зәбулун һәм Нәптали җирендә яшәүче ерак күршеләре дә, ишәк, дөя, качыр, үгезләргә төяп, байтак кына он, инҗир, йөзем, шәраб, май, эре һәм вак терлек алып килде – Исраилнең шатлыгы чиксез иде.

#### 13


Абинадаб йортыннан Аллаһы сандыгын алып кайту

1[•]Давыт, үзенең меңбашлары, йөзбашлары һәм барлык гаскәр башлыклары белән киңәшләшкәннән соң, 2бөтен Исраил җәмәгатенә:

– Әгәр сезнең ризалыгыгыз булса һәм Раббы Аллабыз моңа ихтыяр кылса, Исраилдәге барлык кардәшләребезгә, шулай ук калаларда һәм алар тирәсендәге авылларда яшәүче руханиларга вә левиләргә хәбәр итик: һәммәсе бирегә җыелсыннар. 3Аллабызның сандыгын үзебезгә алып кайтыйк, чөнки Шаул патшалык иткән көннәрдә без аны кирәксенмәдек, – диде.

4Җыелган бар халык Давыт белән килеште, чөнки бу эш барсына да гадел тоелды. 5Шул рәвешле Давыт, Аллаһы сандыгын Кыръят-Ягаримнән алып кайтыр өчен, Мисырдагы Шихор елгасыннан башлап Лебо-Хаматка кадәр яшәгән бөтен исраилиләрне үз янына чакырып алып, 6алар бергәләп, керубимнәр[†] арасында утырган Раббы Алла исемен йөрткән сандыкны Яһүдә Багаласыннан (Кыръят-Ягаримнән) алып кайтырга дип, чыгып та киттеләр[+].

7Аллаһы сандыгын алар Абинадабның йортыннан чыгарып яңа арба өстенә урнаштырдылар, арбаны Абинадабның Узза һәм Ахъя исемле угыллары тартып барды. 8Ә Давыт һәм шундагы барча исраилиләр, бөтен күңелен биреп бии-җырлый, гөслә вә лира чиертеп, шөлдерле барабан кагып, тәлинкәләр чеңләтеп, быргы кычкыртып, Аллаһы алдында күңел ачты. 9Кидон атлы адәмнең ындыры турысыннан узганда, үгезләр сөрлегеп китте дә Узза, кулын сузып, сандыкны тотып калмакчы булды[+]. 10Шулчак Раббының Уззага ачуы чыкты, һәм Ул сандыкка кулын сузган Уззаның гомерен өзде – Узза шунда ук Аллаһы каршында җан бирде.

11Бу хәл Давытны зур хәсрәткә салды, һәм шушы төбәккә ул Перес-Узза[*] дип исем кушты; ошбу урынны әле дә шулай атап йөртәләр. 12-13Ул көнне Давыт Аллаһыдан курка калды һәм:

– Аллаһы сандыгын ничек итеп үземә алып кайтыйм?! – дип, сандыкны үзенең Давыт шәһәренә кертмичә гәтле Обид-Эдом йортына илтеп урнаштырды.

14Аллаһы сандыгы өч ай буена гәтле Обид-Эдом йортында кала бирде, һәм Раббы Обид-Эдомның йортына вә аның бар мөлкәтенә Үзенең мөбарәк фатихасын күндерде[+].

#### 14


Давытның Иерусалимгә килүе

1[•]Сур патшасы Хирам үзенең илчеләрен, шулай ук сарайны төзү өчен эрбет агачы, ташчыларын һәм балта осталарын Давыт янына җибәрде[+]. 2Давыт шуны аңлады ки, Раббы аны Үзенең халкы – исраилиләр хакына Исраил патшасы итеп билгеләгән һәм патшалыгының дәрәҗәсен югары күтәргән булырга тиеш.

3Давыт Иерусалимдә дә үзенә хатыннар алды. Аның тагын да угыл-кызлары туды. 4Иерусалимдә дөньяга килгән балаларының исемнәре мондыйдыр: Шаммуа һәм Шобаб, Натан һәм Сөләйман,[+] 5Ибхар һәм Элишуа, Элпелет[*] һәм 6Нога, Непег һәм Япиа, 7Элишама, Быгыльяда[*] һәм Элифелет.


Пелештиләрнең җиңелүе

8[•]Давытка май сөртеп[†] Исраил патшасы итеп куюларын белгәч, пелештиләр Давытны эзләргә тотындылар. Бу хакта ишетеп, Давыт аларга каршы юнәлде. 9Пелештиләр, килеп, Рефаим үзәнендә талап-басып йөри башлаган иделәр инде[+]. 10Шулчак Давыт:

– Пелештиләргә каршы чыгаргамы миңа? Аларны минем кулга тапшырырсыңмы? – дип, Аллаһыга мөрәҗәгать итте.

– Бар, каршы чык, Мин аларны синең кулга тапшырачакмын, – диде Давытка Раббы.

11Давыт Багал-Перасим тарафына кузгалды һәм пелештиләрне шунда тар-мар китерде.

– Су ташкыны буаны җимергән кебек, Аллаһы да минем кулым белән дошманнарымны таратып-туздырып ташлады, – диде Давыт.

Шуңа күрә әлеге урынга соңыннан Багал-Перасим[*] дип исем куштылар[+]. 12Пелештиләр үзләренең пот-сыннарын шунда ташлап калдырдылар, һәм Давыт үзенең кешеләренә аларны яндырырга әмер бирде.

13Күпмедер вакыттан соң пелештиләр кабат үзәндә талап-басып йөри башладылар. 14Давыт тагын сорау белән Аллаһыга мөрәҗәгать итте, һәм Ул аңа:

– Дошманның каршысына барма, әйләнеп, бәлзәм агачлыгы ягыннан артларыннан бәр. 15Бәлзәм агачларының очлары адәмнәр атлавына охшатып шаулый башлагач, һөҗүмгә күч; димәк, Пелешет гаскәрләрен тар-мар итәргә синең алдан Аллаһы Үзе бара дигән сүз бу, – диде[+].

16Аллаһы ничек кушса, Давыт шулай эшләде, һәм исраилиләр, Гибгоннан Газерга җиткәнче, Пелешет гаскәрен юл буе кырып бардылар.

17Давытның даны бөтен илләргә таралды, һәм Раббының кодрәте белән барча халыклар аңардан курка торган булды[+].

#### 15


Аллаһы сандыгын Иерусалимгә алып килү

1Давыт шәһәрендә Давыт үзенә йортлар салды, Аллаһы сандыгы өчен урын әзерләде – чатыр корды.

2– Аллаһы сандыгын левиләрдән башка берәү дә күтәреп йөртергә тиеш түгел, – диде Давыт, – чөнки Аллаһы сандыгын алып барыр өчен һәм дә Аңа мәңге хезмәт күрсәтер өчен, Раббы левиләрне сайлады.

3Раббы сандыгын алдан хәзерләнгән урынына илтеп урнаштырыр өчен, Давыт бөтен Исраил халкын Иерусалимгә җыйды. 4Давыт Һарун угыллары белән левиләрне чакыртты[+]. 5Коһат угылларыннан шулар иде: башлыклары Уриел һәм аның йөз егерме кардәше; 6Мерари угылларыннан: башлыклары Асая һәм аның ике йөз егерме кардәше; 7Гершон угылларыннан: башлыклары Йоил һәм аның йөз утыз кардәше; 8Элисапан угылларыннан: башлыклары Шәмәгыйя һәм аның ике йөз кардәше; 9Хебрун угылларыннан: башлыклары Элиел һәм аның сиксән кардәше; 10Уззиел угылларыннан: башлыклары Амминадаб һәм аның йөз унике кардәше.

11Аннары Давыт руханилардан Садыйк белән Абъятарны, левиләрдән Уриелне, Асаяны, Йоилне, Шәмәгыйяне, Элиелне һәм Амминадабны чакырып:[+]

12– Сез – левиләрнең гаилә башлыклары. Исраил Раббы Алласының сандыгын мин әзерләгән урынга алып кайтып куяр өчен, үзегез һәм кардәшләрегез пакьләнеп-чистарыныгыз. 13Теге юлы сандыкны сез, левиләр, алып бармаганга, Раббы Аллабызның безгә ачуы чыкты: чөнки бу эшнең ничек эшләнергә тиешлеген Аңардан сорамаган идек, – диде[+].

14Шуннан руханилар һәм левиләр Исраил Раббы Алласының сандыгын алып кайтыр өчен пакьләнделәр дә, 15Раббы сүзе буенча Муса әмер итеп калдырганча, сандык колгаларын җилкәләренә куеп, Аллаһы сандыгын күтәреп алып киттеләр[+].

16Давыт, левиләрнең башлыкларын чакырып алып, арфа, гөслә һәм тәлинкә кебек уен коралларында уйнап шатлыклы җырлар башкарыр өчен, аларга үзләренең кардәшләреннән җырчылар билгеләргә боерды[+]. 17Левиләр Йоил углы Һеманны, аның кардәше Бәрәхия углы Асафны, аларның кардәшләре булган Мерари угылларыннан Кушая углы Этанны билгеләделәр;[+] 18аларга ярдәмгә башка кардәшләре дә тәгаенләнде, болар: Зәкәрия, Бен, Ягазиел, Шемирамот, Ехиел, Унни, Элиаб, Бенаяһ, Магасея, Мәттития, Элипеле, Мыйкныя һәм капка сакчылары Обид-Эдом белән Егыил.

19Җырчылар Һеман, Асаф һәм Этан бакыр тәлинкәләрдә;[+] 20Зәкәрия, Азиел, Шемирамот, Ехиел, Унни, Элиаб, Магасея һәм Бенаяһ «Аламот»[*] көенә арфада; 21Мәттития, Элипеле, Мыйкныя, Обид-Эдом, Егыил һәм Азазья исә җырчылар җитәкчелегендә шемини[*] көенә гөсләдә уйнарга тиеш иделәр. 22Леви ыругы башлыкларының берсе, Кенанья, җырга оста булганлыктан, җыр өчен җаваплы иде. 23Бәрәхия белән Элкана сандык янында сакчылар булды. 24Руханилар Шебания, Йошафат, Нетанел, Амасай, Зәкәрия, Бенаяһ һәм Элигызыр Аллаһы сандыгы алдында быргыда уйнарга тиеш иделәр. Обид-Эдом һәм Яхия шулай ук сандык янында сакчылардан булды[+].

25[•]Шул рәвешле, Давыт, Исраил өлкәннәре һәм меңбашлары Раббының Килешү сандыгын Обид-Эдом йортыннан алып кайтырга дип киттеләр. Һәммәсе бик шат иде. 26Раббының Килешү сандыгын күтәреп баручы левиләргә Аллаһы Үзе ярдәм иткәнгә күрә, корбанга җиде үгез вә җиде сарык тәкәсе чалынды[+]. 27Давыт та, сандыкны күтәреп баручы левиләр, җыр башкаручылар, җырчылар җитәкчесе Кенанья дә нәфис җитен киемнән иде. Давыт өстендә әле руханиларның җитен киеме – эфод та бар иде. 28Бөтен Исраил халкы әнә шулай шатлыклы авазлар белән, тәкә мөгезе, быргы һәм тәлинкә тавышлары астында, лира вә гөсләдә уйный-уйный Раббының Килешү сандыгын алып кайтты.

29Раббының Килешү сандыгын Давыт шәһәренә алып кергән чакта, Шаул кызы Микәл тәрәзәдән карап тора иде. Раббы каршында сикерә-сикерә күңел ачучы Давыт патшаны күргәч, аның йөрәгенә Давытка карата җирәнү хисе кереп оялады[+].

#### 16

1Аллаһы сандыгын Давыт эшләткән чатыр эченә урнаштырганнан соң, исраилиләр Раббыга тулаем яндыру һәм татулык корбаннары китерделәр[+]. 2Тулаем яндыру һәм татулык корбаннары китерү тәмамлангач, Давыт халыкны Раббы исеме белән фатихалады. 3Аннары ул һәрбер исраилигә – ир-ат вә хатын-кызга – берешәр икмәк, берешәр кисәк кыздырылган ит һәм йөземле берешәр көлчә өләшеп чыкты.

4Аннары Давыт, Раббы сандыгы алдында Исраилнең Раббы Алласына мөрәҗәгать итү, Аңа шөкраннар кылу, Аны данлау кебек хезмәтне үтәү өчен, Леви токымыннан берничә кешене сайлады:[+] 5Асаф аларның җитәкчесе иде, ә Зәкәрия, Егыил, Шемирамот, Ехиел, Мәттития, Элиаб, Бенаяһ, Обид-Эдом һәм Егыил ярдәмчеләре булды. Аларга арфа вә гөсләдә, Асафка исә тәлинкәдә уйнау йөкләнде[+]. 6Руханилар Бенаяһ белән Яхәзиел Аллаһының Килешү сандыгы янында көннең-көнендә быргы кычкыртып торырга тиеш булды.


Давытның рәхмәт җыры

7[•]Ул көнне Давыт беренче мәртәбә Асаф белән аның кардәшләреннән Раббыны данлый торган җыр җырлатты:

8«Раббыга рәхмәтләр укыгыз, исемен яд итегез[*],
эш-гамәлләрен халыкларга җиткерегез![+]
9Җырлагыз Аңа, мәдхияләр җырлагыз,
бөтен могҗизаларын сөйләп бирегез![+]
10Мөкатдәс исеме белән Аның мактаныгыз!
Раббыга йөз тотучыларның йөрәкләре куансын!
11Раббыга, Аның кодрәтенә сыеныгыз,
Аның нурлы йөзен һәрчак эзләгез![+]
12Ул кылган гаҗәеп гамәлләрне,
могҗизаларны, авызыннан чыккан хөкемнәрне хәтерегездә саклагыз,[+]
13әй сезләр, Аның колы Исраил токымы,
Ул сайлаган Ягъкуб угыллары!
14Ул – Раббы, безнең Аллабыз;
Үзенең хөкем карарларын Ул бөтен җир йөзенә чыгара[+].
15Үзе төзегән килешүне Ул һәрчак истә тота,
меңнәрчә буыннарга биргән сүзен онытмый[+].
16Бу килешүне Ул Ибраһим белән төзегән,
ант итеп Исхак белән ныгыткан,[+]
17Ягъкуб өчен – Канун,
Исраил өчен мәңгелек Килешү итеп куйган.
18Раббы әйткән: „Кәнган җирен сезгә бирәм –
хакыгызга тигән милкегез булыр“, – дигән[+].
19Ул заман алар бик аз санлы кавем,
Кәнган җирендә килмешәкләр,[+]
20бер халыктан – икенче халыкка,
бер патшалыктан икенче патшалыкка күчеп йөрүчеләр иде.
21Әмма Раббы аларны кыерсытырга бирмәгән,
патшаларны ачуланып кисәткән:[+]
22„Кагылмагыз Мин сайлаган[*] халыкка,
пәйгамбәрләремә[†] дә зарар салмагыз!“ – дигән[+].
23Әй бөтен җир йөзе әһелләре, Раббыга җыр җырлагыз!
„Ул – Коткаручы!“ – дип көн дә сөйләгез!
24Халыкларга Аның дан-шөһрәтен,
бөтен кавемнәргә могҗизалы эшләрен белдерегез![+]
25Чөнки Раббы бөек һәм мактауга лаектыр,
илаһларның барысыннан дәһшәтледер[+].
26Мәҗүси кавемнәрнең бар илаһлары – фәкать сыннар гына,
Раббы исә күкләрне бар иткән Зат[+].
27Дан вә бөеклек – Аның хозурында,
көч вә шатлык – изге йортындадыр.
28Әй халыклар, барча-барчагыз Раббыны олуглагыз,
Аның дан-шөһрәтен, кодрәтен олуглагыз![+]
29Аның шанлы исемен данга күмегез!
Корбанлык малыгызны алып, Аның хозурына килегез!
Аның мәһабәт изгелеге алдында баш иегез!
30Бөтен җир йөзе тетрәнсен каршысында!
Дөньяның нигезе какшамас итеп нык корылган.
31Куанышсын күкләр, җир йөзе тантана итсен!
Халыкларга: „Раббы – патша!“ – дип игълан ителсен[+].

32Дулкынланып шауласын диңгез сулары вә андагы бар нәрсә!
Шатлансын кыр-далалар вә андагы бар нәрсә,[+]
33урмандагы бар агачлар сөенечкә уралсын Раббы каршында!
Чөнки җир йөзен хөкем итәргә киләчәк Ул[+].
34Раббыга рәхмәтләр укыгыз,
чөнки Ул игелекле,
һәм Аның мәрхәмәте[†] мәңгелек![+]
35Болай дип әйтегез:
„Коткар безне, и Аллаһы, Коткаручыбыз безнең!
Чит кавемнәр арасыннан җыеп алып, безне азат ит!
Шунда мөкатдәс исемеңә рәхмәтләр укырбыз,
шөһрәтең, даның белән мактанырбыз!“
36Исраилнең Раббы Алласына мәңге-мәңгегә мактау-шөкерләр яусын!»

Шуннан барлык халык: «Амин!» – диде һәм Раббыны данлады[+].


Иерусалим һәм Гибгонда Аллаһыга хезмәт итүче левиләр

37Раббының Килешү сандыгы янында көндәлек хезмәтне даими рәвештә башкарыр өчен, Давыт Асафны һәм аның ир кардәшләрен,[+] 38шулай ук Обид-Эдом белән бергә аның алтмыш сигез ир кардәшен калдырды. Едутун углы Обид-Эдом һәм Хоса капка сакчылары иде. 39Рухани Садыйк белән аның рухани ир кардәшләрен исә Гибгондагы калку җирдә[†] урнашкан Раббы чатыры янында калдырды;[+] 40алар, Исраилгә Раббы биргән Канунда язылганча, корбан яндыру мәзбәхендә һәрдаим, иртәсен һәм кичен, тулаем яндыру корбаны[†] китерергә тиеш иделәр[+]. 41-42Алар белән бергә мәңге мәрхәмәтле Раббыга шөкраннар яудырыр өчен, ул Һеман һәм Едутунны, шулай ук, исемнәрен атап, тагын берничә кешене сайлап калдырды. Һеман һәм Едутун, быргы, тәлинкә вә башка төр уен коралларында уйнап, Раббыга җырлар җырларга тиеш иделәр. Ә Едутунның угыллары капка янында сакта тордылар[+][+].

43[•]Әнә шуннан соң һәркем үз өенә кайтып китте; Давыт та, гаиләсен фатихаларга дип, өенә юнәлде.

#### 17


Давыт нәселенең тәхеттә мәңге утырачагы турында Раббы вәгъдәсе

1Давыт патша шулай үз сараенда яши бирде. Көннәрнең берендә Натан пәйгамбәргә Давыт:

– Менә, мин эрбет агачыннан салынган сарайда яшим, ә Раббының Килешү сандыгы чатырда тора, – диде[+].

2– Күңелеңдә булганны эшлә алайса, чөнки Аллаһы синең яндадыр, – диде аңа Натан.

3Әмма шул төнне Натанга Раббы сүзе иреште:

4– Бар, колым Давытка, Раббы менә болай дип әйтә, диген: «Минем өчен йорт салырга тиешле кеше син түгелсең. 5Исраил халкын Мисырдан алып чыккан көннән башлап бүгенгә кадәр йорт эчендә яшәгәнем юк Минем. Бер җирдән икенче җиргә күчкәндә, урыным һаман чатырда булды. 6Исраил халкы белән бергә кайда гына йөрсәм дә, Үз халкымны кайгырту өчен билгеләгән Исраил хөкемчеләренең берәрсеннән: „Ник Миңа эрбет агачыннан йорт салып бирмисез?“ – дип сорадыммы?!» 7Димәк ки, колым Давытка Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сине, сарык көтеп йөргән җиреңнән алып, Үземнең Исраил халкына хаким итеп куйдым[+]. 8Син кай тарафка юнәлсәң дә, Мин синең белән булдым, каршыңда торган бөтен дошманнарыңны кырып бардым. Синең исемеңне Мин җир йөзендә яшәүче бөек затлар рәтенә куярмын![+] 9-10Үземнең Исраил халкына Мин Үзем сайлаган урынны бирермен, аны шунда урнаштырырмын, һәм ул тыныч яшәр – аны инде беркем дә борчымас; әүвәлге сыман, Үземнең Исраил халкы өстеннән хөкемчеләр билгели башлаган чордагы кебек, явыз ниятле адәмнәр Минем халкымны инде кысрыклый алмас. Мин синең бөтен дошманнарыңны буйсындырырмын. Мин сиңа шуны белдерәм: Раббы синең гаилә-йортыңны корыр[+]. 11Соңгы сәгатең сугып, ата-бабаларың янында тынычлык тапканнан соң, синең орлыгыңнан туган баланы патша итеп куярмын һәм аның патшалыгын ныгытырмын[+]. 12Ул Миңа багышлап йорт салдырыр, һәм Мин аның патшалыгын мәңгегә урнаштырырмын[+]. 13Мин – аның атасы, ә ул Минем углым булыр. Элекке патшадан йөз чөергән кебек, углыңны Мин беркайчан да Үземнең мәрхәмәтемнән ташламам[+]. 14Мин аны Үземнең йортым[*] вә патшалыгым өстеннән мәңгегә куярмын, аның тәхете мәңгелек булыр!»[+]


Давытның рәхмәт догасы

15Шулай итеп, Натан әлеге вәхине[*] сүзгә-сүз Давытка сөйләп бирде. 16[•]Шуннан Давыт, Раббы каршына килеп, дога кылды:

– И-и Раббы Аллам, Син шулай күтәрерлек кем әле мин ул кадәр?! – диде. – Минем гаиләм ни өчен Сиңа шулай мөһим? 17Моның өстенә, и Аллам, Син әле колың гаиләсенең киләчәге хакында да алдан хәбәр биреп куйдың; мине олуг бер адәм күреп мөгамәлә кыласың, и Раббы Аллам. 18Мине шулай олылаган өчен, нәрсә әйтә алам мин Сиңа?! Син бит Үзеңнең колыңны беләсең! 19И-и Раббым, бу бөек эшләрне Син колың хакына, йөрәгең кушканга эшләп, Үзеңнең мәһабәтлегеңне күрсәттең. 20И Раббым! Үз колагыбыз белән ишеткәнчә, Синең белән тиңләшердәй зат юктыр, Синнән башка алла юктыр![+] 21Җир йөзендә исраилиләр кебек тагын нинди халык бар?! Коллыктан йолып алып[†], Син фәкать аларны гына Үзеңнеке иттең. Исемеңне дан-шөһрәткә күмәр өчен, Син бөек вә дәһшәтле эшләр кылдың – Үз халкыңны Мисыр иленнән коткардың, аның күз алдыннан чит кавемнәрне куып җибәрдең[+]. 22Үз халкың Исраилне Син мәңгегә Үзеңнеке иттең, һәм Син, Раббы, аның Алласына әйләндең. 23Ә хәзер, Раббым, Үзеңнең колың һәм аның гаилә-йорты турындагы сүзләреңне мәңгегә ныгытып куй һәм әйткәннәреңне тормышка ашыр. 24Синең исемеңне гомер бакый олылап искә алсыннар, «Исраил Алласы, Күкләр Хуҗасы Раббы – Исраил Алласыдыр!» – дип әйтсеннәр. Колың Давытның гаилә-йорты Синең каршыңда нык торсын! 25Син, Аллам, Үзеңнең колыңа, гаилә-йортыңны корырмын, дип әйтеп куйган идең. Шуңа күрә мин Сиңа шушы догаларымны юлларга җөрьәт иттем. 26И-и Раббым, Син – Аллаһыдыр! Үзеңнең колыңа Син әнә шундый игелекләр вәгъдә иттең! 27Колыңның гаилә-йорты күз алдыңда мәңге торсын өчен, Син аны фатихаларга ихтыяр кылдың. И-и Раббым, Синнән фатиха алучы мәңге фатихалыдыр!

#### 18


Давытның сугышларда җиңеп чыгуы

1[•]Күпмедер вакытлар узгач, Давыт, пелештиләрне тар-мар китереп, аларны үзенә буйсындырды һәм алар кулыннан Гәтне һәм янәшәсендәге шәһәрләрне тартып алды. 2Давыт шулай ук мәабиләрне дә тар-мар итте. Шул рәвешле, мәабиләр, Давытка буйсынып, аңа салым түләүчеләргә әйләнде. 3Аннары Давыт Фырат елгасы буендагы җирләрдә үз хакимиятен урнаштыру нияте белән юлга чыккан Соба патшасы Һададгызер гаскәрләрен тар-мар китерде – аларны Хаматка кадәр куа барды[+]. 4Давыт аның бер мең сугыш арбасын[†], җиде мең җайдагын һәм егерме мең җәяүле гаскәрен әсир итте; йөз сугыш арбасына җигәрдәй атларны исән калдырып, калганнарының аяк сеңерләрен кисте[+]. 5Соба патшасы Һададгызерга ярдәмгә Дәмәшкътән арамиләр дә килде, әмма Давыт аларның егерме ике мең сугышчысын үтерде. 6Аннары Давыт арамиләрнең мәркәзе Дәмәшкътә үзенең сакчы гаскәрләрен калдырды, һәм арамиләр, Давытка буйсынып, аңа салым түләүчеләргә әйләнде. Давыт кайсы тарафка яу чапса да, Раббы аңа җиңү яуларга булыша торган булды. 7Һададгызер сугышчыларының алтын калканнарын Давыт Иерусалимгә алып килде[+]. 8Һададгызер патшаның Тибхат һәм Күн шәһәрләрендә исә Давыт күп итеп бакыр кулга төшерде. Соңрак шул бакырдан Сөләйман Аллаһы йорты өчен ясалма диңгез вә баганалар, шулай ук төрле савытлар койдырды[+].

9-10Һададгызер белән һаман сугышып яшәгән Хамат патшасы Тогу[*], Давытның Соба патшасы Һададгызер гаскәрен кырып бетергәнен ишетеп, Һададгызер белән сугышкан һәм яу кырында җиңеп чыккан өчен, Давытка үзенең сәламен күндерергә һәм аны тәбрик итәргә дип, углы Һадорамны җибәрде; Һадорам[*] аның янына көмеш, алтын һәм бакырдан коелган савытлар күтәреп килде. 11Давыт патша башка халыклардан – эдоми, мәаби, аммони, пелешти һәм амалыкыйлардан тартып алган көмеш вә алтын белән бергә әлеге савытларны Раббыга багышлады[+].

12Сәрүя углы Әвишәй Тоз үзәнендә эдомиләрнең унсигез меңлек гаскәрен кырып бетереп, 13Эдомда үзенең сакчы гаскәрләрен куйды; һәм бөтен эдомиләр Давытка буйсына башлады. Давыт кайсы тарафка яу чапса да, Раббы аңа җиңү яуларга булыша торган булды[+]. 14[•]Шул рәвешле, Давыт, бөтен Исраил белән патшалык итеп, үзенең бар халкы өстеннән гаделлек вә дөреслек белән хакимлек кылды. 15Сәрүя углы Йоав – аның гаскәрбашы, Ахилуд углы Еһошафат – елъязмачы,[+] 16Әхитүб углы Садыйк һәм Абъятар углы Әбумәлик[*] – руханилар, Шавша[*] – кәтип,[+] 17Еһояда углы Бенаяһ керетиләр һәм пелетиләрнең[*] башлыгы итеп билгеләнде, ә Давытның угыллары беренче дәрәҗә сарай әһелләре булды[+].

#### 19


Давытның аммониләрне җиңүе

1[•]Күпмедер вакытлар үткәч, Аммон патшасы Нахаш вафат булды, һәм патшалыкны аның углы Ханун кабул итеп алды[+].

2«Нахаш миңа карата игелекле иде, мин дә аның углы Ханунга мәрхәмәт күрсәтим» дигән фикердә булып, атасын югалткан Ханун патшаның кайгысын уртаклашырга Давыт үзенең илчеләрен җибәрде, һәм Давыт хезмәтчеләре Ханунның кайгысын уртаклашырга Аммон җиренә килделәр.

3Әмма Аммон түрәләре Ханунга:

– Давыт үзенең юатучыларын атаңа хөрмәт йөзеннән җибәргәндер дип уйлыйсыңмы әллә? Җиребезне карап-күзәтеп, соңыннан җимереп китәр өчен килмәде микән аның хезмәтчеләре? – диделәр.

4Шуннан Ханун Давытның хезмәтчеләрен тотып алды да сакалларын кырдырып, янбашлары турысыннан киемнәрен яртылаш кистереп кайтарып җибәрде. 5Хезмәтчеләренең бик нык мәсхәрә ителүен ишеткәч, Давыт «Сакалыгыз җиткәнче, Әрихәдә калыгыз, шуннан соң гына өегезгә кайтырсыз» дигән боерыгын ирештерер өчен, алар каршына хәбәрчеләрен юллады.

6Давыт белән аралары бозылганны күреп, Ханун белән аммониләр, сугыш арбалары, шулай ук җайдаклар яллар өчен, Арам-Наһараимгә, Арам-Мәгакәһкә һәм Собага мең талант[*] көмеш озаттылар[+]. 7Алар утыз ике мең сугыш арбасы, шулай ук халкы белән бергә Мәгакәһ патшасын ялладылар; Мәгакәһ патшасы Медеба каршына килеп стан булып тукталды. Аммониләр дә, шәһәрләреннән җыенып чыгып, сугышка әзерләнде[+].

8Давыт, бу хакта ишеткәч, Йоав җитәкчелегендәге батыр сугышчыларын яуга күтәрде. 9Аммон гаскәрләре шәһәр капкасыннан чыктылар да, алышырга әзерләнеп, тезелеп бастылар. Килгән патшалар исә читтәрәк басу өстендә тупланганнар иде. 10Каршысында да, артта да басып торган дошман белән алышырга туры киләсен күргәч, Йоав, Исраилнең иң батыр сугышчыларын сайлап алып, арамиләр каршысына тезеп бастырды; 11калган сугышчыларны исә, аммониләр каршысына тезәр өчен, үзенең ир туганы Әвишәйгә тапшырды:[+]

12– Әгәр арамиләр мине җиңә башласа, ярдәмгә килерсең, – диде ул аңа, – әгәр инде аммониләр сине җиңә башласа, мин ярдәм итәрмен. 13Кыю бул, халкыбыз өчен, Аллабыз шәһәрләре өчен үзебезне аямыйча көрәшик! Ә Раббы Үзе ничек кирәк санаса, шулай эшләсен[+].

14Шуннан Йоав үзенең сугышчылары белән арамиләргә каршы һөҗүмгә күчте, һәм тегеләр аңардан чабарга тотындылар. 15Арамиләрнең кача башлавын күреп, аммониләр, Әвишәй гаскәренә арка куеп, шәһәр эченә кире кереп тулдылар. Аннары Йоав Иерусалимгә әйләнеп кайтты. 16Исраилиләрдән җиңелгәннәрен күргәч, арамиләр, чапкыннарын җибәреп, ярдәмгә Фырат аръягында яшәүче арамиләрне чакырып китерделәр; алар белән Һададгызерның гаскәр башлыгы Шофак[*] җитәкчелек итә иде[+].

17Бу хәбәр Давытка ирешкәннән соң, ул, бөтен исраилиләрне җыеп, Үрдүнне кичте дә, арамиләр янына килеп җитеп, сугышчыларын дошман каршына тезеп бастырды һәм һөҗүмгә күчте; шулай итеп, ике арада сугыш башланды. 18Арамиләр, сугыш кырын ташлап, исраилиләрдән качарга тотынды. Давыт арамиләрнең җиде мең сугыш арбасын һәм кырык мең җәяүле гаскәрен юк итте; ул шулай ук дошманның гаскәр башлыгы Шофакны да үтерде. 19Исраил гаскәреннән җиңелгәннән соң, моңарчы Һададгызер яклы патшалар, Давыт белән солых төзеп, аңа буйсыну белдерделәр. Шушы хәлләрдән соң арамиләр аммониләргә ярдәм кулы сузмас булдылар.

#### 20

1[•]Яз җитеп, патшаларның яу чабар вакыты җиткәч, Йоав үзенең гаскәре белән Аммон җирләрен таларга тотынды, Рабаһ янына килеп, аны камап алды. Бу вакыт Давыт үзе Иерусалимдә иде. Йоав, Рабаһны басып алып, аны җимерде[+]. 2Шунда Давыт, аммониләр илаһы булган Милком сынының башыннан бер талант алтыннан коелган һәм асылташ белән бизәлгән таҗын салдырып, әлеге асылташны үзенең таҗына беркетте. Әлеге шәһәрдә Давыт бик күп мал-мөлкәт кулга төшерде. 3Шәһәрдә яшәгән халыкны исә, куып алып китеп, пычкы, тимер кәйлә һәм балта белән эшләргә мәҗбүр итте. Аммониләр яшәгән бөтен шәһәрләрдә Давыт шулай эшләде. Аннары Давыт үзенең барлык гаскәре белән Иерусалимгә әйләнеп кайтты.


Пелештиләргә каршы алып барган сугышлар

4Күпмедер вакыттан Газерда пелештиләр белән сугыш чыкты да, хушалы Сиббекәй рефаимнәр[*] токымыннан булган Сиппайның[*] җанын кыйды; һәм пелештиләр буйсынырга мәҗбүр булды[+]. 5Шуннан соң пелештиләр белән тагын бер көрәш булды; биредә Ягыр углы Элханан гәтле Галиатның ир кардәше Лахмине үтерде. Лахминең сөңге сабы туку күшәсе сыман иде[+].

6Аннары Гәттә янә бер сугыш булды; анда аяк-кулларында алтышар бармак үскән, җәмгысы егерме дүрт бармаклы, рефаимнәр нәселенә караган гаҗәп озын буйлы берәү бар иде. 7Әнә шул кеше исраилиләрне яманларга тотынгач, Давытның кардәше Шимга углы Йонатан аны үтерде[+].

8Әлеге кешеләр Гәт шәһәрендә яшәүче рефаимнәр нәселеннән иде, аларның үлеме Давыт һәм аның хезмәтчеләре кулыннан булды[+].

#### 21


Давытның халык исәбен алырга боеруы

1[•]Бервакыт шайтан[†], исраилиләргә каршы чыгып, Давытны Исраил халкының исәбен алырга котыртты[+].

2Давыт Йоавка һәм гаскәр башлыкларына:

– Кайда күпме халык яшәгәнен белер өчен, Беер-Шебадан алып Данга кадәр Исраилнең бөтен халкын йөреп чыгып исәбен алыгыз, – дип боерды[+].

3Әмма патшага Йоав:

– Раббы Үзенең халкын хәзергедән тагын йөз тапкырга ишәйтсен, ләкин аларның барсы да әфәндемнең коллары түгелмени, и патша әфәндем?! Әфәндем патшага бу ни өчен кирәк?! Исраил халкын нигә гаепле итәргә?! – дип җаваплады[+].

4Тик патша үз сүзендә нык торды, һәм Йоав юлга кузгалды, бөтен Исраил җирен йөреп чыкты, шуннан Иерусалимгә әйләнеп кайтты. 5Йоав халыкның исәбен Давытка җиткерде; исемлек буенча исраилиләрдә – бер миллион йөз мең, яһүдиләрдә исә сугышка яраклы дүрт йөз җитмеш мең ир-егет булуы ачыкланды[+].

6Левиләр белән Беньяминнәрне исә Йоав исәпкә алмады, чөнки патша әмере аның күңеленә ятмады[+].


Аллаһының Давытны җәзага тартуы

7[•]Давытның әлеге гамәле Аллаһы күзенә ятышсыз күренде, һәм Ул Исраилне җәзага тартты.

8Шуннан Давыт Аллаһыга:

– Әлеге гамәлем белән мин гөнаһ эш кылдым; шуның өчен бүген, зинһар, колыңның гөнаһын кичер, чөнки зур ахмаклык эшләдем, – диде[+].

9Аннары Давыт хезмәтендәге гаиптән хәбәр бирүче Гәдкә Раббы сүзе иңде:[+]

10– Давытка, барып, Минем сүзләремне җиткер: «Раббы болай дип әйтә, диген: „Мин сиңа өч төрле җәза тәкъдим итәм, шуларның берсен сайлап ал, һәм Мин сиңа үзең сайлап алган шул җәзаны бирермен“».

11Гәд, Давыт янына килеп:

– Раббы болай дип әйтә: «Әлеге җәзаларның берсен сайлап ал: 12өч ел буе тоташтан ачлык килсенме, яисә кылыч белән коралланган дошманнарың өч ай дәвамында сине эзәрлекләсенме, әллә инде Раббы кылычы ябырылсынмы – илеңдә үлем зәхмәте булып, Раббы фәрештәсе[†] бөтен Исраил җирендә өч көн буена халыкны кырсынмы?» Хәзер хәл ит: мине бирегә җибәргән Раббыга нинди җавап бирергә тиешмен? – диде.

13Гәдкә Давыт болай дип җавап кайтарды:

– Миңа бик авырдыр, ләкин адәм кулыннан җәза алганчы, Раббы кулыннан җәза күрүең хәерлерәк, чөнки Аның рәхим-шәфкате чиксездер[+].

14Шуннан Раббы исраилиләргә үләт зәхмәте җибәрде, һәм җитмеш мең кешенең гомере киселде[+]. 15Аллаһы, Иерусалимне юк итәр өчен, Үзенең фәрештәсен юллады. Фәрештә Иерусалим каласын кырырга тотынгач, Раббы аны кызганды – җәза бирүдән баш тартты.

– Җитәр, төшер кулыңны! – диде Ул фәрештәгә.

Бу вакытта Раббы фәрештәсе явүси Орнан[*] ындыры янына җиткән иде[+]. 16Шулчакны Давыт күзләрен югары күтәрде һәм җир белән күк арасында Иерусалим өстенә кылычын сузган Раббы фәрештәсен күреп алды. Тупас тукымага[†] төренгән Давыт һәм өлкәннәр шунда йөзләре белән җиргә капландылар. 17Давыт Аллаһыга:

– Халык санын исәпкә алырга мин куштым түгелме?! Гөнаһлы мин – яманлык кылдым! Бу кешеләр, Синең сарыкларың, бернинди начарлык эшләмәде ич. И-и Раббы Аллам! Синең җәзаң миңа һәм атам гаиләсенә төшсен. Халкың үләт зәхмәтеннән кырылмасын иде, – диде.


Давытның Раббыга мәзбәх коруы

18[•]Аннары Раббы фәрештәсе Гәдкә:

– Давытка әйт, явүси Орнан ындырына барып, Раббыга мәзбәх корсын, – диде, 19һәм Раббы исеменнән Гәд кушканны эшләргә дип, Давыт китеп барды.

20Бу вакытны Орнан бодай суга иде. Ул борылып карады да фәрештәне күрде. Аның белән булган дүрт углы исә кереп яшеренде. 21Үзенә таба килүче Давытны күреп, Орнан ындыр табагыннан аның каршына чыкты һәм патша алдында җиргә кадәр башын иде. 22Давыт Орнанга:

– Тиешле бәягә миңа үзеңнең ындырыңны сат. Халык үләт зәхмәтеннән кырылмасын өчен, Раббыга шунда мәзбәх кормакчымын, – диде[+].

23– Ал, алайса. Әфәндем патша җаны теләгәнне эшләсен. Менә тулаем яндыру корбаны өчен үгезләр, ягар өчен – ашлык сугу җайланмалары, икмәк бүләге[†] өчен – бодай; һәммәсен бушка бирәм, – диде Орнан Давытка[+].

24Әмма Давыт патша аңа:

– Юк, боларның һәммәсе өчен мин сиңа тиешле бәясен түлим, синең әйберләреңне мин Раббыга бирә һәм бушка килгән малны да корбан китерә алмыйм, – дип җавап кайтарды 25һәм әлеге урын өчен Орнанга алты йөз шәкыл[*] алтын түләде.

26Аннары Давыт шул урында Раббыга багышлап мәзбәх корды һәм Аңа тулаем яндыру корбаны белән татулык корбаны[†] китерде. Давыт Раббыга мөрәҗәгать иткәннән соң, Раббы, аны ишетеп, корбан яндыру мәзбәхенә күкләрдән ут иңдерде[+].

27Шуннан Раббы Үзенең фәрештәсенә:

– Кылычыңны кынысына кире тыгып куй, – диде.

28Шулчак Давыт, Раббының явүси Орнан ындырында биргән җавабын күреп, Аңа корбан китерде. 29Муса чүлдә ясаган Раббы чатыры белән корбан яндыру мәзбәхе ул вакытта Гибгон каласындагы калкулыкта иде,[+] 30әмма Давыт Аллаһыга мөрәҗәгать итәр өчен анда бара алмады, чөнки Раббы фәрештәсенең кылычыннан аның коты алынган иде.

#### 22

1– Раббы Алланың йорты һәм Исраил халкының корбан яндыру мәзбәхе биредә булачак, – диде Давыт[+].


Давытның Аллаһы йортын салырга әзерләнүе

2Аннары ул, Исраил җиренә читтән килеп төпләнгән ят кавем кешеләрен бер җиргә тупларга боерып, аларга Аллаһы йортын төзер өчен таш шомарту эшен йөкләде[+]. 3-4Капка-ишекләргә кадак-күгән вә беркеткечләр кояр өчен, байтак кына тимер, шулай ук үлчәп бетерә алмас күләмдә бакыр вә исәп-хисапсыз эрбет агачы әзерләде, чөнки сидунлылар белән сурлылар Давытка бик күп эрбет агачы китергән иделәр[+][+].

5– Углым Сөләйман әлегә яшь һәм тәҗрибәсездер, – диде Давыт, – ә Раббы өчен салыначак йорт искиткеч мәһабәт, даны бөтен дөньяга таралырлык мәшһүр булырга тиеш. Шулай булгач, мин аның өчен бөтен кирәк-яракны әзерли торырга тиешмен.

Шул рәвешле, соңгы сәгате сукканчыга кадәр Давыт шактый күп әйбер әзерләп калдырды[+].

6Аннары, углы Сөләйманны чакырып алып, Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салырга кушты:

7– Углым! – диде Давыт Сөләйманга, – мин Раббы Аллама багышлап йорт салырга ниятләгән идем,[+] 8әмма Раббы миңа: «Син үз гомереңдә байтак кан койдың һәм зур сугышлар алып бардың, шул сәбәпле син Миңа багышланган йортны сала алмыйсың, чөнки Минем күз алдымда җиргә байтак адәм каны койдың[+]. 9Әмма синең углың туачак, ул исә тынычлык тарафдары булачак; Мин аңа әйләнә-тирәсендәге барлык дошманнарыннан тынычлык бирермен, шуңа күрә аның исеме дә Сөләйман[*] булыр. Ул патшалык иткән чорда, Мин Исраилгә тынычлык вә иминлек иңдерермен[+]. 10Миңа багышланган йортны ул төзер, һәм ул Минем углым булыр, Мин исә аңа ата булырмын. Исраил өстеннән аның патшалыгын Мин мәңгегә урнаштырырмын!»[+] 11Шулай, угълым, Раббы синең юлдашың булсын. Эшләрең уңышлы барсын, синең хакта Ул әйткәнчә, Раббы Аллаңа багышланган йортны сиңа төгәлләп чыгарга язсын. 12Раббы сине Исраил патшасы итеп куйгач, Раббы Аллаң канунын үтәр өчен, Ул сиңа үткен зиһен вә гакыл иңдерсен иде. 13Раббының Муса аша Исраил халкына биргән кагыйдә вә карар-кануннарын төгәл үтәсәң, эшең һәрчак уң булыр. Нык һәм батыр бул, курку белмә һәм күңел төшенкелегенә бирелмә[+]. 14Мин, зур тырышлык куеп, Раббы йорты өчен йөз мең талант алтын вә мең тапкыр мең талант көмеш, шулай ук исәпсез-хисапсыз күләмдә бакыр белән тимер, агач вә таш та хәзерләдем. Шуңа өстәп син дә хәзерләрсең. 15-16Синдә таш кисүчеләр, таш шомартучылар, балта осталары, шулай ук алтын, көмеш, бакыр вә тимер эшенә оста һөнәр ияләре күптер. Башлап җибәреп, эшкә тотын; Раббы синең юлдашың булсын.

17Давыт бөтен Исраил юлбашчыларына углы Сөләйманга ярдәм күрсәтергә боерып:

18– Сезгә бөтен яктан тыныч тормыш биргән Раббы Аллагыз юлдашыгыз түгелме әллә? Шушы җирдә яшәүче барлык халыкларны Ул минем кулга тапшырды һәм, шул рәвешле, әлеге җирләр Раббыга һәм Аның халкына буйсына[+]. 19Димәк ки, бөтен йөрәгегез һәм күңелегез белән Раббы Аллагызның йөз нурын эзләгез. Раббының Килешү сандыгын һәм Аллаһының изге савытларын Раббыга багышланасы йортка күчерер өчен, Раббы Алланың мөкатдәс урынын төзи башлагыз, – диде.

#### 23


Левиләрнең вазифасы

1Шактый олыгаеп өлкән яшькә җиткәннән соң, Исраил патшасы итеп Давыт үзенең углы Сөләйманны билгеләде[+]. 2Аннары, Исраилнең бөтен юлбашчыларын, руханиларын һәм левиләрне үз янына җыеп, 3яше утыздан югары булган левиләрнең санын исәпкә алды: алар утыз сигез мең кеше булып чыкты[+]. 4Давыт:

– Шулар арасыннан егерме дүрт меңе Раббы йортындагы эшләрне башкарырга, алты меңе идарә итәргә һәм хөкем чыгарырга, 5дүрт меңе капкалар янында каравыл торырга һәм тагын дүрт меңе, мин ясаткан уен коралларында уйнап, Раббыга дан җырларга тиеш, – диде[+].

6Шуннан Давыт левиләрне Леви угыллары – Гершон, Коһат һәм Мерари нәселләре буенча төркемнәргә бүлде[+].

7Гершонның ике углы: Ладан һәм Шимгый[+].

8Ладанның өч углы: беренчесе – Ехиел, калганнары – Зетам һәм Йоил[+].

9Шимгый угыллары Шеломот, Хазиел һәм Һаран атлы булып, алар өчесе дә Ладан нәселенең кабилә башлыклары иде. 10Шимгыйның Яхат, Зиза, Игуш һәм Берига исемле тагын дүрт углы булып, 11өлкәне – Яхат, икенчесе Зиза иде. Игуш һәм Бериганың балалары аз булу сәбәпле, алар аталары йортында бер гаилә исәбендә йөрделәр.

12Коһатның дүрт углы: Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел[+]. 13Амрамның угыллары: Һарун һәм Муса. Һарун һәм аның нәселенә иң изге әйберләр өчен җаваплылык, шулай ук Раббы алдында корбан китерү, Аңа хезмәт итү һәм Аның исеменнән фатиха күндерү мәңгегә йөкләнде[+].

14Аллаһы кешесе Мусаның угыллары Леви ыругының бер өлеше булып санала иде[+]. 15Мусаның угыллары: Гершом һәм Элигызыр[+].

16Гершомның беренче углы Шебуһел атлы иде[+].

17Элигызырның беренче углы Рехабьядән башка угыллары тумый; ә Рехабьянең үзенең угыллары бик күп була[+].

18Исһарның өлкән углы Шеломит атлы иде.

19Хебрунның угыллары: өлкәне – Ярия, икенчесе – Амария, өченчесе – Яхәзиел, дүртенчесе – Якамгам[+].

20Уззиелнең угыллары: беренчесе – Михә, икенчесе – Ишшия[+].

21Мераринең угыллары: Махли һәм Муши.

Махлинең угыллары: Элгазар һәм Кыйш[+]. 22Элгазар угыллар калдырмыйча дөньядан китеп бара: аңардан кыз балалар гына туа; әлеге кызлар үзләренең кардәшләре булган Кыйш угылларына кияүгә чыгалар[+].

23Мушинең өч углы: Махли, Эдер һәм Еремот[+].

24Исемнәре гаиләләре буенча нәселнамәгә теркәлеп, яше егермедән узган һәм Раббы йортында хезмәт күрсәткән Леви ыругының кабилә башлыклары әнә шулардыр[+]. 25Чөнки Давыт болай дип әйтеп куйган була:

– Исраилнең Раббы Алласы, Үзенең халкына тынычлык китереп, мәңгегә Иерусалимдә калды;[+] 26шуңа күрә левиләргә хәзер Изге чатырны һәм анда гыйбадәт кылганда кулланыла торган төрле әйберләрне күтәреп күченеп йөрүнең кирәге юк.

27Давытның соңгы боерыгы буенча, левиләрнең егерме яшьтән узганнары исәпкә алынган иде.

28Левиләрнең вазифасы Раббы йортында, аның ишегалдында вә янкормалардагы хезмәттә Һарун угылларына булышудан гыйбарәт иде. Алар изге әйберләрнең чисталыгы, Аллаһы йортында башкарыла торган һәр төр хезмәт,[+] 29изге икмәк, икмәк бүләгенә дигән бодай оны, төче күмәч, таба икмәге, зәйтүн мае кушып пешерелгән икмәк, шул бүләкләрнең авырлыгы, саны вә күләме өчен җаваплы иделәр. 30-31Болардан тыш, левиләр һәр шимбә көнне, Яңа ай бәйрәмендә һәм башка бәйрәмнәрдә Раббыга тулаем яндыру корбаны китергәндә, шулай ук һәр иртә вә кичен Раббыга рәхмәтләр укырга, дан җырларга, билгеле бер санда һәрчак Аның алдында хезмәт итәргә тиеш булдылар[+]. 32Шулай итеп, алар Очрашу чатыры, изге әйберләр өчен җаваплы булып, Раббы йортындагы хезмәттә кардәшләре Һарун угылларына ярдәм күрсәтергә тиеш иделәр.

#### 24


Руханилар

1Һарун нәселе тармакларга түбәндәгечә бүленде. Һарун угыллары: Надаб, Абиһу, Элгазар һәм Итамар[+]. 2Надаб белән Абиһу аталарыннан элегрәк дөнья куялар, аларның угыллары тумый кала; шул сәбәпле рухани вазифасын Элгазар белән Итамар башкара[+].

3Элгазар нәселеннән Садыйк, Итамар нәселеннән Әхимәлик белән берлектә Давыт, хезмәт вазифаларына карап, Һарун нәселен төркемнәргә бүлеп чыкты[+]. 4Итамар нәселе белән чагыштырганда Элгазар нәселендә гаилә башлыклары күбрәк булганга, Элгазар нәселе – уналты, ә Итамар нәселе сигез төркемгә бүленде. 5Изге йортта да, Раббы алдында да эш башында беренчеләрдән булып Элгазар һәм Итамар нәселе торганга күрә, алар жирәбә буенча бүленде. 6Патша, түрәләр, рухани Садыйк, Абъятар углы Әхимәлик алдында, шулай ук руханиларның һәм левиләрнең гаилә башлыклары алдында Леви нәселеннән булган Нетанел углы Шәмәгыйя, кәтип буларак, Элгазар белән Итамарның нәселбашларын теркәп барды. Нәселбашлары әүвәл Элгазар токымыннан, аннары Итамар токымыннан чиратлап сайланды.

7Беренче булып жирәбә Яһоярибкә төште, икенчесе – Едагыйягә,[+] 8өченчесе – Хәримгә, дүртенчесе – Сәгуримгә, 9бишенчесе – Малкиягә, алтынчысы – Миямингә, 10җиденчесе – Һаккоска, сигезенчесе – Абиягә,[+] 11тугызынчысы – Ешуага, унынчысы – Шәканьягә, 12унберенчесе – Эльяшибка, уникенчесе – Якымга, 13унөченчесе – Хуппага, ундүртенчесе – Яшебьябкә, 14унбишенчесе – Билгәйгә, уналтынчысы – Иммерга, 15унҗиденчесе – Хезиргә, унсигезенчесе – Һафисеска, 16унтугызынчысы – Петахиягә, егерменчесе – Яхәзкылга, 17егерме беренчесе – Яхингә, егерме икенчесе – Гәмулга, 18егерме өченчесе – Делаягә, егерме дүртенчесе Магазиягә төште.

19Бабалары Һарунга Исраилнең Раббы Алласы калдырган Канун буенча, Раббы йортына хезмәт итәргә килгәндә, алар жирәбәгә чыккан шушы тәртипне сакларга тиеш иделәр.


Башка левиләрнең исемлеге

20Левинең башка нәсел варислары түбәндәгеләрдер:

Амрам угылларыннан – Шубаһел;

Шубаһел угылларыннан – Яхдея;[+]

21Рехабья угылларыннан беренче бала Ишшия;

22Исһар угылларыннан – Шеломот; Шеломот угылларыннан – Яхат;

23Хебрун угылларыннан: беренчесе – Ярия, икенчесе – Амария, өченчесе – Яхәзиел, дүртенчесе – Якамгам[+].

24Уззиел угылларыннан – Михә; Михә угылларыннан – Шамир.

25Михәнең кардәше – Ишшия; Ишшия угылларыннан – Зәкәрия.

26Мерари угыллары: Махли һәм Муши; Ягазия углы Бено.

27Мерари углы Ягазиядән – Бено һәм Шоһам, Зәкүр һәм Ибри.

28Махлидән – Элгазар (аның угыллары булмый).

29Кыйштан – Кыйш углы Ярахмел.

30Муши угыллары: Махли, Эдер һәм Яримут.

Болар барысы да – гаиләләре буенча саналган левиләр. 31Алар да, кардәшләре Һарун угыллары кебек, Давыт патша, Садыйк, Әхимәлик каршында, шулай ук руханилар һәм левиләрнең гаилә башлыклары алдында жирәбә тарттылар. Өлкән угылларның гаиләләре кече угылларныкы белән бертигез күрелде[+].

#### 25


Җырчылар

1Давыт һәм аның гаскәрбашлары Асаф, Һеман һәм Едутунның угылларын махсус хезмәт өчен башкалардан аерып алды: алар гөслә, арфа вә тәлинкәләрдә уйнап пәйгамбәрлек кылырга тиеш иде. Әлеге хезмәтне башкаручылар түбәндәгеләр[+]. 2Асаф угылларыннан: Зәкүр, Йосыф, Нетания һәм Асарела. Асаф, үзенең угыллары өстеннән җитәкчелек итеп, патша боерыгы буенча пәйгамбәрлек кылырга тиеш иде. 3Едутун угылларыннан: Гедалия, Сәри, Ишагыйя, Шимгый[*], Хәшәбия һәм Мәттития, җәмгысы алтау. Аталары Едутун аларның җитәкчесе булды, һәм ул, гөслә көенә пәйгамбәрлек кылып[*], Раббыга рәхмәтләрен вә мактауларын яудырырга тиеш иде. 4Һеман угылларыннан: Вуккыйя, Маттания, Уззиел, Шебуһел, Яримут, Ханания, Ханани, Элиата, Гиддалти, Ромамти-Эзер, Йошбыкаша, Маллоти, Һотир һәм Махазиут. 5Болар барысы да патша хезмәтендәге гаиптән хәбәр бирүче Һеманның угылларыдыр. Алар аңа Аллаһының, Мин синең даныңны күтәрермен, дигән вәгъдәсе буенча бирелгән иделәр. Аллаһы Һеманга ундүрт угыл һәм өч кыз бала бүләк итте.

6Болар һәммәсе, тәлинкәләрдә, арфа вә гөсләдә уйнап, аталары җитәкчелегендә Раббы йортында җырлаучылар иде. Аллаһы йортындагы хезмәтләре аларның шуннан гыйбарәт булды. Асаф, Едутун һәм Һеман – патша кул астындагы хезмәтчеләрдер. 7Раббы каршында җыр башкару сәнгатенә өйрәтелгән һәм әлеге эшнең остасы булган кешеләрнең саны – кардәшләре белән бергә – җәмгысы ике йөз дә сиксән сигез иде. 8Боларның һәммәсе – кечесе-олысы, укытучысы-шәкерте – жирәбә салып, вазифаларын бүлеште[+].

9Беренче жирәбә Асаф углы Йосыфка чыкты. Икенчесе – Гедалия нәселенә; кардәшләре һәм угыллары белән алар унике кеше иде. 10Өченчесе – Зәкүр нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 11Дүртенчесе – Исри нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 12Бишенчесе – Нетания нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 13Алтынчысы – Вуккыйя нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 14Җиденчесе – Ясарела нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 15Сигезенчесе – Ишагыйя нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 16Тугызынчысы – Маттания нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 17Унынчысы – Шимгый нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 18Унберенчесе – Азарел нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 19Уникенчесе – Хәшәбия нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 20Унөченчесе – Шубаһел нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 21Ундүртенчесе – Мәттития нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 22Унбишенчесе – Еремот нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 23Уналтынчысы – Ханания нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 24Унҗиденчесе – Йошбыкаша нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 25Унсигезенчесе – Ханани нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 26Унтугызынчысы – Маллоти нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 27Егерменчесе – Элията нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 28Егерме беренчесе – Һотир нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 29Егерме икенчесе – Гиддалти нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 30Егерме өченчесе – Махазиут нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде. 31Егерме дүртенчесе – Ромамти-Эзер нәселенә; угыллары һәм кардәшләре белән алар унике кеше иде.

#### 26


Капка сакчылары

1Капка янында сакта торучылар түбәндәге төркемнәргә бүленде. Корах нәселеннән: Асаф углы Коредан туган Мешелемия. 2Мешелемия угыллары: беренчесе – Зәкәрия, икенчесе – Едигаил, өченчесе – Зәбәдия, дүртенчесе – Ятниел,[+] 3бишенчесе – Элам, алтынчысы – Еһоханан, җиденчесе – Эльеһогынай.

4Обид-Эдом угыллары: беренчесе – Шәмәгыйя, икенчесе – Яһозабад, өченчесе – Йоах, дүртенчесе – Сәкәр, бишенчесе – Нетанел,[+] 5алтынчысы – Аммиел, җиденчесе – Исәсхәр, сигезенчесе – Пегуллетай. Болар – Обид-Эдомның Аллаһы фатихасы белән туган угылларыдыр[+]. 6Обид-Эдом углы Шәмәгыйянең дә угыллары туды. Гаять булдыклы, сәләтле бу кешеләр барысы да гаилә башлыклары булды. 7Шәмәгыйянең угыллары шулар: Отни, Репаил, Обид, Элзабад. Шәмәгыйянең ир туганнары Элиһу белән Семәхья дә булдыклы ир-атлар иде. 8Болар һәммәсе Обид-Эдом нәселеннән; алар үзләре дә, аларның угыллары да, шулай ук ир туганнары да булдыклы, эшлекле адәмнәрдер; Обид-Эдом нәселеннән барлыгы алтмыш ике кеше бар иде[+].

9Мешелемиянең булдыклы, сәләтле унсигез углы һәм ир туганы бар иде.

10Мерари нәселеннән булган Хосаның угыллары: иң өлкәне – Шимри; беренче бала булмаса да, атасы аны өлкән угыл дип игълан иткән иде; 11икенчесе – Хилкыйя, өченчесе – Тебалья, дүртенчесе – Зәкәрия. Хосаның барлыгы унөч углы һәм ир туганы бар иде.

12Гаилә башлыклары буенча төркемнәргә бүленгән әлеге капка сакчылары, башка кардәшләре кебек үк, Раббы йортында һәркем үз вазифасын башкарды. 13Һәр гаилә, жирәбә салып, кем кайсы капкада сакта торасын билгеләде. Кечеләр дә олылар белән беррәттән жирәбәдә катнашты[+]. 14Көнчыгыш капка Шелемиягә төште; аның углы Зәкәриягә (ул гакыллы-зирәк киңәшче иде) дә жирәбә салдылар – аңа төньяк капка чыкты. 15Жирәбәгә төшкәнчә, Обид-Эдом көньяк капканы сакларга, ә аның угыллары келәтләр каравылларга тиеш иде[+]. 16Шуппим белән Хоса көнбатыш капканы, шулай ук югары юлдагы Шәллекет капкасын да сакларга тиеш булды. Сакчылар анда кара-каршы торды. 17Көнчыгыш якта көн дә алтышар, төньякта һәм көньякта – левиләрдән дүртешәр сакчы һәм келәтләр янында икешәр сакчы каравыл торды. 18Көнбатыш тарафтагы ишегалдына килсәк, юл буенда дүртешәр, ә ишегалдында икешәр сакчы торды. 19Корах һәм Мерари нәселеннән булган капка сакчылары әнә шул рәвешле бүленде.


Хәзинә саклагычын каравыллаучылар һәм башка хезмәтчеләр

20Левиләрнең башка ир туганнары Аллаһы йортындагы хәзинә саклагычларына һәм изге әйберләр саклагычына күз-колак булырга тиеш иде. 21Гершон нәселеннән булган Ладанның углы – Яхиели; ул Гершон нәселендәге Ладанның гаилә башлыкларыннан берсе иде[+]. 22Әлеге Яхиели угыллары Зетам һәм аның ир туганы Йоил Раббы йортындагы хәзинә саклагычлары өчен җаваплы булды.

23Амрам, Исһар, Хебрун һәм Уззиел нәселеннән башка ир-егетләргә килгәндә: 24Муса углы Гершомнан туган Шебуһел Раббы йортындагы хәзинә саклагычларында каравыл башлыгы булды[+]. 25Әлеге Шебуһелнең ир кардәше Элигызырның Рехабья атлы углы булып, аның – Ишагыйя, Ишагыйянең – Йорам, Йорамның – Зихри, Зихринең – Шеломот атлы углы бар иде[+]. 26Давыт патша, гаилә башлыклары, меңбашлары вә йөзбашлары һәм гаскәрбашлары тарафыннан Аллаһыга багышланган изге әйберләр саклагычы өчен Шеломот һәм аның ир кардәшләре җаваплы булды[+]. 27Сугыш кырында яулап алынган һәм таланган мал-мөлкәтне алар Раббы йортын төзекләндерүгә багышлый торганнар иде. 28Шул рәвешле, гаиптән хәбәр бирүче Шемуил, Кыйш углы Шаул, Нер углы Абнер, Сәрүя углы Йоавлар Аллаһыга багышлаган һәммә изге әйбернең саклылыгы Шеломот һәм аның ир кардәшләре өстендә булды.

29Исһар нәселеннән Кенанья һәм аның угылларының хезмәте Аллаһы йорты белән бәйләнмәгән иде; алар Исраилдә түрә вә хөкемче вазифасын башкарды[+].

30Хебрун нәселеннән Хәшәбия һәм аның ир кардәшләре – мең җиде йөз булдыклы ир-егет – Исраилдә, Үрдүн елгасының көнбатыш төбәгендә Раббыга хезмәт күрсәтү һәм патшаның эшләре өчен җаваплы булды[+]. 31Нәсел шәҗәрәсеннән күренгәнчә, Хебрун нәселеннән Ярия Хебрун гаилә-йортының башлыгы иде. Давыт идарәсенең кырыгынчы елында алып барылган тикшерүләрдән соң, Гилыгад Ягызерында хебруннар арасында бик тә сәләтле, булдыклы кешеләр барлыгы ачыкланды[+]. 32Яриянең ир кардәшләре арасында ике мең җиде йөз булдыклы гаилә башлыгы бар иде. Давыт патша аларны рубиннәр, гәдләр һәм Көнчыгыш менашшелар ыругында Аллаһы хезмәтенә һәм патшаның барлык эшләренә күзәтчелек итәр өчен билгеләде.

#### 27


Гаскәр башлыклары

1[•]Патшага хезмәт күрсәтүче исраилиләрнең гаилә башлыклары, меңбашлары, йөзбашлары һәм хәрби бүлек җитәкчеләренең исемлеге түбәндә китерелә. Егерме дүрт мең гаскәридән торган бүлекләрнең һәммәсе ел әйләнәсендә бер ай дәвамында хезмәт итәргә тиеш иде.

2Беренче айда хезмәт күрсәтергә тиешле бүлек белән Зәбдиел углы Яшабгам җитәкчелек итте; аның бүлегендә җәмгысы егерме дүрт мең кеше саналды. 3Перес нәселеннән булган Яшабгам барлык гаскәрбашлары өстеннән беренче айда җитәкчелек итте[+].

4Икенче айда хезмәт күрсәтергә тиешле бүлек белән ахуахлы Додай идарә итте; Миклут аның ярдәмчесе булды; Додай җитәкләгән бүлектә егерме дүрт мең кеше саналды.

5Өченче ай өчен гаскәрбашы итеп рухани Еһояданың углы Бенаяһ билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды[+]. 6Әлеге Бенаяһ, Утыз башлыкның берсе булып, аларның җитәкчесе иде. Аның углы Аммизабад та аның бүлегендә хезмәт итте.

7Дүртенче ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Йоавның ир кардәше Асаһел билгеләнде; соңрак аның урынына углы Зәбәдия калды; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды[+].

8Бишенче ай өчен бүлекнең гаскәрбашы итеп Израх нәселеннән Шамһут билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

9Алтынчы ай өчен бүлек җитәкчесе итеп тыкуалы Иккышның углы Гыйра билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

10Җиденче ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Эфраим ыругыннан пелонлы Хелес билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

11Сигезенче ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Зерах нәселеннән хушалы Сиббекәй билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды[+].

12Тугызынчы ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Беньямин ыругыннан анатотлы Абигызер билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

13Унынчы ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Зерах нәселеннән нетофалы Маһрай билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

14Унберенче ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Эфраим ыругыннан пиргатонлы Бенаяһ билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды.

15Уникенче ай өчен бүлек җитәкчесе итеп Отниел нәселеннән нетофалы Хелдай билгеләнде; аның бүлегендә дә егерме дүрт мең кеше саналды[+].


Исраилнең ыруг җитәкчеләре

16Исраилнең ыруг җитәкчеләре түбәндәгеләр: Рубин ыругында – Зихри углы Элигызыр; Шимун ыругында – Мәгакәһ углы Шефатия; 17Леви ыругында – Кымуил углы Хәшәбия; Һарун нәселендә – Садыйк;[+] 18Яһүдә ыругында – Давытның ир кардәше Элиһу; Исәсхәр ыругында – Микәил углы Омри; 19Зәбулун ыругында – Убадия углы Ишмая; Нәптали ыругында – Азриел углы Яримут; 20Эфраим ыругында – Азазья углы Һошея; Көнбатыш менашшеларда – Пәдая углы Йоил; 21Гилыгадтагы Көнчыгыш менашшеларда – Зәкәрия углы Идду; Беньямин ыругында – Абнер углы Ягасиел; 22Дан ыругында – Ерухам углы Азарел. Исраилнең ыруг җитәкчеләре әнә шулар иде.

23Яше егермегә җитмәгән егетләрне Давыт исәпкә алмаган иде, чөнки Раббы исраилиләрне күктәге йолдызлар санынча ишәйтергә вәгъдә иткән була[+]. 24Сәрүя углы Йоав халыкның хисабын ала башласа да, тәмамлый алмый. Халыкны исәпкә алган өчен, Аллаһының Исраилгә каһәре төшә, һәм әлеге сан Давыт патшаның елъязмасына теркәлми кала[+].


Давытның хезмәтчеләре

25Патшаның хәзинә саклагычлары өчен җаваплылык Адиел углы Азмаветка йөкләнде; басулардагы, шәһәрләрдәге, авыл җирендәге һәм манаралардагы саклагычлар өчен Уззия углы Йонатан җаваплы иде. 26Басу-кырларда эшләүчеләр, игенчелек өчен – Кәлүб углы Эзри; 27йөзем бакчалары өчен – рамаһлы Шимгый; йөзем бакчаларындагы шәраб базлары өчен – шефамлы Зәбди; 28үзәндәге зәйтүн вә сикомор[†] агачлары өчен – гедерлы Багал-Ханан; зәйтүн мае саклагычлары өчен – Йогаш; 29Шаронда утлап йөрүче эре терлек өчен – шаронлы Шитрай; үзәндәге эре терлек өчен исә – Адлай углы Шафат; 30дөяләр өчен – исмәгыйли Обил; ишәкләр өчен – меронотлы Яхдея; 31вак терлек өчен һаҗәри Язиз җаваплы булды. Болар һәммәсе Давыт патшаның мал-мөлкәтенә күз-колак булыр өчен билгеләнгән назыйрлардыр[+].

32Давытның Йонатан атлы абзасы, акыллы-зирәк адәм булып, кәтип вә киңәшче вазифасын башкарды. Хәкмүни углы Ехиел – патшаның угылларын багучы-тәрбияләүче, 33Ахитофел – патшаның киңәшчесе, әрки Хушай патшаның дусты-сердәше иде[+]. 34Ахитофелдан соң әлеге вазифа Бенаяһ углы Еһояда белән Абъятарга күчте. Йоав патшаның гаскәрбашы иде[+].

#### 28


Давытның Аллаһы йорты хакындагы күрсәтмәләре

1Шуннан Давыт Исраил халкының бөтен түрәләрен: ыруг җитәкчеләрен, патшага хезмәт итүче хәрби бүлек башлыкларын, меңбашларын, йөзбашларын, патша һәм аның угылларының барлык мөлкәте, мал-туары өчен җаваплы кешеләрне, сарай әһелләрен, батыр сугышчыларны һәм барлык баһадирларны үз янына Иерусалимгә җыеп алды да,[+] 2аягүрә басып, болай диде:

– Кардәшләрем вә халкым, тыңлагыз мине! Аллабыз аяк басасы урынны – Раббының Килешү сандыгын куяр өчен йорт салырга дигән ниятне күңелемдә йөрткән, әлеге йортны җиткерер өчен кирәк-яракларны да әзерләп куйган идем[+]. 3Әмма Аллаһы миңа: «Миңа багышланган йортны син төземәссең, чөнки син сугышчан адәмсең һәм кеше каны койдың», – диде[+]. 4Тик шулай да Исраил өстеннән гомер бакый патшалык итәр өчен, Исраилнең Раббы Алласы мине сайлап алды. Яһүдә ыругын Ул баш ыруг итеп куйды, Яһүдә йортыннан атам гаиләсен сайлады, ә атамның угылларыннан мине Исраил патшасы итеп куярга ихтыяр кылды![+] 5Раббы, миңа бик күп угыл биреп, Исраил өстеннән патшалык итүче Раббы тәхетенә утыртыр өчен, бөтен угылларым арасыннан Сөләйманны сайлады[+]. 6Раббы миңа болай диде: «Миңа дигән йортны һәм ишегалларын синең углың Сөләйман җиткерер, чөнки Мин аны Үземнең углым итеп сайладым; Мин аның атасы булырмын[+]. 7Бүгенге көндәге кебек, боерыкларымны вә карар-кануннарымны төгәл үтәп барса, Мин аның патшалыгын мәңгегә ихтыяр кылырмын». 8Ә хәзер Раббы каршына җыелган бөтен Исраилнең күз алдында, Аллаһы ишетерлек итеп, шуны җиткерәм: Раббы Аллабызның боерыкларын төгәл үтәгез, шул чагында сез шушы гүзәл җирне үзегезгә милек итә һәм балаларыгызга да мәңгелек мирас итеп калдыра алырсыз. 9Ә син, Сөләйман углым, атаңның Алласын таны! Бөтен йөрәгең вә күңелең белән Аңа хезмәт ит, чөнки Раббы һәркемнең йөрәгендә ни барын сыный, һәрбер фикер тирбәнеше Аңа мәгълүмдер. Әгәр син Аның йөз нурын эзләсәң – табарсың; ә инде Аңардан йөз чөерсәң, Ул сине мәңгегә кире кагар[+]. 10Кара аны, Изге йорт төзер өчен, Раббы сине сайлады. Нык бул һәм эшкә кереш!

11Давыт болдырның, биналарның, саклау урыннарының, югары бүлмәләрнең, эчке бүлмәләрнең һәм Аллаһы сандыгын куя торган бүлмәнең сызымын углы Сөләйманга тапшырды. 12Давыт шулай ук Рух аңа күрсәткән бөтен сызымнарны – Раббы йорты ишегаллары, йорт тирәсендәге барча бүлмәләр, Аллаһы йортының хәзинә саклагычлары, изге әйберләрне саклый торган урыннарның сызымын да – углына бирде. 13Руханилар һәм левиләрнең бүленеше турында, Раббы йортындагы хезмәт һәм гыйбадәт кылганда кулланыла торган савытлар турында да Сөләйманга күрсәтмәләрен ирештерде[+]. 14Гыйбадәт кылганда кулланыла торган төрле алтын вә көмеш савытларның авырлыгы турында күрсәтмәләр бирде: 15шәмдәл вә яктырткычларның нинди максатта кулланылуына карап һәркайсына күпме алтын вә көмеш; 16изге икмәк куя торган алтын өстәлләрнең һәркайсы өчен күпме алтын, көмеш өстәлләр өчен күпме көмеш; 17чәнечкеләр, касәләр, чүлмәкләр өчен күпме саф алтын, тәлинкәләр өчен күпме алтын вә көмеш 18һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе өчен күпме саф алтын кирәклеген билгеләде. Давыт шулай ук Раббының Килешү сандыгы өстенә канатларын җәйгән алтын керубимнәр урнашкан арбаның сызымын да тапшырды[+]

19– Боларның һәммәсе Раббы миңа Үзе биргән күрсәтмәләр буенча язылды, – диде Давыт[+].

20Углы Сөләйманга Давыт тагын болай диде:

– Нык бул, батыр бул һәм эшкә тотын! Курыкма һәм төшенкелеккә бирелмә, чөнки Раббы Алла, минем Аллам, сиңа юлдаш булыр. Раббы йортындагы бөтен төзелеш эшләре төгәлләнми торып, Ул сине ялгызыңны калдырмас һәм сине ташламас[+]. 21Менә, төркемнәргә бүленгән руханилар һәм левиләр Аллаһы йортындагы һәр төр хезмәтне башкарырга әзер торалар. Һәрбер эшне ихлас күңелдән башкарырдай оста куллы һөнәр ияләрең бар. Бар халык һәм аларның җитәкчеләре синең һәр сүзеңне үтәр.

#### 29


Аллаһы йортын төзү өчен китерелгән бүләкләр

1Аннары Давыт патша, җыелган бар халыкка мөрәҗәгать итеп, болай диде:

– Аллаһы сайлап алган углым Сөләйман хәзергә яшь вә тәҗрибәсез; кылынасы эш исә гаҗәеп бөек, чөнки бу йорт инсаннар өчен түгел, ә бәлки Раббы Алла өчендер[+]. 2Аллам йорты өчен мин, бар көчемне салып, алтын, көмеш, бакыр, тимер, агач, ахак вә фирәзә ташлар, төсле ташлар, асылташлар һәм мәрмәрне шактый күләмдә әзерләп калдырдым. 3Аңардан тыш, Аллам йортына булган тугрылыгымны күрсәтеп, мин Изге йорт өчен хәзерләнгән әйберләрдән башка да әле үземнең шәхси хәзинәмдәге алтын-көмешне Аллам йорты өчен өстәп бирәм: 4бу исә – өч мең талант саф Офир алтыны вә җиде мең талант саф көмештер. Әлеге алтын-көмеш йортның диварларын каплау,[+] 5шулай ук осталарга алтын вә көмеш әйберләр ясау өчен китәчәк. Үзен Раббыга багышлап, сезнең кайсыгыз бүген иганә кертергә әзер[+]?

6Шуннан соң гаилә башлыклары, Исраилнең ыруг җитәкчеләре, меңбашлары, йөзбашлары вә патшаның эшләре өчен җаваплы кешеләр үзләренең бүләкләрен тапшырдылар. 7Раббы йортын төзү өчен, алар иганәгә биш мең талант һәм ун мең дарик[*] алтын, ун мең талант көмеш, унсигез мең талант бакыр һәм йөз мең талант тимер бирделәр. 8Затлы ташлары булганнар аларны Раббы йортының хәзинә саклагычына, Гершон нәселеннән булган Ехиел кулына тапшырды[+]. 9Җитәкчеләрнең бу эшкә үз ихтыяры белән катнашуын күреп, халык бик сөенде, чөнки алар Раббы хакына иганәләрен ихлас йөрәктән тапшырдылар. Шулай ук Давыт патшаның да шатлыгы зур иде[+].


Давытның Аллаһыга мактау яудыруы

10Аннары Давыт, җыелган бар халык алдында Раббыга шөкраннар яудырып, болай диде:

«И-и Раббы, атабыз Исраилнең Алласы,
мәңгегә мөбарәк бул!
11И-и Раббы, бөеклек тә, көч тә, дан-шөһрәт тә,
җиңү дә, мәһабәтлек тә Синдәдер!
Күктә вә җирдә булган бар нәрсә Синекедер!
Син – Патшадыр,
Син бар нәрсәдән өстендер![+]
12Байлык та, дан-хөрмәт тә Синнән килә,
Син барысына Хуҗадыр;
көч вә кодрәт Синең кулда,
бөек вә куәтле итү дә Синең ихтыярда[+].
13Ә хәзер, Аллабыз, без Сиңа рәхмәт укыйбыз,
Синең шанлы исемеңә мактау яудырабыз!

14Сиңа иганә китерердәй кем инде мин ул хәтле, халкым да кем?! Һәммә нәрсә Синнән килә; Синең кулдан кабул кылып алганны кабат Сиңа кайтардык кына. 15Ата-бабаларыбыз кебек, Синең алда без бары мосафир вә килмешәкләрдер, җирдәге көннәребез дә күләгә сыман кыскадыр, һәм һичбер өметебез дә юктыр[+]. 16И-и Раббы Аллабыз! Сиңа, Синең изге исемеңә багышлап салыначак йорт өчен әзерләгән шушы күп санлы мал-мөлкәт Синең кулдан алынгандыр, һәм ул тулысынча Синекедер[+]. 17Беләм, Аллам, Син йөрәкләрне сыныйсың һәм ихласлык сөясең; мин боларның һәммәсен ихлас йөрәктән Сиңа багышладым, һәм үз күзләрем белән күреп торам: бирегә җыелган халкың да Сиңа үзенең бүләкләрен шатланып-сөенеп багышлый[+]. 18И-и Раббы, аталарыбыз Ибраһим, Исхак һәм Исраилнең Алласы! Халкың күңелендәге шушы ниятне мәңгегә сакла, аларның йөрәкләрен Үзеңә таба юнәлт. 19Углым Сөләйманга исә Синең боерык, күрсәтмә вә кагыйдәләреңне бөтен йөрәге белән сакларга һәм мин хәстәрен күргән йортны бина итәргә насыйп әйләсәң иде»[+].

20Аннары Давыт җыелган бар халыкка болай диде:

– Раббы Аллагызга шөкраннар яудырыгыз!

Шуннан бөтен җыен ата-бабаларының Раббы Алласына мактаулар яудырды, Аңа сәҗдә кылды һәм патшага баш иде.


Сөләйманның тәхеткә утыруы. Давытның вафаты

21Иртәгесен халык Раббыга корбаннар китерде. Мең баш үгез, мең баш сарык тәкәсе, мең баш тәкә бәрән чалып, алар Раббыга тулаем яндыру корбаны, шәраб бүләге[†], шулай ук бөтен Исраил өчен күп төрле башка корбаннар китерделәр. 22Ул көнне алар, шатланып-сөенеп, Раббы каршында ашадылар, эчтеләр. Аннары, Давыт углы Сөләйманны патша дип, икенче тапкыр игълан иттеләр. Раббы алдында Сөләйман белән Садыйкның башына зәйтүн мае коеп, Сөләйманны – хөкемдар, Садыйкны исә рухани дип белдерделәр[+]. 23Атасы Давыт урынына Сөләйман Раббы тәхетенә патша булып утырды; аның эшләре һаман уң булды, һәм бар Исраил аңа буйсыну күрсәтте[+]. 24Бөтен түрәләр, батыр сугышчылар, шулай ук Давыт патшаның бөтен угыллары Сөләйманны патша дип таныдылар. 25Раббы шулай бөтен исраилиләр алдында Сөләйманның абруен нык күтәрде һәм аның патшалыгына моңарчы бер генә Исраил патшасы да ирешмәгән дан-шөһрәт бүләк итте[+].

26-27Шулай итеп, Ишай углы Давыт бөтен Исраил җире белән кырык ел дәвамында патшалык итте: шуның җиде елын ул – Хебрунда, утыз өч елын Иерусалимдә уздырды[+]. 28Давыт байлык-муллык вә дан-шөһрәт эчендә озын гомер кичереп, шактый олыгаеп дөнья куйды. Аның урынына патша булып углы Сөләйман килде. 29Давыт патшалык иткән чордагы вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, гаиптән хәбәр бирүче Шемуил, Натан пәйгамбәр һәм гаиптән хәбәр бирүче Гәднең язмаларында теркәлгән[+]. 30Әлеге язмаларда Давытның патшалык итү чорында кылган гамәлләре, ул күрсәткән батырлыклар, кичергән вакыйгалар, Исраилдә һәм бөтен җир йөзендәге патшалыкларда булган хәлләр бәян ителә.

### II Елъязма

#### II Елъязма

II Елъязма


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]


#### 1


Елъязма (икенче китап)


Сөләйманның Раббыдан зирәк акыл соравы

1[•]Шул рәвешле, Давыт углы Сөләйман патша үзенең хакимиятен ныгытты, чөнки Раббы[†] Алласы[†] һәрчак янында булды һәм аның дәрәҗәсен югары күтәрде[+].

2Көннәрдән беркөнне Сөләйман Исраилнең[†] бар халкына – меңбашларына вә йөзбашларына, хөкемчеләргә, бөтен Исраил түрәләренә вә гаилә башлыкларына җыелырга әмер бирде. 3Җыелган бар халыкны ияртеп Сөләйман Гибгондагы калкулыкка[†] юнәлде, чөнки Раббы колы Муса кайчандыр чүлдә ясаткан Аллаһының Очрашу чатыры[†] шунда иде[+]. 4Давыт, Аллаһы сандыгын[†] Кыръят-Ягаримнән Иерусалимгә алып кайтып, аны алдан корып куйган чатырга кертеп урнаштырса да,[+] 5Хүр углы Уридән туган Бесалел бакырдан койдырган мәзбәх[†] Гибгонда, Раббы чатыры каршында калган иде. Сөләйман, җыелган халык белән бергә, шунда Аллаһыга мөрәҗәгать итте[+] 6һәм, мең баш терлек чалып, Раббы алдында, Очрашу чатыры каршындагы бакыр мәзбәхтә тулаем яндыру корбаны[†] китерде.

7Шул төнне Аллаһы Сөләйманга күренеп:

– Теләгәнеңне сора, – диде.

8– Атам Давытка карата Син һәрвакыт гаять мәрхәмәтле[†] булдың, ә хәзер аның урынына мине патша итеп куйдың, – диде Сөләйман Аллаһыга. –[+] 9Инде менә, Раббы Аллам, атам Давытка биргән вәгъдәң чынга ашса иде. Син мине ком бөртегедәй күп санлы халык өстеннән патша итеп куйдың;[+] 10инде шулай икән, әлеге халыкны әйдәп барыр өчен, миңа зирәклек вә акыл да иңдер, чөнки Синең бөек халкың белән кем идарә итә алыр?!

11Шуннан Сөләйманга Аллаһы болай диде:

– Йөрәгеңдә йөрткән шушы ниятең өчен һәм Миннән байлык, мал-мөлкәт, дан-шөһрәт, дошманнарыңа үлем яисә үзеңә озын гомер сорамыйча, Мин сине патша итеп куйган халкым белән идарә итәргә зирәклек вә гакыл сораган өчен, 12сиңа зирәклек белән гакыл иңәр; ә байлык, мал-мөлкәт вә дан-шөһрәтне исә сиңа кадәр һәм синнән соң да һичбер патшада булмаган күләмдә бирермен[+].

13Аннары Сөләйман Гибгонда Очрашу чатыры урнашкан калкулыктан Иерусалимгә әйләнеп кайтты һәм шуннан торып Исраил белән идарә итте.

14[•]Сөләйман күп кенә сугыш арбалары һәм арба йөртүчеләр туплады: аның бер мең дүрт йөз сугыш арбасы[†] һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; аларның бер өлешен ул махсус шәһәрләрдә, икенче өлешен үз янында Иерусалимдә тотты[+]. 15Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш вә алтын гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор[†] агачыдай күп иде. 16Атларны Сөләйманга Мисыр һәм Кыйведан китерделәр; патша сәүдәгәрләре аларны Кыйведа сатып ала иделәр[+]. 17Сугыш арбаларын Мисырдан алты йөз шәкыл[*], ә атларны йөз илле шәкыл көмешкә кайтарталар иде. Ат-арбаларны алар шулай ук хиттиләр һәм арамиләрнең[†] патшаларына да илтә торганнар иде.

#### 2


Сөләйманның Аллаһы йортын төзергә әзерләнүе

1[•]Менә, Сөләйман Раббыга багышлап йорт, үзенә исә патша сарае салырга хәл кылды. 2Таш ташыр өчен – җитмеш мең, тауларда таш кисәр өчен сиксән мең эшче билгеләп, ул алар өстеннән өч мең алты йөз күзәтче куйды.

3Шуннан Сур патшасы Хирамга түбәндәге хәбәрен юллады:

Атам Давытка, сарай салыр өчен, эрбет агачы җибәргән кебек, миңа да җибәрсәң иде[+]. 4Исраилгә мәңгегә бирелгән Канун[†] буенча, Раббы Аллабыз каршында хуш исле сумала-майлар көйрәтер, һәрчак изге икмәк тәкъдим итәр, һәр иртә вә кичен, шимбә көннәрдә[†], Яңа ай бәйрәмендә һәм Раббы билгеләгән бәйрәмнәрдә Аңа тулаем яндыру корбаны китерер өчен, Раббы Аллама багышлап мин бер йорт җиткерергә җыенам.

5Мин саласы йорт бөек булачак, чөнки безнең Аллабыз бөек, бөтен аллалардан бөегрәктер[+]. 6Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә сыйдырып бетерә алмастай Аллаһы өчен йорт салырга кемнең генә көч-егәре җитәр микән?! Аңа багышлап йорт төзер өчен кем әле мин?! Аның өчен фәкать корбан китерү урыны гына булачак бу[+].

7Атам Давыт миңа калдырган һөнәрчеләр белән бергәләп Яһүдә[†] вә Иерусалимдә эшләр өчен, алтыннан вә көмештән, бакырдан вә тимердән төрле әйберләр коючы, җете кызыл, алсу вә зәңгәр төстәге эрләнгән җепләр белән эшләүче һәм нәкышләп-уеп кисә белүче бер останы минем янга җибәр[+]. 8Шулай ук миңа Ливаннан эрбет, кипарис һәм бәкам[*] агачлары җибәр; синең эшчеләрнең Ливан агачын оста кисүе мәгълүм миңа. Шулай итеп, минем хезмәтчеләр синекеләр белән бергә 9күп итеп агач хәзерләр, чөнки мин саласы йорт мәһабәт вә искиткеч гүзәл булырга тиеш. 10Агач кисүче осталарыңа, синең хезмәтчеләреңә егерме мең кор[*] вакланган бодай вә егерме мең кор арпа, егерме мең бат[*] шәраб вә егерме мең бат зәйтүн мае тәгаенлим.

11Сөләйманга җибәргән җавап хатында Сур патшасы Хирам болай дип язды:

Үз халкын яратканга күрә, алар өстеннән патша итеп Раббы сине билгеләгән[+].

12Аннары болай дип өстәде:

Күкне вә җирне бар иткән Раббыга – Исраил Алласына – мактаулар яусын! Давыт патшага Ул Раббы исеменә багышланган йорт һәм үзенә сарай салырга ниятләгән мәгънәле вә гакыллы, зирәк угыл бүләк итте. 13Хәзер мин синең хозурыңа акыллы, аң-белемле Хурам-Аби атлы кешене юллыйм;[+] 14аның анасы Дан ыругыннан, ә атасы чыгышы белән Сурдан; Хурам-Аби – алтыннан вә көмештән, бакырдан вә тимердән, таштан вә агачтан, шулай ук җете кызыл, зәңгәр вә алсу төстәге эрләнгән җепләрдән, нәфис җитен тукымадан төрле әйберләр эшләүче остадыр. Нәкышләп-уеп кисә белүче маһир адәм буларак ул һәртөрле эшне башкарып чыга алачак. Ул синең һөнәрчеләрең һәм синең атаң, Давыт әфәндемнең һөнәрчеләре белән берлектә эшләячәк. 15Ә инде вәгъдә иткән бодай вә арпаны, зәйтүн мае вә шәрабны син әфәндем үзеңнең колларыңа җибәр. 16Без сиңа кирәк булган күләмдә Ливан агачы әзерләрбез һәм, саллар ясап, диңгез буйлап Яфуга агызырбыз, ә син аларны шуннан Иерусалимгә ташырсың[+].

17Шуннан соң, заманында атасы Давыт халык санын исәпкә алган кебек, Сөләйман да Исраил җиренә килеп урнашкан чит халыкларның исәбен алды, һәм аларның йөз дә илле өч мең алты йөз кеше булуы ачыкланды[+]. 18Шуларның җитмеш меңен ул таш ташучы, сиксән меңен тауларда таш кисүче, өч мең алты йөзен эшчеләр өстеннән күзәтче итеп билгеләде.

#### 3


Сөләйманның Аллаһы йортын төзүе

1[•]Шул рәвешле, Иерусалим каласындагы Мориа тавы өстендә – Сөләйманның атасы Давытка Раббы күрсәткән урында – Сөләйман Раббы йортын төзи башлады. Әүвәле явүси Орнанның ындыры урнашкан бу урынны аңа атасы Давыт әзерләп калдырган иде[+]. 2Төзү эшләрен ул патшалык итүенең дүртенче елында, икенче айның икенче көнендә башлады.

3Аллаһы йортының[†] нигезен Сөләйман түбәндәгечә салды: иске үлчәм белән алганда, буе – алтмыш терсәк[*], иңе егерме терсәк булып, 4йорталды болдырының буе йортның иңенә – егерме терсәккә, биеклеге дә егерме[*] терсәккә тәңгәл иде. Болдырның эчен ул саф алтын белән каплады. 5Зур залны, эчке яктан кипарис такталар белән кадаклатып, иң сыйфатлы алтын белән каплап алды, өстенә нәкышләп хөрмә агачлары һәм чылбыр сурәтләре төшерде. 6Матурлык өчен йортны затлы ташлар белән бизәттерде. Алтынның Парваимнән кайтканын файдаланды. 7Түшәмдәге өрлекләрне, ишек борысларын, дивар вә ишекләрне алтын белән тышлатып, диварларга уеп керубим[†] сурәтләре төшерде.

8Аннары йорттагы Иң изге бүлмәне төзеде: аның озынлыгы йортның иңенә, ягъни егерме терсәккә тәңгәл булып, иңе дә егерме терсәк иде; аннары аны саф алтын белән каплады, моңа алты йөз талант[*] алтын тотылды. 9Алтын кадакларның авырлыгы иллешәр шәкыл иде. Йортның югарыдагы бүлмәләрен дә алтын белән каплап алды.

10Шуннан соң Иң изге бүлмәдә агачтан кисеп эшләнгән ике керубим сыны куеп, аларны алтын белән йөгертте[+]. 11Ике керубимнең канатлар озынлыгы җәмгысы егерме терсәк иде. Беренче керубимнең биш терсәк озынлыктагы канатының очы йортның бер диварына, шул ук озынлыктагы икенче канатының очы исә икенче керубимнең канат очына орынып тора иде; 12шулай ук икенче керубимнең дә биш терсәк озынлыктагы канатының очы йортның каршы як диварына, шул ук озынлыктагы икенче канатының очы исә беренче керубимнең канат очына орынып тора иде. 13Әлеге керубимнәрнең як-якка җәелгән канатлар озынлыгы егерме терсәккә тәңгәл иде; алар аягүрә баскан килеш йөзләре белән зур залга карап торалар иде.

14Шуннан соң Сөләйман, зәңгәр, җете кызыл вә алсу төстәге эрләнгән җепләрдән һәм нәфис җитен тукымадан пәрдә эшләтеп, аңа керубим сурәтләре төшерде[+].

15Аннары йорт каршына ике багана куйдырды; баганаларның озынлыгы бергә алганда утыз биш терсәккә тәңгәл булып, аларның башындагы таҗларның биеклеге бишәр терсәк иде[+]. 16Баганаларның башына эчке бүлмәдәге сыман итеп эшләнгән чылбырлар элде, йөз данә анар җимешенең сурәтен ясатып, шул чылбырларга беркетеп куйды. 17Әлеге баганаларны Сөләйман Изге йорт каршына, берсен – бер, икенчесен – икенче якка утыртып, аларның көньяктагысына – «Яхин», төньяктагысына «Богаз» дип исем кушты.

#### 4


Аллаһы йорты өчен төрле җиһаз һәм кирәк-ярак булдыру

1[•]Сөләйман бакырдан мәзбәх эшләтте: аның озынлыгы һәм иңе – егермешәр, биеклеге исә ун терсәккә тәңгәл иде[+].

2Аннары ул бакырдан түп-түгәрәк ясалма диңгез[*] эшләтте; ул бер ягыннан икенче ягына ун терсәккә тәңгәл булып, аның биеклеге биш терсәк иде; ясалма диңгезне Сөләйман утыз терсәк озынлыктагы бау белән уратып алдырды[+]. 3Диңгезнең аскы өлеше бакырдан коелган үгез сурәтләре белән әйләндереп алынды. Терсәк саен унышар данә итеп эшләнгән сурәтләр ике рәткә урнашкан булып, ясалма диңгез белән тоташтан коелган иде. 4Әлеге диңгез унике үгез өстенә куелып, аларның өчесе – төньяк, өчесе – көнбатыш, өчесе – көньяк, өчесе көнчыгыш тарафка каратып эшләнде; диңгез – үгезләр өстендә, ә үгезләрнең арт саны эчке якта иде. 5Ясалма диңгезнең калынлыгы бер уч[*] киңлегендә, касәгә охшатып эшләнгән читләре исә ачылган лалә чәчәген хәтерләтә; әлеге чанның сыешлыгы өч мең бат иде.

6Тулаем яндыру корбаны китергәндә кулланыла торган кирәк-яракны юар өчен, Сөләйман, ун юынгыч ясатып, аларның бишесен – көньякка, бишесен төньякка куйды; диңгез исә руханилар[†] коеныр өчен тәгаенләнгән иде[+].

7Аннары билгеләнгән рәвештә алтыннан ун шәмдәл койдырды һәм аларны Изге йорт эченә: бишесен – уң, бишесен сул якка куйды;[+] 8Изге йорт эчендә ун өстәл ясатып, аларның бишесен – уң, бишесен сул якка урнаштырды; йөз данә алтын касә ясатты.

9Руханилар өчен махсус ишегалды һәм тагын бер зур ишегалды эшләтте, бакыр белән тышлаткан ишекләр куйдырды. 10Ясалма диңгезне йортның көньяк-көнчыгыш почмагы янында урнаштырды.

11Хурам шулай ук казаннар, көрәкләр, касәләр ясады.

Ул, шул рәвешле, Сөләйман патшага Аллаһы йорты өчен кирәк булган барлык эшләрен төгәлләде. Хурам ясаган әйберләр шулар иде: 12ике багана, багана башындагы касә сыман ике таҗ, әлеге таҗларны бизи торган ике челтәр; 13баганалар башындагы касә сыман таҗларны бизи торган һәр челтәргә икешәр рәт итеп тезелгән дүрт йөз анар җимешенең сын-сурәте; 14аскуймалар һәм алар өстендәге юынгычлар; 15ясалма диңгез, диңгез астындагы унике үгез; 16казаннар, көрәкләр, чәнечкеләр һәм башка кирәк-яраклар.

Сөләйман патшага Раббы йорты өчен эшләнгән бөтен әйберләрне Хурам-Аби бакырдан койдырып шомартты. 17Бу әйберләрне патша Үрдүн үзәнендә, Суккөт белән Середа[*] арасындагы билгеле бер урында, балчыклы туфракта казып ясалган калыпларда коярга боерган иде. 18Сөләйман эшләткән шушы әйберләр бихисап күп булу сәбәпле, аларны ясарга тотылган бакырның авырлыгы билгесездер.

19Сөләйман шулай ук Аллаһы йорты өчен кирәкле бөтен алтын әйберләрне эшләтте: мәзбәх һәм изге икмәк куяр өчен махсус өстәлләр; 20канунда әйтелгәнчә, йортның эчке бүлмәсе каршында янып торсын өчен шәмдәлле яктырткычлар; 21чәчәкләр, яктырткычлар, кыскычлар; 22филтә кыскычлары, касәләр, савытлар, хуш исле сумала-майлар көйрәтү савытлары. Эчке – Иң изге бүлмәнең ишекләре һәм Аллаһы йортының тышкы ишекләре дә алтыннан иде.

#### 5

1Шул рәвешле, Сөләйман Раббы йорты өчен башкарырга ниятләгән бөтен эшләрен төгәлләп чыкты. Аннары Раббы исеменә атасы Давыт багышлап калдырган алтын-көмешне вә башка мал-мөлкәтне Аллаһы йортының хәзинә саклагычына тапшырды.


Сөләйман белән исраилиләрнең Раббы йортын изгеләштерүе

2[•]Раббының Килешү сандыгын[†] Давыт шәһәреннән – Сионнан күчерер өчен, Сөләйман Исраил өлкәннәрен[†], Исраилнең бөтен ыруг вә кабилә башлыкларын Иерусалимгә чакыртты[+]. 3Елның җиденче аенда барлык исраилиләр патша янына бәйрәмгә җыелды. 4-5Исраил җиренең бөтен өлкәннәре килеп беткәч, левиләр Аллаһы сандыгын һәм эчендәге бөтен изге әйберләр белән бергә Очрашу чатырын күтәреп алып киттеләр. Леви нәселе руханилары шул әйберләрне күтәреп алып барганда, 6Сөләйман патша үзе һәм аның янына җыелган бөтен Исраил халкы, исәпсез-хисапсыз сандагы сарык вә үгезне корбан кылып, Аллаһы сандыгы алдыннан атлады. 7Руханилар, шулай итеп, Раббының Килешү сандыгын үз урынына – Аллаһы йорты эчендәге Иң изге бүлмәгә, керубимнәр канаты астына алып керделәр. 8Керубимнәрнең канатлары, сандык өстенә җәелеп, сандыкны да, аның колгаларын да каплап тора иделәр[+]. 9Сандыкның колгалары шулкадәр озындыр, аларның бер очы Иң изге бүлмә каршындагы Изге бүлмәдән күренеп тора, ә йортның тышкы ягыннан күренми иде; колгалар бүгенге көндә дә шунда саклана. 10Сандык эчендә Хореб тавында Муса салган ике таш тактадан башка һичнәрсә булмый. Мисырдан качып киткән исраилиләр белән Раббы Килешү төзеп, әлеге Килешү язылган таш такталарны Муса халыкка күрсәткән була[+].

11Руханилар Изге бүлмәдән чыккан вакытта (аларның һәрберсе, нинди төркемгә керүенә карамастан, пакьләнү йоласын узган иде),[+] 12өсләренә нәфис җитен кием кигән левиләр – җырчы Асаф, Һеман, Едутун, шулай ук аларның угыл вә кардәшләре – мәзбәхнең көнчыгыш ягында тәлинкә, арфа вә гөсләләрдә уйнап тордылар. Аларның янәшәсендә быргыда уйнаучы йөз егерме рухани да бар иде[+]. 13Быргыда уйнаучылар да, җырчылар да бөтенесе бер булып, беравыздан Раббыга мактау вә рәхмәт яудырдылар. Быргылар, тәлинкәләр вә башка уен коралларына кушылып:

«Ул игелекле,
Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –

дип, көчле тавыш белән Раббыны мактап җырладылар.

Шулчакны Раббы йорты тоташтан болыт белән тулды[+]. 14Раббының дан-шөһрәте болыт булып Аллаһы йортына кереп тулганга, руханилар үз вазифасын дәвам итә алмады[+].

#### 6

1Шунда Сөләйман болай дип сүз башлады:

– Раббы куе болыт эчендә торып калырга ихтыяр кылды[+]. 2Менә, Син шушында мәңге яшәсен дип, мин Сиңа мәһабәт сарай салдым, – диде.

3[•]Шуннан патша, каршысында басып торган бөтен Исраил җәмәгатенә йөзе белән борылып, үзенең фатихасын күндерде:[+]

4– Атам Давытка биргән вәгъдәсен тормышка ашырган Исраил Раббы Алласына мактаулар яусын! Минем атама Ул: 5«Үземнең халкым Исраилне Мисыр җиреннән алып чыкканнан бирле, Миңа багышланган йортны салырдай шәһәрне Мин бер генә Исраил ыругыннан да сайламаган идем, шулай ук Үземнең Исраил халкы белән идарә итәрдәй кешене дә сайламаган идем. 6Әмма хәзер Минем исемем шунда булсын өчен, Мин, Иерусалимне һәм халкым Исраил белән идарә итәр өчен, Давытны сайладым», – дип әйткән булган[+]. 7Атам Давытның күңелендә Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салу теләге яши иде[+]. 8Әмма атам Давытка Раббы болай дигән: «Синең күңелеңдә Минем исемгә багышлап йорт салу теләге яши, күңелеңдә шундый ният йөртүең яхшы нәрсә, 9тик син әлеге йортны төземәссең, Миңа багышланган йортны син тудырган угыл җиткерер»[+]. 10Һәм Раббы Үзе әйткән сүзләрне тормышка ашырды: мин, Раббы әйткәнчә, атам Давыт урынын алып, Исраил тәхетенә утырдым һәм Исраилнең Раббы Алласына багышлап йорт салдым;[+] 11Раббы Исраил халкы белән төзегән Килешү салынган сандыкны шунда урнаштырдым, – диде.

12[•]Шуннан Сөләйман Раббы мәзбәхе алдына килеп басты һәм бөтен Исраил җәмәгате каршында кулларын югары күтәрде[+]. 13Сөләйман, бакырдан койдырып, озынлыгы – биш, иңе – биш, биеклеге өч терсәккә тәңгәл мөнбәр ясаткан һәм аны ишегалдының урта бер җиренә куйдырган иде; хәзер ул, әнә шул мөнбәргә менеп, бөтен Исраил җәмәгате каршында тезләренә төште һәм, кулларын күккә ашырып, 14болай диде:

– И Раббы, Исраил Алласы! Күкләр киңлегендә дә, җир йөзендә дә Сиңа тиң булырдай алла бүтән юктыр. Син, Килешүгә тугры калган хәлдә, бөтен йөрәкләрен биреп хак юлыңнан йөрүче колларыңны мәрхәмәтеңнән аермыйсың[+]. 15Син Үзеңнең колыңа – атам Давытка биргән вәгъдәңне үтәдең, телең белән әйткәннәрне бүгенге көндә кулың белән башкарып чыктың. 16И Раббы, Исраил Алласы, инде хәзер: «Угылларың да, синең кебек, Минем Канунны үтәп, хак юлымнан йөрсәләр, Минем каршыда торган Исраил тәхетенә һаман аларны ихтыяр кылырмын», – дип, колың Давытка – минем атама биргән вәгъдәңне тормышка ашырсаң иде[+]. 17Менә хәзер, и Раббы, Исраил Алласы, Үзеңнең колың Давытка әйткән сүзләрең чынга әйләнсә иде![+]

18Дөрестән дә, Аллаһының урыны адәмнәр арасында җирдәмени?! Очсыз-кырыйсыз күкләр киңлеге дә Сине сыйдырып бетерә алмаганны, мин салган йорт кына ничек сыйдырсын?![+] 19Тик колыңның дога-гозерләренә колак салсаң иде, Раббы Аллам; Сиңа ялварган колыңның шушы гозерләрен вә догаларын ишетсәң иде. 20Син «Минем исем шунда сакланачак» дигән урынны, әлеге йортны көндез дә, төнлә дә күз уңыңда тотсаң иде, шушы якка йөз куеп дога кылачак колыңны ишетсәң иде[+]. 21Колың һәм Синең Исраил халкың шушы тарафка йөз куеп дога кылганда, аларның ялварулары Сиңа килеп ирешсә иде; Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, безне ишетсәң һәм кичерсәң иде.

22Кем дә булса берәү якынына каршы гөнаһ[†] эш кылуда гаепләнеп, аның ант итүен таләп итсәләр, һәм ул, шушы йортка килеп, Синең мәзбәхең каршында «гаепсезмен» дип ант эчсә,[+] 23Син, күкләр киңлегеннән колак салып, колларыңа хөкемеңне чыгарсаң иде: гаепле адәмне җавапка тартып, кылган гамәлләренә карата җәзасын бирсәң, гаепсезне нахактан аралап, аның хаклыгын расласаң иде.

24Исраил халкың, Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен дошманы тарафыннан җиңелеп, кабат Сиңа әйләнеп кайтса, исемеңне атап шушы йортта Сиңа ялынып-ялварса,[+] 25Син, күкләр киңлегеннән аның сүзенә колак салып, халкың Исраилнең гөнаһларын кичерсәң, аларга һәм аталарына биргән җирне кабат үзләренә кайтарсаң иде.

26Сиңа карата кылган гөнаһлары өчен күк йөзе томаланып яңгырлар яумый башласа, шушы тарафка йөз куеп дога кылганда Синең исемеңне атасалар һәм, Син җәзага тартканга күрә, гөнаһ эшләрен ташласалар,[+] 27күкләр киңлегеннән алар сүзенә колак салсаң иде дә Үз колларың – халкың Исраилнең гөнаһларын ярлыкасаң иде, аларны туры юлга күндереп, Үз халкыңа мирас итеп биргән җиргә яңгыр яудырсаң иде[+].

28Җир йөзенә кытлык яисә үләт зәхмәте киләме, көйдергеч сәмум җиле исәме, игенне күгәрек басамы, саранча чирүе яисә корт-бөҗәк баш калкытамы, йә булмаса дошман берәр Исраил шәһәрен камалышта тотамы – нинди генә бәла-каза килмәсен, нинди генә мур кырмасын, –[+] 29Синең Исраил халкыңнан берәрсе йә барысы бергә килгән бәла-казасын, хәсрәтен әйтеп, шушы йортка таба кулларын сузып дога һәм гозерләрен юлласа, 30Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән торып, Син алар сүзенә колак салсаң һәм гөнаһларын кичерсәң иде, һәркайсына, күңелендә ниләр йөртүенә карап, тиешлесен бирсәң иде (чөнки адәм баласының күңелендә нәрсәләр барлыгы фәкать Сиңа гына мәгълүмдер)[+]. 31Шул чагында алар, аталарыбызга Син биргән җирдә көн күреп, гомер бакый Синнән куркып яшәрләр һәм Синең юлыңнан йөрерләр.

32Шулай ук Синең Исраил халкыннан булмаган берәр чит кеше бөек исемең, куәтле беләгең, көчле кулың хакына ерак җирләрдән шушы йортка килә һәм дога кыла калса,[+] 33Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән әлеге чит кешенең догаларына колак салып, аның гозерен үтәсәң иде. Шул чагында җирдә яшәүче бар халыклар Синең исемеңне белеп, Үзеңнең Исраил халкың кебек үк, Синнән куркып торырлар, мин салдырган ошбу йортның Синең исемне йөртүен белерләр.

34Халкың Син күрсәткән якка, дошманга каршы чыгып китеп, Син сайлаган шушы шәһәргә, Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына карап, Сиңа дога кылса, 35күкләр киңлегеннән аларның догаларына вә гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакын хакласаң иде.

36Әгәр алар Сиңа карата гөнаһ эш кыла калсалар (чөнки гөнаһ кылмаган кеше юктыр), һәм Син, ачуың чыгып, аларны дошман кулына тапшырсаң, әсир итүчеләр аларны үзләренең ерак яки якын җирләренә алып китеп,[+] 37алар шунда, әсир йөргән җирләрендә, йөрәкләре үзгәреп тәүбәгә килсәләр һәм: «Гөнаһлыбыз, хилаф эш, явызлык кылдык», – дип, Сиңа ялварсалар,[+] 38әсир төшкән чит яклардан торып, аталарына Син биргән җирләр, Син сайлаган шәһәр һәм Синең исемеңә мин салдырган йорт тарафына күз текәп, бөтен күңелләре белән, ихлас йөрәктән дога кылсалар,[+] 39Үзең яшәгән күкләр киңлегеннән аларның дога-гозерләренә колак салсаң һәм аларның хакларын хакласаң, Синең алда кылган гөнаһларын кичерсәң иде.

40И Аллам! Шушы урында кылынган догаларга күзләрең ачык
һәм колакларың сизгер булса иде[+].
41Ә хәзер, Раббы Аллам, кузгал,
кодрәтең билгесе булган сандыгың белән
Үзеңнең торагыңа кил!
Руханиларың, Раббы Аллам, кием кигән сыман, котылуга төренсен;
Сиңа тугры булганнар игелегеңә куансын![+]
42И Раббы Аллам! Үзең сайлаган[*] заттан йөз чөермәсәң иде;
колың Давытка булган мәрхәмәтеңне хәтереңдә тотсаң иде[+].

#### 7

1[•]Сөләйман үзенең догасын тәмамлауга, күкләр киңлегеннән ут-ялкын иңеп тулаем яндыру корбанын һәм башка төр корбаннарны чорнап алды, һәм йорт эченә Раббының дан-шөһрәте кереп тулды[+]. 2Раббы йортына Раббының дан-шөһрәте кереп тулганга, руханилар йорт эченә аяк баса алмый торды. 3Исраилиләрнең барчасы, күктән иңгән утны һәм йортны каплап алган Раббының дан-шөһрәтен күреп, басма каршында йөзләре белән җиргә капландылар, Раббыга сәҗдә кылып:

«Ул игелекле,
Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –

дип, Аңа рәхмәтләр яудырдылар[+].

4Аннары патша үзе һәм аның белән бергә бар халык Раббыга корбан китерде. 5Сөләйман патша егерме ике мең сыер һәм йөз егерме мең сарыкны корбан кылды. Әнә шулай патша һәм бар халык Аллаһы йортын изгеләштерде. 6Руханилар үз урыннарында, алар белән бергә левиләр дә, Раббыга багышлап уйнар өчен уен коралларын тотып, үз урыннарында тордылар (Раббыга рәхмәт яудырып: «Аның мәрхәмәте мәңгелек», – дип, Аны данлау өчен Давыт патша ясаган уен кораллары иде бу); левиләр каршындагы руханилар быргыларда уйнады, бөтен Исраил халкы исә аягүрә басып тора бирде.

7Сөләйман, Раббы йорты каршындагы ишегалдының урта бер өлешен изгеләштереп, тулаем яндыру корбаны китерде һәм татулык корбанының[†] эч маен яндырды, чөнки ул ясаган бакыр мәзбәх тулаем яндыру корбанын, икмәк бүләген[†] һәм эч маен сыйдырып бетерә алмады[+].

8Сөләйман белән бергә бөтен Исраил – Лебо-Хамат белән Мисыр елгасы арасындагы җирләрдә яшәүчеләр – зур җыен булып җиде көн бәйрәм итте[+]. 9Сигезенче көнне исә махсус бер җыелыш уздырдылар; җиде көн дәвамында мәзбәхне изгеләштергәннән соң, аларның бәйрәм итүләре тагын җиде көнгә сузыла. 10Җиденче айның егерме өченче көнендә Сөләйман халыкны өенә озатты. Раббының Давытка, Сөләйманга һәм Үзенең Исраил халкына кылган игелекле эшләрен күреп, кешеләрнең күңеле шатлык вә куаныч белән тулган иде.


Раббының Сөләйманга вәгъдә бирүе һәм аны кисәтүе

11[•]Шул рәвешле, Сөләйман Раббы йортын һәм патша сараен төзеп бетерде; Раббы йортында һәм үз сараенда эшләргә ниятләгән бар нәрсәне уңышлы башкарып чыкты. 12Төнлә аңа Раббы күренде, әйтте:

– Синең догаларың Миңа килеп иреште; әлеге урынны Мин Үземә корбан китерү йорты итеп сайладым[+]. 13Әгәр дә Мин күк йөзен томалап, яңгырлар яумаса, әгәр Мин саранча чирүенә җирдәге бар нәрсәне ашап бетерергә боерсам, яисә Үз халкыма үләт зәхмәте җибәрсәм,[+] 14исемемне йөрткән халкым түбәнчелек күрсәтеп, догаларын юллап йөз нурымны эзләгән һәм яман юлларын ташлаган очракта, Мин, күкләр киңлегеннән аларны ишетеп, гөнаһларын кичерермен, җирләрен савыктырырмын[+]. 15Әлеге урында кылынган догаларга хәзер Минем күзләрем ачык вә колакларым сизгер булыр[+]. 16Минем исемем мәңге шунда саклансын өчен, Мин әлеге йортны сайлап изгеләштердем; Минем күзләрем вә йөрәгем мәңге шунда булыр[+]. 17Әгәр дә син, атаң Давыт кебек, Минем юлдан йөрсәң, һәммәсен Мин кушканча гамәл кылсаң, Минем кагыйдә вә карар-кануннарымны үтәп барсаң, 18Мин: «Исраил тәхетендә гел синең гаилә угыллары утырыр», – дип, атаң Давытка биргән вәгъдәмә туры калган хәлдә, синең патша тәхетен тотрыклы итәрмен[+]. 19Әгәр дә сез, Миннән йөз чөереп, сезгә биргән канун кагыйдәләремне, боерыкларымны санламыйча, башка илаһларга табына, аларга гыйбадәт кыла башласагыз, 20Үзем биргән җирдә Исраилнең тамырын корытырмын, Минем исемгә багышланып, Мин изгеләштергән йорттан ваз кичәрмен; һәм барча халыклар аны гыйбрәт итеп, көлеп искә ала торган булырлар[+]. 21Бүгенге көндә бөек булган шушы йорт яныннан узып баручы һәммә кеше, коты алынып: «Бу җиргә, бу йортка Раббы ни өчен моны эшләде икән?» – дип әйтеп куяр;[+] 22аларга шунда: «Ата-бабаларының Алласыннан, Мисыр җиреннән алып чыккан Раббыдан йөз чөереп башка илаһларга иман китергән, шуларга табына һәм гыйбадәт кыла башлаганнары өчен, Ул алар өстенә шушы бәла-казаларны җибәрде», – дип җавап бирерләр.

#### 8


Сөләйманның башка эшләре

1[•]Раббы йортын һәм үзенең сараен төзүгә Сөләйман егерме елын сарыф итте[+]. 2Аннары Сөләйман Хирам биргән шәһәрләрне төзекләндерде һәм әлеге калаларда яшәргә исраилиләрне күчерде. 3Шуннан Сөләйман, Хамат-Собага каршы яуга кузгалып, аны яулап алды. 4Сөләйман чүлдә Тадмор шәһәрен, шулай ук, азык-төлек саклар өчен, Хаматта үзе нигезләгән шәһәрләрнең барысын төзеп бетерде. 5Югары Бәйт-Хорун белән Түбән Бәйт-Хорун калаларын кабаттан яңартты – диварлары корылган, капкалары, бикләре куелган ныгытмаларга әйләндерде;[+] 6Багалат шәһәрен төзеде, азык-төлек саклар, сугыш арбалары тотар, атлар асрар өчен, шәһәрләр салды. Иерусалимдә, Ливанда һәм үзе идарә иткән бөтен җирләрдә үзе теләгән һәммә нәрсәне шулай төзеп бетерде.

7-8Исраилиләр кырып бетерә алмаган һәм алар арасында яшәп калган, Исраил нәселеннән булмаган халыкларны – хитти, амори, фәризи, хивви һәм явүсиләр токымын – Сөләйман мәҗбүр эшчеләр итте, һәм бу хәл бүгенге көндә дә дәвам итә. 9Исраилиләрдән исә Сөләйман үзенең эшләрен эшләтмәде, аларны кол итмәде: алар аның сугышчылары, гаскәр башлыклары, сугыш арбаларында һәм атлы гаскәрендә яубашлары булды[+]. 10Халык белән идарә итәр өчен, Сөләйман патшаның ике йөз илле түрәсе бар иде.

11Фиргавен[†] кызын Сөләйман Давыт шәһәреннән махсус аның өчен салынган йортка күчерде:

– Минем хатыным Исраил патшасы Давыт йортында яшәргә тиеш түгел, – диде ул, – чөнки Раббы сандыгы кергән урыннар изгедер[+].

12Шушы вакытларда Сөләйман болдыр каршында урнашкан Раббы мәзбәхендә Раббыга багышлап тулаем яндыру корбаннары китерә башлады;[+] 13шимбә көннәрдә, Яңа ай бәйрәмендә һәм ел саен билгеләп үтә торган өч бәйрәмдә – Төче күмәч, Атналар һәм Чатырлар бәйрәмендә[†] – Мусаның күрсәтмәләрендә әйтелгән көндәлек корбаннарны китерә торган булды[+]. 14Ул, үзенең атасы Давыт әйтеп калдырганча, руханиларны вә левиләрне, башкарган хезмәтләренә карап, төркемнәргә бүлде. Левиләр Раббыга мактау яудырдылар һәм көн дә үтәлергә тишле хезмәтләрендә руханиларга ярдәм иттеләр. Аллаһы кешесе Давыт кушканча, Сөләйман төркемнәргә бүлеп һәр капка янына сакчылар билгеләде[+]. 15Патшаның руханилар һәм левиләргә кагылышлы боерыклары, хәзинә саклагычына яисә нинди дә эшкә нисбәтле булуга карамастан, тайпылышсыз үтәлеп килде.

16Раббы йортының нигезе салынган көннән башлап төзелеш тәмамланганчы, Сөләйман бөтен эшне әнә шулай оештырган иде; һәм, шулай итеп, Раббы йорты төзелеп бетте.

17Шуннан Сөләйман диңгез буена, Эдом[†] җирендәге Эсион-Гебер һәм Элот[*] шәһәрләренә таба юл алды[+]. 18Хирам аңа диңгез эшен белүче хезмәтчеләре белән бергә корабларын җибәрде; һәм әлеге хезмәтчеләр, Сөләйман кешеләре белән берлектә Офир тарафына юл алып, Сөләйман патшага дүрт йөз илле талант алтын алып кайтып бирделәр[+].

#### 9


Шеба мәликәсенең Сөләйман хозурына килүе

1[•]Шеба мәликәсе, Сөләйман хакында ишетеп, авыр-четерекле сораулар белән сынар өчен, аның хозурына килде. Иерусалимгә ул шактый зур мал-мөлкәт алып килгән иде: дөяләргә хуш исле сумала-майлар, байтак күләмдә алтын вә кыйммәтле-затлы ташлар төялгән иде. Ул, Сөләйман янына килеп, күңелендә йөрткән бар уй-фикерләре белән уртаклашты[+]. 2Мәликәнең һәммә сүзенә Сөләйман аңлатма бирде; сораулар арасында ул ачыклык кертә алмаган бер генә авыр нәрсә дә очрамады. 3Шеба мәликәсе Сөләйманның акыл-зиһенен, ул салган сарайны, 4патша өстәлендәге ризык-нигъмәтләрне, түрәләренең яшәү рәвешен, хезмәтчеләренең әдәплелеген һәм аларның өс-башын, патша шәрабчыларын һәм аларның өс-башын, Раббы йортында патша китергән корбаннарны[*] күргәннән соң, Шеба мәликәсе гаҗәпләнеп 5сүзен башлады:

– Синең эш-гамәлләрең, акыл-зиһенең турында үз җиремдә ишеткәннәрем хак дөрес икән. 6Бирегә килеп үз күзем белән күрмичә, мин ул сүзләргә ышанып бетмәгән идем, баксаң, синең зиһен-акылың турында әле яртысын да әйтмәгәннәр икән. Синең бөеклегең мин ишеткәннән күпкә артыграк. 7Синең кешеләрең нинди бәхетле! Көннең-көнендә синең каршыңда торып гакыллы сүзләреңне ишетүче хезмәтчеләрең нинди бәхетле! 8Синнән разый булып, сине Үз тәхетенә утырткан, Үзе өчен сине патша кылган Раббы Аллаңа шөкраннар яусын! Синең Аллаң, Исраил халкына Үзенең мәхәббәтен раслап, Исраил мәңге какшамас булсын һәм син анда гаделлек белән хөкем кылсын өчен, сине алар өстеннән патша итеп куйган икән[+].

9Шуннан патшага бүләккә ул йөз егерме талант алтын, күп итеп хуш исле сумала-майлар вә зиннәтле ташлар тапшырды; Шеба мәликәсе Сөләйман патшага бүләк иткән сыман хуш исле сумала-майларның әле моңарчы күрелгәне юк иде.

10(Хирам һәм Сөләйман хезмәтчеләре Офирдән алтын белән бергә бәкам агачы һәм зиннәтле ташлар да төяп кайтты[+]. 11Патша әлеге агачтан Раббы йорты һәм үзенең сарае өчен баскычлар эшләтте, шулай ук җырчылар өчен гөслә һәм арфа да ясатты. Яһүдә җирендә моңарчы аның ише әйберләрнең күрелгәне булмый.)

12Шеба мәликәсе үзе теләгән һәм сораган һәммә нәрсәне Сөләйман патша аңа бүләк кылды. Әлеге бүләкләр Шеба мәликәсе алып килгәннән күпкә артыграк иде. Шуннан мәликә үзенең хезмәтчеләре белән туган җиренә юл алды.


Сөләйманның байлыгы

13-14[•]Мал ташучылар һәм сәүдәгәрләр китергән алтыннан тыш Сөләйманга ел саен алты йөз алтмыш алты талант алтын килеп тора иде. Гарәпләр җирендәге бөтен патшалар, шулай ук өлкә башлыклары да аңа алтын-көмеш китереп торды.

15Сөләйман патша, алтыннан чүкеп, ике йөз данә зур калкан ясатты, һәр калканга алты йөз бека[*] алтын китте; 16шулай ук, алтыннан чүкеп, өч йөз данә кечерәк калкан да ясатты, аларның һәркайсына өч йөз бека алтын китте; һәм шушы калканнарны ул «Ливан урманы йорты»на куйдырды[+].

17Шуннан патша, фил сөягеннән зур тәхет ясатып, аны саф алтын белән тышлатты. 18Тәхетнең басмалары алтау булып, аяк куяр өчен тәхеткә алтын эскәмия беркетелгән иде. Утыргычның һәр ике ягында култыкса бар, култыксалар янында арыслан сыны куелган; 19алты басманың һәр ике очында унике арыслан сыны тора. Моңа охшаган нәрсәнең башка бер генә патшалыкта да моңарчы күрелгәне булмый.

20Сөләйманның эчемлек өчен бөтен касәләре алтыннан булып, «Ливан урманы йорты»ндагы бөтен савыт-саба да саф алтыннан иде; биредә бер генә көмеш әйбер дә булмый, чөнки, Сөләйман патшалык иткән чорда, көмеш бик тә очсыз әйбер санала иде. 21Патшаның Таршиш кораблары[*] Хирам хезмәтчеләре белән диңгездә йөреп, өч елга бер тапкыр алтын вә көмеш, фил сөяге һәм маймыллар, тавис кошлары төяп алып кайта торган иде[+].

22Сөләйман патша үзенең байлыгы вә зиһене-гакылы белән җир йөзендәге бөтен патшалардан өстен саналды[+]. 23Аның йөрәгенә Аллаһы иңдергән зиһен-гакылны тыңлар өчен, җирдәге бар патшалар Сөләйман белән күрешеп-сөйләшергә теләде[+]. 24Елның-елында аларның һәрберсе аңа бүләккә көмеш вә алтын савытлар, кием-салым, корал, хуш исле сумала-майлар, ат һәм качырлар алып килә торган булды.

25Сөләйманның атлар һәм сугыш арбалары куяр өчен дүрт мең араны һәм унике мең арба йөртүчесе бар иде; ул аларны арбалар тота торган махсус шәһәрләрдә, шулай ук үз янында Иерусалимдә дә тотты[+]. 26Сөләйман Фырат елгасыннан алып Пелешет[†] җирләренә һәм Мисыр чикләренә кадәр бөтен патшалар өстеннән хакимлек итте[+]. 27Сөләйман патша заманында Иерусалимдә көмеш гади ташка бәрабәр санала, эрбет агачы исә үзәндә үскән сикомор агачыдай күп иде. 28Атларны Сөләйманга Мисырдан һәм бөтен тирә-яктан китерделәр[+].


Сөләйманның үлеме

29[•]Сөләйман патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән соңгысына кадәр, Натан пәйгамбәр язмаларында, шилоһлы Ахиянең пәйгамбәрлек язмаларында, Небат углы Яробам хакында гаиптән хәбәр[*] бирүче Иддуга ирешкән вәхиләрдә[*] бәян ителгән. 30Шул рәвешле, Сөләйман Иерусалимдә бөтен Исраил белән кырык ел дәвамында идарә итте. 31Ул, дөнья куеп, атасы Давыт шәһәрендә дәфен кылынды[*], һәм аның урынына тәхеткә углы Рехабгам утырды.

#### 10


Исраилиләрнең Рехабгамга каршы чыгуы

1[•]Рехабгамны патша итеп куяр өчен бөтен Исраил халкы Шәкемгә җыелгач, Рехабгам Шәкемгә килде[+]. 2Сөләйман патшадан Мисырга качып киткән һәм шунда яшәгән Небат углы Яробам, бу хакта ишетеп, Мисырдан әйләнеп кайтты[+]. 3Исраилиләр Яробамны чакыртып кешеләр җибәрделәр, һәм ул алар белән бергә Рехабгам янына килде.

4– Синең атаң иңнәребезгә авыр йөк салды, син исә атаң безне мәҗбүр иткән михнәттән коткар, безнең өскә салган шушы авыр йөкне җиңеләйт, шул чагында без сиңа хезмәт итәрбез, – диде алар[+].

5Рехабгам:

– Барыгыз, өч көннән кабат минем янга килерсез, – дип җавап бирде, һәм кешеләр өйләренә таралды.

6Рехабгам патша, атасы Сөләйман исән чакта аңа хезмәт күрсәткән өлкәннәрне чакыртып, алардан:

– Халыкка нәрсә дип җавап бирергә киңәш итәрсез? – дип сорады.

7Өлкәннәр аңа:

– Әгәр син әлеге халыкка миһербанлы булып аларның күңелен күрсәң, тәмле телеңне кызганмасаң, алар мәңгегә синең хезмәтчеләреңә әйләнер, – диде.

8Тик Рехабгам өлкәннәр киңәшенә колак салмады, үзе белән бергә үскән һәм аңа хезмәт күрсәткән яшьтәшләренә мөрәҗәгать итте:

9– «Атаң безнең иңнәргә салган йөкне җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка сез ничек җавап бирергә киңәш итер идегез? – дип сорады ул алардан.

10Аның белән бергә үскән ишләре болай әйтте:

– «Атаң безнең иңнәргә авыр йөк салды, син исә аны җиңеләйт», – дип әйткән бу халыкка син: «Минем чәнти бармагым атамның биленнән калынрак. 11Әгәр минем атам сезнең иңнәргә авыр йөк салган булса, мин әлеге йөкне тагын да арттырырмын; атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза исә чаян чагуына тиңләшер», – дип әйт.

12Патшаның «Өч көннән минем янга килерсез» дигән әмеренә буйсынып, Яробам вә бар халык, өч көн үтүгә, Рехабгам янына әйләнеп килде. 13Патша, өлкәннәрнең киңәшенә колак салмыйча, халык белән бик кырыс сөйләште. 14Яшьтәшләренең киңәшен тотып:

– Минем атам сезнең иңгә авыр йөк салган булса, мин аны тагын да арттырырмын, атам сезне камчы белән суктырган булса, мин биргән җәза чаян чагуына тиңләшер, – диде.

15Халык сүзенә патша колак салмады, һәм бу хәл Аллаһының ихтыяры буенча булды – Раббы моны Небат углы Яробамга шилоһлы Ахиядән әйттергән сүзләре хакка чыксын өчен шулай эшләде[+]. 16Патшаның халык сүзенә колак салмавын күреп, исраилиләр аңа:

– Давыт белән нәрсәбез уртак безнең?! Ишай углы мирасында безнең өлешебез юк. Шулай булгач, исраилиләр, чатырларыгызга таралышыгыз! Давыт нәселе хәзер үз йортын гына карасын! – дип, өйләренә кайтып киттеләр[+].

17Рехабгам, шулай итеп, Яһүдә шәһәрләрендә яшәүче исраилиләр белән генә идарә итеп калды.

18Шулай беркөнне Рехабгам патша мәҗбүр эшчеләр өстеннән назыйр булган Һадорамны[*] эш белән исраилиләр янына җибәргәч, исраилиләр аны таш атып үтерделәр; Рехабгам патша үзе исә ашыгып-кабаланып арбасына утырды да Иерусалимгә качып өлгерде[+]. 19Шул вакыттан башлап бүгенге көнгә кадәр Исраил халкы Давыт йортына буйсынмый.

#### 11

1Иерусалимгә әйләнеп кайтканнан соң, Рехабгам, патшалыкны үзенә кайтарырга ниятләнеп, Исраилгә каршы сугышка чыгар өчен, Яһүдә һәм Беньямин ыругларыннан йөз сиксән меңлек гаскәр туплады. 2Ләкин Аллаһы кешесе Шәмәгыйягә Раббыдан мондый сүз иреште:[+]

3-4– Яһүдә патшасы Сөләйман углы Рехабгамга, шулай ук Яһүдә һәм Беньямин ыругындагы барча исраилиләргә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Туганнарыгызга каршы сугыш башламагыз; һәркайсыгыз үз өенә кайтсын, чөнки соңгы вакыйгалар Минем ихтыярым белән эшләнде».

Халык, Раббы сүзенә колак салып, Яробамга каршы яуга кузгалган җиреннән кире әйләнеп кайтты.


Яһүдә патшасы Рехабгам

5Рехабгам, Иерусалимдә яшәп, Яһүдә җирендәге шәһәрләрне ныгытып чыкты[+]. 6-10Ул Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган шәһәрләрне – Бәйт-Лехем, Этам, Тыкуа, Бәйт-Сур, Сөкөһ, Адуллам, Гәт, Мареша, Зиф, Адораим, Лахиш, Азыка, Сорга, Аялун һәм Хебрунны төзекләндерде. Болар һәммәсе Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган шәһәрләр иде. 11Рехабгам, шундагы кальгаларны[†] ныгытып, башлыклар билгеләде, икмәк, май вә шәраб өчен келәтләр эшләтте. 12Һәр шәһәрне калкан вә сөңгеләр белән тәэмин итте, аларны бик каты ныгытты. Шул рәвешле, аның кул астында Яһүдә вә Беньямин ыруглары калды.

13Исраилнең бөтен өлкәләрендә яшәүче барча руханилар вә левиләр Рехабгам ягына чыктылар. 14Левиләр, үзләренең көтүлек җирләрен һәм биләмәләрен калдырып, Яһүдәгә, Иерусалимгә күченеп килергә мәҗбүр булдылар, чөнки Яробам үзенең угыллары белән берлектә аларны Раббы руханилары булып хезмәт итүдән читләштереп,[+] 15кәҗә тәкәсе, бозау сыннары ясап куйган калкулыкларда каһиннәр[*] билгеләде[+]. 16Чын йөрәктән Раббының – Исраил Алласының йөз нурын эзләүчеләр дә, ата-бабаларының Раббы Алласына корбан китерү өчен, левиләргә ияреп, Исраил җиренең бөтен ыругларыннан Иерусалимгә килделәр. 17Шул рәвешле, алар, Яһүдә патшалыгын ныгытып, өч ел дәвамында Сөләйман углы Рехабгамның яклаучылары булдылар; чөнки әлеге өч ел дәвамында алар Давыт һәм Сөләйман юлыннан тайпылмадылар.

18Рехабгам үзенә хатынлыкка Давыттан туган Яримутның кызы Махалатны алды. Махалатның анасы Абиһаил исә Ишай углы Элиаб кызы иде[+]. 19Махалат аңа угыллар – Игуш, Шемария һәм Заһамны табып бирде. 20Аннары Рехабгам хатынлыкка Абшалум кызы Мәгакәһне алды. Мәгакәһ аңа Абия, Аттай, Зиза һәм Шеломитны тудырды. 21Абшалум кызы Мәгакәһне Рехабгам бөтен хатыннарына һәм кәнизәкләренә караганда ныграк яратты. Рехабгамның җәмгысы унсигез хатыны һәм алтмыш кәнизәге, егерме сигез углы һәм алтмыш кызы бар иде.

22Киләчәктә патшалыкны Мәгакәһ углы Абиягә тапшырырга ниятләгәнгә күрә, Рехабгам аны кардәшләре өстеннән башлык итеп билгеләде[+]. 23Рехабгам, акыл белән эш итеп, үзенең угылларын Яһүдә вә Беньямин җирендәге ныгытылган калаларга урнаштырды, аларны азык-төлек белән тәэмин итте һәм байтак кына хатыннар да табып бирде.

#### 12

1[•]Үзенең патшалыгын ныгытып тәмам көчәеп җиткәч, Рехабгам, һәм аның белән бергә бөтен Исраил халкы да, Раббы кануныннан йөз борды. 2Исраилиләр Раббыга тугрылык сакламаганга күрә, Рехабгам бишенче елын патшалык иткәндә, Мисыр патшасы Шишак Иерусалимгә каршы яуга күтәрелде[+]. 3Шишакның мең дә ике йөз сугыш арбасы, алтмыш мең җайдагы һәм аның белән бергә Мисырдан килгән лубиләр[*], суххиләр һәм хәбәшиләрдән торган хисапсыз-сансыз гаскәре, 4Яһүдәнең ныгытылган калаларын яулап алганнан соң, Иерусалимгә килде[+].

5Шулчакны Шишактан качып Иерусалимдә җыелган Яһүдә башлыклары белән Рехабгам янына Шәмәгыйя пәйгамбәр килеп:

– Раббы болай ди: «Сез Миннән ваз кичтегез, шуның өчен Мин дә, сездән ваз кичеп, сезне Шишак кулына тапшырам», – диде[+].

6Исраил башлыклары һәм патша түбәнчелек күрсәтеп:

– Раббы гаделдер! – диделәр[+].

7Аларның түбәнчелек күрсәтүләрен күреп, Раббы Шәмәгыйягә Үзенең сүзен ирештерде:

– Алар түбәнчелек күрсәттеләр, шуның өчен җаннарын кыймаячакмын һәм тиздән аларны коткарачакмын; Шишак кулы белән Иерусалим өстенә ачуымны түкмәм Мин. 8Ләкин алар Шишакның хезмәтчеләренә әйләнерләр, шул чагында Миңа хезмәт итү белән җирдәге патшаларга хезмәт итүнең аермасын аңларлар.

9Иерусалимне яулап алганнан соң, Мисыр патшасы Шишак Раббы йортындагы һәм патша сараендагы хәзинәләрне талап бетерде, бөтен нәрсәне, шул исәптән Сөләйман ясаткан алтын калканнарны да, үзе белән алып китте[+]. 10Соңыннан Рехабгам патша, алтын калканнар урынына бакыр калканнар эшләтеп, аларны патша сарае ишеген саклаучы җансакчыларның башлыклары карамагына тапшырды. 11Патша Раббы йортына юнәлгән чакта, җансакчылар, килеп, шул калканнарны тотып бара, аннары кабат җансакчылар бүлмәсенә кертеп куя торганнар иде.

12Рехабгам түбәнчелек күрсәткәннән соң, Раббының аңарга булган ачуы кайтты, һәм Ул аны һәлакәт чигенә китереп җиткермәде. Яһүдә илендә хәлләр яхшыра башлады[+].

13[•]Рехабгам патша, көч туплап, Иерусалимдә патшалык итә бирде. Тәхеткә утырганда, аңа кырык бер яшь иде; Раббының исеме шунда саклансын өчен, Исраилдәге барча ыруглар арасыннан Раббы Үзе сайлап алган шәһәрдә, ягъни Иерусалимдә, Рехабгам унҗиде ел дәвамында патшалык итте. Аның әнкәсе аммони Нагама иде. 14Рехабгам чын йөрәктән Раббыны эзләмичә яманлык кылды.

15Рехабгам патшалык иткән чордагы вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Шәмәгыйя пәйгамбәр һәм гаиптән хәбәр бирүче Идду язган нәсел шәҗәрәсендә бәян ителгән. Рехабгам белән Яробам арасында сугышлар беркайчан бетеп тормады[+]. 16Рехабгам, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Абия килде.

#### 13


Яһүдә патшасы Абия

1[•]Яробам Исраилдә унсигезенче елын патшалык иткәндә, Яһүдә тәхетенә Абия килде. 2Иерусалимдә ул өч ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Микәя[*] – гибгалы Уриел кызы иде.

Абия белән Яробам арасында сугыш барган вакыт иде. 3Сайлап алынган батыр сугышчылардан торган дүрт йөз меңлек гаскәрен Абия яуга күтәрде; Яробам да аңа каршы үзенең сайлап алынган сигез йөз мең батырын күтәрде.

4Абия, таулы Эфраим төбәгендәге Семараим тавына менеп басып, болай диде:

– Яробам һәм барча исраилиләр, тыңлагыз мине! 5Сезгә мәгълүм булса кирәк: Исраилнең Раббы Алласы, Тоз килешүе[*] төзеп, Давытның үзен, аның угылларын мәңге патшалык итәргә ихтыяр кылды[+]. 6Әмма Давыт углы Сөләйманның хезмәтчесе – Небат углы Яробам – үзенең әфәндесенә каршы баш күтәрде[+]. 7Җыен буш, яраксыз бәндәләр, аның тирәсенә тупланып, Сөләйман углы Рехабгамга каршы берләштеләр; Рехабгам исә, яшь һәм тәҗрибәсез булганга, аларга каршы тора алмады. 8Хәзер, сугышчыларыгызның саны күбәйгәч һәм Яробам алтыннан сезгә алла итеп бозау сыннары да ясап куйгач, сез, бәлки, Давыт угыллары кулындагы Раббы патшалыгына каршы тора алырбыз дип уйлыйсыздыр[+]. 9Сез Раббы руханиларын – Һарун угылларын вә левиләрне куып, чит халыклар сыман, үзегезгә руханилар билгеләп куйдыгыз. Бер баш үгез бозау һәм җиде баш сарык тәкәсе җитәкләп килеп, үзен рухани хезмәтенә багышларга теләгән һәрбер кеше сездә ялган аллаларның каһине була ала[+]. 10Ә безгә килгәндә исә, Раббы – безнең Аллабыз; без Аны кире какмадык. Һарун угыллары – руханилар – Раббыга хезмәт итә бирәләр, левиләр дә үз вазифаларын башкарып киләләр. 11Алар көннең-көнендә иртән вә кичен Раббыга тулаем яндыру корбаны китерәләр, хуш исле сумала-майлар көйрәтәләр, чиста өстәл өстенә рәт-рәт итеп изге икмәк тезеп куялар, кичләрен алтын шәмдәлдәге яктырткычларга ут алалар. Раббы Аллабызның таләпләрен без шулай төгәл үтәп киләбез, ә сез Аңардан йөз чөердегез. 12Шулай, җитәкчебез Аллаһы һәм сезгә каршы сугышка өндәп быргы тоткан Аллаһы руханилары безнең белән. Исраилиләр! Ата-бабаларыгызның Раббы Алласына каршы көрәшмәгез, чөнки барыбер уңышка ирешмәссез[+].

13Ул арада Яробам үзенең бер төркем сугышчыларына Абия гаскәренең артына төшәргә боерды. Шул рәвешле, ул үзе яһүдиләрнең каршысында басып калды, ә яшеренеп торган сугышчылар аларның артына төште. 14Яһүдиләр борылып карасалар, аларга алдан да, арттан да һөҗүм итәләр. Шунда алар, ярдәм сорап, Раббыга ялвардылар. Руханилар быргыларын кычкыртырга тотынды, 15һәм, яһүдиләр оран салуга, Аллаһы Абия һәм яһүдиләрнең күз алдында Яробамны да, бөтен исраилиләрне дә тар-мар итте. 16Исраилиләр яһүдиләрдән кача башлады, һәм Аллаһы аларны яһүдиләр кулына тапшырды. 17Абия үзенең халкы белән бергә аларны тәмам тар-мар китерде; әлеге сугышта Исраил үзенең иң яхшылардан саналган биш йөз мең гаскәриен югалтты. 18Исраилиләр шулай итеп буйсынырга мәҗбүр булды, Яһүдә угыллары исә өстен чыкты, чөнки алар үзләренең ата-бабаларының Раббы Алласына өмет баглаганнар иде.

19Абия Яробамны эзәрлекли бирде; Яробамнан ул Бәйт-Эл, Яшана, Эфраин калаларын һәм шулар тирәсендәге авылларны тартып алды. 20Абия патшалык иткән чорда, Яробам кабат мантып китә алмады. Раббы аның гомеренә чик куйды, һәм ул гүр иясе булды[+]. 21Абия исә көчәйгәннән-көчәя барды; ул ундүрт хатын алып, аңардан егерме ике угыл вә уналты кыз дөньяга килде.

22Абия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның бөтен эшләре вә сөйләгән сүзләре пәйгамбәр Идду язмасында бәян ителгән[+].

#### 14

1Абия, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Аса килде.


Яһүдә патшасы Аса

Аса патшалык иткән чорда, ун ел дәвамында илдә тынычлык хөкем сөрде. 2[•]Аса үзенең Раббы Алласы күзенә игелекле вә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 3Ул чит илаһларның мәзбәхләрен һәм калкулыкларны юк итте, изге баганаларны җимерде, алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган баганаларны чапкалап ташлады;[+] 4һәм яһүдиләргә, ата-бабалары Раббы Алласының йөз нурын эзләп, Аның Канунын вә боерыкларын үтәргә боерды; 5бөтен Яһүдә шәһәрләрендә калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннарын һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен юкка чыгарды. Ул идарә иткән чорда, патшалыкта иминлек хөкем сөрде. 6Тынычлык урнашкан заманда, Аса Яһүдә җирендә ныгытылган калалар төзеде. Раббы аңа иминлек иңдерү сәбәпле, ул елларда Асага каршы сугышлар кузгалмый торды[+].

7Яһүдиләргә мөрәҗәгать итеп Аса:

– Әйдәгез, шушы калаларны төзеп, аларны дивар белән әйләндереп алыйк, күзәтү манаралары, капкалар эшлик, бикләр куйыйк, – диде. – Раббы Аллабызның йөз нурын эзләгәнгә бу җир әлегә безнеке; без Аны эзләдек, һәм шуның өчен Ул безгә һәр яктан тынычлык бирде.

Шуннан алар төзи башладылар, һәм аларның эшләре уң булды.

8Асаның хәрби көче түбәндәгедән гыйбарәт иде: Яһүдә ыругыннан – зур калкан вә сөңге белән коралланган өч йөз мең, Беньямин ыругыннан – кечкенә калкан вә ук-җәя белән коралланган ике йөз мең гаярь сугышчы.

9Көннәрдән беркөнне Асага каршы бер миллионлы гаскәре һәм өч йөз сугыш арбасы белән хәбәши Зерах, яуга кузгалып, Мареша каласына кадәр килеп җитте[+]. 10Аса аңа каршы чыкты, һәм ике гаскәр Мареша янындагы Сепата үзәнендә сугышырга әзерләнеп тезелеп басты.

11Аса шунда үзенең Раббы Алласына ялварып:

– И-и Раббым! Көчлегә каршы торыр өчен көчсезгә ярдәм кулы сузучы Синең сыман зат юктыр. И-и Раббы Аллабыз, безгә ярдәм ит, чөнки бөтен өметебез Синдәдер, һәм шушы күп санлы чирүгә каршы без Синең исемең хакына чыктык. И-и Раббым! Син – безнең Аллабыздыр, адәм кулыннан җиңелмәсәң иде Син! – диде.

12Раббы шунда Аса белән яһүдиләрнең күз алдында хәбәшиләрне тар-мар итеп, тегеләр кача башлады. 13Аса үзенең кешеләре белән аларны Герарга кадәр эзәрлекләп барды. Хәбәшиләр тәмам кырылып бетте, чөнки алар өстеннән Раббы Үзе һәм Аның гаскәре җиңү яулады. Аса һәм аның сугышчылары шактый күп ганимәт[*] малы кулга төшерде. 14Герар тирәсендәге калаларда яшәүче кешеләр Раббы дәһшәтеннән куркып калганга, Аса сугышчылары әлеге калаларны тәмам вәйран[*] хәлгә төшереп, аларны талап, биредән бик күп затлы әйберләр төяп киттеләр[+]. 15Алар шулай ук, көтүче чатырларын туздырып, көтү-көтү вак терлек һәм дөяләр куып алып киттеләр; шуннан соң Иерусалимгә әйләнеп кайттылар.

#### 15

1Одед углы Азариягә Аллаһы Рухы иңде,[+] 2һәм Азария, Аса каршына чыгып, болай диде:

– Тыңлагыз мине, Аса һәм Яһүдә белән Беньямин халкы! Раббыга сыгынып яшәгән чакта, Ул һәрчак сезнең юлдашыгыз булыр; әгәр Аның йөз нурын эзләсәгез – табарсыз; ә инде Аңардан йөз чөерсәгез, Ул да сездән йөз чөерер[+]. 3Байтак көннәр дәвамында Исраил халкы Хак Аллаһыдан, акыл бирүче руханилардан башка, Канунсыз яшәде; 4әмма авырлык килгәч, ул Исраилнең Раббы Алласына мөрәҗәгать итте, Аның нурлы йөзен эзләде, һәм Ул аңа йөзе белән борылды. 5Ул чакларда юлга чыгу хәтәр эш иде, чөнки бөтен җирдә заманалар болгавырланып китте. 6Бер халык икенче халыкны тар-мар китерде, бер кала икенче каланы җимерде, чөнки Аллаһы, аларны хәвефкә салып, һаман төрле бәла-казалар җибәрә иде[+]. 7Әмма сез нык булыгыз, кулыгызны төшермәгез, чөнки кылган гамәлләрегез бушка китмәс[+].

8Одед углы Азариянең пәйгамбәрлек сүзен ишеткәч, Аса, батырлыгын җыеп, бөтен Яһүдә вә Беньямин җиреннән, шулай ук үзе яулап алган таулы Эфраим төбәгендәге калалардан җирәнгеч сыннарны алып ташлап, Раббы йортының болдыры алдындагы Раббы мәзбәхен яңартты.

9Аннары Аса бөтен Яһүдә вә Беньямин халкын, шулай ук алар арасында яшәүче Эфраим, Менашше һәм Шимун ыругларыннан күчеп килгән адәмнәрне җыеп алды (Раббы Алласы Асаның юлдашы булуын күреп, байтак исраилиләр аның ягына күчкән булалар)[+]. 10Аса идарәсенең унбишенче елында, елның өченче аенда Иерусалимгә җыелгач, 11алар, сугышта кулга төшергән малдан җиде йөз эре вә җиде мең баш вак терлекне Раббыга корбан кылып,[+] 12бөтен күңелебез белән ихлас йөрәктән ата-бабаларыбыз Раббы Алласының нурлы йөзен эзләрбез, дип килешү төзеделәр:[+] 13Исраилнең Раббы Алласын эзләмәгән һәркемнең (кечеме ул, олымы, ир-атмы яисә хатын-кызмы) гомере киселергә тиеш[+]. 14Быргы һәм тәкә мөгезе тавышлары, хуплау авазлары астында алар кычкырып-кычкырып Раббыга антлар бирделәр. 15Антлары саф йөрәктән булганга, бөтен яһүдиләр моңа бик сөенде. Алар ихлас күңелдән Раббыны эзләде, һәм Ул аларга йөзе белән борылды – һәр яктан тынычлык бирде[+].

16Алиһә Аширә хөрмәтенә табыну баганасы куйдырган өчен, Аса хәтта әбисе Мәгакәһне патшабикә исеменнән мәхрүм итте. Әлеге багананы ул, чапкалап, Кыдрун ташкыны буенда утка салды[+]. 17Исраилдәге калкулыкларны юк итмәсә дә, Аса гомер бакый ихлас күңелдән Раббыга итагать итеп яшәде; 18заманында атасы, соңыннан үзе дә Раббы исеменә багышлаган көмеш вә алтынны, савыт-сабаны ул Аллаһы йортына кертеп урнаштырды. 19Аса патшалыгының утыз бишенче елына кадәр кабат сугышлар булды.

#### 16

1[•]Яһүдә патшасы Аса утыз алтынчы елын идарә иткәндә, Исраил патшасы Багша Яһүдәгә каршы яуга күтәрелде һәм, беркем дә Аса биләмәсеннән чыга яисә анда үтеп керә алмасын өчен, Рамаһ каласын ныгыта башлады. 2Шуннан Аса Раббы йорты вә патша сарае хәзинәсендә булган алтын-көмешне җыеп алды һәм, әлеге байлыкны Дәмәшкътә яшәүче Арам патшасы Бен-Һададка озатып, аңа түбәндәге сүзләрне юллады:[+]

3– Минем атам белән синең атаң дустанә мөнәсәбәтләрдә яшәгән кебек, без дә синең белән үзара солых төзик. Менә, мин сиңа көмеш вә алтын җибәрәм, син исә, Исраил патшасы Багша илемнән китсен өчен, аның белән беркеткән солыхыңны өзсәң иде.

4Бен-Һадад Аса патша белән ризалашты һәм үзенең яубашларын Исраил калаларына каршы сугышка җибәрде. Алар Ионны, Данны, Әбел-Маимне һәм Нәптали җирендә азык-төлек саклана торган шәһәрләрнең барысын басып алды. 5Бу хакта ишеткәннән соң, Багша, Рамаһны ныгытудан туктап, бөтен эшләрен ташлады. 6Аса патша исә, бөтен яһүдиләрне җыеп китереп, төзелеш өчен Багша китерткән барлык таш вә агачны Рамаһ каласыннан ташытып бетерде дә шулар белән Геба һәм Миспа каласын ныгытты.

7Шул көннәрдә Яһүдә патшасы Аса янына гаиптән хәбәр бирүче Ханани килеп болай диде:

– Син, Раббы Аллаңа таянмыйча, Арам патшасына барып сыгындың, шуңа күрә Арам патшасының гаскәрләре синнән качып котылды[+]. 8Хәбәшиләрнең һәм лубиләрнең гаскәрләре күп санлы, сугыш арбалары вә җайдаклары исәпсез-хисапсыз иде түгелме?! Ләкин син Раббыга таянгач, аларны Ул синең кулга тапшырды[+]. 9Чөнки бөтен йөрәкләре белән Үзенә тугрылык саклаганнарга терәк булыр өчен, Раббы һаман җир йөзен күзәтеп тора. Бу юлы син акылсызлык эшләдең, шул сәбәпле хәзер сиңа каршы сугышлар бетеп тормас[+].

10Асаның гаиптән хәбәр бирүчегә ачуы чыгып, ул аны зинданга япты, чөнки аның сүзләре патшаны тәмам ярсыткан иде. Шул көннәрдә халык арасыннан да кайберәүләр Асадан бик нык җәбер күрде[+].

11Аса патшалык иткән чордагы вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән. 12Патшалык итүенең утыз тугызынчы елында аяклары сызлаудан интеккән Асаның хәле бик авырайды. Әмма хаста булып ятканда да, ул Раббыдан ярдәм сорамады, табибларга мөрәҗәгать итте. 13-14Патшалык итүенең кырык беренче елында Аса дөнья куйды, һәм аны, төрледән-төрле хуш исле майлар тулган ятакка салып, Давыт шәһәрендә алдан ук үзе әзерләгән төрбәдә гүргә иңдерделәр; һәм аның хөрмәтенә зур итеп учак яктылар.

#### 17


Яһүдә патшасы Еһошафат

1Аның урынына патшалыкка углы Еһошафат килде һәм илне Исраилгә каршы торырлык итеп ныгытты. 2Яһүдәнең бөтен ныгытылган калаларында ул гаскәрләр булдырды һәм бөтен Яһүдә җирендә, шулай ук атасы Аса яулап алган Эфраим калаларында да сакчы гаскәрләрен куйдырды[+].

3Раббы һәрчак аның юлдашы булды, чөнки Еһошафат, Багал сыннарына табынмыйча, хакимлегенең беренче елларында бабасы Давыт юлыннан йөрде, 4атасы табынган Аллаһының йөз нурын эзләде, Аның боерыкларын үтәде, исраилиләр кылган гамәлләрне кабатламады[+]. 5Раббы кодрәте белән ул көчле патшага әйләнде; бөтен яһүдиләр Еһошафатка бүләкләр китерә торган иде; шулай итеп, ул зур байлыкка ия булды һәм дан казанды. 6Еһошафат бөтен күңелен биреп Раббы юлыннан йөрде. Ул Яһүдә җирендәге калкулыкларны һәм алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны юк итте.

7Патшалык итүенең өченче елында ул үзенең түрәләре Бен-Хаил, Убадия, Зәкәрия, Нетанел вә Микәяне Яһүдә калаларына халыкны укытырга җибәрде. 8Алар белән бергә левиләр Шәмәгыйя, Нетания, Зәбәдия, Асаһел, Шемирамот, Йонатан, Адония, Тобия, Тоб-Адония һәм руханилар Элишама белән Яһорам да китте. 9Алар Яһүдәдәге бөтен калалар буйлап халыкны Раббының Канун китабы буенча укытып йөрделәр.

10Раббы Яһүдәнең әйләнә-тирәсендәге бөтен патшалыкларны куркуга салганга, беркем дә Еһошафатка каршы яуга кузгалырга кыймады[+]. 11Пелештиләрнең кайсыберләре Еһошафатка бүләкләр китереп, көмешләтә салым түләп тордылар; шулай ук гарәпләр дә аңа вак терлектән җиде мең җиде йөз баш сарык тәкәсе вә җиде мең җиде йөз баш кәҗә тәкәсе китерделәр.

12Еһошафат һаман үсә, ныгый барды. Яһүдә җирендә ул кальгалар һәм, азык-төлек саклар өчен, калалар төзеде, 13шул калаларда бихисап күп азык-төлек саклады; Иерусалимдә исә үзенең баһадир сугышчыларын тотты. 14Бу сугышчыларның гаиләләр буенча төзелгән исемлеге шушыдыр:

Яһүдә ыругыннан меңбашлары: гаскәрбашы Адна һәм аның өч йөз мең баһадир сугышчысы; 15аңардан соң – гаскәрбашы Еһоханан һәм аның ике йөз сиксән мең сугышчысы; 16аңардан соң – Зихри углы Амасия һәм аның ике йөз мең баһадир сугышчысы. Әлеге Амасия Раббыга ихтыяри рәвештә хезмәт итүчеләрдән иде.

17Беньямин ыругыннан: баһадир Эльяда һәм аның ук-җәя һәм калкан белән коралланган ике йөз мең сугышчысы; 18аңардан соң – Яһозабад һәм аның йөз сиксән мең кораллы сугышчысы.

19Яһүдә җирендәге ныгытылган калаларда хезмәт итүче гаскәриләрдән тыш патша хезмәтендәге сугышчылар әнә шулардыр.

#### 18


Ахабның һәлакәтле язмышы турында Михаянең пәйгамбәрлек сүзләре

1[•]Шулай итеп, Еһошафат зур байлык туплады, дан казанды. Аның гаиләсе Исраил патшасы Ахаб гаиләсе белән туганлашты[+]. 2-3Берничә елдан соң Еһошафат Ахаб янына Самареягә[†] китте. Еһошафат һәм аның кешеләре хөрмәтенә Ахаб байтак кына вак вә эре терлек суйды. Шуннан Исраил патшасы Ахаб, Яһүдә патшасы Еһошафатны Рамот-Гилыгадка каршы яуга чыгарга күндермәкче булып:

– Рамот-Гилыгадка каршы минем белән яуга барасыңмы? – дип сорады.

Еһошафат аңа:

– Мин – синең белән; халкым да синеке белән бергә; синең белән сугышка чыгам мин! – дип җавап кайтарды[+][+].

4Исраил патшасына ул тагын болай диде:

– Әүвәл Раббыга мөрәҗәгать итеп кара.

5Исраил патшасы, дүрт йөз пәйгамбәрне җыеп:

– Рамот-Гилыгадка каршы сугышка барыргамы безгә әллә бармаскамы? – дип сорады.

Пәйгамбәрләр[†] аңа:

– Бар, Аллаһы әлеге шәһәрне патша кулына тапшырачак, – дип җавап кайтарды[+].

6Моңа каршы Еһошафат:

– Биредә тагын берәр Раббы пәйгамбәре булса, аның аша да сорап карар идек, – диде[+].

7Аңа җавап итеп Исраил патшасы:

– Раббыга мөрәҗәгать итәрдәй тагын бер кеше бар, ләкин мин аны яратмыйм, чөнки, пәйгамбәрлек кылганда, миңа кагылышлы мәсьәләләрдә аның яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли; ул – Имла углы Михая, – диде.

– Алай дип әйтмә, патша, – диде аңа Еһошафат.

8Шуннан Исраил патшасы, сарай кешеләренең берсен чакыртып:

– Тиз генә Имла углы Михаяне алып кил! – диде.

9Патша киемнәре кигән Исраил патшасы Ахаб һәм Яһүдә патшасы Еһошафат һәркайсы үз тәхетендә Самарея капкасы төбендәге ындыр табагында утыра, ә пәйгамбәрләр барысы алар каршында пәйгамбәрлек кылып тора иде. 10Үзенә тимер мөгезләр эшләтеп алган Кенагана углы Сәдыкыйя шунда әйтте:

– Раббы болай ди: «Арамиләрне син шушы мөгезләр белән сөзеп тәмам кырып бетерәчәксең!»[+]

11Башка пәйгамбәрләр дә аның сүзен куәтләде:

– Рамот-Гилыгадка яу белән бар, уңышка ирешәчәксең, Раббы аны патша кулына тапшырачак.

12Михаяне чакырырга киткән йомышчы, аны табып:

– Пәйгамбәрләр бөтенесе бер булып патшага уңыш вәгъдә итәләр. Синең сүзең дә аларныкыннан аерылмасын иде, син дә яхшы сүзеңне әйт, – диде.

13Моңа җавап итеп Михая:

– Раббы Үзе шаһиттыр: Аллам нәрсә кушса, шуны сөйләп бирермен! – диде[+].

14Михая, шулай итеп, патша каршына килеп басты. Патша аңа:

– Михая, әйт әле, Рамот-Гилыгадка яу белән барыргамы безгә әллә юкмы? – дип сорау бирде.

Тегесе патшага:

– Барыгыз, уңышка ирешәчәксез, алар сезнең кулга тапшырылачак, – дип җавап кайтарды.

15– Раббы исеме хакына бары дөресен генә сөйлә, дип ничә тапкыр ант иттерергә сине?! – диде аңа патша.

16Шуннан Михая болай диде:

– Көтүчесез калган сарыклар сыман таулар арасына сибелгән Исраил халкын күрдем мин. Раббы әйтте: аларның башлыклары юк, һәркайсы хәере белән үз өенә әйләнеп кайтсын, диде[+].

17– Пәйгамбәрлек кылып, аның миңа яхшы сүз әйткәне юк, һаман яманны гына сөйли, дип әйттем бит мин сиңа, – диде шунда Еһошафатка Исраил патшасы.

18Әмма Михая сүзен дәвам итте:

– Шулай итеп, Раббы әйткәннәрне тыңлап бетер. Мин Үз тәхетендә утыручы Раббыны күрдем, Аның уң һәм сул ягында бөтен күк гаскәре басып тора иде[+]. 19Раббы алардан: «Сезнең кайсыгыз Исраил патшасы Ахабны Рамот-Гилыгадка барырга күндерә һәм шунда аның һәлакәтен оештыра ала?» – дип сорады. Күк гаскәрендәгеләр төрлечә тәкъдим итеп карадылар. 20Шунда бер рух, алга чыгып, Раббы каршына килде дә: «Мин күндерә алам», – диде. «Ничек итеп?» – дип сорады аңардан Раббы. 21«Мин барам да аның пәйгамбәрләре теленә ялган сүз салучы бер рухка әйләнәм», – диде теге рух. Раббы аңа: «Син аны күндерерсең һәм бу эшне башкарып чыгарсың. Бар, шулай эшлә», – диде. 22Шулай итеп, Раббы әлеге ялганчы рухның сүзләрен шушындагы пәйгамбәрләреңнең теленә салды; Раббы сине һәлакәткә дучар итте, – диде Михая.

23Кенагана углы Сәдыкыйя шулчак, Михая янына килеп:

– Раббы Рухы сиңа сөйләр өчен миннән нинди юл белән китте икән?! – диде дә аның яңагына сугып җибәрде.

24Михая аңа:

– Син моны эчке бүлмәңә кереп качкан көнеңдә күрерсең, – дип җавап бирде[+].

25Исраил патшасы шунда:

– Михаяне шәһәр башлыгы Амон белән патша углы Йоаш кулына илтеп тапшырыгыз. 26Патша шулай дип әйтте, диегез: «Мин исән-имин сугыштан әйләнеп кайтканчыга кадәр, аны зинданга ябып куегыз, ипи белән судан башка бер әйбер дә бирмәгез», – дип боерды[+].

27Шунда Михая аңа:

– Әгәр сугыштан исән-имин әйләнеп кайта калсаң, димәк, Раббы минем аша сөйләмәгән булыр, – диде һәм: – Җәмәгать, ошбу сүзләремне һәммәгез ишетеп калыгыз! – дип өстәде[+].


Ахабның үлеме

28Шуннан Исраил патшасы Ахаб белән Яһүдә патшасы Еһошафат Рамот-Гилыгадка юнәлделәр. 29Еһошафатка Исраил патшасы:

– Сугышка мин өс-башымны алыштырып керәм, син исә патша киеменнән бар, – диде.

Исраил патшасы өстен алыштырды да сугыш кырына кереп китте.

30Арам патшасы үзенең сугыш арбалары башлыкларына:

– Гади сугышчы белән дә, гаскәрбашы белән дә алышып тормагыз, бары Исраил патшасы белән генә сугышыгыз, – дип әйтеп куйган була.

31Сугыш арбаларының башлыклары, Еһошафатны күреп:

– Бу – Исраил патшасыдыр, – дип, алышырга чамалап, аңа таба борылдылар.

Еһошафат кычкырырга тотынды, һәм Раббы аңа ярдәмгә килде. Аллаһы аны саклап калды: 32арба башлыклары аның Исраил патшасы булмавын күрделәр дә читкә борылып киттеләр.

33Шулай булды ки, бер сугышчы төбәп тормыйча гына җәясен киереп атты да, ук Исраил патшасы өстендәге көбә киемнең җөй турысыннан үтеп керде.

– Кире борыл, сугыш кырыннан алып чык мине, мин яраландым, – диде патша үзенең арбачысына[+].

34Әмма көчле сугыш көнозын дәвам итте, шунлыктан Исраил патшасы кич җиткәнче арамиләр каршында арбада басып торырга мәҗбүр булды; кояш баеганда, патша җан бирде.

#### 19

1Яһүдә патшасы Еһошафат исән-имин үз сараена Иерусалимгә әйләнеп кайткач, 2аның янына гаиптән хәбәр бирүче Ханани углы Еһү килеп:

– Явыз бәндәгә ярдәм кулы сузып, Раббыны күрәлмаучыларны яратырга кирәк идеме сиңа?! Шуның өчен сиңа Раббының ачуы чыкты[+]. 3Алай да, синең яхшы сыйфат-гамәлләрең дә юк түгел, чөнки син җирне алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганалардан арындырдың һәм, йөрәгеңне Аллаһыга баглап, Аның йөз нурын эзләдең[+].


Еһошафатның хөкемчеләре

4Еһошафат шулай Иерусалимдә гомер итә бирде. Әледән-әле ул, Беер-Шебадан алып таулы Эфраим төбәгенә кадәр яшәгән үз халкы янына сәфәрләр кылып, аларны ата-бабаларының Алласы, Раббы юлына күндереп йөрде. 5Яһүдә җирендәге бөтен ныгытылган калаларда хөкемчеләр билгеләп, аларга ул:[+]

6– Һәр эшегездә игътибарлы булыгыз, чөнки сез адәм хөкемен түгел, Раббы хөкемен чыгарасыз; сез хөкем иткәндә, Ул сезнең яндадыр[+]. 7Шуңа күрә Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итегез: карап-уйлап эш итегез, чөнки Раббы Аллабызга ни ялган, ни гаделсезлек белән берьяклылык, ни ришвәтчелек хас түгелдер[+].

8Иерусалим каласында да Еһошафат левиләрдән, руханилардан һәм Исраилнең гаилә башлыкларыннан кайберәүләрне Раббы канунына нигезләнеп хөкем чыгарырга һәм дәгъваларны хәл итәргә билгеләде. Алар барысы да Иерусалимдә яшәделәр[*][+]. 9Патша аларга мондый боерык бирде:

– Раббыдан куркып, Аны хөрмәт иткән хәлдә, тугры күңел белән һәм бөтен йөрәгегезне биреп эш итегез:[+] 10үз шәһәрендә көн күрүче кардәшләрегез нинди генә дәгъва белән мөрәҗәгать итмәсен: үтерешме ул яисә канун, боерык, кагыйдә, карар үтәүгә кагыламы, Раббы алдында гаепле булмасыннар өчен, сез аларны кисәтегез, шул чагында сезгә һәм кардәшләрегезгә Аның ачуы чыкмас; шулай эш иткәндә гаепсез булырсыз[+]. 11Баш рухани Амария – Раббыга хезмәт итү эшләрендә, ә Яһүдә ыругының башлыгы Исмәгыйль углы Зәбәдия патшага кагылышлы эшләрдә сезнең назыйрыгыз булыр; левиләр исә сездә идарә эшен башкарыр. Кыю эш итегез, һәм Раббы игелек кылучының юлдашы булыр.

#### 20


Раббының Еһошафатка сугышта ярдәм итүе

1Күпмедер вакытлар үткәч, мәабиләр[†] һәм аммониләр, алар белән бергә Мыгуним иленнән кайберәүләр Еһошафатка каршы яуга күтәрелделәр. 2Еһошафат хозурына хәбәрчеләр килеп:

– Диңгез аръягыннан, Арам[*] иленнән, сиңа каршы исәпсез-хисапсыз дошман чирүе килә, хәзерге вакытта алар Хасесон-Тамарда (Эн-Гедидә), – диделәр[+].

3Бу хәбәрдән куркып калган Еһошафат Раббыга мөрәҗәгать итәргә ниятләде һәм бөтен Яһүдә җирендә ураза игълан итте[+]. 4Яһүдиләр, Раббыдан ярдәм сорарга дип, бөтенесе бергә җыелдылар; Раббыга мөрәҗәгать итәр өчен, алар Яһүдәнең барлык калаларыннан килделәр.

5Еһошафат, Раббы йортының яңа ишегалдына җыелган яһүдиләр һәм Иерусалим халкы каршына чыгып басып, 6болай дип сүз башлады:

– И-и Раббы, ата-бабаларыбызның Алласы! Син – күктәге Аллаһы! Син бар халыкларның патшалыклары өстеннән хакимлек итәсең, һәм Синең кулда көч-куәттер, Сиңа һичкем каршы тора алмый![+] 7И-и Аллабыз, Син, шушы җирдә көн күрүче халыкларны Үзеңнең Исраил халкы күз алдыннан куып җибәреп, әлеге җирне мәңгегә Үзеңнең дустың Ибраһим токымына бирдең түгелме?![+] 8Алар, шушында төпләнеп, Синең исемеңә багышланган Изге йорт салдылар һәм әйттеләр: 9«Әгәр безнең өскә бәла-каза килә калса (җәзалаучы кылыч, үләт зәхмәте яки кытлыкмы ул), без Синең исемең сакланган шушы йорт каршына, Синең хозурыңа килеп басып, үзебез тарыган бәла хакында Сиңа ялварсак, Син безне ишетерсең һәм ярдәм кулыңны сузарсың»[+]. 10-11Менә хәзер аммониләр һәм мәабиләр, шулай ук Сәгыйрь тавында яшәүчеләр Син милек итеп биргән җирдән безне куып чыгарырга дип килделәр. Исраил халкы Мисыр җиреннән чыккан чакта, Син исраилиләргә аларның җирләрен урап узарга боерган идең, шуңа күрә исраилиләр, әйләнеп үтеп, аларны һәлакәткә дучар итмәде. Инде менә рәхмәтләре шулдыр, күрәсең[+]. 12И-и Аллабыз! Син шуларга хөкемеңне чыгармассың микәнни?! Чөнки өстебезгә ябырылган шушы күп санлы чирүгә каршы торырдай көч юк бездә, ни кылырга да чарасыздыр без, күзләребез бары Сиңа төбәлгән![+]

13Яһүдәнең барлык ирләре шунда Раббы каршында үзләренең хатыннары, сабыйлары һәм бала-чагалары белән басып тордылар. 14Шулчакны Зәкәрия углы Яхәзиелгә Раббы Рухы иңде, (Зәкәрия Бенаяһ углы булып, Бенаяһ – Егыилдән, Егыил – Леви ыругыннан булган Маттаниядән дөньяга килде. Боларның нәселбашы Асаф иде.)[+] 15һәм Яхәзиел болай диде:

– Яһүдә вә Иерусалим халкы, Еһошафат патша, тыңлагыз әле мине! Раббы сезгә менә нәрсә ди: өстегезгә килгән күп санлы чирүдән курыкмагыз һәм калтырап төшмәгез, чөнки бу сугыш сезнеке түгел, ә бәлки Аллаһыныкыдыр. 16Иртәгә сез дошманга каршы чыгарсыз; алар Ситс үткеленнән узарлар; сез аларны үзәннең аргы башында, Яруһел чүле каршында очратырсыз. 17Бу юлы сезгә сугышырга туры килмәс, басыгыз да Раббының сезне ничек коткарганын карап торыгыз. Яһүдә вә Иерусалим халкы, курыкмагыз һәм калтырап төшмәгез! Иртәгә аларга каршы чыгыгыз, Раббы сезнең юлдашыгыз булыр[+].

18Еһошафат җиргә кадәр башын иде, шулай ук бөтен яһүдиләр һәм Иерусалим халкы да, Раббы алдында җиргә капланып, Аңа сәҗдә кылды. 19Коһат һәм Корах нәселеннән булган кайбер левиләр, торып, көчле тавыш белән Исраилнең Раббы Алласына мактау яудырырга керештеләр[+].

20Иртәгесен алар, таң белән кузгалып, Тыкуа чүленә таба юнәлделәр; шунда Еһошафат, халык каршында тукталып, болай диде:

– Яһүдиләр һәм Иерусалим халкы, тыңлагыз мине! Раббы Аллагызга ышаныгыз, шул чагында нык булырсыз; Аның пәйгамбәрләренә ышаныгыз һәм җиңүгә ирешерсез![+]

21Шуннан ул, халык белән киңәшләшкәннән соң, кораллы сугышчылар алдыннан барып, Раббының күркәм изгелегенә дан җырлар, «Раббыга рәхмәтләр яудырыгыз, чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек» дип тәкрарлар өчен, җырчылар билгеләде[+].

22Алар шулай кычкырып-кычкырып мактый башлауга, Яһүдәгә яу белән килгән аммониләр, мәабиләр һәм Сәгыйрь тавында яшәүчеләргә Раббы ябырылып, тегеләр кырылып беттеләр: 23аммониләр белән мәабиләр Сәгыйрь тавы халкына ташландылар, аларны тар-мар иткәннән соң, бер-берсен үтерергә тотындылар[+]. 24Яһүдә халкы чүлдәге калку урынга килеп җитеп дошман чирүенә күз салып бакса – әйләнә-тирәдә мәетләр генә аунап ята, бер генә исән кеше дә калмаган. 25Шуннан Еһошафат һәм аның халкы табыш җыярга килде һәм биредә исәпсез-хисапсыз күләмдә мал-мөлкәт, кием-салым вә зиннәтле әйберләргә тап булды. Алар күтәрә алганчы байлык җыйдылар. Биредәге мал-мөлкәт шулкадәр күп иде ки, алар аны өч көн буе ташыдылар!

26Дүртенче көнне алар, Раббыга мактау-шөкерләр яудыру өчен, Берәкә[*] үзәненә җыелдылар. Менә ни өчен әлеге үзән бүгенге көндә дә Берәкә үзәне дип атала. 27Шуннан соң бөтен яһүдиләр һәм иерусалимлеләр Еһошафат җитәкчелегендә күтәренке күңел белән Иерусалимгә кайттылар, чөнки Раббы аларга, дошманнарын җиңеп, зур шатлык бүләк иткән иде. 28Алар, Иерусалимгә кайтып җитеп, арфа, гөслә һәм быргыларда уйный-уйный Раббы йортына юнәлделәр. 29Исраилнең дошманнарына каршы Раббы Үзе сугышка чыкканны ишетеп, җир йөзендәге бөтен патшалыкларга Аллаһыдан курку иңде[+]. 30Шулай итеп, Еһошафатның патшалыгында иминлек урнашты, чөнки Алласы аңа һәр яктан тынычлык бирде[+].


Еһошафатның башка гамәлләре

31[•]Шулай итеп, Еһошафат Яһүдәдә патшалык итүендә булды. Тәхеткә утырганда, утыз биш яшендә булып, егерме биш ел дәвамында ул Иерусалимдә патша булып торды. Аның әнкәсе Азуба – Шилхи кызы иде. 32Еһошафат, үзенең атасы Аса юлыннан тайпылмыйча йөреп, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды. 33Ләкин калкулыклардагы гыйбадәт кылу урыннары җимерелмәгән һәм халык үзенең йөрәген ата-бабаларының Алласына багламаган иде.

34Еһошафат патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Ханани углы Еһү язмаларында бәян ителеп Исраил патшаларының китабында теркәлгән[+].

35-36Соңга табарак Яһүдә патшасы Еһошафат яман эшләргә хирыс булган Исраил патшасы Ахазея белән аралаша башлады: алар Таршишка йөри торган кораблар төзергә сүз куештылар. Эсион-Гебердә кораблар төзелеп беткәч, 37Марешада яшәүче Додава углы Элигызыр, Еһошафат хакында пәйгамбәрлек кылып:

– Ахазея белән аралаша башлаган өчен, Раббы синең эшеңне тар-мар китерәчәк, – диде.

Кораблар шулай һәлакәткә юлыгып җимерелде һәм Таршишка бара алмады.

#### 21


Яһүдә патшасы Яһорам

1Еһошафат, дөнья куеп, Давыт шәһәрендә ата-бабалары янында гүргә иңдерелде. Аның урынына тәхеткә углы Яһорам килде. 2Аның Азария, Ехиел, Зәкәрия, Азарияһу, Микәил вә Шефатия атлы ир туганнары барысы да Яһүдә[*] патшасы Еһошафат угыллары иде. 3Аталары аларга Яһүдә җирендәге ныгытылган калалар белән бергә алтын-көмеш, шулай ук зиннәтле-затлы әйберләр бүләк итте; патшалыкны исә Яһорамга тапшырды, чөнки ул беренче бала иде.

4[•]Яһорам, атасыннан патшалыкны кабул итеп, көчәеп-ныгып киткәннән соң, үзенең бөтен ир туганнарын, шулай ук Исраилнең кайбер түрәләрен дә кылычтан уздырды. 5Тәхеткә утырганда, Яһорамга утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. 6Ахаб кызы аның хатыны булганлыктан, ул, Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатлап, Исраил патшалары юлыннан йөреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды[+]. 7Әмма Давыт белән төзегән килешү хакына Раббы Давыт йортын һәлак итәргә теләмәде, чөнки Ул аңа һәм аның нәселенә патша тәхетен мәңгелеккә вәгъдә иткән иде[+].

8Яһорам идарә иткән чорда, Эдом, Яһүдәгә каршы баш күтәреп, үзенә патша сайлап куйды[+]. 9Шул сәбәпле Яһорам үзенең гаскәр башлыклары вә бөтен сугыш арбалары белән бергә шул тарафка юнәлде. Эдомиләр Яһорамны чолгап алдылар, әмма төнлә ул һөҗүм итеп камалышны өзде. 10Шул рәвешле, Эдом Яһүдә хакимлегеннән котылды, һәм бу хәл бүгенге көндә дә саклана.

Яһорам үзенең ата-бабалары Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, шул вакытларда Либна да баш күтәрде. 11Яһорам шулай ук Яһүдәдәге калкулыкларда гыйбадәт кылу урыннары булдырды, Иерусалим халкын чит илаһларга табынырга өндәп, Яһүдәне туры юлдан яздырды.

12Беркөн аңа Ильяс пәйгамбәрдән хат килеп төште, анда болай дип язылган иде:

Ерак бабаң Давытның Алласы, Раббы, менә нәрсә ди: атаң Еһошафат һәм Яһүдә патшасы Аса юлыннан йөрмичә,[+] 13Исраил патшаларына ияреп китеп, син Яһүдәне вә Иерусалим халкын илаһларга табынырга өндәдең – Ахаб йорты кылган гамәлләрне кабатладың; өстәвенә синнән яхшырак булган ир туганнарыңны – атаң гаиләсен юк иттең[+]. 14Менә шуның өчен Раббы синең халкыңны, угылларыңны, хатыннарыңны, бөтен мал-мөлкәтеңне зур казага салыр. 15Үзең исә, каты авыруга дучар булып, эч хастасыннан җәфаланырсың. Авыруың көннән-көн аза барып, синең эчке әгъзаларың эчеңнән коелып бетәр.

16Раббы пелештиләрнең һәм хәбәшиләр белән чиктәш яшәгән гарәпләрнең рухын Яһорамга каршы ярсытып,[+] 17алар Яһүдәгә каршы яуга күтәрелделәр һәм, җирләрен басып алып, патша сараендагы бөтен мал-мөлкәтне, патшаның угылларын вә хатыннарын кулга төшерделәр; патшаның кече углы Яһүәхәздән[*] бүтән балалары калмады.

18Шушы хәлләрдән соң Раббы Яһорамга төзәлмәслек эч хастасы җибәрде. 19Тора-бара, ике еллап вакыт узгач, аның авыруы азганнан-аза барып, эчке әгъзалары эченнән коела башлады, һәм ул каты газаплардан соң дөнья куйды. Вафат булган патшалар хөрмәтенә, гадәттә, учак яндыралар иде, әмма Яһорамга багышлап халкы учак кабызмады[+].

20Тәхеткә утырганда, аңа утыз ике яшь булып, Иерусалимдә ул сигез ел дәвамында патшалык итте. Яһорамның вафатыннан соң егълау матәме уздырылмады. Аны Давыт шәһәрендә дәфен кылдылар, тик патшалар төрбәсенә куймадылар.

#### 22


Яһүдә патшасы Ахазея

1[•]Гарәпләр белән берлектә яһүдиләр станына[†] һөҗүм иткән юлбасарлар Яһорам патшаның өлкән угылларын кырып бетерү сәбәпле, Иерусалим халкы Яһорам урынына аның кече углы Ахазеяне куйды. Шул рәвешле, Яһүдә тәхетенә Яһорам углы Ахазея килде. 2Патшалык итә башлаганда, Ахазеягә егерме ике[*] яшь булып, Иерусалимдә ул бер ел дәвамында патша булып торды. Аның әнкәсе Аталия – Омри оныгы иде[+]. 3Ахазея Ахаб йорты юлыннан йөрде, чөнки явыз эшләргә аны әнкәсе этәрә иде; 4ул, Ахаб йорты сыман, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды, чөнки атасының вафатыннан соң аның киңәшчеләре Ахаб йортыннан булып, шулар аны һәлакәткә дучар итте[+].

5Ахазея, аларның киңәшен тотып, Исраилнең патшасы Ахаб углы Йорам белән берлектә Рамот-Гилыгад тарафына – Арам патшасы Хазаилгә каршы яуга кузгалды. Сугыш барышында арамиләр Йорамны җәрәхәтләде,[+] 6һәм ул, Рамаһ каласында Арам патшасы Хазаилгә каршы сугышканда алган яраларын дәвалар өчен, Изрегылга әйләнеп кайтты. Яһүдә патшасы Яһорам углы Ахазея исә, сырхаулап яткан Ахаб углы Йорамның хәлен белешергә дип, Изрегылга килде.

7Аллаһы ихтыяры буенча Ахазея, Йорам янына килеп, шунда әҗәлен табарга тиеш була. Йорам янына килеп җиткәч, алар, Ахазея белән икесе бергә, Нимши углы Еһүне каршы алырга чыктылар. Раббы әлеге Еһүне шулай Ахаб йортын корытыр өчен сайлап алган иде. 8Ахаб гаиләсен хөкемгә тарткан чакта, Еһү, Яһүдә түрәләренә һәм Ахазеягә хезмәт иткән бертуган кардәшләренең угылларына тап булып, аларның да җаннарын кыйды[+]. 9Аннары ул Ахазеяне эзләргә тотынды; Ахазеяне, Самареядә яшеренеп яткан җиреннән табып алып, Еһү каршына китерделәр һәм җанын кыйдылар. Аннары: «Ахазея – бөтен йөрәге белән Раббыны эзләгән Еһошафатның углыдыр», – дип, аны дәфен кылдылар. Шул рәвешле, Ахазея гаиләсендә патша булып торырдай кеше калмады[+].


Яһүдә патшабикәсе Аталиянең тәхеткә утыруы

10[•]Ахазеянең әнкәсе Аталия, углының үлүен белгәннән соң, Яһүдә патшасының бөтен нәсел-нәсәбен кырып бетерде[+]. 11Әмма Яһорам патшаның Яһошабгат[*] исемле кызы, үлемгә дучар ителгән патша угыллары арасыннан Ахазеянең Йоаш исемле углын урлап, аны сөт анасы белән бергә йокы бүлмәсенә качырды; шул рәвешле, Яһорам патшаның кызы – рухани Еһояданың хатыны, Ахазеянең кыз туганы Яһошабгат – Йоашны Аталия күзеннән яшерде, һәм бала исән калды. 12Илдә Аталия патшалык иткән чорда, Йоаш алты ел дәвамында якыннары белән бергә Аллаһы йортында качып яшәде.

#### 23

1Аталия җиденче елын патшалык иткәндә, Еһояда, тәвәккәлләп, йөзбашлары Ерухам углы Азария, Еһоханан углы Исмәгыйль, Обид углы Азария, Адая углы Магасея һәм Зихри углы Элишафат белән килешү төзеде дә, 2алар, Яһүдә җирен йөреп чыгып, барлык шәһәрләрдән левиләрне һәм Исраилнең гаилә башларын җыеп Иерусалимгә килделәр. 3Җыелып килгән шушы халыкка Еһояда:

– Менә бу – патша углыдыр! Давыт нәселенә Раббы вәгъдә иткәнчә, тәхеттә ул утырырга тиеш, – дип белдерде, һәм бөтен җәмәгать шунда Аллаһы йортында патша белән килешү төзеде. –[+] 4Сез менә нәрсә эшләгез, – дип сүзен дәвам итте Еһояда, – шимбә көнне хезмәткә керешкән рухани вә левиләрнең өчтән бер өлеше ишек төбендә сакта торсын,[+] 5икенче бер өлеше – патша сараенда, тагын бер өлеше исә Нигез капкасы төбендә булсын; ә бар халык Раббы йортының ишегалларына җыелсын. 6Хезмәттәге рухани вә левиләрдән башка берәү дә Раббы йортына кермәсен. Алар пакьләнү йоласын узган, шуңа күрә аларга керергә ярый. Калган бар халык Раббы йөкләгән вазифаны башкарсын. 7Левиләр, кулларына корал тотып, патшаны бөтен яктан урап алсыннар. Кем дә булса Аллаһы йортына керергә омтылса, җанын кыегыз. Патша кайда гына барса да, янәшәсендә булыгыз.

8Левиләр һәм яһүдиләрнең бөтенесе рухани Еһояда кушканча эшләде. Алар, җитәкче буларак, билгеләнгән шимбә көнне хезмәткә керешкән һәм шул көнне хезмәтен тәмамлаган һәркемне үз янына туплады, чөнки рухани Еһояда аларның берсен дә кайтарып җибәрмәде. 9Рухани Еһояда Давыт патшаның Аллаһы йортында сакланган сөңгеләрен, кечкенә һәм зур калканнарын йөзбашларына таратты. 10Кулларына корал тоткан кешеләрен ул, патшаны саклар өчен, Аллаһы йортының көн ягыннан төн ягына кадәр, мәзбәх һәм Йорт тирәли куеп чыкты. 11Шуннан Еһояда һәм аның угыллары патша углын алып килделәр, аның башына таҗ кигезеп, кулына Канун китабы тоттырдылар; башына май коеп патша дип игълан иткәннән соң, «Яшәсен патша!», – дип кычкырдылар[+].

12Аталия, йөгерешкән һәм патшаны сәламләгән халыкның шаулашуын ишетеп, алар янына Раббы йортына килсә, 13ишек төбендә, терәк баганасы янында, патша басып тора. Аны йөзбашлары һәм быргычылар әйләндереп алган; ил-йорт күңел ача, быргы тавышлары яңгырый, уен кораллары тоткан җырчылар мәдхия җырлый. Аталия шунда, өстендәге киемнәрен ертып:

– Хыянәт, хыянәт! – дип кычкырырга тотынды[+].

14– Алып чыгыгыз аны биредән; артыннан иярүче булса, кылычтан уздырыгыз, – дип боерды шунда рухани Еһояда гаскәр белән идарә итүче йөзбашларына, чөнки Аталияне Раббы йортында үтерүләрен теләмәде.

15Аталияне тотып алдылар да, патша сараеның Атлар капкасы янына алып килеп, җанын кыйдылар[+].

16Еһояда исә үзенең, халыкның һәм патшаның Раббы халкы булуы турында килешү төзеде. 17Шуннан соң бар халык, Багал йортына юнәлеп, аны җимерде, андагы мәзбәхләрне, сыннарны ватып бетерде һәм шунда, мәзбәхләр алдында, Багал каһине Маттанны үтерде[+].

18Аннары Еһояда, Давытның Раббы йорты турындагы күрсәтмәләрен үтәп, левиләрдән Раббы йорты өчен җаваплы руханилар билгеләде. Алар, Муса канунында язылганча, Раббыга тулаем яндыру корбаны китерергә һәм, Давыт кушканча, әлеге йоланы шатланып-сөенеп, җырлар җырлап башкарырга тиеш иделәр[+]. 19Нәрсәдән дә булса нәҗесләнгән кеше Раббы йортына кермәсен өчен, Еһояда капка төбенә сакчылар куйдырды[+]. 20Шуннан ул, йөзбашларын, түрәләрне, халык башлыклырын һәм илнең бар халкын ияртеп, патшаны Раббы йортыннан озата чыкты; алар, Югары капка аша үтеп, патша сараена уздылар һәм патшаны тәхеткә утырттылар. 21Ил-йорт рәхәтләнеп күңел ачты. Аталияне кылычтан уздырганнан соң, шәһәр тынычланып калды.

#### 24


Яһүдә патшасы Йоаш

1[•]Тәхеткә утырганда, Йоашка җиде яшь булып, Иерусалимдә ул кырык ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Сибья тумышы белән Беер-Шебадан иде. 2Рухани Еһояда исән чакта, Йоаш гомер бакый Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр генә кылды. 3Еһояда аңа ике хатын сайлап бирде, һәм аның әлеге хатыннардан угыллары вә кызлары туды.

4Соңрак Йоашның күңеленә Раббы йортын яңартырга дигән уй керде. 5Ул, рухани вә левиләрне җыеп алып:

– Яһүдә шәһәрләрен йөреп чыгып, Аллагызның йортын торгызу өчен, бөтен исраилиләрдән һәр елны түләнә торган көмешне җыеп алыгыз һәм бу эшне озакка сузмагыз, – диде.

Әмма левиләр ашыкмады.

6Шуннан патша, баш рухани Еһояданы чакырып алып:

– Ни өчен син левиләрдән Яһүдә вә Иерусалимнән салым җыеп алып кайтуларын таләп итмисең? Шаһитлык чатыры хаҗәтләренә исраф ителгән бу салымны Раббы колы Муса вә Исраил җәмәгате билгеләгән булган, – диде[+]. 7(Явыз Аталиянең угыллары, Аллаһы йортын талап бетереп, андагы бөтен изге әйберне илаһлары Багалга табыну өчен кулланганнар иде.)

8Патша боерыгы буенча бер тартма ясатып, аны Раббы йортына керә торган ишек янына, тышкы якка куйдылар. 9Аннары бөтен Яһүдә җирендә һәм Иерусалимдә, Аллаһы колы Муса чүлдә чакта исраилиләр өчен билгеләгән салымны Раббыга китерегез, дип игълан иттеләр. 10Бөтен түрәләр дә, гади халык та шатлана-шатлана көмешләрен алып килеп тартма тулганчы сала бирделәр[+]. 11Левиләр тартманы патша түрәләренә алып килеп, тегеләр тартмадагы көмешнең күплеген күргәч, патшаның кәтибе һәм баш руханиның идарәчесе, килеп, тартманы бушаталар һәм аны кабат үз урынына куялар иде. Көннең-көнендә шулай итә торгач, байтак көмеш җыелды.

12Әлеге көмешне патша һәм Еһояда Раббы йортын төзекләндерүчеләргә тапшыралар иде дә, алар шул акчага, Раббы йортын тергезү-яңарту өчен, таш кисүчеләр, балта осталары, шулай ук тимерчеләр, бакырчылар яллый иде. 13Эшчеләр шулай эшли бирделәр, һәм аларның хезмәте белән йортны төзекләндерү төгәлләнде; алар, Аллаһы йортын әүвәлге хәленә китереп, аны ныгыттылар. 14Төзелеш тәмам төгәлләнгәннән соң, көмешнең калган өлешен патша белән Еһоядага тапшырдылар. Әлеге көмештән Раббы йортында хезмәт алып барганда һәм тулаем яндыру корбаны китергәндә кирәк булган савытларны ясадылар, шулай ук алтын вә көмештән башка савыт-сабаны эшләделәр. Еһояда үзе исән чакта, Раббы йортында тулаем яндыру корбаны китерелми калмады.

15Еһояда шактый олыгаеп, өлкән яшькә җитеп йөз утыз яшендә дөнья куйды. 16Аллаһы өчен, Аның йорты өчен Исраилдә игелекле эшләр башкарган Еһояданы Давыт шәһәрендә патшалар янында дәфен кылдылар.

17[•]Әмма Еһояда үлгәннән соң, Яһүдә түрәләре баш иеп патша хозурына килделәр; һәм патша алар сүзенә колак сала башлады. 18Алар, ата-бабаларының Раббы Алласы йортын кире кагып, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларга, пот-сыннарга табына торган булып киттеләр; аларның шушы гаепләре өчен, Яһүдәгә һәм Иерусалимгә Аллаһының ачуы чыкты[+]. 19Халыкны кабат Үзенә таба бормакчы булып, Раббы алар янына Үзенең пәйгамбәрләрен җибәрде, тик халык пәйгамбәрләрнең үгетләвенә колак салмады[+].

20Шуннан Еһояда углы рухани Зәкәрияне Аллаһы Рухы сарып алды, һәм Зәкәрия, халык каршына басып:

– Аллаһы болай дип әйтә: ни өчен сез Раббы боерыкларын бозасыз? Болай булса, уңышка ирешмәссез; Раббыдан йөз чөергәнгә, Ул да сездән йөз чөерер, – диде[+].

21Әмма аңа каршы фетнә оештырылды, һәм патша әмере нигезендә аны Раббы йортының ишегалдында таш атып үтерделәр[+]. 22Йоаш патша шулай Зәкәрия атасы Еһояданың аңа кылган игелекле эшләрен онытты – аның углының гомерен кисте. Җан бирер алдыннан Зәкәрия:

– Гамәлләреңне күреп, Раббы сиңа җәзасын бирсен, – диде[+].

23Шулай булды ки, ел ахырында Арам гаскәрләре Йоашка каршы яуга күтәрелде һәм, Яһүдә белән Иерусалимне басып алып, халыкның бөтен җитәкчеләрен кырып бетерде; талап алган бөтен табышны исә Дәмәшкъ патшасына озатты. 24Ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөергән өчен, яһүдиләрнең күп санлы гаскәрен Раббы арамиләрнең аз санлы гаскәре кулына тапшырды. Шушы рәвешле Йоаш тиешле җәзасын алды[+]. 25Рухани Еһояда углының җанын кыйган өчен, арамиләр киткән вакытта авыр яраланып калган Йоаштан хезмәтчеләре кан үче алдылар – аңа каршы фетнә оештырып, ятагында үтереп чыктылар. Йоашны Давыт шәһәрендә дәфен кылдылар, тик патшалар төрбәсенә куймадылар. 26Аңарга каршы фетнәне Забад[*] (аның әнкәсе аммони Шимгат иде) һәм Яһозабад (аның әнкәсе мәаби Шимрит[*] иде) оештырды.

27Йоашның угыллары, Аллаһы йортын төзекләндерү турындагы мәгълүматлар, Йоашка каршы әйтелгән күп санлы пәйгамбәрлек сүзләре Патшалар китабына бирелгән шәрехләрдә бәян ителгән. Йоаш урынына патшалыкка углы Амасия килде.

#### 25


Яһүдә патшасы Амасия

1[•]Тәхеткә утырганда, Амасиягә егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яһогаддан тумышы белән Иерусалим кызы иде. 2Амасия Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды, әмма аның гамәлләре ихлас күңелдән эшләнмәде.

3Хакимлекне ул ныклап үз кулына алгач, атасы Йоаш патшаны үтергән хезмәтчеләрнең җаннарын кыйды[+]. 4Әмма аларның балаларына кул күтәрмәде, чөнки Муса китабындагы Канунда Раббы болай ди: «Бала гаебе өчен атаның җаны кыелмас, ата гаебе өчен дә баланың җаны кыелмас; һәрбер адәм үзенең гөнаһы өчен үлем җәзасына тартылсын»[+].

5Амасия, бөтен яһүдиләрне җыеп алып, аларны гаиләләре буенча бүлеп чыкты һәм һәрбер төркем өстеннән меңбашлары, йөзбашлары билгеләде; әлеге башлыклар бөтен яһүдиләр вә беньяминнәр өчен җаваплы иде. Ул, яше егермедән узган ир-егетләрнең санын исәпкә алганнан соң, сугышка әзер, сөңге вә калкан белән коралланган өч йөз мең гаскәри барлыгын ачыклады[+]. 6Болардан тыш Амасия, йөз талант көмеш түләп, йөз мең батыр-кыю Исраил сугышчысын яллады.

7Әмма аның янына Аллаһы кешесе килеп:

– Патша! Исраил гаскәре синең белән сугышка бармасын, чөнки Раббы исраилиләр, шушы Эфраим угыллары белән түгелдер. 8Әгәр син, сугышка барып, каһарманнарча көрәшсәң дә, Аллаһы сине дошманның аяк астына салыр, чөнки Аллаһы Үзенең кодрәте белән ярдәм дә итә, аударып ега да ала.

9Шуннан Амасия Аллаһы кешесеннән:

– Исраил гаскәренә биргән йөз талант көмеш белән нишләргә соң? – дип сорады.

Аллаһы кешесе аңа:

– Раббы сиңа аннан да күбрәк бирә ала, – дип җаваплады.

10Амасия Эфраим җиреннән килгән гаскәрләрне аерып алып өйләренә кайтарып җибәрде. Исраил сугышчыларының Яһүдәгә бик каты ачулары чыкты, һәм алар, ярсулары тәмам ташып, өйләренә таралышты.

11Амасия исә, батырлыгын җыеп, үзенең халкын Тоз үзәненә яуга алып китте һәм ун мең Сәгыйрь сугышчысын үтерде[+]. 12Тагын ун мең кешесен яһүдиләр тереләй әсир алдылар; әлеге әсирләрне алар кыя өстенә куып менгерделәр дә түбән төртеп төшерделәр, һәм барысы шунда әҗәлен тапты[+]. 13Амасия үзе белән сугышка алып бармаган, өйләренә кире кайтарып җибәргән гаскәр исә Самареядән башлап Бәйт-Хорунга кадәр Яһүдә калаларын талады: алар анда өч мең кешенең җанын кыйдылар, байтак мал-мөлкәт кулга төшерделәр.

14Эдомиләрне җиңеп сугыштан әйләнеп кайтканнан соң, Амасия Сәгыйрь халкының үзе белән алып кайткан пот-сыннарына табына, аларга корбан китерә башлады[+]. 15Раббының Амасиягә бик нык ачуы чыкты, һәм Ул аның янына Үзенең пәйгамбәрен җибәрде. Пәйгамбәр аңарга:

– Ни өчен син ул халыкның илаһларына мөрәҗәгать итәсең? Әлеге илаһлар үзенең халкын синең кулдан саклап кала алмады түгелме? – диде.

16Пәйгамбәрнең сүзләренә патша болай дип җаваплады:

– Сине патша киңәшчесе итеп куйдылармы әллә?! Үләсең килмәсә, яп авызыңны!

Пәйгамбәр аңа:

– Шушы эшең һәм минем киңәшкә колак салмаган өчен, Аллаһы синең җаныңны кыярга хәл кылуы миңа төгәл мәгълүмдер, – дип җавап кайтарды да тынып калды.

17Яһүдә патшасы Амасия киңәш-табыш итте дә Исраил патшасына – Еһүдән туган Яһүәхәз углы Яһоашка:

– Чык әйдә, йөзгә-йөз килеп сугышыйк, – дип, илчеләрен җибәрде.

18Әмма Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә болай дип җавап кайтарды:

– Ливанда үсеп утырган күгән агачы Ливандагы эрбет агачына «Кызыңны минем углыма хатынлыкка бир әле» дигән хәбәр җибәргән, ди. Әмма бер кыргый Ливан җанвары, килеп, әлеге күгән агачын таптап бетергән, ди[+]. 19«Эдомиләрне тар-мар китердем», – дип, син чамасыз масаеп киттең. Өеңдә генә утыр! Нигә үз башыңа бәла эзлисең?! Югыйсә үзең дә, синең белән бергә Яһүдә дә бетәр.

20Әмма Амасия аның сүзенә колак салмады, чөнки Эдом илаһларына табынган өчен Аллаһы яһүдиләрнең язмышын Яһоаш кулына тапшырырга дип хәл кылган иде инде. 21Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасиягә каршы яуга кузгалды, һәм алар Яһүдә җирендәге Бәйт-Шемештә йөзгә-йөз очраштылар[+]. 22Яһүдиләр, исраилиләр тарафыннан тар-мар ителеп, өйләренә кайтып киттеләр. 23Шулай итеп, Исраил патшасы Яһоаш Яһүдә патшасы Амасияне – Ахазеядән туган Йоаш углын – Бәйт-Шемештә әсир итеп Иерусалимгә алып килде; анда ул Эфраим капкасыннан алып Почмак капкасына кадәр, чама белән дүрт йөз терсәк арада Иерусалим диварын җимерде;[+] 24аннары Аллаһы йортында Обид-Эдом кул астында сакланган бар алтын-көмешне вә савыт-сабаны кулга төшереп, патша сараендагы хәзинәне талап, әсирләр алып, Самареягә әйләнеп кайтты[+].

25Исраил патшасы Яһүәхәз углы Яһоаш дөнья куйганнан соң, Яһүдә патшасы Йоаш углы Амасия тагын унбиш ел гомер кичерде. 26Амасия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән.

27Амасия Раббыдан йөз чөергәннән соң, Иерусалимдә аңа каршы фетнә оештырылды, һәм ул Лахишка качып китте; әмма аның артыннан Лахишка кешеләр юллап, аны шунда үтерделәр[+]. 28Амасиянең гәүдәсен, атта алып кайтып, Яһүдә каласында ата-бабалары янында дәфен кылдылар.

#### 26


Яһүдә патшасы Уззия

1[•]Шушы хәлләрдән соң бөтен Яһүдә халкы уналты яшьлек Уззияне[*] атасы Амасия урынына патша итеп куйды. 2Амасия ата-бабалары янында мәңгелек йокыга талганнан соң, Уззия өр-яңадан Элат каласын тергезде һәм аны кабат Яһүдәгә кайтарды[+].

3Тәхеткә утырганда, Уззия уналты яшендә булып, Иерусалимдә ул илле ике ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Якүлья тумышы белән Иерусалим кызы иде. 4Уззия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәр нәрсәдә атасы Амасияне кабатлады[+]. 5Зәкәрия исән чакта, Уззия Аллаһының йөз нурын табарга омтылып яшәде; һәм Зәкәрия аны Аллаһыдан куркырга өйрәтте. Уззия Раббыны эзләп яшәгән көннәрдә, Аллаһы аның тормышын уңышлы итте[+].

6Уззия, яуга кузгалып, пелештиләр белән сугышты, Гәттә, Явнедә һәм Ашдодта шәһәр диварларын җимерде; шуннан соң Ашдод янында һәм Пелешет җиренең төрле урыннарында калалар төзеде. 7Пелештиләргә, Гур-Багалда яшәүче гарәпләргә һәм Мыгуним халкына каршы алып барган сугышларда Аллаһы аны Үзенең ярдәменнән ташламады[+]. 8Аммониләр Уззиягә салым түләп торды, шул рәвешле, аның даны Мисыр чикләренә кадәр таралды, чөнки ул гаҗәеп дәрәҗәдә көчле иде[+].

9Уззия, Иерусалимнең Почмак капкасында, Үзән капкасында, шулай ук шәһәр дивары борылган урында манаралар куйдырып, аларны ныгытты;[+] 10чүлләрдә дә манаралар салдырды. Үзәндә һәм уйсулыкларда аның күп санлы маллары утлап йөргәнгә, ул байтак кына коелар казытты; күңеле игенчелеккә ятканга күрә, тау битләрендә һәм уңдырышлы җирләрдә игенчеләре, бакчачылары эшләде.

11Уззиянең исемлеккә теркәлеп төркемнәргә бүленгән, сугышка әзер, өйрәтелгән гаскәре бар иде. Бу исемлек патша түрәсе Ханания карамагындагы кәтип[†] Егыил һәм Магасея атлы бер түрә тарафыннан төзелә иде. 12Әлеге батыр сугышчылар белән ике мең алты йөз кабилә башлыгы җитәкчелек итте. 13Алар кул астында дошманнарга каршы көрәшләрдә патшага ярдәм итәрдәй өч йөз җиде мең дә биш йөз батыр-көчле сугышчы бар иде. 14Уззия бөтен гаскәр өчен калкан вә сөңге, очлым вә көбә кием, җәя вә ташаткыч өчен таш әзерләде. 15Иерусалимдә ул оста итеп эшләнгән җайланмалар ясатты. Әлеге җайланмалар манара башларына, дивар почмакларына куелып, югарыдан ук һәм таш очырта иде. Шул рәвешле, Уззиянең даны еракларга таралды, чөнки Аллаһы ярдәме белән ул кодрәтле патшага әйләнде.

16Әмма көче арткан саен, аның йөрәгендә тәкәбберлек тә үсә барды, һәм шул нәрсә аны һәлакәткә китерде дә: ул, мәзбәх өстендә хуш исле сумала-майлар көйрәтергә дип Раббы йортына аяк басып, үзенең Раббы Алласы алдында гөнаһ эш кылды. 17-18Рухани Азария һәм аның белән бергә Раббының сиксән кыю рухание, патша Уззияне тоткарламакчы булып, аның артыннан иярде һәм:

– Раббы хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтү синең эш түгел, Уззия; шушы эшкә багышланган руханиларның, Һарун угылларының вазифасы ул; син хилаф эш кыласың, чык изге урыннан, бу эшең өчен Раббы Алла сиңа мәртәбә өстәмәс! – диде[+].

19Раббы йортының сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе каршында сумала-майлар көйрәтү савытын тотып торган Уззиянең аларга бик нык ачуы килде; һәм шул вакытны, руханиларга ачуы кузгалган чакта, руханиларның күз алдында Уззия патшаның маңгаена махау зәхмәте бәреп чыкты. 20Баш рухани Азария һәм башка руханилар, Уззия маңгаендагы махау зәхмәтен күреп, аны Раббы йортыннан чыгарга мәҗбүр иттеләр; патша үзе дә тизрәк чыгып китү җаен карады, чөнки Раббы аңа зыян салган иде[+]. 21Уззия патша, ахыргы сәгатенә кадәр махау зәхмәтеннән азапланып, аерым йортта яшәде; аңа Раббы йортына керү дә тыелган иде. Аның углы Иотам патша сараен да кайгыртты, Яһүдә җирендә яшәүче халык белән дә идарә итте[+].

22Уззия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйя тарафыннан язып калдырылган[+]. 23Уззия, дөнья куеп, махау зәхмәтле булганга күрә, патша төрбәләре тирәсендә, патшалар күмелә торган кырда ата-бабалары янында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Иотам килде.

#### 27


Яһүдә патшасы Иотам

1[•]Тәхеткә утырганда, Иотамга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Яруша – Садыйк кызы иде. 2Иотам, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, һәрбер эштә атасы Уззияне кабатлады, тик атасы сыман Раббы йортына бәреп кермәде; ә халык бозык эшләрен дәвам итә бирде[+]. 3Иотам Раббы йортындагы Югары капканы яңадан төзеде, Офел калкулыгындагы шәһәр диварын төзәтү буенча зур эшләр башкарды;[+] 4таулы Яһүдә төбәгендә калалар торгызды, урманнарда кальгалар һәм манаралар салдырды.

5Иотам, аммониләр патшасына каршы сугышка чыгып, аларны җиңде; шул елны аммониләр аңа йөз талант көмеш, ун мең кор бодай һәм ун мең кор арпа түләде. Икенче, өченче елларны да аммониләр шуның кадәр үк салым түләде.

6Раббы Алласы алдында туры юлдан тайпылмыйча йөргәнгә күрә, тора-бара Иотам куәтле бер патшага әйләнде. 7Иотам патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул алып барган сугышлар һәм башкарган эшләр Исраил вә Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 8Тәхеткә утырганда, аңа егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. 9Иотам, дөнья куеп, Давыт каласында дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Әхәз килде.

#### 28


Яһүдә патшасы Әхәз

1[•]Тәхеткә утырганда, Әхәзгә егерме яшь булып, Иерусалимдә ул уналты ел дәвамында идарә итте. Ерак бабасы Давыттан үзгә буларак, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылмады ул; 2Исраил патшалары юлыннан йөрде, табыныр өчен илаһ Багал сыннарын койдырды; 3Бен-Һинном үзәнендә корбаннар яндырды, исраилиләр күз алдыннан Раббы сөргән халыкларның әшәке йолаларына ияреп, хәтта үзенең угылларын да учакка салып корбан кылды;[+] 4калкулыкларда, түбәҗирләрдә, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә корбан чалды, хуш исле сумала-майлар көйрәтте[+].

5Шуңа күрә Раббы Алласы Әхәзнең язмышын Арам патшасы кулына тапшырды, һәм арамиләр, аны тар-мар китереп, бик күп кешеләрен әсир төшереп Дәмәшкъкә алып киттеләр. Икенче бер вакытта Раббы Алласы аны Исраил патшасы кулына тапшырды, һәм ул Әхәзне тәмам туздырып бетерде:[+] 6Исраил патшасы Ремалия углы Пеках бер көн эчендә яһүдиләрнең йөз егерме мең гаярь сугышчысын кырып салды, чөнки алар ата-бабаларының Раббы Алласыннан йөз чөергәннәр иде. 7Эфраим баһадиры Зихри исә патша углы Магасеянең, патша сараеның башлыгы Азрикамның һәм патшадан соң икенче кеше саналган Элкананың җанын кыйды. 8Исраилиләр, үзләренең кардәшләре яһүдиләрнең ике йөз мең кешесен – хатыннарын, кыз-угылларын әсирлеккә алып, шулай ук исәпсез-хисапсыз күләмдәге малларын кулга төшереп, әлеге табышны Самареягә алып китте.

9Анда Раббының Одед атлы бер пәйгамбәре яши иде. Ул, Самареягә кайтып килүче гаскәрләрнең каршысына чыгып, болай диде:

– Ата-бабаларыгызның Раббы Алласы, яһүдиләргә ачуланып, аларның язмышын сезнең кулга тапшырды, сез исә аларны шундый шәфкатьсезлек белән кырдыгыз ки, бу хакта хәтта күкләргә барып иреште[+]. 10Хәзер инде сез Яһүдә вә Иерусалим халкын үзегезнең колларыгыз итәргә ниятлисез. Раббы Аллагыз алдында әллә үзегезнең гаебегез юкмы?! 11Тыңлагыз сүземне, әсирлеккә алган кардәшләрегезне кайтарып җибәрегез, чөнки Раббының сезгә ачуы бик зурдыр.

12Шулвакыт Эфраим угылларыннан кайбер башлыклар – Еһоханан углы Азария, Мәшиллемот углы Бәрәхия, Шаллум углы Яхызкыйя һәм Хадли углы Амаса, – сугыштан кайтып килүче гаскәриләр каршына чыгып, 13болай диделәр:

– Әлеге әсирләрне бирегә алып кайтып, Раббы каршында безне гаепле итмәгез. Кылган гөнаһларыбызга өстәп яңа гаеп өймәкче буласызмы?! Безнең гаеп болай да чиксез зур, һәм Раббының ачу-ярсуы Исраил җирендәдер!

14Шушы сүзләрдән соң гаскәриләр әсирләрне дә, кулга төшергән табышны да түрәләренә һәм җыелган халыкка тапшырдылар. 15Исемнәре телгә алынган шушы ир-егетләр, табыш итеп алып кайткан кием-салым арасыннан сайлап, ялангач әсирләрнең өс-башын киендерделәр, аяк киеме бирделәр, ашатып-эчерттеләр, яраларына шифалы май сөрттеләр[†] һәм, хәлсезләрен ишәкләргә атландырып, кардәшләре янына – хөрмәләр каласы Әрихәгә озаттылар, үзләре исә Самареягә әйләнеп кайттылар[+].

16Шулвакыт Әхәз патша, ярдәм сорап, Ашшур[†] патшасына мөрәҗәгать итте. 17Чөнки Яһүдәгә эдомиләр кабат һөҗүм итеп, халыкны әсирлеккә төшереп үзләре белән алып киткән иделәр;[+] 18Яһүдәдәге үзәндә һәм көньякта урнашкан калаларга шулай ук пелештиләр дә һөҗүм итеп, Бәйт-Шемеш, Аялун, Гедеротны һәм тирә-яктагы авыллары белән бергә Сөкөһ, Тимна вә Гимзоны яулап алып, шунда яши башлаган иделәр[+]. 19Исраил патшасы Әхәз Раббыга тугрылыгын сакламыйча Яһүдәне аздырган өчен, Раббы әнә шул рәвешле Яһүдәне мәсхәрәгә калдырды. 20Шулай Ашшур патшасы Тилгат-Пилнеһесер Әхәз янына килде, әмма ярдәм күрсәтәсе урынга бары авырлыклар гына китерде[+]. 21Әхәз Раббы йортындагы, патша сараендагы һәм түрәләрдә булган хәзинәне, җыеп, Ашшур патшасына бирде, әмма моның ярдәме тимәде.

22Хәтта шундый кыен вакытларда да Әхәз патша Раббыга хыянәт кылуын дәвам итте: 23«Мине Дәмәшкъ илаһлары җиңде», – дип уйлап, алар хөрмәтенә корбаннар китерде; «Арам патшаларына илаһлары булышты, әгәр аларга корбан китерсәм, миңа да ярдәм итәрләр», – дип өметләнде ул. Әмма шушы илаһлар аңа һәм бөтен Исраил халкына һәлакәт китерүче генә булды.

24Шуннан Әхәз Аллаһы йортындагы бөтен савытларны җыеп алып китте[*], Раббы йортының ишекләрен бикләп куйды, Иерусалимнең бөтен урам чатларында мәзбәхләр эшләтте; 25чит илаһларга корбан китерү өчен, Яһүдә җирендәге бөтен калаларда калкулыклар булдырды; моның белән ул ата-бабалары Раббы Алласының бик нык ачуын чыгарды.

26Әхәз патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, ул башкарган эшләр, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Яһүдә вә Исраил патшаларының китабында бәян ителгән. 27Әхәз, дөнья куеп, Иерусалим каласында дәфен кылынды, әмма аны Исраил патшаларының төрбәсенә куймадылар. Аның урынына патша булып углы Хизәкыйя килде.

#### 29


Хизәкыйя патшаның Аллаһы йортында гыйбадәт кылуны яңартуы

1[•]Тәхеткә утырганда, Хизәкыйягә егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул егерме тугыз ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе Абия – Зәкәрия кызы иде. 2Хизәкыйя, бар нәрсәдә ерак бабасы Давытны кабатлап, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылды.

3Хакимлегенең беренче елында, беренче айда ул, Раббы йортының ишекләрен ачтырып, аларны төзәттерде. 4Руханиларны һәм левиләрне чакыртып, аларны Йортның көнчыгыш тарафындагы мәйданга җыйды да:

5– Левиләр, тыңлагыз әле мине! – дип сүзен башлады. – Үзегез пакьләнеп-чистарыныгыз да ата-бабаларыгыз Раббы Алласының йортын изгеләштерегез, аны нәҗесләүче һәммә нәрсәне чыгарып ташлагыз. 6Безнең хыянәтчел ата-бабаларыбыз Раббы Аллабыз алдында явызлык кылдылар, Аңардан ваз кичтеләр; Раббы йортыннан йөз чөереп, аңа аркалары белән борылдылар; 7болдырының ишекләрен бикләделәр, шәмдәлләрне сүндерделәр, хуш исле сумала-майлар көйрәтүдән туктап, Изге йортта Исраил Алласына тулаем яндыру корбаннары китерми башладылар[+]. 8Әнә шуның өчен Яһүдә белән Иерусалимгә Раббының ачуы чыкты, Ул аларны вәйран хәлгә төшереп адәм рисвае итте, көлкегә калдырды; моның шулай икәнен сез үз күзләрегез белән күреп торасыз. 9Шуның өчен аталарыбызның гомере кылычтан киселде, кыз-угылларыбыз вә хатыннарыбыз әлегәчә әсирлектә кала бирә. 10Аның безгә булган ярсуы басылсын өчен, мин хәзер Исраилнең Раббы Алласы белән килешү төзергә телим[+]. 11Балакайларым! Хезмәтегездә игътибарсыз булмагыз, чөнки хезмәтче буларак Аның каршында тору, Аңа корбан китерү өчен, Раббы сезне сайлап алды[+].

12Анда левиләрдән түбәндәге кешеләр басып тора иде: Коһат нәселеннән – Амасай углы Махат һәм Азария углы Йоил; Мерари нәселеннән – Әбди углы Кыйш һәм Яһаллелел углы Азария; Гершон нәселеннән – Зимма углы Йоах һәм Йоах углы Гадән;[+] 13Элисапан нәселеннән – Шимри һәм Егыил; Асаф нәселеннән – Зәкәрия һәм Маттания;[+] 14Һеман нәселеннән – Ехиел һәм Шимгый; Едутун нәселеннән – Шәмәгыйя һәм Уззиел[+].

15Алар, үзләренең ир туганнарын җыеп алып, чистарынып пакьләнделәр дә, Раббы сүзенә буйсынган патшаның боерыгын үтәргә дип, Раббы йортын пакьләндерергә киттеләр. 16Раббы йортын пакьләндерер өчен, руханилар эчкә үттеләр, андагы бөтен нәҗес әйберне ишегалдына чыгардылар, левиләр исә аны Кыдрун ташкыны буена илтеп ташладылар[+]. 17Алар, чистарту эшен беренче айның беренче көнендә башлап, шул айның сигезенче көнендә Раббы йортының болдырына җиттеләр; тагын сигез көн дәвамында Раббы йортын изгеләштерделәр һәм беренче айның уналтынчы көнендә әлеге эшне төгәлләп чыктылар.

18Шуннан алар Хизәкыйя патша янына килеп:

– Без Раббы йортын, шулай ук корбан яндыру мәзбәхен һәм аның барча савытларын, изге икмәк куя торган өстәлне һәм аның барча савытларын нәҗестән арындырдык; 19тугрылыксыз Әхәз патша үзе идарә иткән чорда кирәксезгә чыгарган бөтен савытларны пакьләп әзерләп куйдык; хәзер алар Раббының мәзбәхе янында торалар, – диделәр[+].

20Икенче көнне иртүк Хизәкыйя патша шәһәр башлыкларын җыеп алды да алар белән бергә Раббы йортына юнәлде. 21Алар патшалыкның, Яһүдә халкының гөнаһларын йолу өчен, шулай ук Изге йорт өчен корбанлык мал итеп җиде үгез, җиде сарык тәкәсе, җиде сарык бәрәне һәм җиде кәҗә тәкәсе алып килделәр; Хизәкыйя патша Һарун нәселеннән булган руханиларга Раббы мәзбәхендә тулаем яндыру корбаны китерергә кушты. 22Руханилар, үгезләрне чалып, канын мәзбәх өстенә сиптеләр; аннары, сарык тәкәләрен чалып, аларның да канын мәзбәх өстенә сиптеләр; ахырдан, бәрәннәрне чалып, шулай ук каннарын мәзбәх өстенә сиптеләр[+]. 23Шуннан соң патша һәм җыелган халык каршына гөнаһ йолу корбаны[†] итеп китереләсе кәҗә тәкәләрен алып килеп, тегеләр әлеге малларның өстенә кулларын куйдылар[+]. 24Руханилар малларны чалдылар да, бөтен Исраил халкының гөнаһларын юу өчен, мәзбәх өстенә кан сиптеләр, чөнки патша бөтен Исраил халкы өчен тулаем яндыру корбаны һәм гөнаһ йолу корбаны китерергә боерган була.

25Давыт патша һәм аның гаиптән хәбәр бирүчесе Гәд, шулай ук Натан пәйгамбәр кушканча, Хизәкыйя патша тәлинкәләрдә, арфада вә гөсләдә уйнаучы левиләрнең һәммәсенә Раббы йортындагы урыннарын күрсәтеп чыкты; бу – Үзенең пәйгамбәрләре аша Раббы урнаштырган тәртип иде[+]. 26Левиләр Давытның уен коралларын, руханилар исә, быргыларын алып кереп, үз урыннарына бастылар[+]. 27Хизәкыйя мәзбәхтә тулаем яндыру корбаны китерергә боерды. Шушы йоланы үтәргә керешкәч, быргыларга вә Исраил патшасы Давытның уен коралларына кушылып Раббы хөрмәтенә җыр башланды. 28Тулаем яндыру корбаны китерү тәмамланганчы, җыелган бар халык сәҗдә кыла, җырчылар – җырлый, быргычылар быргы кычкырта бирде.

29Тулаем яндыру корбаны китерү тәмамлангач, патша һәм аның янындагы бар халык, тезенә төшеп, Раббы алдында баш иде. 30Хизәкыйя патша вә түрәләр левиләргә, Давыт патша һәм гаиптән хәбәр бирүче Асаф язган юлларны җырлап, Раббыны данларга куштылар; тегеләр шатланып-сөенеп Раббыга дан җырладылар һәм Аның каршында сәҗдә кылып башларын иделәр.

31– Сез шушылай итеп үзегезне Раббыга багышладыгыз, – диде Хизәкыйя, – инде, бире килеп, Раббы йортына корбаннарыгызны вә рәхмәт бүләкләрегезне китерегез.

Җыелган бар халык корбан малы, рәхмәт бүләкләре, теләге булганнар исә тулаем яндыру корбаны да китерде.

32Халык китергән корбанлык малның саны түбәндәгечә иде: җитмеш баш үгез, йөз баш сарык тәкәсе, ике йөз баш тәкә бәрән; тулаем яндырыласы әлеге корбанлыклар барысы да Раббыга багышланды. 33Болардан тыш изге корбан малы итеп алты йөз баш эре һәм өч мең баш вак терлек китерелде. 34Руханилар аз санлы иде, алар тулаем яндыру корбаны өчен тәгаенләнгән малның барысын да тунап өлгерә алмадылар, шуңа күрә башка руханилар пакьләнү йоласын үтәгәндә, эшләр тәмам булганчы, левиләр ярдәм итә торды; (чөнки руханилар белән чагыштырганда левиләр пакьләнү йоласын җентекләбрәк башкара иделәр). 35Тулаем яндыру корбанлыгыннан тыш татулык корбанының эч мае һәм тулаем яндыру корбаны белән бергә китерелә торган шәраб бүләге[†] дә шактый күп иде.

Шул рәвешле, Раббы йортында гыйбадәт кылу яңартылды. 36Аллаһының Үз халкына кылган шушы эшенә Хизәкыйя һәм бар халык бик шат иде, чөнки бу бик тиз эшләнде.

#### 30


Хизәкыйянең Котылу бәйрәмен үткәрүе

1-3Пакьләнергә өлгергән руханилар аз булу һәм халык Иерусалимгә җыелып бетмәү сәбәпле, халык Котылу бәйрәмен[†] үз вакытында үткәрә алмады, шуңа күрә патша, аның түрәләре һәм Иерусалим халкы бәйрәмне икенче айда уздырырга карар кылды. Шунлыктан Хизәкыйя, бөтен Исраил һәм Яһүдә җиренә хәбәр юллап, Эфраим белән Менашше халыкларына хат язып, аларны, Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә уздырылачак Котылу бәйрәмен билгеләп үтү өчен, Иерусалимдәге Раббы йортына чакырды[+][+]. 4Әлеге карарны патша да, халык та дөрес дип тапты. 5Алар бөтен Исраил җирендә, Беер-Шеба каласыннан алып Дан каласына кадәр, Исраилнең Раббы Алласы хөрмәтенә уздырылачак Котылу бәйрәмен билгеләп үтү өчен, халык Иерусалимгә җыелсын дип, хәбәр итәргә хәл кылганнар иде, чөнки аны күптән инде Канун кушканча зурдан үткәргәннәре юк иде[+]. 6Шулай итеп, патша һәм аның түрәләре язган хатларны алып, атчабарлар бөтен Исраил вә Яһүдә җире буйлап таралды. Патша боерыгы буенча алар шушы сүзләрне игълан итте:

«Исраилиләр! Ибраһим, Исхак вә Исраилнең Алласына – Раббыга – йөзегез белән борылыгыз, шул чагында Ул да сезгә – Ашшур патшалары кулыннан котылып калган халыкка таба борылыр[+]. 7Ата-бабаларының Раббы Алласына тугрылык сакламаган аталарыгыз һәм кардәшләрегез сыман булмагыз; күргәнегезчә, Ул аларны әнә шуның өчен һәлакәткә дучар итте[+]. 8Аталарыгыз сыман үҗәт булмагыз, Раббыга буйсыну күрсәтегез; Ул мәңгегә изгеләштергән изге урынга килегез һәм Раббы Аллагызга хезмәт итегез, шул чагында Ул сезгә булган ачу-ярсуын тыеп калыр[+]. 9Раббыга йөзегез белән борылсагыз, кардәшләрегез вә балаларыгыз, үзләрен әсир итүчеләр күз алдында рәхим-шәфкать табып, шушы җирләргә әйләнеп кайта алырлар, чөнки Раббы Аллагыз кызганучан вә рәхимле. Әгәр сез Аңа йөзегез белән борылсагыз, Ул да сездән йөзен чөермәс»[+].

10Атчабарлар Зәбулун чикләренә кадәр Эфраим һәм Менашше җирләрендәге калаларны берсе артыннан икенчесен әйләнеп чыктылар; әмма халык аларны мәсхәрәләп көлде генә. 11Алай да Ашер, Менашше һәм Зәбулун ыругларыннан кайберәүләр, түбәнчелек күрсәтеп, Иерусалимгә килделәр. 12Раббы сүзе буенча патша һәм түрәләр биргән боерык үтәлсен өчен, Аллаһының кулы Яһүдә кешеләренең күңелләрен бер итте.

13Төче күмәч бәйрәмен[†] уздыру өчен, икенче айда Иерусалимгә байтак халык җыелды. Бирегә килгән халык гаҗәеп күп санлы иде. 14Шуннан халык, кузгалып, Иерусалимдә чит илаһларның мәзбәхләрен җимереп бетерде, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен Кыдрун ташкынына илтеп ыргытты[+].

15Икенче айның ундүртенче көнендә алар бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәне чалдылар. Руханилар һәм левиләр, оятларына көч килеп, пакьләнделәр дә Раббы йортында тулаем яндыру корбаны китерделәр. 16Аллаһы кешесе Муса канунында әйтелгәнчә, аларның һәммәсе үзенең тиешле урынында басып торды. Левиләр кулыннан кабул итеп алып, руханилар бәрәннең канын мәзбәх өстенә сиптеләр[+]. 17Җыелган халык арасында пакьләнмәгән кешеләр күп булу сәбәпле, бәйрәм хөрмәтенә Раббыга китерелгән корбан бәрәнен алар урынына левиләр чалырга мәҗбүр булды. 18-19Халыкның байтагы (күбесенчә Эфраим, Менашше, Исәсхәр һәм Зәбулун ыругыннан) пакьләнмәгән булса да, кабул ителгән кагыйдәне бозып, корбан бәрәнен ашады. Хизәкыйя: «И игелекле Раббы! Чын йөрәктән ата-бабаларының Алласы, Раббы Алланың йөз нурын эзләгән һәркемне Син, гәрчә алар Изге йорт кануны буенча тиешенчә чистарынып килмәсә дә, кичерә күр!» – дип, алар өчен дога кылды;[+] 20Раббы Хизәкыйянең догасын кабул итте – халыкны кичерде.

21Иерусалимгә җыелган исраилиләр шатланып-сөенеп җиде көн дәвамында Төче күмәч бәйрәмен уздырды; левиләр һәм руханилар, Раббыга дан җырлау өчен, көчле тавышлы уен коралларында уйнап, көннең-көнендә Аңа мактау яудырды[+]. 22Раббыга хезмәттә уңганлык-осталык күрсәткән барлык левиләргә Хизәкыйя йөрәккә ятышлы сүзләр әйтте. Халык җиде көн дәвамында бәйрәм ризыгы ашады, татулык корбаннары китереп, ата-бабаларының Раббы Алласына шөкрана кылды.

23Җыелган халык бәйрәмне тагын җиде көнгә сузарга хәл кылды һәм әлеге җиде көнне дә күңел ачып уздырды. 24Яһүдә патшасы Хизәкыйя халык өчен мең баш үгез һәм җиде мең баш вак терлек, шулай ук түрәләр дә мең баш үгез һәм ун мең баш вак терлек бирде. Руханиларның күбесе инде пакьләнеп өлгергән иде. 25Яһүдә халкы, руханилар һәм левиләр, Исраил җиреннән җыелып килгән бар гавам, шулай ук Исраилдән килгән һәм Яһүдәдә яшәүче чит кавем кешеләре дә рәхәтләнеп күңел ачты. 26Шулай итеп, Иерусалимдә бик зур шатлык хөкем сөрде; Иерусалим каласында моның ише вакыйганың Исраил патшасы Давыт углы Сөләйман заманыннан бирле күрелгәне юк иде[+]. 27Соңыннан руханилар һәм левиләр, аягүрә басып, халыкка хәер-фатихаларын күндерделәр; аларның догасы, югарыга ашып, Аллаһы яшәгән изге күкләргә, Аның колагына барып иреште[+].

#### 31


Аллаһы йортына китерелгән бүләкләр

1Бәйрәм тәмамланганнан соң, бөтен исраилиләр, Яһүдә калалары буйлап таралышып, чит илаһларның изге баганаларын ваттылар, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны чабып ташладылар, шулай ук бөтен Яһүдә, Беньямин, Эфраим һәм Менашше җирләрендә калкулыклардагы гыйбадәт кылу һәм корбан китерү урыннарын җимереп ташладылар. Аннары исраилиләр үз биләмәләренә, үз калаларына таралышты[+].

2Хизәкыйя, кемнең нинди хезмәт башкаруына карап, вазифалары буенча рухани һәм левиләрне төркемнәргә бүлде. Алар тулаем яндыру һәм татулык корбаны китерергә, хезмәтләр күрсәтергә һәм Раббы йортының капка төбендә Раббыга рәхмәт вә мактау яудырырга тиешләр иде[+]. 3Патша, Раббы кануны кушканча, иртәнге һәм кичке тулаем яндыру корбанының, шулай ук шимбә көннәрдә, Яңа ай бәйрәмнәрендә – барлык бәйрәмнәрдә китерелә торган тулаем яндыру корбанының үзе кертергә тиешле өлешен тәгаенләде[+]. 4Иерусалим әһленә ул: «Раббы кануннарын җиренә җиткереп төгәл үти алсыннар өчен, руханиларга һәм левиләргә үзегездән өлеш чыгарыгыз», – дип әмер бирде[+]. 5Әлеге әмер игълан ителүгә, исраилиләр яңа өлгергән ашлыктан, шәрабтан, зәйтүн маеннан, балдан, басу-кырларда өлгергән башка төр уңыштан аларга күп итеп бүлеп бирделәр, шулай ук үз мөлкәтенең дә уннан бер өлешен китерделәр[+]. 6Яһүдә калаларында яшәүче исраилиләр белән яһүдиләр дә эре һәм вак терлекнең, шулай ук үзләренең Раббы Алласына багышлаган изге әйберләрнең уннан бер өлешен китереп өйделәр[+]. 7Әлеге өемнәрне өченче айда өя башлап, җиденче айда төгәлләделәр. 8Хизәкыйя белән түрәләр, килеп, бу өемнәрне күргәннән соң, Раббыга шөкрана кылдылар, Аның халкына, ягъни исраилиләргә хәер-фатихаларын күндерделәр.

9Хизәкыйя руханилардан һәм левиләрдән шушы өемнәр турында сорагач, 10Садыйк нәселеннән булган баш рухани Азария, аңа җавап итеп:

– Раббы йортына бүләкләр китерә башлаганнан бирле, без туйганчы ризыкланабыз, күбесе әле артып та кала. Раббы Үз халкын мөбарәк кылды, шуңа күрә артып калганы да әнә күпме, – диде[+].

11Шул сәбәпле Хизәкыйя Раббы йортында саклау урыннары әзерләргә боерды, һәм бу боерык үтәлде[+]. 12Китерелгән бүләкләр, уңышның уннан бер өлеше һәм изге әйберләрнең һәммәсе шул саклау урыннарына ташып бетерелде, һәм бу эш намус белән башкарылды. Әлеге әйберләр өчен җаваплылык левиләрдән Кенаньягә йөкләнде, Шимгый исемле ир туганы ярдәмчесе булды. 13Хизәкыйя патшаның һәм Аллаһы йорты өчен җаваплы булган Азария боерыгы буенча, Кенанья белән аның ир туганы Шимгый кул астында назыйр вазифасын башкару өчен, Ехиел, Азазья, Нахат, Асаһел, Яримут, Йозабад, Элиел, Исмәхья, Махат вә Бенаяһ билгеләнде.

14Көнчыгыш тарафтагы капка сакчысы, левиләрдән Имна углы Коре, Аллаһыга ихтыяри китерелгән бүләкләр өчен җаваплы булып, Раббыга китерелгән әйберләрне һәм изге бүләкләрне руханиларга өләшә иде. 15Аның кул астында эшләүче Гадән, Миньямин, Ешуа, Шәмәгыйя, Амария һәм Шәканья китерелгән мал-мөлкәтне руханилар шәһәрләрендә яшәүче кардәшләренә, руханилар төркемнәренә, олысын-кечесен аермыйча, гадел итеп тараталар;[+] 16моннан тыш, исемнәре нәселнамәдә әйтелгән, яше өчтән узган ир затларга – Раббы йортында төркемнәре буенча көндәлек хезмәтне башкаручыларның һәммәсенә, 17шулай ук кабиләләре буенча нәсел шәҗәрәсенә теркәлгән руханиларга, кемнең кайсы бүлектә нинди вазифа башкаруына карап, яше егермедән узган левиләргә өлеш чыгаралар иде[+]. 18Үзләренең изге хезмәтләрен тугры итеп башкарганга күрә, әлеге исемлеккә аларның кечкенә балалары, хатыннары вә угыл-кызлары – бөтенесе дә кертелгән иде. 19Һарун нәселенә караган калалар читендә көн күрүче рухани ир-егетләргә һәм исемнәре нәселнамәгә теркәлгән левиләргә үз өлешләрен тарату өчен, шул калаларда махсус кешеләр билгеләнде.

20Әлеге эшне Хизәкыйя бөтен Яһүдә җирендә эшләде; үзенең Раббы Алласы каршында ул игелекле, гадел, туры гамәлләр кылды[+]. 21Аллаһы йортындагы хезмәткә, Аллаһы канунының һәм боерыкларының үтәлешенә кагылган һәрбер эшне Хизәкыйя үз Алласының йөз нурын эзләп, бөтен йөрәген биреп башкарды, шуңа күрә һаман уңышка ирешә торган булды.

#### 32


Санхерибнең Иерусалимгә янавы һәм уңышсызлыкка ирешүе

1[•]Хизәкыйя тугрылык белән башкарган әнә шундый эшләрдән соң, Ашшур патшасы Санхериб Яһүдә җиренә аяк басты һәм, андагы ныгытылган калаларны үз кулына төшермәкче булып, аларны камап алды. 2Санхерибнең Иерусалимгә каршы сугыш башларга җыенганын күреп, Хизәкыйя 3үзенең түрәләре вә баһадирлары белән киңәшләшкәннән соң, шәһәр читендәге су чыганакларын күмеп куярга хәл кылды; һәм тегеләр аңа бу эштә ярдәм иттеләр. 4Бик күп халык җыелып килеп бар булган чишмәләрне һәм ил буйлап аккан елганы буып куйдылар. «Ни өчен әле Ашшур патшалары, монда килеп, мул суга тиенергә тиеш», – диде алар. 5Хизәкыйя, зур тырышлык күрсәтеп, җимерелгән диварны торгызды, аның өстенә манаралар күтәрде, тышкы яктан тагын бер кат дивар төзеде, Давыт шәһәрендәге Милло ныгытмасын төзекләндерде, күп итеп корал һәм калкан әзерләде[+].

6Аннары, халык белән җитәкчелек итәр өчен, гаскәрбашлары билгеләде һәм аларны шәһәр капкасы[†] янындагы мәйданга җыеп алып:

7– Нык һәм батыр булыгыз, Ашшур патшасыннан һәм аның белән килгән чирүдән курыкмагыз, котыгыз алынмасын алардан, чөнки аныкына караганда безнең яктагы көч зуррак[+]. 8Аның ягында бәдәни көч булса, безгә Раббы Аллабыз ярдәм итәчәк, безнең якта Ул көрәшәчәк, – дип, аларны рухландырды.

Яһүдә патшасы Хизәкыйя сүзләреннән халык дәртләнеп-гайрәтләнеп китте[+].

9Үзенең бөтен гаскәре белән Лахиш шәһәрен камалышта тоткан Ашшур патшасы Санхериб шушы вакыйгалардан соң үзенең хезмәтчеләрен Иерусалимгә юллады, һәм аның хезмәтчеләре Яһүдә патшасы Хизәкыйя белән Иерусалимдә яшәүче бөтен яһүдиләргә шушы сүзләрне җиткерде:

10– Ашшур патшасы Санхериб болай ди: камалган Иерусалимдә сез нәрсәгә өметләнеп утырасыз? 11«Раббы Аллабыз безне Ашшур патшасы кулыннан коткарыр», – дип, Хизәкыйя сезне саташтыра гына; ачлыктан, сусызлыктан һәлакәткә дучар итә ул сезне. 12Калкулыкларда Аңа гыйбадәт кылу урыннарын һәм Аның мәзбәхләрен әнә шул Хизәкыйя юк итте түгелме?! Яһүдә белән Иерусалим халкына ул: «Бары тик бер мәзбәх каршында гына сәҗдә кылып, шунда гына корбан китерегез», – дип әйтте түгелме?![+] 13Башка мәмләкәтләрдә яшәүче барча халыклар белән минем һәм ата-бабаларымның нәрсәләр кылганын әллә белмисезме?! Шул халыкларның илаһларыннан берәрсе минем кулдан үз җирен коткарып калдымы?![+] 14Минем ата-бабаларым кырып бетергән барча халыкларның кайсы илаһы минем кулдан үз җирен коткарып кала алды?! Шулай булгач, ничек итеп сезнең Аллагыз минем кулдан сезне коткарыр икән?! 15Инде хәзер Хизәкыйя сезне саташтырып юлдан яздырмасын, ышанмагыз аңа. Һичбер халыкның яисә патшалыкның илаһы үзенең халкын миннән һәм ата-бабаларымның кулыннан коткарып кала алмаганны, сезнең Аллагыз да минем кулдан сезне берничек тә коткара алмаячак[+].

16Санхерибнең хезмәтчеләре Раббы Аллага һәм Аның колы Хизәкыйягә каршы әле байтак сүзләр сөйләделәр. 17Исраилнең Раббы Алласын мәсхәрәләп Санхериб әле хатлар да язды, Аңа каршы «башка мәмләкәт халыкларының илаһлары үз халкын минем кулдан коткара алмаган кебек, Хизәкыйянең Алласы да Үз халкын минем кулдан коткара алмаячак» дип сөйләнде. 18Ашшур патшасының хезмәтчеләре кала диварында басып торган Иерусалим халкына яһүд телендә[†] һаман кычкыра бирделәр. Шул рәвешле алар, Иерусалим халкын куркуга төшереп, каланы басып алырга ниятләнә иделәр. 19Иерусалим Алласы турында алар башка мәмләкәт халыкларының илаһлары – адәм кулы белән ясалган пот-сыннары турында сөйләгәндәй сөйләштеләр.

20Шуннан Хизәкыйя патша һәм Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйя күкләргә юллап дога кылдылар; 21һәм Раббы Үзенең фәрештәсен[†] җибәреп, әлеге фәрештә Ашшур патшасының гаскәрендәге бөтен батыр сугышчыларны, гаскәр башлыгын һәм түрәләрне кырып бетерде. Ашшур патшасы, тәмам хур булып, үз җиренә әйләнеп кайтты. Беркөн, үз илаһының йортына кергәч, угылларыннан берничәсе аны кылыч белән чабып үтерде[+]. 22Шул рәвешле, Раббы Хизәкыйягә һәм Иерусалим халкына Ашшур патшасы Санхерибтән, шулай ук башка дошманнарыннан котылу алып килде; Ул аларны һәр тарафтан саклый торган булды. 23Бик күпләр Раббыга корбаннар һәм Яһүдә патшасы Хизәкыйягә бүләккә Иерусалим каласына затлы әйберләр алып килделәр. Шушы хәлләрдән соң бар халыклар арасында аның даны үсә генә барды.


Хизәкыйянең зур уңышларга ирешүе. Хизәкыйянең үлеме

24Хизәкыйянең, бик каты авырып, үлем түшәгендә яткан чагы иде. Ул Раббыга дога кылды, һәм Раббы аны ишетте – терелүенә ишарә итүче бер билге күрсәтте[+]. 25Әмма аның йөрәге тәкәбберләнеп китте, һәм ул үзенә карата кылынган игелеккә рәхмәтен белдермәде. Шуның өчен аның үзенә һәм Яһүдә белән Иерусалимгә Раббының каһәре төште[+]. 26Шуннан Хизәкыйя, йөрәгендәге тәкәбберлекне басып, Иерусалим халкы белән бергә түбәнчелек күрсәтә алды; шул сәбәпле, Хизәкыйя патшалык иткән чорда, аларга Раббының каһәре төшмәде[+].

27Хизәкыйя өлешенә байлык та, дан да мулдан бирелде; үзендәге көмешне, алтынны, асылташларны, хуш исле сумала-майларны, калканнарны, барлык затлы әйберләрне саклар өчен ул хәзинә саклагычлары эшләтте, 28җир тудырган уңышны, шәраб вә майларны саклар өчен келәтләр, эреле-ваклы маллар өчен араннар, көтүләр өчен утарлар төзетте. 29Хизәкыйя үзенә калалар да салдырды. Аның көтү-көтү вак һәм эре терлеге шактый күп иде, чөнки Аллаһы аңа мал-мөлкәтне күпләп бирде.

30Гихон суларын башланган җирендә буып куеп, Давыт шәһәренең көнбатыш ягына агып төшә торган итеп эшләтүче дә шул ук Хизәкыйя булды. Нинди эшкә тотынса да, ул шунда уңышка иреште[+]. 31Бервакыт, илдә пәйда булган могҗизалы бер галәмәт хакында белешер өчен Бабил[†] түрәләре җибәргән илчеләр килгәч кенә, Хизәкыйяне сынар һәм аның күңел төпкелендә ниләр ятканын белер өчен, Аллаһы аны ялгызын калдырды.

32Хизәкыйянең тугрылыгы һәм ул патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар хакында Яһүдә вә Исраил патшаларының елъязмасында, Амотс углы пәйгамбәр Ишагыйягә иңгән күренешләр турындагы язмада бәян ителгән. 33Хизәкыйя, дөнья куеп, Давыт угыллары җирләнгән төрбәләрдән югарырак бер урында дәфен кылынды; бөтен яһүдиләр вә Иерусалим халкы аны хөрмәтләп озатты. Аның урынына патша булып углы Менашше килде.

#### 33


Яһүдә патшасы Менашше

1[•]Тәхеткә утырганда, Менашшега унике яшь булып, Иерусалимдә ул илле биш ел дәвамында идарә итте. 2Менашше, исраилиләрнең күз алдыннан Раббы сөреп җибәргән халыкларның әшәке гадәтләренә ияреп, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 3Атасы Хизәкыйя җимерттергән калку урыннарны кабат төзетте, Багалга багышлап мәзбәхләр куйдырды, алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар ясатты, бөтен күк җисемнәренә сәҗдә кылып, аларга табына торган булды[+]. 4Ул хәтта Раббы йортында да мәзбәхләр[*] төзетте, гәрчә Раббы әлеге йорт турында: «Минем исемем Иерусалимдә мәңге сакланыр», – дип әйтсә дә[+]. 5Менашше шулай ук Раббы йортының һәр ике ишегалдында бөтен күк җисемнәренә багышлап мәзбәхләр салдырды,[+] 6Бен-Һинном үзәнендә үзенең угылларын ут аша уздырып корбан итте, багучылык, күрәзәчелек, сихерчелек белән шөгыльләнде, әрвах чакыручылар һәм тылсымчыларга мөрәҗәгать итте; Раббының ачуын чыгарып, Аның күзенә ятышсыз күренгән байтак явызлыклар кылды[+]. 7Менашше үзе ясаган бер илаһның сынын Аллаһы йортына кертеп урнаштырды. Ләкин әлеге йорт хакында Давытка һәм аның углы Сөләйманга Аллаһы болай дип әйткән иде: «Шушы йортта һәм барча Исраил ыруглары арасыннан Үзем сайлап алган Иерусалимдә Минем исемем мәңгегә сакланыр. 8Әгәр Исраил халкы Муса аша Мин кушкан бөтен Канунны, кагыйдә вә карарларымны үтәргә тырышса, ата-бабаларына Мин биргән җирдән аларга китәргә юл куймам»[+]. 9Әмма Менашше Яһүдәне һәм Иерусалим халкын шул дәрәҗәдә юлдан яздырды ки, кылган гамәлләре белән алар исраилиләрнең күз алдыннан Раббы юк иткән халыклардан да уздырып җибәрделәр.

10Раббы Менашшены дә, аның халкын да кисәтеп карады, әмма Аның сүзенә колак салучы булмады. 11Шуннан Раббы Менашше өстенә Ашшур патшасының гаскәрбашларын җибәреп, тегеләр аны әсир иттеләр һәм ыргаклар белән эләктерделәр дә, богау салып, Бабилгә озаттылар[+]. 12Бәлагә тарыгач, Менашше үзенең Раббы Алласына ялварырга кереште, ата-бабаларының Алласы каршында түбәнчелек белән тәүбә итте. 13Ул Аңа догаларын юллады, һәм Раббы, аны ишетеп, гозерләрен кабул кылды – Менашшены кабат Иерусалимгә кайтартып тәхетенә утыртты. Әнә шулай итеп Менашше Раббының Аллаһы булуына инанды[+].

14Шушы хәлләрдән соң Менашше Давыт шәһәренең тышкы диварын төзетте. Әлеге дивар Гихон чишмәсеннән көнбатышта булып, Балык капкасына кадәр сузылган һәм Офел калкулыгын уратып алган иде. Менашше аны бик биек итеп күтәрде. Аннары ул Яһүдәнең барлык ныгытылган калаларында гаскәр башлыклары билгеләп куйды[+].

15Шулай ук ул, Раббы йортындагы чит илаһларны һәм үзе куйдырган потны алып ташлап, Раббы йорты урнашкан тауда һәм Иерусалимдә төзегән бөтен мәзбәхләрне җимереп, шәһәр читенә чыгарып ыргытты. 16Аннары ул Раббы мәзбәхен кабат төзетте һәм шунда татулык корбаны вә рәхмәт бүләге китерде, Исраилнең Раббы Алласына хезмәт итегез дип, Яһүдә халкына әмер бирде. 17Әмма халык, үзенең Раббы Алласына багышласа да, корбанны әле һаман калкулыкларда китерә бирде.

18Менашше патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның үз Алласына юллаган догасы, гаиптән хәбәр бирүчеләр Исраилнең Раббы Алласы исеменнән аңа сөйләгән сүзләр – һәммәсе Исраил патшаларының елъязмасында бәян ителгән. 19Менашшеның догасы һәм Аллаһының аңа биргән җавабы, түбәнчелек күрсәтеп тәүбә иткәнчегә кадәр Менашшеның кылган гөнаһлары, аның тугрылык сакламавы турында, калкулыклар төзеткән, алиһә Аширә хөрмәтенә баганалар, пот-сыннар куйдырган урыннар турында Хозай язмаларында бәян ителгән. 20Менашше, дөнья куеп, үз сараенда дәфен кылынды. Аның урынына патша булып углы Амон килде.


Яһүдә патшасы Амон

21[•]Тәхеткә утырганда, Амонга егерме ике яшь булып, Иерусалимдә ул ике ел дәвамында идарә итте. 22Атасы Менашшены кабатлап, Амон Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр эшләде; атасы Менашше ясаткан пот-сыннарга корбаннар китерде, аларга табынды[+]. 23Ул, атасы Менашшедан аермалы буларак, Раббы алдында түбәнчелек белән тәүбә итмәде, киресенчә, гөнаһлы эшләрен арттырганнан-арттыра гына барды[+].

24Беркөн Амон хезмәтчеләре, аңа каршы фетнә оештырып, аны үз өендә үтереп чыктылар. 25Ләкин ил халкы, Амон патшага каршы фетнә оештырган бәндәләрнең һәммәсен кырып бетереп, Амон урынына патша итеп аның углы Йошияне куйды.

#### 34


Яһүдә патшасы Йошиянең илне пот-сыннардан арындыруы

1[•]Тәхеткә утырганда, Йошиягә сигез яшь булып, Иерусалимдә ул утыз бер ел дәвамында идарә итте. 2Йошия, Раббы күзенә ятышлы күренгән гамәлләр кылып, уңга-сулга тайпылмыйча бабасы Давыт юлыннан йөрде[+].

3Патшалык итүенең сигезенче елында ул, әле үсмер егет чагында ук, ерак бабасы Давыт табынган Аллаһының йөз нурын эзли башлады; ә уникенче елында исә Яһүдә һәм Иерусалим җирен калкулыклардан, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганалардан, потлардан һәм коеп эшләнгән сыннардан арындырырга тотынды[+]. 4Халык аның күз алдында Багал мәзбәхләрен җимерде һәм шулар янындагы хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен дә сүтте; алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны, потларны, коеп эшләнгән сыннарны ваткалап, көл-тузанга әйләндереп, әлеге илаһларга корбан китерүчеләрнең каберләре өстенә сипте[+]. 5Шул мәзбәхләрдә Йошия каһиннәрнең сөякләрен дә яндырды; шул рәвешле, Яһүдә вә Иерусалим җирләрен нәҗестән арындырды[+]. 6Ул шулай ук Нәптали төбәгенә кадәр сузылган Менашше, Эфраим, Шимун ыруглары калаларында һәм аларның әйләнә-тирәсендә бушап калган җирләрдә 7мәзбәхләрне, алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны юк итте, потларны көл-тузанга әйләндерде, Исраил җирендәге хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен кырып бетерде; аннары Иерусалимгә әйләнеп кайтты.


Канун китабы табылу

8Патшалык итүенең унсигезенче елында Йошия, илне һәм Изге йортны нәҗестән арындырганнан соң, Асалья углы Шапанны, шәһәр башлыгы Магасеяне һәм Йоәхәз углы елъязмачы Йоахны чакыртып, аларны үз Раббы Алласының йортын төзекләндерергә җибәрде. 9Алар, баш рухани Хилкыйя янына килеп, Аллаһы йортына китерелгән көмешне аңа тапшырдылар. Әлеге көмешне бусага төбендә сакта торучы левиләр Менашше һәм Эфраим ыругыннан, башка исраилиләрдән, Яһүдә һәм Беньямин ыругыннан, Иерусалимдә яшәүчеләрдән җыйганнар иде. 10Шушы көмеш Раббы йортында төзү эшләре белән җитәкчелек итүчеләр кулына тапшырылды. Алар исә аны Раббы йортын төзәтү-яңарту белән шөгыльләнүче эшчеләргә түләде, 11Яһүдәнең әүвәлге патшалары кайгыртып тормаганга күрә, тәмам җимерелгән бинаны төзекләндерергә эшкәртелгән таш һәм өрлек-бәпкәлек агач сатып алыр өчен, балта осталарына һәм төзүчеләргә бүлеп бирде. 12Төзелештә катнашучылар намус белән эшләде; аларга күз-колак булыр өчен, левиләрдән Мерари угыллары Яхат белән Убадия һәм Коһат угыллары Зәкәрия белән Мешуллам билгеләнде. Уен коралларында уйный белүче барлык левиләр[+] 13йөк ташучыларның һәм һәртөрле вазифа башкаручыларның эшен күзәтте; левиләрнең кайберләре кәтип, назыйр, капка сакчылары иде.

14[•]Раббы йортында җыйналган көмешне алып чыккан вакытта, рухани Хилкыйя Раббының Муса аркылы биргән Канун китабына тап булды[+]. 15Хилкыйя:

– Раббы йортында мин Канун китабына тап булдым, – дип, табылдык китапны кәтип Шапанга сузды.

16Шапан исә, китапны патшага алып барып:

– Синең хезмәтчеләрең үзләренә йөкләнгән һәр эшне башкаралар; 17Раббы йортында булган көмешне алар төзекләндерү эшләре белән җитәкчелек итүчеләргә тапшырдылар, – дип хисап бирде.

18Аннары кәтип Шапан:

– Рухани Хилкыйя миңа бер китап бирде, – дип, аны патшага укып күрсәтте.

19Канун сүзләрен ишетүгә патша, өстендәге киемнәрен ертып, 20Хилкыйягә, Шапан углы Ахикамга, Михә[*] углы Абдунга[*], кәтип Шапанга һәм патша хезмәтчесе Асаягә:[+]

21– Барыгыз, минем хакка, Исраил белән Яһүдәдә калган халык хакына әлеге табылдык китапта язылган сүзләр турында Раббыдан сорап белешегез; Раббының безгә кабынган ачуы зурдыр, чөнки ата-бабаларыбыз Аның сүзенә колак салмадылар – әлеге китапта язылганнар буенча гамәл кылмадылар, – дип боерды[+].

22Шуннан соң Хилкыйя һәм патша җибәргән кешеләр, Иерусалимнең икенче төбәгенә барып, кием-салымнарны карап-барлап торучы Хасрадан[*] туган Такһат[*] углы Шаллумның хатыны – пәйгамбәр Хулда белән киңәштеләр[+].

23Хулда аларга:

– Исраилнең Раббы Алласы менә нәрсә ди! Сезне Минем янга җибәргән кешегә, 24Раббы болай дип әйтә, диген: «Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин бәла-каза җибәрермен – Яһүдә патшасы Йошия каршында укыган китапта телгә алынган барлык ләгънәт-каһәрләрне яудырырмын. 25Миннән йөз чөереп, чит илаһларга багышлап корбан китергән, кылган бөтен гамәлләре белән ярсуымны кузгаткан өчен, бу урынга Минем ачуым чыкты, һәм ул басылырлык түгел»[+]. 26Сезне Раббыдан сорашып-белешер өчен җибәргән Яһүдә патшасына әйтегез: «Исраилнең Раббы Алласы син ишеткән сүзләр хакында болай ди: 27„Шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә карата әйтелгән Аллаһы сүзләрен ишеткәннән соң, син, йөрәгең йомшап, Аллаһы алдында түбәнчелек күрсәткән өчен, өстеңдәге киемнәреңне ертып Минем каршыда күз яшьләре түккән өчен, Мин сине ишеттем, – ди Раббы. –[+] 28Әнә шуның өчен Мин сине ата-бабаларың янына озатырмын, һәм син, шушы урынга һәм шушында яшәүчеләргә Мин җибәрәсе барлык бәла-казаларны күрмичә, тынычлыкта дәфен кылынырсың“», – диде.

Әлеге җавапны хәбәрчеләр патшага җиткерделәр[+].


Йошиянең Раббы белән төзегән килешүне раславы

29[•]Шуннан патша, кешеләр җибәреп, Яһүдә белән Иерусалимнең бөтен өлкәннәрен үз янына җыеп алды, 30һәм яһүдиләр, Иерусалимнең бар халкы, руханилар, левиләр, олысы-кечесе белән бергә Раббы йортына юнәлде. Шунда ул аларга Раббы йортында табылган Килешү китабындагы сүзләрнең бөтенесен кычкырып укып бирде[+]. 31Үз урынына басып ул: «Әлеге китапта язылган Килешүнең сүзләрен үтәр өчен, мин Раббы юлыннан йөрермен, бар йөрәгем вә җаным белән Аның боерыкларына, күрсәтмәләренә һәм кагыйдәләренә буйсынырмын», – дип, Раббы белән Килешүне раслады[+]. 32Шуннан соң патша Иерусалимдә һәм Беньямин җирендә яшәүчеләрнең һәммәсенә әлеге Килешүгә кушылырга боерды; һәм Иерусалим халкы Аллаһының, ата-бабалары Алласының Килешүе буенча эш итә башлады. 33Шул рәвешле, Йошия исраилиләр яшәгән бөтен җирләрдән җирәнгеч саналган пот-сыннарны себереп түкте һәм Исраил җирендә көн күргән бөтен халыкка үзләренең Раббы Алласына хезмәт итәргә әмер бирде; һәм Йошия исән чакта, халык үз ата-бабаларының Раббы Алласы юлыннан тайпылмады[+].

#### 35


Йошиянең Котылу бәйрәмен уздыруы

1[•]Йошия Иерусалимдә Раббы хөрмәтенә Котылу бәйрәме уздырды; беренче айның ундүртенче көнендә бәйрәм хөрмәтенә алар корбан бәрәне чалдылар[+]. 2Йошия, руханиларга үз вазифаларын үтәргә кушып, аларны Раббы йортындагы хезмәтләрен башкаруга рухландырды. 3Үзләрен Раббыга багышлаган һәм бөтен Исраил халкына гыйлем биргән левиләргә ул:

– Изге сандыкны Исраил патшасы Давыт углы Сөләйман төзеткән Аллаһы йортына кертеп урнаштырыгыз, – диде. – Моннан ары аны җилкәгездә күтәреп йөртүнең ихтыяҗы юк; инде Раббы Аллагызга һәм Аның халкы Исраилгә хезмәт итегез[+]. 4Исраил патшасы Давыт һәм аның углы Сөләйман биргән күрсәтмәдәгечә, гаилә-гаилә булып хезмәткә әзерләнегез;[+] 5гаилә-йортлары буенча төркемнәргә бүленгән халкыгызның вәкилләре буларак изге урында башка левиләр янында басып торыгыз. 6Бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәне чалыгыз һәм үзегезне пакьләгез, Муса аша Раббы әйткәнчә, корбан малын кардәшләрегез өчен әзерләгез.

7Аннары Йошия, шунда җыелган халыкка дип, вак терлектән утыз мең баш сарык бәрәнен һәм кәҗә бәтиен, шулай ук өч мең баш эре терлекне бәйрәм хөрмәтенә корбанга китерде. Болар һәммәсе патшаның үз мөлкәтеннән иде[+]. 8Аның түрәләре дә халыкка, руханиларга һәм левиләргә ихтыяри бүләкләрен бирде. Аллаһы йорты өчен җаваплы Хилкыйя, Зәкәрия һәм Ехиел бәйрәм хөрмәтенә корбанга дип руханиларга ике мең алты йөз баш вак терлек һәм өч йөз баш эре терлек бүләк иттеләр. 9Шулай ук левиләрнең башлыклары – Кенанья, аның ир туганнары Шәмәгыйя һәм Нетанел, шулай ук Хәшәбия, Егыил һәм Йозабад – бәйрәм хөрмәтенә корбанга дип левиләргә биш мең баш вак һәм биш йөз баш эре терлек бүләк иттеләр.

10Хезмәт кылу өчен әзерлек тәмамланганнан соң, патша боерганча, руханилар үз урынына, левиләр үз төркеменә килеп басты[+]. 11Шуннан левиләр бәйрәм хөрмәтенә корбан бәрәннәре чалдылар; һәм руханилар алар кулыннан корбан малының канын алып мәзбәхкә сиптеләр, левиләр исә корбан бәрәннәренең тиресен туный тордылар. 12Муса китабында язылганча, корбан бәрәннәренең Раббыга багышлап яндырылырга тиешле өлешен аерып алып һәр гаилә-йортка таратып чыктылар. Аннары эре терлек белән дә шул ук эшне башкардылар. 13Шуннан соң, йола кушканча шартын китереп, корбан бәрәнен утта кыздырдылар, изге корбанны исә, казаннарда, чүлмәкләрдә, табаларда пешереп, тиз-тиз бар халыкка таратып чыктылар[+]. 14Рухани Һарун угыллары төнгә кадәр тулаем яндыру корбаны китерү һәм эч мае яндыру белән мәшгуль булганга күрә, левиләр үзләре һәм руханилар өчен әнә шуннан соң гына әзерли алдылар. Шулай итеп, левиләр үзләре өчен дә, рухани Һарун угыллары өчен дә әзерләде. 15Давыт һәм Асаф, Һеман һәм патшаның гаиптән хәбәр бирүчесе Едутун билгеләгәнчә, җырчы Асаф угыллары үз урыннарында басып тордылар; капка сакчылары да һәрбер капка төбендә сакта булды, чөнки аларга хезмәт урынын ташлап китүнең хаҗәте юк иде, чөнки алар өчен барысын да кардәшләре – левиләр әзерләп бирде[+].

16Шулай итеп, Йошия патшаның әмере нигезендә Раббыга багышланган барча хезмәтләр башкарылды: Котылу бәйрәмен билгеләп үттеләр һәм Раббы мәзбәхендә тулаем яндыру корбаны китерделәр. 17Котылу бәйрәмен уздырган исраилиләр шунда җиде көн дәвамында Төче күмәч бәйрәмен үткәрделәр[+]. 18Исраилдә Шемуил пәйгамбәр заманыннан бирле Котылу бәйрәмен шулай зурдан уздырганнары юк иде әле. Йошия патша, руханилар, левиләр, бөтен Яһүдә, Исраил һәм Иерусалим халкы үткәргән кебек итеп Исраил патшаларыннан моңарчы беркемнең дә Котылу бәйрәмен алай уздырганы булмады. 19Әлеге бәйрәм Йошия патшалыгының унсигезенче елында үткәрелде.


Йошиянең үлеме

20[•]Йошия Изге йортта бөтен эшләрне тәмамлаганнан соң, Мисыр патшасы Нехо Фырат елгасы буендагы Кәркәмеш шәһәренә яу белән кузгалды; Йошия аңа каршы күтәрелде[+]. 21Әмма Нехо:

– Яһүдә патшасы, ни кирәк сиңа миннән? Минем сиңа каршы яу чабуым түгел, бүген мин дошманым белән алышырга барам. Аллаһы миңа ашыгырга кушты, һәм Ул минем юлдашымдыр; каршы килмә Аңа, юкса харап итәр, – дип, аның янына үзенең илчеләрен җибәрде.

22Ләкин Йошия үзе алган юлдан чигенмәде, өс-башын алыштырды да сугышка әзерләнде; Аллаһының Нехога әйткән сүзләренә колак салмады – Мегиддо тигезлегенә алышырга чыкты[+]. 23Шунда укчылар Йошия патшага аттылар, һәм патша үзенең хезмәтчеләренә:

– Алып китегез мине биредән, мин авыр яраландым, – диде[+].

24Хезмәтчеләре аны сугыш арбасыннан төшереп икенче арбасына күчереп утырттылар да Иерусалимгә алып кайттылар. Шунда ул җан тәслим кылды; аның җәсәден[*] ата-бабалары төрбәсендә дәфен кылдылар. Йошияне югалту кайгысыннан бөтен Яһүдә һәм Иерусалим күз яшьләре түкте[+]. 25Йошиягә багышлап Иремия кайгы җыры язды; һәм бүгенге көндә дә бөтен җырчы ир-егетләр вә хатын-кызлар Йошияне искә алып шушы кайгы җырын башкаралар; бу – Исраилдә гадәткә кергән; әлеге җыр Кайгы җырлары китабында да урын алган.

26-27Йошия патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның Раббы канунына муафыйк булган игелекле эшләре, беренчесеннән алып соңгысына кадәр, Исраил вә Яһүдә патшаларының елъязмасында бәян ителгән.

#### 36


Яһүдә патшасы Яһүәхәз

1[•]Шуннан илнең халкы Йошия углы Яһүәхәзне атасы урынына Иерусалимдә патша итеп куйды. 2Тәхеткә утырганда, Яһүәхәзгә егерме өч яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай дәвамында идарә итте. 3Мисыр патшасы, аны Иерусалимдәге тәхетеннән бәреп төшереп, Яһүдәне йөз талант көмеш вә бер талант алтын түләргә мәҗбүр итте. 4Мисыр патшасы Нехо, Яһүәхәзнең ир туганы Эльякыймны Яһүдә һәм Иерусалим өстеннән патша итеп куеп, аның исемен Яһоякыймга алыштырды; Эльякыймның ир туганы Яһүәхәзне исә Мисырга алып китте[+].


Яһоякыйм патша

5[•]Тәхеткә утырганда, Яһоякыймга егерме биш яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Яһоякыйм Раббы Алласының күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 6Бабил патшасы Нәбухаднессар аңа һөҗүм итте дә, бакыр богау салып, аны Бабил җиренә алып китте[+]. 7Нәбухаднессар, Раббы йортындагы әйберләрнең дә бер өлешен үзе белән Бабилгә алып китеп, аларны үзенең Бабилдәге сараена кертеп урнаштырды[+].

8Яһоякыйм патшалык иткән чордагы башка вакыйгалар, аның чирканыч эшләре һәм барлык гаепләре Исраил вә Яһүдә патшаларының китабында бәян ителгән. Аның урынына патша булып углы Яһояхин килде.


Яһүдә патшасы Яһояхин

9[•]Тәхеткә утырганда, Яһояхинга унсигез яшь булып, Иерусалимдә ул өч ай да ун көн дәвамында идарә итте. Яһояхин Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 10Яз җиткәч, Нәбухаднессар патша, үзенең кешеләрен җибәреп, аны Раббы йортындагы зиннәтле әйберләр белән бергә Бабилгә алып кайтырга боерды, ә аның якын туганы Сәдыкыйяне исә Яһүдә белән Иерусалим өстеннән патша итеп куйды[+].


Яһүдә патшасы Сәдыкыйя

11[•]Тәхеткә утырганда, Сәдыкыйягә егерме бер яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. 12Ул үз Раббы Алласының күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды һәм Раббы сүзләрен җиткерүче Иремия пәйгамбәр алдында түбәнчелек күрсәтмәде[+]. 13Ул шулай ук Аллаһы исеме белән антлар эчергән Нәбухаднессар патшага каршы баш күтәрде. Йөрәге тәмам каткан, үҗәт Сәдыкыйя Исраилнең Раббы Алласына йөзе белән борылырга теләмәде[+]. 14Руханиларның башлыклары да, халык үзе дә, чит халыкларның әшәке гамәлләренә ияреп, Иерусалимдәге Раббы изгеләндергән йортны нәҗесләп, туры юлдан һаман ныграк тайпыла бирделәр[+].


Иерусалимнең тар-мар ителүе

15[•]Ата-бабаларының Раббы Алласы, Үз халкын һәм Үз торагын кызганып, алар янына һаман хәбәрчеләрен җибәрә торды[+]. 16Әмма алар Аллаһы хәбәрчеләрен мәсхәрәләде генә, Аллаһы сүзләрен игътибарга алмыйча, Аның пәйгамбәрләрен мыскыл итте. Ахыр чиктә Раббының Үз халкына булган ярсуы ташып түгелде, һәм һичкемнең котылыр чарасы калмады[+]. 17Алар өстенә Ул Бабил патшасын[*] котыртты, һәм шул патша Изге йортта аларның егетләрен кылычтан уздырды, ни егетләрне, ни гыйффәтле кызларны, ни өлкәннәрне, ни авыру-сырхауларны аямады; Аллаһы аларны шушы патша кулына тапшырды[+]. 18Бабил патшасы Аллаһы йортындагы әйберләрнең зурысын-кечесен, Раббы йортындагы хәзинәне, патшаның, аның түрәләренең хәзинәсен дә Бабилгә алып китте. 19Аллаһы йортына ут салынды, Иерусалим дивары җимерелде, барча сарайлар янып бетте, бөтен кыйммәтле-затлы әйберләр көл-тузанга әйләнде. 20Кылычтан исән калган кешеләрне әлеге патша Бабилгә сөрде; алар ул җирдә аның һәм угылларының колы булды. Бу хәл Фарсы[†] патшалыгы көч туплаганчы 21шулай дәвам итте; Иремия аша Раббы әйткәнчә, шимбә[*] көнне ял иткәндәй җир җитмеш ел буена вәйран хәлдә ятты[+].


Кир патшаның Яһүдә халкын сөргеннән кайтаруы

22[•]Фарсы патшасы Кир хакимлегенең беренче елында Раббы, Иремия аша җиткергән сүзен гамәлгә ашырып, Фарсы патшасы Кирны үз патшалыгындагы бар халыкка түбәндәге язма фәрманны белдерергә этәрде[+].

23Фарсы патшасы Кир белдерәдер:

Раббы, Күкләр Алласы, җирдәге бөтен патшалыкларны минем кулга тапшырды, Ул миңа Яһүдәдәге Иерусалимдә Үзенә бер йорт салырга кушты. Аның халкыннан һәммә кеше – Аллаһы аның юлдашы булсын! – юлга кузгалсын[+].

### Эзра

#### Эзра

Эзра


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### 1


Эзра


Кир патшаның сөргенчеләрне Иерусалимгә кайтаруы

1[•]Фарсы патшасы Кир хакимлегенең беренче елында Раббы, Иремия аша җиткергән сүзен гамәлгә ашырып, Фарсы патшасы Кирны үз патшалыгындагы бар халыкка түбәндәге язма фәрманны белдерергә этәрде[+].

2Фарсы патшасы Кир белдерәдер:

Раббы, Күкләр Алласы, җирдәге бөтен патшалыкларны минем кулга тапшырды, Ул миңа Яһүдәдәге Иерусалимдә Үзенә бер йорт салырга кушты[+]. 3Аның халкыннан һәммә кеше – Аллаһы аның юлдашы булсын! – Яһүдәдәге Иерусалимгә барып, Исраилнең Раббы Алласына, Иерусалим Алласына йорт салсын. 4Сөргенче яһүдиләр яшәгән һәммә урында җирле халык аларга алтын, көмеш, бүтән төрле мөлкәт вә терлек, шулай ук Иерусалимдәге Аллаһы йорты[†] өчен ихтыяри иганә биреп ярдәмләшсен.

5Яһүдә вә Беньямин ыругларының нәсел башлыклары, руханилар[†], левиләр вә Аллаһы тарафыннан рухлары уятылган һәркем Раббы йортын төзер өчен Иерусалимгә барырга әзерләнде. 6Аларның барлык күршеләре, Аллаһы йорты өчен дип бирелгән һәртөрле ихтыяри иганәдән тыш, көмеш савыт-саба, алтын, бүтән төрле мөлкәт, терлек вә кыйммәтле әйберләр белән ярдәм күрсәтте. 7Заманында Нәбухаднессар, Иерусалимнән алып китеп, үз илаһы йортына куйган Раббы йорты савытларын Фарсы патшасы Кир үз кулы белән[+] 8хәзинә сакчысы Митредатка тапшырды; Митредат исә, аларның исәбен алып, Яһүдәнең ыругбашы Шешбасарга бирде[+]. 9Анда менә нәрсәләр бар иде: утыз данә – алтын, мең данә – көмеш һәм егерме тугыз данә бүтән төрле тәлинкә; 10утыз данә – алтын, дүрт йөз ун данә көмеш касә, мең данә башка төр савыт-саба.

11Алтын вә көмеш савытларның саны җәмгысы биш мең дүрт йөз данә иде. Кайчандыр Бабилгә[†] сөрелгән яһүдиләр Иерусалимгә әйләнеп кайткан чакта, әлеге савытларның һәммәсен Шешбасар үзе белән алды.

#### 2


Сөргеннән кайткан кешеләрнең исемлеге

1-2[•]Заманында Бабил патшасы Нәбухаднессар әсир кылып өлкәбездән Бабилгә алып киткән кешеләр Зеруббабел, Ешуа, Нәхәмия, Сераяһ, Ригълая, Мәрдәкәй, Билшан, Миспар, Бигвәй, Рәхум вә Багъна җитәкчелегендә Иерусалимгә вә Яһүдәгә әйләнеп кайттылар – һәркем үз шәһәренә кайтып урнашты.

Әлеге исраилиләрнең исемлеге түбәндәгечә:[+][+] 3Паргош нәселеннән – ике мең йөз җитмеш ике кеше;[+] 4Шефатия нәселеннән – өч йөз җитмеш ике кеше; 5Арах нәселеннән – җиде йөз җитмеш биш кеше; 6Ешуа һәм Йоав нәселеннән Пахат-Мәаб угыллары – ике мең сигез йөз унике кеше; 7Элам нәселеннән – мең ике йөз илле дүрт кеше; 8Затту нәселеннән – тугыз йөз кырык биш кеше; 9Зәккәй нәселеннән – җиде йөз алтмыш кеше; 10Бани нәселеннән – алты йөз кырык ике кеше; 11Бебай нәселеннән – алты йөз егерме өч кеше; 12Әзгәд нәселеннән – мең ике йөз егерме ике кеше; 13Адоникам нәселеннән – алты йөз алтмыш алты кеше; 14Бигвәй нәселеннән – ике мең илле алты кеше; 15Әдин нәселеннән – дүрт йөз илле дүрт кеше; 16Хизәкыйя нәселеннән Әтир угыллары – туксан сигез кеше; 17Бесай нәселеннән – өч йөз егерме өч кеше; 18Йора нәселеннән – йөз унике кеше; 19Хашум нәселеннән – ике йөз егерме өч кеше; 20Гиббар нәселеннән – туксан биш кеше; 21чыгышы белән Бәйт-Лехемнән булганнар – йөз егерме өч кеше; 22чыгышы белән Нетофадан булганнар – илле алты кеше; 23чыгышы белән Анатоттан булганнар – йөз егерме сигез кеше; 24чыгышы белән Азмаветтан булганнар – кырык ике кеше; 25чыгышы белән Кыръят-Ягарим, Кепира вә Беһероттан булганнар – җиде йөз кырык өч кеше; 26чыгышы белән Рамаһ вә Гебадан булганнар – алты йөз егерме бер кеше; 27чыгышы белән Микмәстән булганнар – йөз егерме ике кеше; 28чыгышы белән Бәйт-Эл вә Гайдан булганнар – ике йөз егерме өч кеше; 29чыгышы белән Нәбудан булганнар – илле ике кеше; 30чыгышы белән Мәгбиштән булганнар – йөз илле алты кеше; 31чыгышы белән Икенче Эламнан булганнар – мең ике йөз илле дүрт кеше; 32чыгышы белән Харимнән булганнар – өч йөз егерме кеше; 33чыгышы белән Лод, Хадид һәм Һонодан булганнар – җиде йөз егерме биш кеше; 34чыгышы белән Әрихәдән булганнар – өч йөз кырык биш кеше;[+] 35чыгышы белән Сенаһадан булганнар – өч мең алты йөз утыз кеше[+].

36Руханилар: Ешуа нәселеннән Едагыйя угыллары – тугыз йөз җитмеш өч кеше;[+] 37Иммер нәселеннән – мең илле ике кеше;[+] 38Пашхур нәселеннән – мең ике йөз кырык җиде кеше;[+] 39Харим нәселеннән – мең унҗиде кеше[+].

40Левиләр: Ешуа һәм Кадмиел нәселеннән (Һодавия токымыннан) – җитмеш дүрт кеше[+].

41Җырчылар: Асаф нәселеннән – йөз егерме сигез кеше[+].

42Капка сакчылары: Шаллум, Әтир, Талмун, Гаккуб, Хатита вә Шобай нәселеннән – барысы йөз утыз тугыз кеше[+].

43Аллаһы йорты хезмәтчеләреннән: Сиха нәселе, Хасупа нәселе, Таббагот нәселе,[+] 44Кыйрос нәселе, Сыйгаһа нәселе, Падон нәселе, 45Лебана нәселе, Хәгәбә нәселе, Гаккуб нәселе, 46Хәгәб нәселе, Шалмай нәселе, Ханан нәселе, 47Гиддел нәселе, Гәхәр нәселе, Реһая нәселе, 48Рәсин нәселе, Ныкода нәселе, Гәззәм нәселе, 49Узза нәселе, Пасеах нәселе, Бесай нәселе, 50Асна нәселе, Мыгуним нәселе, Нәпусим нәселе, 51Баквук нәселе, Хакупа нәселе, Хархур нәселе, 52Баслут нәселе, Мехида нәселе, Харша нәселе, 53Баркыс нәселе, Сисера нәселе, Темах нәселе, 54Нәсиах нәселе, Хатипа нәселе.

55Сөләйман колларының угыллары: Сотай нәселе, Соперет нәселе, Перуда нәселе,[+] 56Ягъла нәселе, Даркон нәселе, Гиддел нәселе, 57Шефатия нәселе, Хаттил нәселе, Пөкерет-Һассебаим нәселе, Ами нәселе.

58Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә Сөләйман колларының угыллары – барысы өч йөз туксан ике кеше.

59-60Тел-Мелах, Тел-Харша, Керуб, Аддун, Иммер шәһәрләреннән килүчеләр: Делая нәселе, Тобия нәселе, Ныкода нәселе – алты йөз илле ике кеше. Алар ата-бабаларының Исраил тумасы булуын исбатлый алмады.

61Руханилар нәселеннән: Хобая, Һаккос вә Барзиллай (ул, гилыгадлы Барзиллай кызларыннан хатын алып, алар исемен йөртә башлый) угыллары[+]. 62Үзләренең шәҗәрә кәгазьләрен таба алмаганга, алар руханилыктан чыгарылдылар. 63Өлкә башлыгы аларга: «Урим һәм туммим[†] белән эш итүче рухани килеп хәл итмичә, сез руханиларга тәгаенләнгән корбанлык малның итен ашый алмыйсыз», – диде[+].

64Җәмгыятьтә барлыгы кырык ике мең өч йөз алтмыш кеше исәпләнә иде. 65Алардан тыш, ир вә хатын-кызлардан җиде мең өч йөз утыз җиде кол, ике йөз җырчы ир вә хатын-кыз, 66шулай ук җиде йөз утыз алты ат, ике йөз кырык биш качыр, 67дүрт йөз утыз биш дөя, алты мең җиде йөз егерме ишәк бар иде.

68Иерусалимдәге Раббы йортына килгәч, кайбер ыруг башлыклары, аның элекке нигезен торгызу өчен, ихтыяри иганә бирделәр. 69Алар, нинди мөлкәткә ия булуларына карап, бу эшне башкару өчен, хәзинәгә алтмыш бер мең дарик[*] алтын, биш мең мина[*] көмеш вә йөз руханины киендерерлек кием бирделәр.

70Шулай итеп, руханилар, левиләр, капка сакчылары, Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә барлык исраилиләр үз шәһәрләрендә яши башлады.

#### 3


Мәзбәхтә корбан китерүне яңартулары

1Исраилиләр үз шәһәрләрендә төпләнгәннән соң, җиденче ай башында, бөтенесе бер булып, Иерусалимгә җыелды[+]. 2Шунда Йосадак углы Ешуа, аның хезмәттәш руханилары, Шеһалтиел углы Зеруббабел, аның хезмәттәшләре, Аллаһы кешесе Муса канунында[†] язылганча, корбан яндыру өчен мәзбәх[†] корырга тотындылар[+]. 3Шул җирдә яшәүче халыклардан курыксалар да, мәзбәхне әүвәлге урынында кордылар һәм иртәле-кичле аның өстендә, Раббыга багышлап, корбаннар яндыра башладылар[+]. 4Канунда язылганча, Чатырлар бәйрәме[†] үткәрделәр – көн дә тиешле сандагы корбаннарны яндырдылар[+]. 5Аннары Яңа Ай бәйрәмендә вә Раббыга багышланган барлык бәйрәмнәрдә корбаннар яндырылды, теләгән һәркем Раббыга ихтыяри иганә бирде[+]. 6Җиденче айның беренче көненнән Раббыга тулаем яндыру корбаннары китерә башладылар. Бу вакытта Раббы йортының нигезе салынмаган иде әле.

7Фарсы патшасы Кир рөхсәте буенча, таш кисүчеләргә вә балта осталарына көмеш белән түли башладылар, Сидун һәм Сур кешеләренә, диңгез буйлап Ливаннан Яфуга эрбет агачы алып кайтсыннар өчен, ризык, эчемлек вә зәйтүн мае бирә башладылар[+]. 8Аллаһының Иерусалимдәге йортына килгәннең икенче елында, икенче айда Шеһалтиел углы Зеруббабел, Йосадак углы Ешуа һәм аларның барча хезмәттәшләре, руханилар, левиләр һәм әсирлектән Иерусалимдәге Аллаһы йортына әйләнеп кайтучылар эшкә тотынды. Яше егермедән узган левиләр төзү эшләренә күзәтчелек итәргә тиеш булды[+]. 9Левиләрдән Ешуа, аның угыллары һәм кардәшләре, Кадмиел һәм аның угыллары (Яһүдәнең нәсел варислары), шулай ук Хенададның угыл-оныклары һәм кардәшләре бергәләп Раббы йортын салучыларны күзәтеп тордылар[+].

10Төзүчеләр Раббы йортының нигезен салгач, Исраил патшасы Давыт калдырган күрсәтмә буенча, руханиларны, үз киемнәренә киендереп, быргылар кычкыртырга, ә Асаф нәселендәге левиләрне, тәлинкәләр уйнатып, Раббыны данларга куйдылар[+]. 11Алар чиратлашып Раббыны мактадылар, Аңа рәхмәтләр яудырдылар:

«Ул – игелекле,
Исраилгә мәрхәмәте мәңгелектер!» –

дип җырладылар. Ә барча халык, Раббы йортының нигезе салынганга, кычкырып-кычкырып Раббыны данлады[+]. 12Аллаһының элеккеге йортын күргән өлкән яшьтәге руханилар, левиләр вә ыруг башлыклары, яңа йортның нигезен күреп кычкырып елады, халыкның күбесе исә сөенеп гөрләште[+]. 13Елаган, шатланышкан авазларны бер-берсеннән аерырлык түгел иде, һәм бу авазлар бик еракларга ишетелеп торды.

#### 4


Аллаһы йортын төзүгә каршы торучылар

1Яһүдә белән Беньямин ыругының дошманнары, сөргеннән кайткан халыкның Раббыга, Исраил Алласына, йорт салуын ишетеп, 2Зеруббабел һәм ыруг башлыклары янына килделәр дә:

– Әйдәгез, без дә сезнең белән бергә йорт төзик, чөнки без дә сезнең Аллагызга табынабыз һәм Ашшур[†] патшасы Эсар-Хаддон безне монда күчергәннән бирле Аңа корбаннар китерәбез, – диделәр[+].

3Ләкин Зеруббабел вә Ешуа, Исраилдәге нәсел башлыкларының бүтәннәре дә аларга болай дип җавап бирде:

– Аллабызга йортны сез безнең белән бергә салмаячаксыз! Фарсы патшасы Кир боерганча, Исраилнең Раббы Алласына йортны үзебез генә корачакбыз[+].

4Шуннан соң җирле халык, яһүдиләрне йорт салу ниятеннән кайтармакчы булып, аларны куркытырга, төзелеш эшләрен туктатырга тырышты,[+] 5аларга каршы көрәшер өчен, киңәшчеләр яллады. Шушы хәл Фарсы патшасы Кир дөнья куеп, тәхеткә Дәрәвеш патша утырганчы дәвам итте[+].


Иерусалим диварларын төзүгә каршы торучылар

6Ахашверош патшалык итә башлаган чорда, дошманнар, Яһүдә вә Иерусалим халкын гаепләп, шикаять яздылар[+].

7Соңрак, Фарсы илендә Артахшаста патша хакимлек иткән көннәрдә дә, Бишлам, Митредат, Табеил һәм аларның иярченнәре Фарсы патшасы Артахшастага бер хат яздылар. Әлеге хат, арамей телендә[†] язылып, тәрҗемә ителгән иде[+].

8Өлкә идарәчесе Рәхум белән кәтип[†] Шимшай Иерусалимгә каршы Артахшаста патшага бер хат язып җибәрделәр. Хатта болай диелгән иде:

9Өлкә идарәчесе Рәхум, кәтип Шимшай һәм аларның хезмәттәшләре – хөкемчеләр, башлыклар, түрәләр; шулай ук фарсылар, әреклеләр, бабиллеләр, Шушаннан килгән Элам халкы, 10бөек вә шөһрәтле Оснаппар тарафыннан Самарея[†] шәһәрләренә һәм Елга аръягындагы[*] башка шәһәрләргә куылган халыклар хат яза.

11Артахшаста патшага җиткерелгән хатның күчермәсе:

Патша Артахшастага Елга аръягында яшәүче колларыннан.

12Патшага мәгълүм булсын ки, Синең илеңнән безнең тарафка, Иерусалимгә килеп урнашкан яһүдиләр шул фетнәчел, юньсез шәһәрне яңадан кора башладылар, инде нигезләрен ныгытып, диварларын төзеп яталар. 13И патшабыз, хәбәрдар бул: бу шәһәрне яңадан салып, диварларын торгызсалар, яһүдиләр ясак та, салым да, юл салымы да түләмәячәкләр, шул рәвешле патша казнасына зыян киләчәк[+]. 14Патшага бурычлы булганга[*], аңа зыян килүен теләмибез, шуңа күрә хәбәребезне юллыйбыз: 15ата-бабаларыңның елъязма китапларын карап чыксыннар. Шул китаплардан укып, син әлеге шәһәрнең фетнәчел һәм патшалар белән өлкә түрәләренә бәла китерә торган шәһәр булуын күрерсең. Анда элек-электән гаугалар чыгып торганын, аның шул сәбәпле җимерелгәнен күрерсең. 16И патшабыз, сиңа белдерәбез: бу шәһәр төзелеп бетсә, диварлары күтәрелсә, Елга аръягында хакимлек итә алмаячаксың.

17Патша мондый җавап бирде:

Өлкә идарәчесе Рәхум һәм кәтип Шимшайга, аларның Самареядә вә Елга аръягындагы шәһәрләрдә яшәүче хезмәттәшләренә сәламнәр!

18Менә, сез җибәргән хат, тәрҗемә ителеп, миңа укылды. 19Мин әмер биреп тикшерүләр үткәргәннән соң, шул ачыкланды: бу шәһәр, чынлап та, элек-электән патшаларга каршы чыккан, анда төрле фетнәләр, чуалышлар булып торган икән. 20Иерусалимдә бөтен Елга аръягын биләп торучы кодрәтле патшалар булган, аларга ясак, салым, юл салымы түләп торганнар икән[+]. 21Шулай итеп, әмер бирегез: кешеләр эшне туктатсын. Миннән әмер булмый торып, шәһәр корылмасын. 22Карагыз аны, минем боерык җиренә җиткереп үтәлсен! Патшаларга зыян китерерлек нәрсәне арттыруга нигә юл куярга?!

23Артахшаста патшадан килгән шушы хатны Рәхумга һәм кәтип Шимшайга, аларның хезмәттәшләренә укыганнан соң, алар, кичекмәстән яһүдиләр янына Иерусалимгә барып, аларны эшләреннән туктарга мәҗбүр иттеләр.


Аллаһы йортын яңадан төзү

24Шулай итеп, Иерусалимдә Аллаһы йортындагы эшләр туктатылып, Фарсы патшасы Дәрәвеш хакимлегенең икенче елына кадәр һичнинди эш башкарылмады[+].

#### 5

1Ул вакытларда Хәггәй пәйгамбәр һәм Идду углы Зәкәрия пәйгамбәр Яһүдә вә Иерусалимдә яшәүче яһүдиләргә Исраил Алласы сүзләрен җиткерә тордылар;[+] 2һәм Шеһалтиел углы Зеруббабел белән Йосадак углы Ешуа Аллаһының Иерусалимдәге йортын яңадан төзергә тотындылар. Аллаһының пәйгамбәрләре[†] аларга ярдәм иттеләр[+]. 3Шунда алар янына Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай белән Шетар-Бознай һәм аларның хезмәттәшләре килделәр дә:

– Бу йортны төзергә һәм аның диварларын күтәрергә кем рөхсәт итте сезгә? – дип,[+] 4төзүчеләрнең исемнәрен сорадылар. 5Әмма Яһүдә өлкәннәрен[†] Аллаһы Үзе күзәтеп тора иде, шуңа күрә бу турыдагы хәбәр Дәрәвеш патшага барып ирешкәнче, һәм аңардан әмер килеп җиткәнче, яһүдиләрне эштән туктатучы булмады[+].

6Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай белән Шетар-Бознай һәм аларның дуслары – Елга аръягының өлкә түрәләре – Дәрәвеш патшага җибәргән хатта, 7аңа юллаган хәбәрдә болай дип язылган иде:

Дәрәвеш патшага тынычлык-иминлек телибез!

8Патшага мәгълүм булсын ки, без Яһүдә өлкәсенә, бөек Аллаһы йорты янына барган идек. Ул йорт зур ташлардан салына, диварларына агач борыслар куеп калдырыла. Эшләр зур җитезлек белән һәм уңышлы бара. 9Без аларның башлыкларыннан: «Бу йортны салырга, диварларын корырга сезгә кем рөхсәт бирде?» – дип сорадык. 10Моңардан тыш, әле без, сиңа хәбәр итәр өчен, аларның исемнәрен белештек.

11Алар безгә болай дип җавап кайтардылар: «Без, Күк вә Җир Алласының коллары, моннан күп еллар элек салынган йортны торгызабыз – аны Исраилнең бөек патшасы төзегән булган[+]. 12Әмма безнең ата-бабаларыбыз Күк Алласының ачуын чыгарган өчен, Ул аларны Бабил патшасы – килдани Нәбухаднессар кулына тапшырган. Нәбухаднессар йортны җимергән, халыкны исә Бабилгә сөргән[+]. 13Ә Бабил патшасы Кир тәхеткә утыруының беренче елында Аллаһы йортын яңадан төзергә рөхсәт бирде[+] 14һәм, Иерусалимдәге Аллаһы йортыннан Нәбухаднессар алып киткән алтын-көмеш савытларны Бабил илаһлары йортыннан чыгарып, өлкә башлыгы итеп үзе билгеләгән Шешбасарга тапшырды[+] 15һәм әйтте: „Бу савытларны ал да Иерусалимдәге Йортка илтеп тапшыр. Аллаһы йорты әүвәлге урынында салынсын“[+]. 16Шешбасар, килеп, Иерусалимдәге Аллаһы йортының нигезен салды, шуннан бирле бу йорт төзелә бирә, әмма әлегә төзелеш бетмәде»[+].

17Димәк ки, әгәр дә патшага кирәк булса, патшаның китаплар саклана торган йортында, Бабилдә эзләп карасыннар: Кир патша Аллаһы йортын Иерусалимдә салырга рөхсәт бирде микән? Син, патша, бу эшкә карата нинди карар кабул итүеңне безгә җиткерсәң иде[+].

#### 6

1Шуннан соң, Дәрәвеш патша әмерен үтәп, Бабил хәзинә саклагычындагы кулъязмалар арасыннан эзләп карадылар. 2Эзли торгач, Мадай өлкәсендә урнашкан Экбатадагы сарайда бер төргәк[†] табылды. Анда болай дип язылган иде:

Тарих өчен[+]. 3Патшалык итүенең беренче елында Кир патша Иерусалимдәге Аллаһы йорты хакында боерык бирде: «Корбан яндырган урында Йорт төзелсен, нигезләре ныклы итеп корылсын; биеклеге – алтмыш, киңлеге алтмыш терсәк[*] булсын, 4диварларның зур ташлардан салынган һәр өч рәте саен бер рәте агачтан булсын. Чыгымнар патша казнасыннан бирелсен[+]. 5Иерусалимдәге Аллаһы йортыннан Нәбухаднессар Бабилгә илткән алтын-көмеш савыт-саба кире үз урынына кайтарылсын – Аллаһы йортына куелсын»[+].

6Дәрәвеш болай дип язды:

Сез, Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай һәм Шетар-Бознай, үзегезнең дус-иш түрәләрегез белән аннан китегез[+]. 7Аллаһы йортындагы эшләрне туктатмагыз: Яһүдә өлкәсе башлыгы вә Яһүдәнең өлкәннәре Аллаһы йортын әүвәлге урынында салсыннар. 8Миннән боерык шундый сезгә: Яһүдә өлкәннәренә Аллаһы йортын салуда ярдәм итегез. Төзү эшләре туктап калмасын өчен, патша казнасыннан – Елга аръягында җыелган ясактан – өлеш чыгарыгыз[+]. 9Күк Алласына корбан китерү өчен кирәкле күләмдә бозау, сарык, бәрән, шулай ук бодай, тоз, шәраб вә зәйтүн мае бирегез. Бу әйберләр Иерусалим руханилары сораган кадәр көн саен тоткарлыксыз бирелсен. 10Алар Күк Алласына хуш килердәй корбаннар китерсеннәр һәм патша белән угылларының иминлеге өчен дога кылсыннар[+]. 11Мин тагын шуны боерам: бу әмерне бозган кешенең йортыннан бер бүрәнәне тартып алсыннар да аны шул бүрәнәгә кадаклап куйсыннар, йортын җимерсеннәр[+]. 12Минем боерыгымны үтәмәгән, Иерусалимдәге әлеге Йортка зыян салган патшаны яки халыкны исемен Иерусалим белән бәйләгән Аллаһы юк итсен!

Мин, Дәрәвеш, биргән ошбу боерык төп-төгәл итеп җиренә җиткерелергә тиеш!

13Елга аръягының өлкә башлыгы Таттынай, Шетар-Бознай һәм аларның хезмәттәшләре нәкъ Дәрәвеш патша боерганча эшләделәр[+]. 14Хәггәй пәйгамбәр һәм Идду углы Зәкәриянең пәйгамбәрлек сүзләре буенча, Яһүдә өлкәннәре, Аллаһы йортын уңышлы гына төзеп килеп, Исраил Алласының кушуы һәм Фарсы патшалары Кир, Дәрәвеш вә Артахшаста ихтыяры буенча, аны салып та бетерделәр[+]. 15Йортны Дәрәвеш патша хакимлегенең алтынчы елында, Адар аеның өченче көнендә төзеп бетерделәр;[+] 16исраилиләр – руханилар, левиләр вә сөргеннән кайткан бүтән кешеләр – бу йортны сөенешеп Аллаһыга багышлады:[+] 17алар йөз үгез, ике йөз сарык, дүрт йөз бәрән һәм, Исраилнең гөнаһларын[†] йолыр өчен, Исраил ыруглары санынча унике кәҗә корбан иттеләр. 18Аннары, Муса китабында язылганча, руханиларны һәм левиләрне дәрәҗәләренә карап төркемнәргә бүлделәр дә Иерусалимдәге Аллаһы йортында хезмәтләрен башкарырга куйдылар[+].


Котылу бәйрәме

19Сөргеннән кайткан кешеләр беренче айның ундүртенче көнендә Котылу бәйрәме[†] үткәрделәр[+]. 20Рухани вә левиләрнең һәммәсе чистарынды. Левиләр үзләре өчен, сөргеннән кайткан кешеләр һәм руханилар өчен Котылу бәйрәме хөрмәтенә бәрәннәр чалдылар[+]. 21Сөргеннән кайткан Исраил угыллары һәм Исраилнең Раббы Алласына табыну өчен җирле халыкларның әшәкелегеннән арынган бар кеше бергәләп корбан ашыннан авыз итте[+]. 22Җиде көн буена алар сөенешеп Төче күмәч бәйрәмен[†] үткәрделәр, чөнки Раббы сөенеч китерде – Ашшур патшасын аларга йөзе белән борылырга мәҗбүр итте, һәм патша Исраил Алласының йортын салуда булышлык күрсәтте[+].

#### 7


Артахшастаның әмере һәм Эзрага йөкләнгән бурыч

1-6Байтак еллар узганнан соң, Фарсы патшасы Артахшаста патшалык иткән чорда, Бабилдән Эзра исемле кеше кайта. Аның нәсел шәҗәрәсе мондыйдыр: Эзра – Сераяһ углы, Сераяһ – Азария, Азария – Хилкыйя, Хилкыйя – Шаллум, Шаллум – Садыйк, Садыйк – Әхитүб, Әхитүб – Амария, Амария – Азария, Азария – Мәрают, Мәрают – Зерахия, Зерахия – Уззи, Уззи – Вуккый, Вуккый – Абишуа, Абишуа – Пинхәс, Пинхәс – Элгазар, Элгазар – баш рухани Һарун углы иде. Эзра – Исраил халкының Раббы Алласы Мусага биргән Канунны яхшы белүче кәтип иде. Раббы Алласы аның юлдашы булганга, Эзраның һәр теләген патша үти иде[+][+][+][+]. 7Артахшаста хакимлегенең җиденче елында Эзра белән бергә кайбер Исраил угыллары, руханилар, левиләр, җырчылар, капка сакчылары, Аллаһы йорты хезмәтчеләре Иерусалимгә кайтырга чыктылар. 8Артахшаста патша хакимлегенең җиденче елында, бишенче айда Эзра Иерусалимгә килеп җитте.

9Бабилдән Эзра беренче айның беренче көнендә юлга чыккан иде. Иерусалимгә ул Алласының фатихасы белән бишенче айның беренче көнендә килеп җитте. 10Эзра үзенең күңелен Раббы канунын үзләштерүгә һәм үтәүгә, шул кагыйдә-карарларны Исраил халкына өйрәтүгә салды[+].

11Исраил халкына Раббы биргән боерыкларны вә канун-кагыйдәләрне өйрәтүче рухани, кәтип Эзрага Артахшаста патша тапшырган хатның эчтәлеге менә мондый:

12Патшалар патшасы Артахшастадан Күкләр Алласы канунын өйрәтүче рухани Эзрага сәламнәр булсын![+]

13Боерам ки, патшалыгымда яшәгән Исраил халкыннан, руханилардан вә левиләрдән Иерусалимгә барырга теләгән һәркем синең белән барсын[+]. 14Патша һәм аның җиде киңәшчесе исеменнән син үз Аллаң кануннарының Яһүдә вә Иерусалимдә ничек үтәлүен ачыкларга[+] 15һәм дә торагы Иерусалимдә булган Исраил Алласына патша белән аның киңәшчеләре корбан итеп биргән алтын-көмешне илтергә барасың[+]. 16Син бөтен Бабил өлкәсеннән җыйган алтын-көмешне, шулай ук исраилиләр белән руханилар Иерусалимдәге үзләренең Алласы йортына корбан итеп биргәнне дә илтерсең. 17Шул акчага беренче чиратта үгезләр, сарык тәкәләре вә бәрәннәре, икмәк вә эчемлек сатып алып, Иерусалимдәге Аллагыз йортының мәзбәхендә корбан итеп китерерсең[+]. 18Калган алтын-көмешне, Аллагыз ихтыяры буенча, үзең вә кардәшләрең кирәк дип тапканча тотарсыз. 19Аллагыз йортында хезмәт башкарыр өчен сиңа бирелгән савытларның һәммәсен Иерусалим Алласына илтеп куярсың. 20Раббы йорты өчен кирәк булган башка нәрсәләрне патша хәзинәсеннән алырсың.

21Мин, Артахшаста патша, болай дип боерам: Күкләр Алласы канунын өйрәтүче рухани Эзра ни сораса, Елга аръягының барлык хәзинә сакчылары аңа һәммәсен бирергә тиеш. 22Йөз талантка[*] кадәр көмеш, йөз корга[*] кадәр бодай, йөз батка[*] кадәр шәраб, йөз батка кадәр зәйтүн мае һәм чикләнмәгән күләмдә тоз бирелсен. 23Күкләр Алласы Үз йорты өчен нәрсә боерса, һәммәсе дә җиренә җиткереп үтәлергә тиеш – патша мәмләкәтенә һәм аның угылларына Аллаһының ачуы чыкмасын. 24Шуны да белеп торыгыз: Аллаһы йортындагы руханилардан, левиләрдән, җырчылардан, капка сакчыларыннан, хезмәтчеләрдән бернинди ясак, салым, юл салымы алынмасын[+].

25Ә син, Эзра, Аллаң сиңа биргән акыл буенча, Елга аръягындагы өлкәдә яшәүче, Аллаң канунын белүче һәммә кешенең дәгъвасын тикшерсен өчен җитәкчеләр вә хөкемчеләр билгелә; ә Аллаң канунын белмәүчеләргә канунны өйрәтегез[+]. 26Синең Аллаңның һәм патшаның канунын үтәмәгән һәркемгә, әлбәттә, җәза бирелсен: ул адәм үлемгә хөкем ителсен яки илдән сөрелсен, йә булмаса мал-мөлкәтеннән мәхрүм ителсен яки төрмәгә ябылсын.


Эзраның Бабилдән Пелешетка сәяхәте

27Патша күңеленә Иерусалимдәге Раббы йортына хөрмәт күрсәтү теләге салган Раббыга, ата-бабаларыбызның Алласына мактау-шөкерләр яусын! 28Патшаны, аның киңәшчеләрен вә абруйлы түрәләрен Ул миңа мәрхәмәтле итте. Раббы Алламның ярдәмен тоеп, Исраил башлыкларын мин, алар да минем белән кайтсыннар дип, бергә җыярга тәвәккәлләдем.

#### 8

1Артахшаста патшалык иткән чорда минем белән бергә Бабилдән киткән нәсел башлыклары һәм аларның токымы түбәндәгеләр: 2Пинхәс нәселеннән – Гершом; Итамар нәселеннән – Даниил; Давыт нәселеннән – Шекания углы Хаттуш;[+] 3Паргош нәселеннән – Зәкәрия һәм аның белән бергә шәҗәрә исемлеге буенча йөз илле ир-ат;[+] 4Пахат-Мәаб нәселеннән – Зерахия углы Эльеһогынай һәм аның белән бергә ике йөз ир-ат;[+] 5Затту нәселеннән – Яхәзиел углы Шекания һәм аның белән бергә өч йөз ир-ат; 6Әдин нәселеннән – Йонатан углы Эбед һәм аның белән бергә илле ир-ат; 7Элам нәселеннән – Аталия углы Ишагыйя һәм аның белән бергә җитмеш ир-ат; 8Шефатия нәселеннән – Микәил углы Зәбәдия һәм аның белән бергә сиксән ир-ат; 9Йоав нәселеннән – Ехиел углы Убадия һәм аның белән бергә ике йөз унсигез ир-ат; 10Бани нәселеннән – Йосыпия углы Шеломит һәм аның белән бергә йөз алтмыш ир-ат;[+] 11Бебай нәселеннән – Бебай углы Зәкәрия һәм аның белән бергә егерме сигез ир-ат;[+] 12Әзгәд нәселеннән – Һаккатан углы Йоханан һәм аның белән бергә йөз ун ир-ат; 13Адоникам нәселеннән (соңрак кайтканнары) – Элифелет, Егыил, Шәмәгыйя һәм алар белән бергә алтмыш ир-ат; 14Бигвәй нәселеннән – Утай, Забуд һәм алар белән бергә җитмеш ир-ат.

15Мин аларны Аһавага коючы елга буена җыйдым, без анда өч көн тордык, халыкны вә руханиларны карап чыктым, ләкин анда Леви ыругыннан беркемне дә тапмадым. 16Шуннан соң мин, башлыклардан Элигызырны, Ариилне, Шәмәгыйяне, Элнатанны, Ярибне, Элнатанны, Натанны, Зәкәрияне, Мешулламны, остазлардан Йоярибне вә Элнатанны чакыртып, кеше юлладым[+]. 17Әлеге йомышчыларны мин Кәсипә төбәгенең башлыгы Идду янына җибәрдем һәм, Аллабыз йортына хезмәтчеләр алып килегез, дип Иддуга һәм аның кардәшләренә – Кәсипә төбәгендә яшәүче Аллаһы йорты хезмәтчеләренә әйтергә куштым. 18Аллабыз ярдәме белән алар Исраил углы Леви ыругыннан Махлинең нәсел варисы – акыллы вә зирәк ир Шәрәбия белән бергә аның угылларыннан һәм ир туганнарыннан унсигез кешене,[+] 19шулай ук Хәшәбияне, аның белән бергә Мерари нәселеннән Ишагыйяне һәм аның ир туганнарыннан вә угылларыннан егерме кешене,[+] 20кайчандыр Давыт патша һәм аның түрәләре левиләргә ярдәм күрсәтергә билгеләгән хезмәтчеләрдән тагын ике йөз егерме кешене алып килделәр. Алар һәммәсе, исемнәре күрсәтелеп, аерым-аерым теркәлде[+].

21Шунда мин: «Безнең үзебезне, балаларыбызны, мал-мөлкәтебезне сәфәрдә сакла», – дип сорар өчен, Аллабыз алдында буйсынуыбызны күрсәтеп, Аһава елгасы буенда ураза игълан иттем[+]. 22Юлда безне дошманнан саклар өчен патшадан җәяүле вә атлы гаскәриләр сорарга оялдым, чөнки патшага: «Аллабыз Үзенә сыенган һәркемгә игелекле, ә Аны оныткан һәркемгә ачулыдыр!» – дип әйткән идек. 23Шулай итеп, без ураза тоттык[†], Аллабызга ялвардык, һәм Ул ялваруларыбызны ишетте.

24Шуннан соң мин баш руханиларга җитәкчелек иткән унике кешене – Шәрәбияне, Хәшәбияне һәм тагын ун кешене аерып алдым да[+] 25патша, аның киңәшчеләре, түрәләр һәм Бабилдә яшәүче исраилиләр Аллабыз йортына корбан итеп биргән алтын-көмеш вә савыт-сабаны аларга үлчәп бирдем[+]. 26Кулларына үлчәп тапшырганым шулдыр: көмеш – алты йөз илле талант, көмеш савыт-саба – йөз талант, алтын – йөз талант; 27алтын җамаяклар – егерме данә, аларның бәһасе мең дарикка тәңгәл; һәм алтын бәһасендә йөргән, ялтырап торган иң яхшы бакырдан ике савыт.

28Мин аларга әйттем:

– Сез, шушы савытлар кебек, Раббыга багышлангансыз. Алтын белән көмеш – ата-бабаларыгызның Раббы Алласына ихтыяри иганәдер. 29Баш руханилар, левиләр һәм Исраилнең нәсел башлыклары күз алдында үлчәп, Исраилдәге Раббы йортының хәзинәсенә тапшырганчы, бу әйберләрне кадерләп саклагыз, – дидем.

30Шуннан соң руханилар вә левиләр үлчәнгән көмешне, алтынны вә савыт-сабаны Иерусалимдәге Аллаһы йортына илтү өчен кабул итеп алдылар.

31Иерусалимгә без Аһава елгасы буеннан беренче айның уникенче көнендә кузгалып киттек. Аллабызның кулы безне дошманнардан вә юлбасарлардан саклады. 32Шулай итеп, Иерусалимгә килеп җиттек. Өч көннән соң[+] 33Аллабыз йортына килдек һәм алтын-көмешне, савыт-сабаны, үлчәп, руханилар Урия углы Меремот белән Пинхәс углы Элгазарга һәм левиләрдән Ешуа углы Йозабад белән Биннуй углы Нугадия кулына тапшырдык[+]. 34Һәммә нәрсә саналды, үлчәнде, һәм гомуми авырлыгы теркәп куелды.

35Сөргеннән кайтканнар Исраил Алласына тулаем яндыру корбаны[†] китерделәр: бөтен Исраил халкы өчен – унике үгез бозау, туксан алты сарык, җитмеш җиде бәрән; гөнаһ йолу өчен – унике кәҗә тәкәсе. Болар һәммәсе Раббыга корбан итеп яндырылды[+].

36Сөргеннән кайткан кешеләр Елга аръягының өлкә башлыкларына вә түрәләренә патша боерыгын да җиткерделәр, һәм тегеләр Исраил халкына вә Аллаһы йортына ярдәм күрсәттеләр[+].

#### 9


Чит халыклар белән никахлашуга каршы чаралар

1Шушы вакыйгалардан соң минем янга башлыклар килеп, болай дип әйттеләр:

– Исраил халкы, руханилар, левиләр чит халыклардан аерылмадылар – кәнгани[†], хитти, фәризи, явүси, аммони, мәаби[†], мисырлы вә амориләрнең җирәнгеч эшләрен кабатладылар; 2аларның кызларын үзләренә һәм угылларына хатынлыкка алдылар, шушылай итеп, изге орлык чит халыкларныкы белән кушылды. Җитмәсә, түрә вә башлыклар Канунны беренче булып үзләре бозды[+].

3Бу сүзләрне ишеткәч, япанчамны һәм күлмәгемне ертып, чәч-сакалымны йолкып, кайгы-хәсрәткә баттым. 4Сөргеннән кайткан хыянәтчел кешеләрдән бизгән һәм Исраил Алласының сүзләрен ихтирам иткән һәркем минем тирәгә җыелды. Кичке корбан вакыты җиткәнче, мин шулай хәсрәт эчендә утырдым[+]. 5Ә кичке корбан вакытында мин ертык киемнәрдән, тирән кайгыда утырган җиремнән тордым да, кулларымны Раббы Аллама сузып, тезләремә төштем[+]. 6Мин әйттем:

– Йа Аллам, йөземне Сиңа күтәреп карарга оялам һәм куркам. Йа Аллам, гөнаһларыбыз баштан ашты, гаебебез күкләргә җитте[+]. 7Аталарыбыз яшәгән көннәрдә дә, хәзер дә халыкның гаебе ифрат зурдыр. Үзебез, патшаларыбыз вә руханиларыбыз кылган гөнаһлар өчен чит ил патшалары кулына калдык – кылыч астына эләктек, әсирлеккә, талануга, хурлыкка дучар ителдек; хәзер дә шуннан котыла алмыйбыз[+]. 8Раббы Аллабыз, кыска гына вакытка безгә үзенең шәфкатен күрсәтеп, кайберләребезне исән калдырды, Үзенең изге җирендә төпләнергә мөмкинлек бирде; күзләребезгә яктылык биреп, әсирлектә хәлебезне җиңеләйтте[+]. 9Без коллар идек, әмма Аллабыз безне коллыкта да ташламады; Фарсы патшалары күңелендә Ул безгә карата мәрхәмәт уятты: алар хәрабәгә әйләнгән Аллабыз йортын тергезергә, аны яңадан төзергә ярдәм итте һәм безгә Яһүдә вә Иерусалимдә хәвеф-хәтәрсез яшәргә мөмкинлек бирде[+]. 10Йа Аллабыз, шушы хәлләрдән соң инде ни дип әйтик?! Әмерләреңне үтәмәдек бит. 11Син аларны үзеңнең колларың – пәйгамбәрләр аша безгә җиткергән идең. Син әйттең: «Хуҗа булып яшәр өчен сез бара торган җир – пакь җир түгел, чит халыкларның әшәкелеге белән нәҗесләнгән ул, бер читеннән икенчесенә кадәр әшәкелек белән тулган. 12Шуңа күрә кызларыгызны аларның угылларына хатынлыкка бирмәгез, кызларын да угылларыгызга алмагыз. Аларга иминлек вә уңыш китерердәй нәрсәләр эшләмәгез. Шул чакта гына сез ныгырсыз, бу җирнең иң затлы җимешләре белән тукланырсыз һәм бу җирне нәсел варисларыгызга мәңгелек мирас итеп калдырырсыз». 13Башыбызга төшкән бәла-казаларга барлык яман эшләребез вә гаять зур гаебебез сәбәп булды. Шуңа да карамастан, Син, Аллабыз, безгә тиешле җәзаны бирмәдең, кайберләребезне исән калдырдың. Шуннан соң да без,[+] 14Синең әмерләреңне бозып, йолалары җирәнгеч булган ошбу халыклар белән туганлашырбызмы?! Шул чакта бит Син, ачуың чыгып, безне тулысынча кырып бетерәчәксең! 15Әй Исраилнең Раббы Алласы, Син гаделсең! Чөнки без әлеге көнгә кадәр исән-саубыз. Менә, гаебебезне танып, каршыңда торабыз, гәрчә шушы хәлләрдән соң Синең алдыңа килеп басарга хакыбыз булмаса да[+].

#### 10

1Эзра, Аллаһы йорты каршында йөзтүбән капланып, елый-елый гөнаһларын таныган, дога кылган чагында, аның янына бик күп исраилиләр – ир-ат, хатын-кыз вә бала-чага җыелды, алар да ачыргаланып күз яшьләре түкте[+]. 2Элам нәселеннән Ехиел углы Шекания Эзрага болай дип әйтте:

– Аллабызга тугры булмадык без – чит кавемнәрдән хатыннар алдык, әмма Исраил халкының хәле әле өметсез түгел. 3Әйдәгез, Аллабыз белән килешү[†] төзик: син әфәндемнең һәм Аллабыз боерыкларын ихтирам итүчеләрнең киңәше буенча, хатыннарыбызны һәм алардан туган балаларны аерып җибәрик – барысы да Канун буенча эшләнсен[+]. 4Аягыңа торып бас – бу эш сиңа йөкләнә! Без синең белән! Эшкә кереш һәм нык бул!

5Эзра аягына торып басты һәм руханиларны, левиләрне, Исраил халкының башлыкларын, әйтелгәннәрне үтәрбез, дип ант иттерде[+]. 6Аннары ул, Аллаһы йорты алдындагы мәйданнан китеп, Эльяшиб углы Еһоханан торагына юнәлде һәм шунда төн кунды. Сөргеннән кайткан исраилиләрнең хыянәте өчен борчылып, ул ашамады да, эчмәде дә[+].

7Шуннан соң бөтен Яһүдә җирендә һәм Иерусалимдә: «Сөргендә булган барлык кешеләр Иерусалимгә җыелсын. 8Өч көн дәвамында килеп җитмәгән кешенең барлык мал-мөлкәте, башлыкларның вә өлкәннәрнең кушуы буенча, тартып алыначак, ә үзе ул сөргеннән кайткан халык арасыннан куылачак», – дип игълан иттеләр. 9Өч көн эчендә Яһүдә вә Беньямин ыругы ирләре Иерусалимгә җыелды. Бу хәл тугызынчы айның егерменче көнендә булды. Бар халык Аллаһы йорты алдындагы мәйданда шушы хәлдән һәм коеп яуган яңгырдан калтырап утырды. 10Рухани Эзра, урыныннан торып, халыкка болай диде:

– Сез Раббыга хыянәт иттегез: чит кавемнәрдән хатыннар алып, Исраилнең гаебен арттырдыгыз. 11Инде аталарыбызның Раббы Алласы алдында гөнаһларыбызны танып, Аның ихтыярын үтәгез: җирле кавемнәр һәм шулардан алган хатыннарыгыз белән араны өзегез!

12Җыелган халык:

– Син ничек әйтсәң, шулай эшләрбез! – дип кычкырды. 13– Әмма биредә халык күп, яңгыр да ява, шуңа күрә ачык һавада басып тора алмыйбыз. Аннары бер-ике көндә генә хәл итә торган эш түгел бу, чөнки күбебез гаепле. 14Шулай эшлик: бу эшне бөтен җәмәгать исеменнән башлыкларыбыз үз өстенә алсын. Чит кавемнәрдән үзенә хатын алган кеше билгеләнгән вакытка үз шәһәренең өлкәннәре вә хөкемчеләре белән бирегә килсен. Шушы гөнаһыбыз аркасында Аллабызның безгә кабынган ярсуы басылыр.

15(Асаһел углы Йонатан вә Тикъва углы Яхзия генә бу эшкә каршы төште, ә Мешуллам вә леви Шаббетай аларның фикерен хуплап чыкты.)[+]

16Сөргеннән кайтканнар нәкъ шулай эшләделәр дә. Рухани Эзра, һәрберсен исеме белән атап, гаилә-йорт башлыклары булган ир-атларны сайлап алды. Сайлап куелган башлыклар унынчы айның беренче көнендә бу мәсьәләне тикшерә башладылар. 17Чит кавемнәрдән хатын алган һәр кешенең эшен алар беренче айның беренче көненә карап бетерделәр.

18Чит кавемнәрдән хатын алган кешеләр түбәндәгеләр:

Руханилар токымыннан: Йосадак углы Ешуа нәселеннән һәм аның туганнарыннан – Магасея, Элигызыр, Яриб вә Гедалия[+]. 19(Алар хатыннарын аерып җиберергә вәгъдә бирделәр һәм гөнаһлары өчен сарык тәкәсе корбан иттеләр.)[+] 20Иммер нәселеннән: Ханани вә Зәбәдия[+]. 21Харим нәселеннән: Магасея, Элия, Шәмәгыйя, Ехиел вә Уззия[+]. 22Пашхур нәселеннән: Элиогынай, Магасея, Исмәгыйль, Нетанел, Йозабад вә Элгаса[+].

23Левиләрдән: Йозабад, Шимгый вә Кыйлая (яисә Кылита), Петахия, Яһүдә вә Элигызыр.

24Җырчылардан: Эльяшиб.

Капка сакчыларыннан: Шаллум, Телем вә Ури[+].

25Башка исраилиләрдән түбәндәгеләр:

Паргош нәселеннән: Рамия, Иззия, Малкия, Миямин, Элгазар, Малкия вә Беная[+]. 26Элам нәселеннән: Маттания, Зәкәрия, Ехиел, Әбди, Еремот вә Элия. 27Затту нәселеннән: Элиогынай, Эльяшиб, Маттания, Еремот, Забад вә Азиза. 28Бебай нәселеннән: Еһоханан, Ханания, Зәббай вә Атлай[+]. 29Бани нәселеннән: Мешуллам, Мәллүк, Адая, Яшуб, Шеал вә Еремот[+]. 30Пахат-Мәаб нәселеннән: Әднә, Келал, Беная, Магасея, Маттания, Бесалел, Биннуй вә Менашше[+]. 31Харим нәселеннән: Элигызыр, Ишшия, Малкия, Шәмәгыйя, Шимун, 32Беньямин, Мәллүк, Шемария. 33Хашум нәселеннән: Маттынай, Маттата, Забад, Элифелет, Еремай, Менашше вә Шимгый. 34Бани нәселеннән: Магадай, Амрам, Уил, 35Беная, Бәдия, Келуһи, 36Вания, Меремот, Эльяшиб, 37Маттания, Маттынай вә Ягасай. 38Биннуй нәселеннән: Шимгый, 39Шелемия, Натан, Адая, 40Мәкнәдеббай, Шашай, Шарай, 41Азарел, Шелемия, Шемария, 42Шаллум, Амария вә Йосыф. 43Нәбу нәселеннән: Егыил, Мәттития, Забад, Зәбинә, Яддай, Йоил вә Беная.

44Болар һәммәсе үзләренә чит кавем хатыннары алып, аларның кайберләре инде бала да тапкан иде.

### Нәхәмия

#### Нәхәмия

Нәхәмия


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### 1


Нәхәмия


Нәхәмиянең догасы

1Хәкәлия углы Нәхәмия сүзләре.

Фарсы[†] патшасы Артахшаста хакимлегенең егерменче елында, Кисләү аенда мин Шушан кальгасында[†] идем[+]. 2Шунда ир туганнарымның берсе Ханани һәм Яһүдә[†] җиреннән берничә кеше минем яныма килде. Мин алардан сөргеннән исән-сау әйләнеп кайткан яһүдиләр, шулай ук Иерусалим турында сораштым[+]. 3Алар миңа:

– Сөргеннән исән-имин әйләнеп кайта алганнар үз илләрендә бик җәфаланып, кимсетелеп көн күрә; Иерусалимнең диварлары җимерелгән, капкалары янган, – дип җавап бирде[+].

4Бу сүзләрне ишеткәч, мин утырдым да елап җибәрдем. Берничә көн шулай хәсрәт эчендә йөрдем, ураза тоттым[†]. Күкләр Алласына[†] догалар кылып 5әйттем:

– И-и Раббы[†], Күкләр Алласы, кодрәтле вә дәһшәтле Аллаһы, Сине яратучы һәм боерыкларыңны үтәүчеләр белән беркеткән килешүне[†] саклаучы вә мәрхәмәтле[†] Аллаһы![+] 6Мин колыңны игътибар белән тыңласаң иде, күзләреңне ачык тотсаң иде. Шул чагында Син Үзеңнең колларың – исраилиләр[†] хакында көне-төне Синең алдыңда догалар укуымны, алар кылган, үзем һәм атам йорты кылган гөнаһларны[†] тануымны ишетер идең[+]. 7Синең алда яманлык эшләдек без, Үзеңнең колың Муса аша җиткергән боерыкларыңны, Кануның[†] кагыйдәләрен вә карарларыңны үтәмәдек[+]. 8Ләкин Син колың Мусага әйткән сүзеңне исеңә төшер. Син болай дип әйткән идең: «Әгәр Миңа тугры булмасагыз, Мин сезне төрле халыклар арасына таратырмын[+]. 9Ә инде Миңа кире кайтсагыз, боерыкларымны җиренә җиткереп үтәсәгез, шулчак Мин сезне, күкләрнең аргы ягына сөрелгән булсагыз да, Исемем яшәргә тиешле, Үзем сайлаган урынга җыеп китерермен»[+].

10Алар бит Синең колларың, Синең халкың, Син аларны Үзеңнең зур кодрәтең вә куәтле кулың белән йолып калдың[+]. 11И Хуҗа-Хаким, мин колыңның догасына һәм Исемең алдында баш ияргә яратучы колларыңның догаларына колагыңны ачык тотсаң иде. Мин колыңа өмет биреп, Артахшаста патша күңелендә миңа карата рәхим-шәфкать уятсаң иде.

Мин ул вакытларда патша хозурында шәрабчы идем[+].

#### 2


Иерусалимне яңадан төзү өчен, Нәхәмиянең шунда баруы

1Артахшаста патша хакимлегенең егерменче елы иде. Нисан аеның бер көнендә патшага шәраб китерделәр, һәм мин аны патша алдына куйдым. Моңарчы патшаның беркайчан да мине кайгылы кыяфәттә күргәне юк иде[+]. 2Шуңа күрә патша миңа:

– Нигә йөзең шулай борчулы? Югыйсә авырмыйсың да кебек. Йөрәгеңдә хәсрәт бар, ахры, – диде.

Куркудан котым алынып,[+] 3патшага мин:

– Патшабызның гомере озын булсын! Ата-бабаларым җирләнгән шәһәр вәйран хәлгә килеп, капкалары янып беткәч, ничек итеп йөзем кайгылы булмасын?! – дидем[+].

4Патша миннән:

– Нишләр идең соң син? – дип сорады.

Шуннан мин Күкләр Алласына дога кылдым да 5патшага болай дип җавап бирдем:

– Әгәр патша мәгъкуль күрә, һәм колы аның күңеленә хуш килә икән, мине Яһүдәгә, ата-бабаларымның каберләре булган урынга җибәрсен – мин ул шәһәрне яңабаштан корыр идем, – дидем.

6Патшабикә белән янәшә утырган патшабыз миннән:

– Сәфәрең озакка сузылырмы? Кайчан әйләнеп кайтачаксың? – дип сорады.

Күпме вакыт үтәсен әйткәннең соңында патша мине җибәрергә кирәк дип тапты. 7Патшага мин:

– Әгәр мөмкин булса, мине Яһүдәгә тоткарлыксыз үткәрсеннәр өчен, патшабыз Елга аръягының өлкә түрәләренә хатлар язып бирсә иде[+]. 8Шулай ук Аллаһы йортының[†] капкасын, шәһәр диварларын һәм минем үземә өй салыр өчен, агач бирүен сорап, патша урманнарын саклаучы Асафка да хат язып бирсә иде, – дидем.

Патша сораганымны бирде, чөнки миңа Аллам ярдәм итә иде[+]. 9Шуннан мин, Елга аръягының өлкә түрәләренә барып, аларга патшаның хатларын тапшырдым. Патша минем белән бергә гаскәрбашларын вә атлы сугышчыларын да җибәргән иде. 10Хорунлы Санбаллат вә аммониләр түрәсе Тобия, исраилиләрнең иминлеген кайгыртучы кешенең килүен ишетеп, тәмам кайгыга калдылар[+].

11Шуннан соң мин Иерусалимгә киттем. Анда өч көн торганнан соң,[+] 12үзем белән берничә ир-атны алып, төнлә юлга кузгалдым. Алламның Иерусалим өчен нәрсә эшләргә кирәклеген күңелемә салганны һичкемгә әйтмәдем. Атланып килгән ишәгемнән башка безнең бер хайваныбыз да юк иде. 13Төнлә мин, Үзән капкасы аша чыгып, Аждаһа чишмәсе янындагы Тирес капкасыннан үттем, Иерусалимнең җимерек диварларын, янган капкасын карадым[+]. 14Шуннан Чишмә капкасы вә патша сусаклагычына таба юнәлдем, ләкин анда ишәккә атланып үтәрлек түгел иде[+]. 15Аннары мин, диварларны карап, үзәнлек буйлап югары күтәрелдем дә Үзән капкасы аша төнлә үк шәһәргә әйләнеп кайттым[+]. 16Түрәләр минем кая барып, ни эшләп йөргәнемне белмәделәр, чөнки яһүдиләрнең берсенә дә – руханиларга[†] да, дәрәҗәле кешеләргә дә, түрәләргә дә, бу эшне башкарырга тиешле кешеләргә дә мин һичнәрсә әйтмәдем. 17Ниһаять, мин аларга:

– Хәлебезнең аяныч икәнен күрәсездер. Иерусалим җимерелгән, капкалары янып беткән. Әйдәгез, Иерусалим диварларын төзеп, бу хурлыкны өстебездән төшерик! – дидем[+]. 18Мин аларга Алламның миңа ягымлы булуын әйттем, шулай ук патшаның сүзләрен дә җиткердем. Алар:

– Әйдәгез, төзибез! – диделәр һәм шул игелекле эшкә әзерләнә башладылар.

19Моны ишеткәч, хорунлы Санбаллат, аммониләр түрәсе Тобия һәм гарәп Гешем, бездән көлеп һәм мыскыллап:

– Сез башкарасы эш нидән гыйбарәт? Патшага каршы бармакчы буласызмы әллә? – диде[+].

20Ләкин мин аларга болай дип җавап бирдем:

– Күкләр Алласы безгә уңышка ирешергә насыйп итәчәк! Без, Аның коллары, төзүгә керешәбез. Ә сезнең Иерусалимдә өлешегез дә, аңа хокукыгыз да юк; бу урын сезне хәтерендә сакламый, – дидем.

#### 3


Диварны яңадан төзү

1Шуннан баш рухани Эльяшиб белән бүтән руханилар, эшкә тотынып, Сарык капкасын төзеделәр. Изгеләштерү йоласын үткәреп, капканың ишекләрен элделәр, Меа[*] манарасыннан алып Хананел манарасына кадәр булган диварны изгеләштерделәр[+]. 2Руханилар күршесендә диварны – әрихәлеләр, әрихәлеләрдән соң Имри углы Зәкүр төзеде[+]. 3Балык капкасын Һассенаһа нәселе төзеде: алар борысларны, ишекләрне, йозакларны вә бикләрне куйды[+]. 4Алардан арырак диварны Һаккостан туган Урия углы Меремот төзеде; алар белән янәшәдә Мишезәбелдән туган Бәрәхия углы Мешуллам, ә тагын да арырак Баһана углы Садыйк эшләде[+]. 5Алар белән янәшәдә тыкуалылар эшләде, әмма Тыкуа аксөякләре, Хуҗа-Хакимнәре өчен эшләп, билләрен бөкрәйтмәде[+]. 6Иске капканы Пасеах углы Йояда вә Бәсүдия углы Мешуллам төзеде: алар борысларны, ишекләрне, йозакларны, бикләрне куйды. 7Алар күршесендә – гибгонлы Мелатия, меронотлы Ядон һәм Елга аръягының өлкә башлыгына буйсынган Гибгон вә Миспа кешеләре эшләде. 8Алардан арырак диварны – Харһая углы көмешче Уззиел, тагын да арырак хушбуй ясаучы Ханания төзеде. Иерусалим диварларын алар Киң диварга җиткәнче төзәттеләр[+]. 9Алар белән янәшәдә Иерусалим өлкәсенең бер яртысы белән идарә итүче Хүр углы Репая эшләде. 10Арырак – үз йорты каршында – Харумап углы Едайя, ә аның янында Хәшәбния углы Хаттуш эшләде. 11Тагын да арырак диварны Харим углы Малкия вә Пахат-Мәаб углы Хашшуб төзеде; алар Мичләр манарасын да төзәттеләр[+]. 12Алар күршесендә Иерусалим өлкәсенең икенче яртысы белән идарә итүче Һаллухеш углы Шаллум һәм аның кызлары эшләде. 13Үзәнлек капкасын Зануах кешеләре вә Ханун төзәтте: алар, аны төзеп, ишекләрен, йозакларын вә бикләрен куйды. Алар тагын Тирес капкасына кадәр мең терсәк[*] диварны төзәттеләр[+]. 14Ә Тирес капкасын Бәйт-Һаккерем өлкәсе башлыгы Рехаб углы Малкия төзәтте; ул, аны төзеп, ишекләрен, йозакларын вә бикләрен куйды[+]. 15Чишмә капкасын Миспа өлкәсе башлыгы, Хөл-Хөзе углы Шаллун төзәтте; ул, аны төзеп, түбәсен япты, ишекләрен, йозакларын вә бикләрен куйды. Ул әле тагын патша бакчасы каршында Шелах сусаклагычы янындагы һәм Давыт шәһәреннән төшүче басмаларга кадәрге диварны төзеде[+]. 16Аңардан соң – Давыт гаиләсенең төрбәләре каршына, казылган буага, Батырлар йортына кадәр – Бәйт-Сур өлкәсенең бер яртысы белән идарә итүче Әзвук углы Нәхәмия эшләде[+]. 17Аңардан арырак – Леви нәселеннән булган Бани углы Рәхум, ә аның янында, үз төбәгенең вәкиле буларак, Кыгыйлә өлкәсенең бер яртысы белән идарә итүче Хәшәбия эшләде. 18Тагын да арырак аның ир кардәше – Кыгыйлә өлкәсенең икенче яртысы белән идарә итүче Хенадад углы Баввай эшләде. 19Аның күршесендә – үр өстендәге коралханәгә илтүче юл каршында, почмакка кадәр – Миспа башлыгы Ешуа углы Эзер эшләде. 20Аңардан арырак – почмактан алып баш рухани Эльяшиб йортының ишегенә кадәр – диварны Заббай углы Барух төзеде[+]. 21Тагын да арырак – Эльяшиб йорты ишегеннән алып, шул йортның азагына кадәр – Һаккос углы Уриядән туган Меремот төзеде[+]. 22Аның күршесендә Иерусалимнең әйләнә-тирәсеннән килгән руханилар эшләде. 23Алардан арырак – үз йортлары каршында – Беньямин вә Хашшуб, тагын да арырак – үз йорты каршында – Ананиядән туган Магасея углы Азария эшләде. 24Янәшәдә – Азария йортыннан алып почмакка, борылышка кадәр – Хенадад углы Биннуй эшләде. 25Аңардан арырак – каравыл йортының ишегалды белән чиктәш булган Өске патша сараеннан алгарак чыгып торган манара почмагыннан башлап – диварны Узай углы Палал төзеде. Паргош углы Пәдая[+] 26һәм Офел калкулыгында яшәүче Аллаһы йорты хезмәтчеләре эшләде. Алар диварны көнчыгышка таба – Су капкасы каршына һәм алгарак чыгып торган манарага кадәр төзәттеләр[+]. 27Тагын да арырак – алгарак чыгып торган манара каршыннан башлап, Офел диварына кадәр – тыкуалылар эшләде[+]. 28Диварның Ат капкасыннан арырак өлешен руханилар төзәтте; аларның һәркайсы үз йорты каршында эшләде[+]. 29Алар күршесендә, үз йорты каршында, – Иммер углы Садыйк, ә аның белән янәшәдә Көнчыгыш капканы саклаучы Шекания углы Шәмәгыйя эшләде[+]. 30Аңардан арырак диварны Шелемия углы Ханания вә Салапның алтынчы углы Ханун төзеде. Тагын да арырак, үз бүлмәсе каршында, Бәрәхия углы Мешуллам эшләде[+]. 31Диварның шуннан соңгы өлешен – Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә сәүдәгәрләр бинасына (ул бина Күзәтү капкасы каршында иде), өске бүлмәсе булган дивар почмагына кадәр – көмешче Малкия төзеде. 32Ә шул почмак бүлмәдән башлап, Сарык капкасына кадәр диварны көмешчеләр вә сәүдәгәрләр төзеде[+].

#### 4


Диварны төзекләндерүгә каршы торучылар

1Дивар коруыбызны ишеткәч, Санбаллат ачуыннан тәмам кайнап чыкты. Яһүдиләрне мәсхәрәләп,[+] 2үзенең туганнары һәм Самарея[†] гаскәриләре алдында ул болай диде:

– Бу мескен яһүдиләр нәрсә эшләргә җыеналар? Диварны яңадан күтәрергә, корбаннар китерергә уйлыйлармы? Төзү эшләрен бер көндә бетермәкче булалармы? Янып беткән, хәрабәгә әйләнгән ташларга җан өрмәкчеме алар[+]?

3Ә аның янында басып торган аммони Тобия:

– Төзесеннәр әйдә, аларның таш диварына төлке сикереп менсә дә, җимерелергә тора ич! – диде[+].

4Мин дога кылып әйттем: «Йа Аллабыз, безне ничек түбәнсеткәннәрен ишет тә үз начарлыкларын кире үзләренә кайтар: дошманга табыш булып әсир китсеннәр[+]. 5Аларның гаепләрен кичермә, гөнаһларын исеңнән чыгарма, чөнки алар төзүчеләрне кимсетте»[+].

6Без диварны күтәрә бирдек, һәм ул яртысына кадәр төзелеп бетте. Халык бөтен күңелен биреп эшләде.

7Иерусалим диварларының корылуын, җимерелгән урыннарның төзәтелүен ишетеп, Санбаллат, Тобия, шулай ук гарәпләр, аммониләр вә ашдодлыларның бик нык ачуы чыкты. 8Шуннан соң алар, безгә комачауламакчы булып, Иерусалимгә каршы сугыш ачарга ниятләделәр[+]. 9Без Аллабызга догалар кылдык һәм, алардан сакланыр өчен, көн-төн каравыл тордык.

10Яһүдә халкы:

– Чүп ташучыларның хәле бетте, ә чүп-чар күп; без диварны төзеп бетерә алмабыз! – дип зарланырга тотынды.

11Дошманнарыбыз исә үзара: «Безнең бәреп керүебезне һәм аларны кырып бетерүебезне белми дә, сизми дә калырлар – шуннан эш тукталачак!» – диде. 12Дошманнарыбыз күршесендә яшәүче яһүдиләр, төрле тарафлардан килеп: «Сезгә һөҗүм итәргә җыеналар», – дип, безне кат-кат кисәттеләр. 13Шуннан соң мин шәһәр диварының тышкы ягындагы иңкүлекләргә, ачык урыннарга, ыру-гаиләләргә бүлеп, кылыч-сөңге вә ук-җәяләр белән коралланган кешеләр куйдым. 14Мин аларның һәммәсен карап чыктым да дәрәҗәле кешеләргә, башлыкларга вә бүтән кешеләргә әйттем:

– Курыкмагыз алардан! Бөек вә дәһшәтле Хуҗа-Хакимебезне исегездә тотыгыз! Кардәшләрегез, угыл-кызларыгыз, хатыннарыгыз һәм яшәгән йортларыгыз өчен көрәшегез! – дидем[+].

15Безгә каршы корган ниятләреннән хәбәрдар булуыбызны дошманнарыбыз ишетеп белде. Аларның хәйләләрен Аллаһы юкка чыгарды, һәм без төзелә торган дивар янына кайттык – һәркайсыбыз үз эшенә кереште. 16-17Шул көннән башлап, халкымның бер өлеше эш белән мәшгуль булды, ә калганнары исә, сөңге-калкан тотып, сугыш киемнәре киеп, сакта торды. Халык башлыклары дивар торгызуда катнашкан барча яһүдиләргә терәк булды. Йөк ташучылар бер кулында сугыш коралы тотып эшләде, 18төзүчеләрнең дә билендә кылыч иде. Һәм быргычы һәрчак минем янда булды. 19Дәрәҗәле кешеләргә, башлыкларга һәм бүтәннәргә мин:

– Эш бик күп, ә без бөтен дивар буйлап таралганбыз, бер-беребездән еракбыз, – дидем. – 20Шуңа күрә, быргы кычкырта башлауга, тавыш килгән якка йөгерегез. Аллабыз безнең якта сугышачак![+]

21Эшебезне без әнә шул рәвешле дәвам иттек; ә халыкның икенче өлеше кояш чыкканнан алып йолдызлар калыкканга кадәр кулыннан сөңгесен төшермәде. 22Ул көннәрдә мин халыкка:

– Һәркем үзенең кешеләре белән төнгә Иерусалимдә калсын. Төнлә сакта торырбыз, ә көндезен эшләрбез, – дидем.

23Мин үзем дә, кардәшләрем, хезмәтчеләрем һәм янымдагы сакчыларым да киенгән килеш йокладык, уң кулыбыздан коралны төшермәдек[*].

#### 5


Нәхәмиянең ярлыларга булышуы

1Бервакыт кайбер ирләр һәм аларның хатыннары, яһүди кардәшләреннән зарланып, тавыш куптарды[+]. 2Берәүләр:

– Без үзебез дә, угыл-кызларыбыз да күп; тамагыбызны туйдырыр һәм яшәр өчен безгә икмәк кирәк, – диде.

– 3Икмәк табар, ачлыктан котылыр өчен без кырларыбызны, йөзем бакчаларыбызны, йортларыбызны рәһен[*] итеп бирергә мәҗбүрбез, – диде икенчеләре.

4– Кырларыбыз вә йөзем бакчаларыбыз өчен патшага салым түләргә бурычка акча табарга тиешбез, – диде өченчеләре. – 5Яһүди кардәшләребездән ким җиребез юк. Угылларыбыз да аларныкы кебек үк. Әмма без угыл-кызларыбызны коллыкка бирергә мәҗбүрбез, кызларыбызның кайберләре инде кол ителде. Без бернәрсә дә эшли алмыйбыз, чөнки кырларыбыз вә йөзем бакчаларыбыз бүтәннәр кулында[+].

6Аларның сукрануын, әйткән сүзләрен тыңлагач, минем бик нык ачуым чыкты. 7Бу турыда бер фикергә килеп, дәрәҗәле кешеләргә вә башлыкларга мин:

– Сез халык исәбенә байлык туплыйсыз! – дидем. Шуннан зур җыен җыйдым да[+] 8түрә булган кешеләргә: – Чит халыкларга коллыкка сатылган яһүди кардәшләребезне без мөмкин булганча йолып алырга[†] тырыштык. Ә сез менә үз кардәшләрегезне сатып җибәрәсез! Инде аларны яңадан сатып алыйкмы?! – дидем.

Алар дәшмәделәр, ни дип тә җавап бирмәделәр[+]. 9Шуннан соң мин аларга:

– Бер дә әйбәт эшләмисез, – дидем. – Дошман халыкларның хурлавына дучар булмас өчен, Аллабыздан куркып яшәргә тиеш түгелме сез?![+] 10Мин үзем, кардәшләрем һәм хезмәтчеләрем дә бурычка акча вә икмәк биреп торабыз. Ләкин бурычларын кайтарганда, әйдәгез, халыкны таламыйк инде! 11Аларның кырларын, йөзем вә зәйтүн бакчаларын, йортларын бүген үк кире кайтарыгыз; бурычка биреп торган акча, икмәк, шәраб вә зәйтүн мае өчен тиешле рибаны[*] да кире кайтарыгыз.

12– Кире кайтарабыз, берни дә таләп итмибез алардан! Һәммәсен син әйткәнчә эшлибез, – дип җавап бирде алар.

Шуннан соң мин руханиларны чакырып алдым да нәкъ шулай эшләячәкләренә ант итәргә куштым[+]. 13Аннары өстемдәге киемемне салып селкедем[*] дә болай дидем:

– Әйткән сүзендә тормаган кешене Аллаһы үз йортыннан менә шулай селкеп чыгарсын! Ул да шулай бернәрсәсез калсын!

Бөтен җыен шунда:

– Амин! – диде, һәммәсе Раббыны мактады. Биргән вәгъдәсен барысы да үтәде[+].

14Шунысын да әйтим: Яһүдә җирендә өлкә башлыгы итеп билгеләнгән көнемнән башлап, мин унике ел дәвамында – Артахшаста патша хакимлегенең егерменче елыннан алып, утыз икенче елына кадәр – үзем һәм кардәшләрем өчен тиешле булган нәрсәләрнең берсен дә таләп итмәдем[+]. 15Ә миңа кадәр булган өлкә башлыклары, кырык шәкыл[*] көмештән тыш, халыктан шәраб вә икмәк тә алдылар, шул рәвешле, халык җилкәсенә авыр йөк булып яттылар. Аларның хәтта хезмәтчеләре дә халык өстеннән хакимлек итте. Ә мин, Аллаһыдан куркып яшәгәнгә, алай эшләмәдем. 16Киресенчә, мин үземне диварны торгызу эшенә багышладым; кырлар сатып алмадым; барлык хезмәтчеләрем диварны төзүдә катнашты. 17Минем табыныма, тирә-яктан килгән халыктан тыш, йөз иллеләп яһүди вә башлыклар җыела торган булды. 18Туклану өчен, көн дә бер үгез, алты симез сарык вә кош-корт әзерләнә, ун көнгә бер тапкыр күп итеп төрледән-төрле шәраб кайтарыла иде. Әмма шуның белән бергә мин өлкә башлыгына тиешле икмәкне таләп итмәдем, чөнки халыкның хезмәте бик авыр иде. 19Йа Аллам, шушы халык өчен кылган игелекләремне истә тотып, мине рәхмәтеңнән аермасаң иде![+]

#### 6


Дошманнарның Нәхәмиягә каршы мәкер-хәйлә корулары

1Санбаллат, Тобия, гарәп Гешем вә бүтән дошманнарыбыз диварны төзеп бетерүем, җимерелгән урыннарның калмавы хакында ишеткәннән соң (гәрчә капкаларга әле ишекләр элмәсәм дә),[+] 2Санбаллат вә Гешем: «Һоно тигезлегендәге берәр авылда очрашыйк!» – дип әйтергә минем янга кеше җибәрделәр. Алар миңа карата явызлык кылмакчы булдылар[+]. 3Хәбәрчеләрем аша мин болай дип әйтергә куштым: «Эшем бик күп булганлыктан килә алмыйм. Әгәр аны ташлап китсәм, эш тукталыр». 4Шундый ук чакыру белән алар миңа дүрт мәртәбә кеше җибәрделәр, мин аларга һаман да бер үк җавапны бирдем. 5Шуннан соң Санбаллат миңа үзенең хезмәтчесен бишенче мәртәбә җибәрде, аның кулында мөһер сугылмаган хат иде. 6Анда болай дип язылган иде:

Халыклар арасында шундый имеш-мимеш йөри, Гешем да шуны ук сөйли: син вә яһүдиләр фетнә оештырырга ниятлисез икән, диварны шуның өчен корасың икән. Имеш, алар өстеннән патша булырга телисең,[+] 7синең хакта Иерусалимдә «Яһүдәдә патша бар!» дигән хәбәр таратсыннар өчен, пәйгамбәрләр[†] билгеләгәнсең. Бу сүзләрне патша һичшиксез ишетәчәк. Шуңа күрә безнең янга кил, бергәләп киңәш-табыш итик.

8Ләкин мин аңа: «Син әйткәннәрнең берсе дә хак түгел. Син боларны үзең уйлап чыгаргансың», – дип әйтергә кушып, кеше җибәрдем. 9«Кулларыннан эшләре төшәр, аны ахырына җиткерә алмаслар», – дип уйлап, алар безне куркытмакчы булдылар, ләкин мин: «Рухымны ныгыт!» – дип, Аллаһыга дога кылдым.

10Беркөн мин Меһетабелдән туган Делая углы Шәмәгыйя йортына килдем. Ул үз өендә бикләнеп утыра иде. Ул миңа әйтте:

– Әйдә, Аллаһы йортына керик тә ишекләрне бикләп куйыйк, чөнки алар сине үтерергә киләчәк, төнлә киләчәк алар, – диде.

11Ләкин мин аңа:

– Минем дәрәҗәдәге кеше кача аламы соң?! Минем кебек кеше, исән калыр өчен, Аллаһы йортына керә аламы?! Бармыйм! – дидем. 12-13Шәмәгыйяне Аллаһы җибәрмәвен һәм минем хактагы пәйгамбәрлек сүзләренең ялган икәнен ачык аңладым, чөнки аны, акча түләп, Тобия белән Санбаллат яллаган иде. Аларның ниятләре шундый иде: мин, хафага төшеп, Шәмәгыйя сүзе буенча эшләрмен дә гөнаһлы булырмын, ә алар, мине хурлыкка калдырыр өчен, яманатымны чыгарырлар иде[*].

14Нәхәмия дога кылып әйтте: «Йа Аллам, Тобия белән Санбаллатның шул эшләрен исеңдә тот, шулай ук миңа каршы пәйгамбәрлек иткән хатын-кыз пәйгамбәр Нугадияне һәм мине куркытырга уйлаган башка пәйгамбәрләрне дә исеңнән чыгарма!»[+]


Диварны төзеп бетерү

15Дивар Елул аеның егерме бишенче көнендә, илле ике көндә төзелеп бетте. 16Бу хакта барча дошманнарыбыз ишеткәннән һәм тирә-ягыбыздагы халыклар моны күргәннән соң, аларның үз-үзләренә ышанычы бетте, чөнки бу эшнең Аллабыз ихтыяры белән кылынганын аңладылар.

17Шул көннәрдә Яһүдәнең дәрәҗәле кешеләре Тобиягә күп мәртәбә хатлар юллады, аларга да Тобиядән хатлар килеп торды. 18Яһүдәдә күпләр аның белән ант беркеткән иде, чөнки ул – Арах углы Шекания кияве, ә Еһоханан исемле углы Бәрәхиядән туган Мешуллам кызына өйләнгән иде[+]. 19Алар хәтта минем алда аның игелекле эшләре турында сөйли, ә мин әйткәннәрне аңа җиткерә иделәр. Тобия исә, мине куркытмакчы булып, миңа хатлар яза иде.

#### 7

1Дивар төзелеп бетеп, капкалар эленгәннән соң, капка сакчылары, җырчылар вә левиләр үзләренең хезмәтен башлады. 2Иерусалим белән идарә итәргә мин ир туганым Ханани белән Иерусалим кальгасы башлыгы Хананияне куйдым, чөнки әлеге Ханания ышанычлы һәм Аллаһыны бик тә ихтирам итүче кеше иде[+]. 3Мин аларга болай дип әйттем:

– Иртән кояш җылыта башлаганчы, Иерусалим капкаларын ачмагыз, сакчылар каравылда торган чакта, капкалар биктә булсын. Сакчылар итеп Иерусалим кешеләрен куегыз: кайберләре – билгеләнгән урыннарда, икенчеләре исә үз йортлары каршында кизү торсын, – дидем[+].


Сөргеннән кайтучыларның исемлеге

4[•]Иерусалим бик зур һәм иркен шәһәр булып, халык анда әле аз санлы, йортлар да төзәтелмәгән иде. 5Шунда Аллам минем күңелгә бер уй салды, һәм мин, дәрәҗәле кешеләрне, башлыкларны һәм бар халыкны җыеп, нәселләре буенча исемлеккә теркәргә булдым. Әсирлектән беренче булып кайткан кешеләрнең шәҗәрә язуын таптым, анда болай дип язылган иде:

6-7Заманында Бабил[†] патшасы Нәбухаднессар әсир кылып өлкәбездән Бабилгә алып киткән кешеләр Зеруббабел, Ешуа, Нәхәмия, Азария, Рагамия, Нахамани, Мәрдәкәй, Билшан, Мисперет, Бигвәй, Нәхум вә Багъна җитәкчелегендә Иерусалимгә вә Яһүдәгә әйләнеп кайттылар – һәркем үз шәһәренә кайтып урнашты. Әлеге исраилиләрнең исемлеге түбәндәгечә:[+][+]

8Паргош нәселеннән – ике мең йөз җитмеш ике кеше;[+] 9Шефатия нәселеннән – өч йөз җитмеш ике кеше; 10Арах нәселеннән – алты йөз илле ике кеше; 11Ешуа һәм Йоав нәселеннән Пахат-Мәаб угыллары – ике мең сигез йөз унсигез кеше; 12Элам нәселеннән – мең ике йөз илле дүрт кеше; 13Затту нәселеннән – сигез йөз кырык биш кеше; 14Зәккәй нәселеннән – җиде йөз алтмыш кеше; 15Биннуй нәселеннән – алты йөз кырык сигез кеше; 16Бебай нәселеннән – алты йөз егерме сигез кеше; 17Әзгәд нәселеннән – ике мең өч йөз егерме ике кеше; 18Адоникам нәселеннән – алты йөз алтмыш җиде кеше; 19Бигвәй нәселеннән – ике мең алтмыш җиде кеше; 20Әдин нәселеннән – алты йөз илле биш кеше; 21Хизәкыйя нәселеннән Әтир угыллары – туксан сигез кеше; 22Хашум нәселеннән – өч йөз егерме сигез кеше; 23Бесай нәселеннән – өч йөз егерме дүрт кеше; 24Харип нәселеннән – йөз унике кеше; 25чыгышы белән Гибгоннан булганнар – туксан биш кеше; 26чыгышы белән Бәйт-Лехем һәм Нетофадан булганнар – йөз сиксән сигез кеше; 27чыгышы белән Анатоттан булганнар – йөз егерме сигез кеше; 28чыгышы белән Бәйт-Азмаветтан булганнар – кырык ике кеше; 29чыгышы белән Кыръят-Ягарим, Кепира вә Беһероттан булганнар – җиде йөз кырык өч кеше; 30чыгышы белән Рамаһ вә Гебадан булганнар – алты йөз егерме бер кеше; 31чыгышы белән Микмәстән булганнар – йөз егерме ике кеше; 32чыгышы белән Бәйт-Эл вә Гайдан булганнар – йөз егерме өч кеше; 33чыгышы белән Икенче Нәбудан булганнар – илле ике кеше; 34чыгышы белән Икенче Эламнан булганнар – мең ике йөз илле дүрт кеше; 35чыгышы белән Харимнән булганнар – өч йөз егерме кеше; 36чыгышы белән Әрихәдән булганнар – өч йөз кырык биш кеше;[+] 37чыгышы белән Лод, Хадид һәм Һонодан булганнар – җиде йөз егерме бер кеше; 38чыгышы белән Сенаһадан булганнар – өч мең тугыз йөз утыз кеше[+].

39Руханилар: Ешуа нәселеннән Едагыйя угыллары – тугыз йөз җитмеш өч кеше;[+] 40Иммер нәселеннән – мең илле ике кеше;[+] 41Пашхур нәселеннән – мең ике йөз кырык җиде кеше;[+] 42Харим нәселеннән – мең унҗиде кеше[+].

43Левиләр: Ешуа нәселеннән (Кадмиел токымыннан, Һодавиянең нәсел җебе буенча) – җитмеш дүрт кеше.

44Җырчылар: Асаф нәселеннән – йөз кырык сигез кеше[+].

45Капка сакчылары: Шаллум, Әтир, Талмун, Гаккуб, Хатита вә Шобай нәселеннән – йөз утыз сигез кеше[+].

46Аллаһы йорты хезмәтчеләреннән: Сиха нәселе, Хасупа нәселе, Таббагот нәселе,[+] 47Кыйрос нәселе, Сыйга нәселе, Падон угыллары, 48Лебана нәселе, Хәгәбә нәселе, Шалмай нәселе, 49Ханан нәселе, Гиддел нәселе, Гәхәр нәселе, 50Реһая нәселе, Рәсин нәселе, Ныкода нәселе, 51Гәззәм нәселе, Узза нәселе, Пасеах нәселе, 52Бесай нәселе, Мыгуним нәселе, Нәпушесим нәселе, 53Баквук нәселе, Хакупа нәселе, Хархур нәселе, 54Баслит нәселе, Мехида нәселе, Харша нәселе, 55Баркыс нәселе, Сисера нәселе, Темах нәселе, 56Нәсиах нәселе, Хатипа нәселе.

57Сөләйман колларының угыллары: Сотай нәселе, Соперет нәселе, Перида нәселе,[+] 58Ягъла нәселе, Даркон нәселе, Гиддел нәселе, 59Шефатия нәселе, Хаттил нәселе, Пөкерет-Һассебаим нәселе, Амон нәселе.

60Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә Сөләйман колларының угыллары – барысы өч йөз туксан ике кеше.

61-62Тел-Мелах, Тел-Харша, Керуб, Аддун, Иммер шәһәрләреннән килүчеләр: Делая нәселе, Тобия нәселе, Ныкода нәселе – алты йөз илле ике кеше. Алар ата-бабаларының Исраил тумасы булуын исбатлый алмады.

63Руханилардан: Хобая, Һаккос вә Барзиллай (ул, гилыгадлы Барзиллай кызларыннан хатын алып, алар исемен йөртә башлый) угыллары[+]. 64Үзләренең шәҗәрә кәгазьләрен таба алмаганга, алар руханилыктан чыгарылдылар. 65Өлкә башлыгы аларга: «Урим һәм туммим[†] белән эш итүче рухани килеп хәл итмичә, сез руханиларга тәгаенләнгән корбанлык малның итен ашый алмыйсыз», – диде[+].

66Җәмгыятьтә барлыгы кырык ике мең өч йөз алтмыш кеше исәпләнә иде. 67Аларда ир вә хатын-кызлардан җиде мең өч йөз утыз җиде кол, ике йөз кырык биш җырчы ир вә хатын-кыз, 68шулай ук җиде йөз утыз алты ат, ике йөз кырык биш качыр, 69дүрт йөз утыз биш дөя, алты мең җиде йөз егерме ишәк бар иде.

70Ыруг башлыкларының кайберләре, төзү эшләрен башкарыр өчен, ихтыяри иганә бирделәр. Өлкә башлыгы казнага мең дарик[*] алтын, илле җамаяк, биш йөз утыз руханины киендерерлек кием бирде. 71Ә ыруг башлыкларының бүтәннәре, төзү эшләрен башкарыр өчен, хәзинәгә егерме мең дарик алтын вә ике мең ике йөз мина[*] көмеш тапшырдылар. 72Калган халык егерме мең дарик алтын, ике мең мина көмеш вә алтмыш җиде руханины киендерерлек кием бирде.

73Шулай итеп, барча исраилиләр – руханилар, левиләр, капка сакчылары, җырчылар, гади халык, Аллаһы йорты хезмәтчеләре – үз шәһәрләрендә яши башлады.

#### 8


Эзраның Канунны укуы

1Җиденче айда, Исраил угыллары үз шәһәрләрендә урнашып яши башлаганнан соң, бөтен халык бер булып Су капкасы каршындагы мәйданга җыелды һәм кәтип[†] Эзрага: «Исраил халкына Муса аша Раббы биргән Канун китабын алып кил», – дип әйтте[+]. 2Җиденче айның беренче көнендә рухани Эзра, шулай итеп, җыенга килгән ирләр, хатын-кызлар һәм укыганны аңлардай балалар каршына Канун китабын алып килде. 3Су капкасы алдындагы мәйданда Эзра ирләргә, хатын-кызларга һәм укыганны аңлардай балаларга иртә таңнан өйләгә кадәр шул китапны укыды; бар халык Канун китабын бик игътибар белән тыңлап торды[+]. 4Кәтип Эзра агачтан эшләнгән махсус мөнбәрдә басып торды, аның уң ягында – Мәттития, Шема, Аная, Урия, Хилкыйя вә Магасея, ә сул ягында Пәдая, Мишаил, Малкия, Хашум, Хашбаддана, Зәкәрия вә Мешуллам булды. 5Җыелган кешеләрдән югарырак торган Эзра бар халыкның күз алдында китапны ачкач, барысы да аягүрә басты. 6Эзра бөек Раббы Аллага мактау-шөкерләр яудырды. Халык, кулларын югары күтәреп, «Амин! Амин!» дип торды, аннары, баш иеп, Раббы алдында сәҗдә кылды[+]. 7Левиләр Ешуа, Бани, Шәрәбия, Ямин, Гаккуб, Шаббетай, Һодия, Магасея, Кылита, Азария, Йозабад, Ханан, Пелая шундагы халыкка Канунны аңлатты. 8Аллаһының Канун китабын алар аңлатмалар биреп, шәрехләп укыды, һәм укыганны халык аңлады.

9Шунда өлкә башлыгы Нәхәмия, кәтип рухани Эзра һәм җыелган халыкка Канун тәгълиматларын аңлатучы левиләр:

– Бүгенге көн – Раббы Аллагыз өчен изге көн, шуңа күрә яшь түкмәгез, еламагыз! – диделәр, чөнки, Канун сүзләрен тыңлаганда, бөтен халык елады.

10Нәхәмия аларга әйтте:

– Барыгыз, иң тәмле ризыклар ашагыз, баллы шәраб эчегез, бәйрәмгә берни әзерләмәгән кешеләрне дә өлешсез калдырмагыз, чөнки Хуҗа-Хакимебез өчен изге көн бу. Кайгырмагыз, чөнки Раббы биргән шатлык сезне ныгытачак.

11Левиләр дә:

– Бу – изге көн, кайгырмагыз! – дип, халыкны тынычландырырга тырышты.

12Шуннан соң бар халык ашап-эчәргә, бүтәннәрне сыйларга, күңел ачарга китеп барды, чөнки үзләренә әйтелгән сүзләрне аңлады[+].

13Икенче көнне барча халыкның ыруг башлыклары, руханилар вә левиләр, Канунда язылганнарны өйрәнер өчен, кәтип Эзра янына җыелдылар. 14Муса аша бирелгән Раббы канунында алар: «Исраил угыллары җиденче ай бәйрәмен чатырларда үткәрсен»[+] 15һәм «Тауга менегез дә, Канунда язылганча, чатырлар кору өчен бакча зәйтүне, кыргый зәйтүн, мәрсид[*], хөрмә, шулай ук башка төр агачларның ботакларын җыеп төшегез; барлык кала-салаларда вә Иерусалимдә бу турыда игълан итегез!» – дигән урынны укыдылар. 16Шуннан соң кешеләр, ботаклар алып килеп, үзләренең өй түбәләрендә, ишегалларында, Аллаһы йорты ишегалдында, Су капкасы һәм Эфраим капкасы алдындагы мәйданда чатырлар кордылар[+]. 17Әсирлектән кайткан һәр кеше, чатыр корып, шунда яшәде. Нун углы Ешуа заманыннан башлап шушы көнгә кадәр Исраил угылларының болай бәйрәм иткәннәре юк иде. Шатлык бик зур булды. 18Эзра Аллаһының Канун китабын көн саен – бәйрәмнең беренче көненнән алып соңгы көненә кадәр укыды. Халык җиде көн бәйрәм итте, ә сигезенче көнне, Канун кушканча, тантаналы җыен булды[+].

#### 9


Чит халыклар белән никахлашуга каршы чаралар

1Шул ук айның егерме дүртенче көнендә Исраил угыллары бергә җыелдылар. Алар тупас тукымага[†] төренеп, башларына көл сибеп уразага керделәр[+]. 2Чит кавемнәрдән аерылган Исраил угыллары үзләренең гөнаһларын, ата-бабаларының гаепләрен танып тәүбә итте[+]. 3Өч сәгать дәвамында алар аягүрә басып торган килеш Раббы Аллаларының Канун китабын укыдылар, аннары, Раббы Аллалары алдында гөнаһларын танып, сәҗдә кылдылар. 4Ешуа, Бани, Кадмиел, Шебания, Бунни, Шәрәбия, Бани, Кенани, левиләр өчен ясалган баскычка менеп, Раббы Аллаларына кычкырып дога кылдылар. 5Левиләрдән Ешуа, Кадмиел, Бани, Хәшәбния, Шәрәбия, Һодия, Шебания, Петахия:

– Урыныгыздан торыгыз да әзәлдән[*] мәңгелеккәчә яшәүче Раббы Аллагызга мактау-шөкерләр яудырыгыз! – диделәр. Аннары дога кылдылар:

Синең шан-шөһрәтле исемең мактаулыдыр,
һәртөрле мактау вә данлаудан өстендер!
6Син – бердәнбер Раббы,
Син күкне, күкләрнең күген, андагы бөтен җисемнәрне,
җирне вә андагы һәммә нәрсәне,
диңгезләрне вә андагы һәммә нәрсәне бар кылдың,
аларның һәммәсенә тормыш бирдең;
күк җисемнәренең һәммәсе Сиңа сәҗдә кыла[+].
7Син, Раббы, Ибрамны сайлап,
килданиләр[†] җирендәге Ур шәһәреннән аны алып чыктың
һәм Ибраһим дип исем куштың[+].
8Аның ихлас йөрәктән Сиңа тугры булуын күреп,
кәнгани[†], хитти, амори, фәризи, явүси вә гиргәшиләрнең җирен
аның токымына бирер өчен, аның белән килешү төзедең.
Әйткән сүзеңне Син үтәдең, чөнки Син гадел Зат[+].

9Мисырда аталарыбызның җәфа чигеп яшәвен күрдең Син,
Камышлы диңгез[†] янында аларның ялваруларын ишеттең[+].
10Син фиргавенгә[†], аның хезмәтчеләренә вә бар халкына каршы
Үзеңнең галәмәтләреңне вә могҗизаларыңны эшләдең,
чөнки Син аларның исраилиләрне ни рәвешле кимсетүләрен белдең.
Шул вакыттан башлап, бүгенге көнгә кадәр Синең исемең данлыдыр[+].
11Исраил угыллары алдында диңгезне икегә аердың –
алар диңгез уртасыннан коры җир буйлап чыктылар.
Аларны куып килүчеләрне Син,
шаулап аккан суларга таш аткандай, диңгез төбенә ыргыттың[+].

12Көндезен Син, болыт баганасы булып,
алар алдыннан юл күрсәтеп бардың,
төнлә исә, ут баганасы булып, барыр юлларын яктырттың[+].
13Син Синай тавына[†] төштең,
алар белән күкләрдән торып сөйләштең,
аларга гадел хөкемнәр, дөрес кануннар,
әйбәт кагыйдәләр вә боерыклар бирдең[+].
14Син аларга изге шимбәңнең[†] барлыгын белдердең,
хезмәтчең Муса аша боерыклар, кагыйдәләр вә кануннар бирдең[+].
15Алар ачыкканда, күктән икмәк иңдердең,
сусаган чакларында, таштан су чыгардың.
Син, кулыңны күтәреп, сезгә бирәм, дип вәгъдә иткән җирне
аларга үзләштерергә куштың[+].

16Ләкин киребеткән ата-бабаларыбыз, тәкәбберләнеп,
Синең боерыкларга колак салмады;
17алар Сиңа буйсынырга теләмәде
һәм Син күрсәткән могҗизаларны исләренә төшермәде;
алай гына да түгел, үҗәтләнеп, коллыкка кире кайтыр өчен,
үзләренә юлбашчы сайлап куйды.
Ләкин Син – кичерүчән, кызганучан вә рәхимле,
сабыр-түзем вә чиксез мәрхәмәтле Аллаһы:
Син аларны ташламадың[+].
18Гәрчә алар, үзләренә бозау сыны коеп:
«Менә бу – безне Мисырдан чыгарган Аллаһы», – дисәләр дә,
Сиңа бик тә мәсхәрәле сүзләр әйтсәләр дә,[+]
19гаять шәфкатьле булганга,
Син аларны чүлдә ялгыз калдырмадың:
көндез әйдәп барган болыт баганасы да,
төнлә яктырткан ут баганасы да юкка чыкмады[+].
20Үгет-нәсыйхәт бирсен дип,
Син аларга игелекле Рухыңны бүләк иттең,
авызларыннан маннаны[*] өзмәдең,
сусауларын басар өчен, су эчердең[+].
21Чүлдә Син аларны кырык ел буена асрадың –
алар анда бернинди мохтаҗлык кичермәде,
кигән киемнәре дә тузмады, аяклары да шешенмәде[+].

22Син аларга патшалыкларны, халыкларны буйсындырдың,
илнең һәр карышын бүлеп бирдең;
алар Хишбун патшасы Сихон җирен,
Башан патшасы Ог җирен алдылар[+].
23Аларның нәселен күктәге йолдызлар санынча ишәйттең,
ата-бабаларына вәгъдә иткән җиргә алып килеп урнаштырдың[+].
24Алар, шул җиргә килеп, аны биләп алдылар.
Син шунда яшәүче кәнганиләрне буйсындырдың –
халыкны патшалары белән бергә исраилиләр кулына тапшырдың,
һәм алар ни теләсәләр, шуны эшләделәр:[+]
25ныгытылган шәһәрләрне вә уңдырышлы җирләрне биләделәр,
төрле мал-мөлкәт тулы йортларга,
ташны чокып ясаган сусаклагычларына,
йөзем вә зәйтүн бакчаларына,
исәпсез-хисапсыз җимеш агачларына хуҗа булдылар.
Алар Синең чиксез игелекле булуың аркасында
ашап-эчеп тазардылар, рәхәт чиктеләр[+].

26Ләкин тора-бара алар, буйсынмас булып, Сиңа каршы баш күтәрделәр,
Кануныңнан йөз чөерделәр,
Сиңа кире кайтырга үгетләгән пәйгамбәрләреңне үтерделәр,
Сиңа бик тә мәсхәрәле сүзләр әйттеләр[+].
27Һәм Син аларны дошманнары кулына тапшырдың.
Дошманнарының җәберенә түзә алмагач,
алар Сиңа ялвардылар,
ә Син, күкләрдән аһ-зарларына колак салып,
чиксез шәфкатьлелегең аркасында коткаручылар җибәрдең,
һәм алар халыкны дошманнан коткарды[+].
28Әмма тынычланып рәхәткә чыккач,
алар янә Синең күзеңә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды;
Син аларны кабат дошманнары кулына тапшырып,
тегеләр халык өстеннән хакимлек итте.
Ләкин алар Сиңа тагын ялваргач,
чиксез шәфкатьлелегең аркасында аһ-зарларына колак салып,
Син аларны коткарып калдың[+].
29Син аларны элеккечә Кануныңны үтәргә өндәдең,
ләкин алар, тәкәбберләнеп, боерыкларыңа игътибар итмәделәр,
Синең карар-хөкемнәреңне үтәү
аларга имин-рәхәт тормыш бүләк итсә дә,
шул карар-хөкемнәреңне үтәмичә гөнаһ кылдылар,
үҗәтләнеп, Синнән йөз чөерделәр, сүзләреңә буйсынмадылар[+].
30Син аларны күп еллар сабыр гына көттең;
пәйгамбәрләрең аша Үзеңнең Рухың белән үгетләп, кисәтеп торсаң да,
алар игътибар итмәделәр.
Шунлыктан Син аларны чит халыклар кулына тапшырдың[+].
31Әмма Үзеңнең чиксез шәфкатьлелегең аркасында
аларны тәмам кырып бетермәдең һәм ташламадың,
чөнки Син – кызганучан вә рәхимле Аллаһы[+].

32И Аллабыз, олуг, кодрәтле вә дәһшәтле,
Килешүгә тугры, мәрхәмәтле Аллаһы!
Ашшур[†] патшалары заманыннан алып, бүгенге көнгә кадәр
патшаларыбыз вә башлыкларыбыз,
руханиларыбыз вә пәйгамбәрләребез,
аталарыбыз вә Синең бар халкың башына төшкән бәла-казалар
аз булып тоелмасын иде Сиңа![+]
33Безгә җәза биреп, дөрес эшләдең Син,
чөнки Син тугрылык белән эш иттең,
ә без яманлык кылдык[+].
34Патшаларыбыз вә башлыкларыбыз,
руханиларыбыз вә аталарыбыз Кануныңны үтәмәделәр,
аларга Син биргән боерык вә кисәтүләрне санга сукмадылар[+].
35Хәтта элек тә, үзләренең патшалыгында да,
Син аларга биргән чиксез вә уңдырышлы җирдә
мул игелекләреңне кабул кылып та,
алар Сиңа хезмәт итмәделәр,
үзләренең яман эшләреннән ваз кичмәделәр[+].
36Инде менә хәзер без – коллар;
җимешләреннән, муллыктан файдаланыр өчен,
ата-бабаларыбызга Син биргән җирдә коллыкта яшибез![+]
37Кылган гөнаһларыбыз өчен ул җир хәзер үзенең мул уңышын
безнең өстән хакимлек итәргә Син куйган чит патшаларга бирә.
Алар безнең белән вә мал-туарыбыз белән ни теләсәләр,
шуны эшлиләр.
Без зур бәлагә тарыдык![+]

38Менә шуңа күрә без язма рәвештә килешү төзибез, һәм башлыкларыбыз, левиләребез вә руханиларыбыз аңа мөһерләрен сугалар[+].

#### 10

1Мөһерләрен түбәндәге кешеләр сукты: өлкә башлыгы Хәкәлия углы Нәхәмия, Сәдыкыйя,[+] 2Сераяһ, Азария, Иремия, 3Пашхур, Амария, Малкия, 4Хаттуш, Шебания, Мәллүк,[+] 5Харим, Меремот, Убадия, 6Даниил, Гиннетон, Барух, 7Мешуллам, Абия, Миямин, 8Магазия, Билгәй, Шәмәгыйя. Болар барысы да – руханилар.

9Мөһер суккан левиләр: Азания углы Ешуа, Хенадад нәселеннән Биннуй, Кадмиел,[+] 10шулай ук иптәшләре Шебания, Һодия, Кылита, Пелая, Ханан, 11Микә, Рәхуб, Хәшәбия, 12Зәкүр, Шәрәбия, Шебания, 13Һодия, Бани, Бенину.

14Мөһер суккан халык башлыклары: Паргош, Пахат-Мәаб, Элам, Затту, Бани,[+] 15Бунни, Әзгәд, Бебай, 16Адония, Бигвәй, Әдин, 17Әтир, Хизәкыйя, Аззур, 18Һодия, Хашум, Бесай, 19Харип, Анатот, Небай, 20Мәкпыйгаш, Мешуллам, Хезир, 21Мишезәбел, Садыйк, Яддуга, 22Пелатия, Ханан, Аная, 23Һошея, Ханания, Хашшуб, 24Һаллухеш, Пилха, Шубык, 25Рәхум, Хашабна, Магасея, 26Ахия, Ханан, Анан, 27Мәллүк, Харим, Багъна.

28Бар халык – руханилар, левиләр, капка сакчылары, җырчылар, Аллаһы йорты хезмәтчеләре, Аллаһы кануны хакына чит халыклардан аерылган кешеләр, аларның хатыннары вә угыл-кызлары, зирәк акыллы барча адәмнәр[+] 29үзләренең дәрәҗәле кардәшләренә кушылдылар, Аллаһы хезмәтчесе Муса аша бирелгән Канун буенча эш итәргә һәм Хуҗабыз Раббының барлык боерыкларын, карарларын вә кагыйдәләрен тайпылышсыз үтәргә ант иттеләр:

30«Кызларыбызны чит халыкларга бирмәбез, угылларыбызга чит халыктан кызлар алмабыз[+].

31Чит халыклар шимбә көнне сатарга мал яисә иген алып килсәләр, изге дип саналган ул көнне без алардан әйбер сатып алмабыз. Һәр җиденче елда җирне эшкәртмәбез һәм барлык бурычларны кичерербез[+].

32-33Аллабыз йортының ихтыяҗлары – изге икмәк, даими китерелә торган икмәк бүләге[†] вә тулаем яндыру корбаны[†], шимбә көннәрендә, Яңа ай һәм башка бәйрәмнәрдә китерелә торган корбан-бүләкләр, изге дип саналган корбан-бүләкләр, Исраил халкын пакьләүче гөнаһ йолу корбаны[†], Аллабыз йортының башка ихтыяҗлары өчен ел да бер шәкыл көмешнең өчтән бер өлешен биреп барырга йөкләмә алабыз[+][+].

34Без – руханилар, левиләр вә башкалар – жирәбә салып кемнең кайчан Аллабыз йортына утын китерергә тиешлеген ачыкладык: Канунда язылганча, Раббы Аллабыз мәзбәхендә[†] ут һәрдаим янып торсын өчен, һәрбер нәсел билгеле бер вакытта ел саен утын китерергә тиеш[+].

35Җиребездән алынган беренче уңышны вә агачларыбыздан җыйган беренче җимешләрне ел саен Раббы йортына китерергә йөкләмә алабыз[+]. 36Аннары без, Канунда язылганча, беренче булып туган угылларыбызны вә эреле-ваклы терлекләребездән алынган беренче үрчемне Аллабыз йортында хезмәт күрсәтүче руханиларга китерербез[+].

37Яңа уңыштан тарттырылган онны, агачлардан җыелган җимешнең, шәраб вә зәйтүн маеның иң яхшысын Аллабыз йортындагы келәтләргә, руханиларга китерербез. Уңышның уннан бер өлешен левиләргә бирербез, чөнки иген игелә торган барлык төбәкләрдә уңышның уннан берен алар җыярга тиеш[+]. 38Левиләр гошер[*] алган вакытта, Һарун нәселеннән бер рухани алар янында булырга, левиләр исә гошернең уннан бер өлешен Аллабыз йорты келәтләренә тапшырырга тиеш[+]. 39Чөнки Исраил угыллары да, левиләр дә гошерне – икмәкне, шәрабны вә зәйтүн маен – Аллаһы йортының изге савытлары һәм Аллаһы йортында хезмәт күрсәтүче руханиларның, капка сакчыларының, җырчыларның кирәк-яраклары сакланган келәтләргә илтергә тиеш.

Аллабыз йортын караусыз калдырмабыз!»[+]

#### 11


Иерусалимдә һәм башка шәһәрләрдә яшәүче кешеләр

1[•]Халык башлыклары Иерусалимдә урнашты, ә бүтәннәр жирәбә салды: ун кешенең берсе изге шәһәр Иерусалимдә, калган тугызы исә башка шәһәрләрдә яшәргә тиеш булды[+]. 2Иерусалимдә яшәргә теләк белдергән бар кешегә халык үзенең хәер-фатихасын бирде.

3-4Шулай итеп, исраилиләрнең бер өлеше, руханилар, левиләр, Аллаһы йорты хезмәтчеләре вә Сөләйман колларының угыллары Яһүдә шәһәрләрендә, үз биләмәләрендә, ә Яһүдә вә Беньямин ыругларыннан кайберәүләр Иерусалимдә төпләнеп калды.

Иерусалимдә яшәгән өлкә башлыклары түбәндәгеләр:

Яһүдә ыругыннан: Атая (ул – Уззия углы, Уззия – Зәкәрия, Зәкәрия – Амария, Амария – Шефатия, Шефатия – Маһалалел, Маһалалел – Перес углы иде),[+][+] 5Магасея (ул – Барух углы, Барух – Хөл-Хөзе, Хөл-Хөзе – Хазая, Хазая – Адая, Адая – Йояриб, Йояриб – Зәкәрия, Зәкәрия – Шела углы иде)[+]. 6Перес нәселеннән Иерусалимдә яшәүче дүрт йөз алтмыш сигез кешенең һәммәсе гаярь сугышчы иде.

7Беньямин ыругыннан: Саллу (ул – Мешуллам, Мешуллам – Йогыд, Йогыд – Пәдая, Пәдая – Колая, Колая – Магасея, Магасея – Итиел, Итиел – Ишагыйя углы иде). 8Саллу туганнары Гәббәй вә Саллайны кертеп исәпләгәндә, алар тугыз йөз егерме сигез кеше иде. 9Зихри углы Йоил аларның башлыгы булды, ә Һассенуһа углы Яһүдә шәһәрдә икенче дәрәҗәдәге башлык иде.

10Руханилардан: Йояриб углы Едагыйя, Яхин, 11Аллаһы йорты өчен җаваплы Сераяһ (ул – Хилкыйя углы, Хилкыйя – Мешуллам, Мешуллам – Садыйк, Садыйк – Мәрают, Мәрают – Әхитүб углы иде)[+]. 12Аллаһы йортында хезмәт итүче туганнарын кертеп исәпләгәндә, алар сигез йөз егерме ике кеше иде. Шулай ук Адая (ул – Ерухам углы, Ерухам – Пелалия, Пелалия – Амси, Амси – Зәкәрия, Зәкәрия – Пашхур, Пашхур – Малкия углы иде). 13Ыруг башлыклары булган туганнарын кертеп исәпләгәндә, алар ике йөз кырык ике кеше иде. Шулай ук Амашсай (ул – Азарел углы, Азарел – Ахзай, Ахзай – Мәшиллемот, Мәшиллемот – Иммер углы иде). 14Гаярь сугышчылар булган туганнарын кертеп исәпләгәндә, алар йөз егерме сигез кеше иде. Аларның башлыгы Һаггедолим углы Зәбдиел булды.

15Левиләрдән: Шәмәгыйя (ул – Хашшуб углы, Хашшуб – Азрикам, Азрикам – Хәшәбия, Хәшәбия – Бунни углы иде), 16тышкы эшләр буенча Аллаһы йорты башлыклары Шаббетай вә Йозабад;[+] 17гыйбадәт кылганда, башлап шөкрана мәдхияләре башкаручы Маттания (ул – Михә углы, Михә – Зәбди, Зәбди – Асаф углы иде), аның ярдәмчесе Баквукыйя, шулай ук Абда (ул – Шаммуа углы, Шаммуа – Гәләл, Гәләл – Едутун углы иде)[+]. 18Изге шәһәрдә барлыгы ике йөз сиксән дүрт леви яшәде.

19Капка сакчыларыннан: Гаккуб, Талмун һәм аларның капка янында сакта торучы иптәшләре – барлыгы йөз җитмеш ике кеше[+].

20Исраил халкының, руханиларның, левиләрнең калганнары Яһүдә шәһәрләрендә, һәркем үз биләмәсендә яшәде. 21Аллаһы йорты хезмәтчеләре Офел калкулыгында яшәде; Сиха белән Гишпа алар өчен җаваплы булды[+].

22Иерусалимдә левиләрнең башлыгы итеп Уззи билгеләнде (ул – Бани углы, Бани – Хәшәбия, Хәшәбия – Маттания, Маттания – Михә углы иде). Әлеге Уззи Аллаһы йортында хезмәт итүче җырчылар нәселеннән – Асаф нәселеннән иде[+]. 23Җырчыларның көндәлек вазифалары патша фәрманы белән расланган иде. 24Яһүдә углы Зерах нәселеннән Мишезәбел углы Петахия халыкка кагылышлы һәртөрле эшләр буенча патша вәкиле булды[+].

25Үзләренең авыл-кырларында яшәүчеләргә килгәндә, Яһүдә ыругы Кыръят-Арба, Дибон, Екабсиел шәһәрләрендә һәм алар тирәсендәге авылларда төпләнде. 26Алар шулай ук Ешуада, Моладада вә Бәйт-Пелетта, 27Хатсар-Шугалда, Беер-Шеба һәм аның тирәсендәге авылларда, 28Сыйкләгтә, Мекүн һәм аның тирәсендәге авылларда, 29Эн-Риммунда, Соргада, Ярмутта, 30Зануахта, Адуллам һәм аның тирәсендәге авылларда, Лахиш һәм аның тирәсендәге авылларда, Азыка һәм аның тирәсендәге авылларда гомер итте. Аларның ыругы Беер-Шеба шәһәреннән Һинном үзәнлегенә кадәр сузылган җирләрдә көн күрде.

31Беньямин ыругы Гебада, Микмәстә, Әйядә, Бәйт-Элдә һәм алар тирәсендәге авылларда, 32Анатотта, Нобта, Ананиядә, 33Хатсорда, Рамаһта, Гиттаимдә, 34Хадидтә, Сәбогыймда, Нәбаллатта, 35Лодта, Һонода, Осталар үзәнендә көн күрде.

36Леви ыругына караган нәселләрнең кайберләре – Яһүдә җиренә, кайберләре исә Беньямин җиренә килеп төпләнде.

#### 12


Руханилар һәм левиләр

1Шеһалтиел углы Зеруббабел һәм Ешуа белән бергә әсирлектән кайткан руханилар вә левиләр түбәндәгеләр.

Руханилар: Сераяһ, Иремия, Эзра,[+] 2Амария, Мәллүк, Хаттуш, 3Шекания, Рәхум, Меремот, 4Идду, Гиннетон, Абия, 5Миямин, Магадия, Билгәй, 6Шәмәгыйя, Йояриб, Едагыйя, 7Саллу, Амук, Хилкыйя, Едагыйя. Болар – Ешуа чорында яшәгән руханиларның башлыклары һәм аларның хезмәттәшләре.

8Левиләр: Ешуа, Биннуй, Кадмиел, Шәрәбия, Яһүдә һәм хезмәттәшләре белән шөкрана мәдхияләре башкару өчен җаваплы Маттания,[+] 9шулай ук алар белән чиратлашып җырлаучы Баквукыйя, Унни һәм аларның хезмәттәшләре. 10Ешуа – Йоякыймның, Йоякыйм – Эльяшибнең, Эльяшиб – Йояданың,[+] 11Йояда – Йонатанның, Йонатан Яддуганың атасы иде.

12Йоякыйм заманында руханиларның нәселбашлары түбәндәгеләр иде: Сераяһ нәселендә – Мерая, Иремия нәселендә – Ханания, 13Эзра нәселендә – Мешуллам, Амария нәселендә – Еһоханан, 14Малухи нәселендә – Йонатан, Шекания нәселендә – Йосыф, 15Харим нәселендә – Әднә, Мәрают нәселендә – Хелкай, 16Идду нәселендә – Зәкәрия, Гиннетон нәселендә – Мешуллам,[+] 17Абия нәселендә – Зихри, Миньямин нәселендә бер ыругбашы, Магадия нәселендә – Пилтай, 18Билгәй нәселендә – Шаммуа, Шәмәгыйя нәселендә – Йонатан, 19Йояриб нәселендә – Маттынай, Едагыйя нәселендә – Уззи, 20Саллай нәселендә – Каллай, Амук нәселендә – Гыйбер, 21Хилкыйя нәселендә – Хәшәбия, Едагыйя нәселендә – Нетанел.

22Левиләрнең нәселбашлары – Эльяшиб, Йояда, Йоханан вә Яддуга заманында, ә руханилар Фарсы патшасы Дәрәвеш заманында исемлеккә теркәлгәннәр[+]. 23Леви ыругындагы нәселбашларының исемнәре Эльяшиб углы Йоханан яшәгән көннәргә кадәр теркәлеп барылган. 24Левиләрнең башлыклары: Хәшәбия, Шәрәбия, Кадмиел углы Ешуа һәм аларның хезмәттәшләре. Аллаһы кешесе Давыт фәрманы буенча, җырчылар, ике төркемгә бүленеп, чиратлашып Аллаһыга мактау яудырырга һәм шөкер кылырга тиеш иде[+]. 25Маттания, Баквукыйя, Убадия, Мешуллам, Талмун вә Гаккуб капка янындагы келәтләр өчен җаваплы булды[+]. 26Бу адәмнәр үз вазифаларын Йосадактан туган Ешуа углы Йоякыйм, шулай ук өлкә башлыгы Нәхәмия һәм кәтип рухани Эзра заманында башкардылар[+].


Диварны Аллаһыга багышлау

27Иерусалим диварын Аллаһыга багышлау йоласында катнашыр өчен, яшәгән төбәкләреннән барлык левиләр чакырылды. Шатлыклы тантанада алар, җиз тәлинкәләрдә, лираларда вә гөсләләрдә уйнап, шөкрана мәдхияләре башкарырга тиеш иде[+]. 28Җырчылар шулай ук Иерусалимнең әйләнә-тирәсеннән, нетофалылар яшәгән авыллардан, 29Бәйт-Гилгәл, Геба вә Азмавет кырларыннан килде (алар үзләренә йортларны Иерусалим тирәсендә салды). 30Руханилар белән левиләр, йола кушканча пакьләнгәннән соң, халыкны, капкаларны вә диварны да пакьләделәр[+].

31Шунда мин, Яһүдәнең нәсел башлыкларын дивар янына китереп, Раббыга рәхмәтләр яудырыр өчен, җырчыларны ике төркемгә бүлдем. Төркемнең берсе дивар буйлап уң якка, Тирес капкасына таба атлады[+]. 32Аның артыннан Һошагыйя вә Яһүдәдәге нәсел башлыкларының бер яртысы, 33Азария, Эзра, Мешуллам, 34Яһүдә, Беньямин, Шәмәгыйя, Иремия, 35быргыда уйнаучы берничә яшь рухани, Зәкәрия (Зәкәрия – Йонатан углы, Йонатан – Шәмәгыйя, Шәмәгыйя – Маттания, Маттания – Микәя, Микәя – Зәкүр, Зәкүр – Асаф углы иде)[+] 36һәм аның хезмәттәшләре Шәмәгыйя, Азарел, Милалай, Гилалай, Магай, Нетанел, Яһүдә, Ханани барды. Аларның кулында Аллаһы кешесе Давытның уен кораллары иде. Иң алдан кәтип Эзра атлады[+]. 37Чишмә капкасына җиткәч, алар Давыт шәһәренең баскычлары буйлап туп-туры югарыга, диварга күтәрелделәр һәм Давыт йорты яныннан ары таба, көнчыгыш тарафтагы Су капкасына юнәлделәр[+].

38Җырчыларның икенче төркеме дивар буйлап сул якка китте. Аның артыннан халыкның яртысы белән мин үзем киттем. Мич манарасыннан Киң диварга кадәр атладык,[+] 39Эфраим капкасы, Иске капка, Балык капкасы, Хананел манарасы, Меа манарасы, Сарык капкасы яныннан үтеп, Сакчылар капкасы турысында туктадык[+]. 40Аннары җырчыларның ике төркеме дә, Аллаһы йортына җитеп, тезелеп басты. Мин анда нәсел башлыкларының бер яртысы, 41быргы кычкырткан руханилар Эльякыйм, Магасея, Миньямин, Микәя, Элиогынай, Зәкәрия, Ханания, 42шулай ук Магасея, Шәмәгыйя, Элгазар, Уззи, Еһоханан, Малкия, Элам вә Эзер белән бергә басып тордым. Израхия җитәкчелегендәге җырчылар кычкырып-кычкырып җырлады. 43Ул көнне зур корбаннар китерделәр һәм күңел ачтылар, чөнки Аллаһы аларга бөек шатлык бүләк итте. Хатыннар вә бала-чага рәхәтләнеп күңел ачты. Иерусалимдәге шатлык авазлары әллә кайларга кадәр ишетелеп торды.


Аллаһы йорты хезмәтчеләренә ярдәм итү

44Аллаһы йортына китерелгән бүләкләр, беренче җимешләр һәм уңышның уннан бер өлеше саклана торган келәтләр өчен ул көнне җаваплы кешеләр билгеләнде. Канунда әйтелгәнчә, әлеге кешеләр, руханилар вә левиләргә тәгаенләнгән өлешне шәһәр янындагы кырлардан җыеп алып, шул келәтләргә тупларга тиеш булдылар, чөнки рухани вә левиләрнең Аллаһыга хезмәт итүен күреп тору яһүдиләргә рәхәт иде. 45Алар үзләренең Аллаларына хезмәт иттеләр һәм пакьләндерү йоласын башкардылар. Давыт һәм аның углы Сөләйман кушканча, җырчылар вә капка сакчылары да үз хезмәтен башкарды. 46Чөнки бик күптәннән, Давыт һәм Асаф заманыннан ук, җырчыларның җитәкчеләре, шулай ук Аллаһыга мактаулар яудыра һәм шөкрана кыла торган җырлар билгеләп куелган иде[+]. 47Зеруббабел вә Нәхәмия заманында барлык исраилиләр җырчыларга вә капка сакчыларына көндәлек өлешләрен биреп бардылар; алар шулай ук левиләргә дә тиешле өлешне бирделәр, ә левиләр үз чиратында Һарун токымына өлеш чыгардылар[+].

#### 13


Барлык чит нәрсәдән арыну

1Ул көнне халыкка Муса китабын кычкырып укыдылар. Анда болай дип язылган урынны таптылар: «Аммониләр вә мәабиләрдән[†] берәү дә беркайчан Аллаһы халкы исәбенә керергә тиеш түгел,[+] 2чөнки алар Исраил угылларын икмәк вә су белән каршы алмадылар; киресенчә, исраилиләрне каргар өчен, Билгамны ялладылар, ләкин безнең Аллабыз каргышны фатихага әверелдерде»[+]. 3Канун сүзләрен ишеткәч, халык исраилиләр арасыннан барча чит кавемнәрне куып җибәрде[+].

4Моңарчы Аллабыз йортының келәтләре өчен рухани Эльяшиб җаваплы иде. Ул, Тобияне туганыдай якын күреп,[+] 5әүвәле икмәк бүләкләре, хуш исле сумала-майлар, савыт-саба, шулай ук левиләргә, җырчыларга, капка сакчыларына Канун нигезендә билгеләнгән икмәкнең, шәрабның вә зәйтүн маеның уннан бер өлеше һәм руханиларга тәгаенләнгән бүләкләр сакланган зур бүлмәне аңа бирде. 6Бу эшләр кылынганда, мин Иерусалимдә түгел идем: Бабил патшасы Артахшаста хакимлегенең утыз икенче елында патша янына киткән идем. Күпмедер вакыттан соң мин патшаның рөхсәте белән[+] 7кабат Иерусалимгә әйләнеп кайттым һәм Эльяшибнең, Тобиягә ярарга тырышып, Аллаһы йортының ишегалдында аңа бүлмә бирүен – яман эш кылуын белдем. 8Минем бик нык ачуым чыкты, һәм мин Тобиянең бар әйберсен бүлмәдән чыгарып аттым. 9Шуннан соң мин бүлмәләрне чистартырга куштым һәм Аллаһы йорты савытларын, икмәк бүләкләрен вә хуш исле сумала-майларны урынына кертеп куйдым[+].

10Шуның өстенә, мин левиләргә тәгаенләнгән өлешнең аларга бирелмәвен, левиләр вә җырчыларның, Раббы йортындагы хезмәтләрен башкармыйча, үз кырларына китеп баруын белдем[+]. 11Шул уңайдан мин, түрәләргә шелтә белдереп: «Ни сәбәпле Аллаһы йорты караусыз калган?!» – дидем. Левиләрне һәм җырчыларны җыеп алып, һәрберсен үз вазифасын башкарырга куйдым[+]. 12Шуннан соң барлык яһүдиләр икмәк, шәраб вә зәйтүн маеның уннан бер өлешен янә келәтләргә китерделәр[+]. 13Келәтләрнең башлыгы итеп мин рухани Шелемияне, кәтип Садыйкны, левиләрдән Пәдаяны билгеләдем, алар янына Маттаниядән туган Зәкүр углы Хананны куйдым, чөнки алар ышанычлы кешеләр булып исәпләнә иде. Алар хезмәттәшләренә тәгаенләнгән өлешне таратырга тиеш булдылар.

14Йа Аллам, бу гамәлләремне онытмасаң иде! Синең йортың өчен һәм шунда гыйбадәтләр кылынсын өчен башкарган игелекле эшләремне исеңдә тотсаң иде![+]

15Шул вакытларда мин кайберәүләрнең шимбә көнне йөзем изүләрен, ишәкләргә төяп, ашлык, шәраб, йөзем, инҗир вә башка төрле йөк ташуларын, аларны Иерусалимгә илтүләрен күзәттем. Шул көнне ашамлык әйберләре сатуларын күреп, мин аларны бик нык орыштым[+]. 16Тумышлары белән Сурдан булган кешеләр, Иерусалимдә яшәп, шимбә көнне балык вә һәртөрле башка әйбер китерә һәм яһүдиләргә сата иделәр. 17Шул сәбәпле мин Яһүдәнең дәрәҗәле кешеләренә шелтә белдердем: «Ни өчен, шундый яманлык кылып, шимбә көнне мәсхәрәлисез?! 18Сезнең аталарыгыз да шулай эшләгән иде, Аллабыз шуның өчен безгә вә шәһәребезгә бәла-казалар җибәрде. Ә сез, шимбә көнне мәсхәрә кылып, Аллаһының Исраилгә булган ачуын арттырасыз», – дидем. 19Шуннан соң мин шимбә көн алдыннан, кичке эңгер төшә башлауга, Иерусалим капкаларын бикләп куярга да шимбә көн үтмичә аларны ачмаска боердым. Шимбә көнне һичнинди йөк үтеп кермәсен өчен, капка янына үземнең хезмәтчеләремне куйдым. 20Сәүдәгәрләр вә һәртөрле сатучылар бер-ике мәртәбә Иерусалим читендә төн үткәрделәр. 21Ләкин мин аларны бик нык орышып әйттем: «Ни өчен сез дивар буенда төн үткәрәсез?! Тагын шулай эшли калсагыз, сезгә каршы мин көч кулланачакмын», – дидем. Шуннан соң алар шимбә көннәрендә килми башладылар. 22Аннары мин, шимбә көннең изгелеген саклар өчен, левиләргә, пакьләнеп, капка янына сакка басарга куштым.

Йа Аллам, шушы эшемне дә исеңнән чыгарма һәм, чиксез мәрхәмәтеңне күрсәтеп, миңа миһербанлы бул![+]

23Шул көннәрдә мин яһүдиләрнең Ашдод, Аммон вә Мәаб хатыннарына өйләнгән булуын ачыкладым[+]. 24Шунлыктан аларның балаларының яртысы Ашдод яисә башка халыклар телендә сөйләшә, ә яһүдчә белми иде. 25Моның өчен мин аларны бик нык ачуландым, каргадым, кайберләрен кыйнадым, чәчләрен йолкыдым. Мин аларны Аллаһы белән ант иттердем, әйттем: «Кызларыгызны аларның угылларына хатынлыкка бирмәгез, үзегезгә вә угылларыгызга аларның кызларын алмагыз[+]. 26Исраил патшасы Сөләйман чит хатыннар аркасында гөнаһ эшләде түгелме?! Халыклар арасында Сөләйманга охшаш патша юк иде. Ул Үз Алласының сөеклесе иде, Аллаһы аны бөтен Исраилгә патша итеп куйды, ләкин чит халыктан булган хатыннар хәтта аны да гөнаһ юлына этәрде[+]. 27Менә хәзер без сезнең дә шундый зур явызлыкка батуыгызны күрәбез. Чит халыклардан хатыннар алып, сез Аллабызга хыянәт итәсез!»[+]

28Баш рухани Эльяшибтән туган Йояда угылларыннан берсе хорунлы Санбаллатның кияве иде. Мин аны үз янымнан кудым[+].

29Йа Аллам, аларны исеңдә тот, чөнки алар руханилыкка, руханилар вә левиләр белән Син төзегән килешүгә тап төшерделәр[+].

30Шулай эшләп, мин халыкны пакьләдем – чит кавемнәр тәэсиреннән арындырдым. Руханилар белән левиләрнең һәммәсенә мин аерым вазифа йөкләдем. 31Мин шулай ук билгеләнгән вакытта утын китерүне һәм беренче уңышны җыеп кайтаруны тиешенчә оештырдым.

Йа Аллам, мине онытмыйча игелекләреңне кылсаң иде![+]

### Эстер

#### Эстер

Эстер


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]


#### 1


Эстер


Ахашверош патшаның Вәшти мәликәне кире кагуы

1Бу вакыйга Ахашверош заманында булды. Ул вакытларда Ахашверош Һиндстаннан алып Хәбәшстанга кадәр җәелгән йөз егерме җиде өлкә өстеннән патшалык итә иде[+]. 2-3Аның тәхете Шушан каласындагы кальгада[†] урнашкан иде. Хакимлегенең өченче елында ул, барлык түрәләрен, үз хезмәтендәге кешеләрне, шулай ук Фарсы[†] һәм Мадай гаскәрбашларын, өлкә хакимнәрен һәм башлыкларын мәҗлескә җыеп,[+] 4йөз сиксән көн дәвамында аларга патшалыгының мул байлыгын, бөеклеген һәм данын күрсәтте. 5Шуннан соң ул үзенең башкаласы Шушанда, патша сарае бакчасында, җиде көн дәвамында кечесе-олысыннан бөтен халыкны сыйлады.

6Бакчада мәрмәр баганаларга көмеш алкалар ярдәмендә җете кызыл төстәге нәфис җитен тасмалар белән ак һәм зәңгәр киҗе-мамык пәрдәләр эленгән; алсу ташлар, мәрмәр, энҗе һәм кыйммәтле ташлар түшәлгән басмага алтын вә көмеш кәнәфиләр куелган иде. 7Эчемлекләр төрледән-төрле алтын савытларга салып бирелде; юмарт патшаның шәрабы мул иде. 8Эчү ихтыяри булды, һичкем мәҗбүр итмәде, чөнки патша үз сараендагы барлык хезмәтчеләренә: «Һәркем теләгән кадәр эчсен», – дип әмер биргән иде.

9Нәкъ шул ук вакытта Вәшти мәликә Ахашверош патша сараенда хатыннар өчен мәҗлес үткәрде.

10-11Җиденче көнне, патшаның күңеле шәрабтан кәефләнгәч, ул үзенә хезмәт күрсәтүче Меһуман, Бизтә, Харбона, Бигтә, Абагта, Зетәр һәм Кәркәс исемле җиде хәрәм агасына таҗ кигән Вәшти мәликәне үз каршысына китерергә әмер бирде – җыелган халыкка һәм түрәләргә ул аның гүзәллеген күрсәтмәкче булды, чөнки мәликә бик чибәр иде[+]. 12Әмма Ахашверош үзенең хәрәм агалары аша белдергән әмергә Вәшти мәликә буйсынмады – килергә теләмәде. Патшаның моңа бик нык ачуы килде – аның эчендә ярсу кайнады. 13Шуннан патша һәрнәрсәне яхшы белүче акыл ияләрен чакырып алды, чөнки эшләрен хәл иткәндә, патша, гадәте буенча, канун[†] һәм хокук белгечләре белән киңәшә иде. 14Ул чакта аңа иң якын дигәннәре Кәршенә, Шетар, Адмата, Таршиш, Мерес, Марсена, Мемүкән булып, алар патша белән еш очрашучы һәм патшалыкта югары урыннарда утыручы җиде Фарсы һәм Мадай түрәсе иде. Патша алардан:[+]

15– Ахашверош патшаның хәрәм агалары аша белдергән әмерен тыңламаган өчен, Вәшти мәликәгә канун нишләргә куша? – дип сорады.

16Патша һәм түрәләр алдында Мемүкән җавап бирде:

– Вәшти мәликә бер патша каршында гына түгел, бәлки барлык түрәләр һәм Ахашверош патшалыгының барлык өлкәләрендәге халык-кавемнәр каршында да гаепле, – диде. – 17Мәликәнең әлеге кыланышы бөтен хатыннарга ишетеләчәк, шуннан соң алар үзләренең ирләрен бөтенләй санга сукмый башлаячак, «Ахашверош патша Вәшти мәликәне үзенең каршына китерергә әмер биргән икән дә, ә ул килмәгән», – диячәк, 18Фарсы һәм Мадайның барлык аксөяк хатыннары, мәликәнең мондый кыланышы хакында ишеткәч, патша хезмәтендәге барлык түрәләргә шуны ук сөйләячәк; алар да ирләрен санга сукмый башлап, бу хәл күп күңелсезлекләр китереп чыгарачак. 19Әгәр патша мәгъкуль күрсә, ул: «Вәшти мәликә моннан ары Ахашверош патша хозурына килмәячәк», – дип, үз исеменнән әмер бирсен. Бу әмер Фарсы һәм Мадай кануннарына язылып үзгәртелмәсен, ә мәликәлек дәрәҗәсен исә патша, Вәштидән алып, яхшырак башка хатынга бирсен[+]. 20Бөтен бөек патшалыкка игълан ителәчәк бу әмерне ишеткәннән соң, барлык хатыннар үзләренең ирләрен, бай яки ярлы булуына карамастан, хөрмәт итә башларлар[+].

21Бу сүзләр патша һәм түрәләрнең күңеленә бик хуш килде. Ахашверош нәкъ Мемүкән әйткәнчә эшләде. 22«Һәрбер ир үз өендә хуҗа булсын» дигән хатлар патшалыкның барлык өлкәләренә, һәр өлкәнең үз язуы белән, һәр кавемнең үз телендә җибәрелде. Бу әмер һәрбер телдә игълан ителде.

#### 2


Эстер – мәликә

1Бу вакыйгадан соң, ачуы басыла төшкәч, Ахашверош патша Вәштине, аның кылган эшен һәм аның хакында кабул ителгән карарны исенә төшерде[+]. 2Патша хезмәтендәге сарай әһелләре патша өчен яшь чибәр кызлар эзләргә кирәк дип киңәш иттеләр:

3-4– Патша үзенең барлык өлкәләренә күзәтүчеләр җибәрсен; алар, килеш-килбәте, йөзе-бите чибәр барлык яшь кызларны җыеп, Шушан башкаласында патша хатыннары яшәгән йортка, шул хатыннарны саклаучы хәрәм агасы Һегәй кул астына китерсеннәр; аларга бизәнү-ясану өчен кирәк булган бар әйбер бирелсен, һәм кызларның патшага иң ошаганы Вәшти урынына мәликә булсын, – диделәр.

Бу киңәш патша күңеленә хуш килде, һәм ул шулай эшләде дә.

5Шушан башкаласында Мәрдәкәй исемле бер яһүди бар иде. Беньямин ыругындагы Кыйш тудырган Шимгый углы Яһирдан туган иде ул. 6Әлеге Мәрдәкәйне Яһүдә[†] патшасы Якөнья[*] һәм башка әсирләр белән бергә Бабил[†] патшасы Нәбухаднессар Иерусалимнән сөреп җибәргән иде[+]. 7Мәрдәкәй – агасының кызы Һадассаны (аның икенче исеме – Эстер) тәрбияләп үстергән кеше иде, чөнки кызның атасы[†] да, анасы да юк иде. Бу кыз килеш-килбәте белән күркәм, йөзгә дә чибәр иде. Кызның ата-анасы үлгәч, Мәрдәкәй аны үз тәрбиясенә алган иде.

8Патшаның боерык-фәрманы игълан ителеп, күп кызлар Шушан башкаласына – Һегәй кул астына җыйналган вакытта, Эстер дә патша сараенда патша хатыннарын саклаучы Һегәй карамагына алынды. 9Бу кыз, Һегәйнең күңеленә ошап, аның алдында илтифат казанды. Һегәй аңа, озакка сузмыйча, бөтен бизәнү-ясану әйберләрен һәм тиешле ризыкны бирде; патша сараеннан аңа хезмәт күрсәтергә лаек дип табылган җиде кызны билгеләде; аны, шул кызлар белән бергә, патша хатыннары яшәгән йортның иң яхшы бүлмәсенә урнаштырды.

10Эстер үзенең нинди кавемнән һәм нинди нәселдән булуы турында беркемгә сөйләмәде, чөнки Мәрдәкәй аңа бу хакта әйтмәскә кушкан иде. 11Мәрдәкәй һәркөн, Эстернең хәлен белешү өчен, патша хатыннары яшәгән йортның ишек төбенә килә торган булды.

12-13Ахашверош патша хозурына керергә нәүбәте җиткәнче, һәр кыз унике ай дәвамында хәзерлек күрергә – алты ай дәвамында мирра[†] мае, калган алты айда башка төрле хуш исле майлар белән сөртенергә тиеш иде. Унике ай тәмамланып, Ахашверош патша хозурына керер вакыт җиткәч, патша хатыннары яшәгән йорттан патша сараена китүче кызга үзе теләгән әйберне алырга рөхсәт ителә иде. 14Кыз кичен керә, ә иртәгесен патша хатыннары яшәгән башка йортка, патшаның җарияләр сакчысы – хәрәм агасы Шагашгәз күзәтчелегенә китерелә иде; әгәр кызны патша өнәп бетермәсә һәм аны, исеме белән атап, кабат чакырмаса, патша янына ул кыз бүтән керми иде.

15Мәрдәкәй тәрбияләп үстергән, агасы Абихаилнең кызы Эстергә патша янына керү нәүбәте җиткәч, Эстер, патша хатыннары яшәгән йортның сакчысы – хәрәм агасы Һегәй киңәш иткәннән тыш, һичнәрсә сорамады. Эстергә карап, һәрбер кеше соклана иде[+].

16Ахашверош патша хакимлегенең җиденче елында, унынчы айда (Тебет аенда) Эстер патша өенә аяк басты. 17Эстерне патша барлык хатыннарыннан артыграк яратты – башкаларга караганда Эстер патшаның илтифатын һәм ягымлылыгын ныграк казанды. Патша аның башына таҗ кидерде һәм аны Вәшти урынына мәликә итте. 18Эстер хөрмәтенә Ахашверош барлык түрәләр һәм үз хезмәтендәге кешеләр өчен зур мәҗлес оештырды, өлкәләрдә бәйрәм ясаттырды һәм патшаларча юмартлык белән бүләкләр өләште.

19Кызларны икенче тапкыр җыйнаган вакытта, Мәрдәкәй Патша капкасы төбендә утыра иде[*]. 20Эстер исә үзенең нәселе һәм кавеме турында, Мәрдәкәй кушканны үтәп, һаман берни белдермәде, Мәрдәкәй тәрбиясендә булган вакыттагы кебек, хәзер дә аның сүзен төгәл үтәде.

21Мәрдәкәй Патша капкасы төбендә утырган көннәрдә патшаның ике хәрәм агасы – күңелләрендә ачу саклаган ишек сакчылары Бигтән белән Тереш – Ахашверош патшага кул салырга ният иттеләр. 22Мәрдәкәй, бу хакта белеп, Эстер мәликәгә җиткерде, Эстер исә Мәрдәкәй исеменнән һәммәсен патшага сөйләп бирде. 23Бу эш тикшерелде һәм дөрес дип табылды, шуннан соң әлеге ике хәрәм агасын дарга асып куйдылар. Мәрдәкәйнең бу эше патшалыкның елъязмалар китабына теркәп куелды[+].

#### 3


Һәмәннең явыз ният коруы

1Бу хәлдән соң Ахашверош патша Агаг[*] нәселеннән Һамдата углы Һәмәнне югары күтәрде, аның урынын үз хезмәтендәге барлык түрәләрнекеннән югарырак куйды. 2Патша капкасы төбендә булган барлык сарай әһелләре, Һәмән алдында чүгеп, йөзләре белән җиргә кадәр иелделәр, чөнки патшаның әмере шундый иде. Әмма Мәрдәкәй чүкмәде дә, башын да җиргә кадәр имәде. 3Патша капкасы төбендәгеләр Мәрдәкәйдән:

– Ни өчен син патша әмерен үтәмисең? – дип сорадылар.

4Алар һәркөн аңа шуны тукып тордылар, ә ул аларның сүзләренә колак та салмады. Шуннан алар, Мәрдәкәй үз сүзендә торырмы-юкмы икәнлеген белү өчен, моны Һәмәнгә җиткерделәр (Мәрдәкәй үзенең яһүдиләрдән булуын аларга белдергән иде инде).

5Мәрдәкәй аның алдында тез чүкмәгәнне һәм баш имәгәнне күргәч, Һәмәннең бик нык ачуы чыкты. 6Әмма бары тик Мәрдәкәйгә генә кул салу аңа артык вак эш булып күренде. Мәрдәкәйнең нинди кавемнән булуын белгәнгә, Ахашверош патшалыгындагы барлык яһүдиләрне, ягъни Мәрдәкәй халкын, ул кырып бетерергә уйлады.

7Ахашверош хакимлегенең уникенче елында, беренче айда (Нисан аенда), кайсы көнгә һәм кайсы айга төшәр дип, Һәмән алдында «пур», ягъни жирәбә салдылар, һәм жирәбә уникенче айга (Адар аена) төште[+].

8Һәмән Ахашверош патшага әйтте:

– Синең патшалыкның барлык өлкәләрендә халыклар арасына таралып-сибелеп яшәгән бер кавем бар, – диде. – Ул кавемнең кануннары башка барлык халыкларныкыннан үзгә – алар патша чыгарган кануннарны үтәмиләр. Шуңа күрә син аларны болай гына калдырырга тиеш түгел[+]. 9Әгәр патша мәгъкуль күрсә, бу кавемне юк итү өчен әмер бирсен. Патшаның әмерен башкару эшенә мин патша казнасына ун мең талант[*] көмеш кертер идем.

10Патша үзенең мөһер йөзеген бармагыннан салды да аны яһүдиләрнең дошманына – Агаг токымыннан булган Һамдата углы Һәмәнгә бирде,[+] 11аннары аңа:

– Бу көмешне һәм Яһүдә халкын сиңа тапшырам. Ул халык белән ни теләсәң, шуны эшлә, – диде.

12Беренче айның унөченче көнендә патша кәтипләре[†] чакырылды; алар, Һәмән әмер иткәнчә, патша түрәләренә, барлык өлкәләрнең идарәчеләренә һәм барча халыкларның башлыкларына һәр өлкәнең үз язуында, һәр кавемнең үз телендә Ахашверош патша исеменнән боерык язып, бу боерык патша йөзеге белән мөһерләнде[+]. 13Уникенче айның (Адар аеның) унөченче көнендә «Яһүдиләр һәммәсе – яше-карты, бала-чагасы һәм хатын-кызы – бер көн эчендә үтерелергә, кырып бетерелергә, юкка чыгарылырга, ә мөлкәтләре таланырга тиеш», дигән хатлар чапкыннар аша патшалыктагы барлык өлкәләргә таратылды[+]. 14Барча кавемнәр шушы көнгә әзер булып торсын өчен, канун көченә ия булган әмернең күчермәсен һәрбер өлкәдә, һәрбер кавемгә игълан итәргә тиеш иделәр.

15Патша әмерен үтәргә ашыгып, чапкыннар юлга чыктылар. Башкала Шушанда әмерне игълан иткәннән соң, шәһәр халкы аптырап калды. Ә патша белән Һәмән шәраб эчәргә утырдылар[+].

#### 4


Мәрдәкәйнең Эстердән яһүдиләрне коткаруын соравы

1Әлеге хәбәрне ишеткәннән соң, Мәрдәкәй өс киемен ертып тупас тукымага[†] төренде дә, башына көл сибеп, ачы күз яшьләре түгә-түгә шәһәр урамнары буйлап китте. 2Әмма патша сараеның капкасы янына җиткәч, туктап калды, чөнки тупас тукымага төренгән килеш патша сараеның капкасыннан керергә ярамый иде. 3(Патша фәрманы язылган карар килеп җиткән һәр өлкәдә яһүдиләр хәсрәткә төштеләр, ураза тотып[†], ачы күз яшьләре түктеләр. Күбесе, тупас тукымага төренеп, көл эчендә ятты.)[+]

4Эстернең хезмәтче кызлары һәм хәрәм агалары килеп, Мәрдәкәй турында сөйләп биргәч, мәликә, бу хәлгә борчылып, Мәрдәкәй өстен алыштырсын дип, аңа кием-салым җибәрде, әмма Мәрдәкәй киемнән баш тартты.

5Шуннан соң Эстер, үзенә хезмәт итү өчен, патша тарафыннан куелган хәрәм агаларыннан берсен – Һатакны чакырды да, Мәрдәкәйгә ни-нәрсә булганлыгын белергә дип, аның янына җибәрде. 6Һатак, шулай итеп, патша сарае капкасы каршына, шәһәр мәйданына Мәрдәкәй янына чыкты.

7Мәрдәкәй үзе белән нәрсә булганын һәм яһүдиләрне юк итү өчен патша казнасына Һәмән вәгъдә иткән көмешнең күләме хакында аңа сөйләп бирде[+]. 8Эстер эшнең асылын аңласын өчен, ул, Эстергә күрсәтсен дип, яһүдиләрне юк итү хакында Шушанда игълан ителгән әмернең күчермәсен Һатакка бирде; Эстергә патша янына керергә, үз халкы өчен аңа ялварырга, мәрхәмәтен сорарга кушты[+].

9Һатак, кайтып, Мәрдәкәйнең сүзләрен Эстергә сөйләп бирде. 10Эстер исә, Мәрдәкәйгә сөйләү өчен, Һатакка болай диде:

11– Патша хезмәтендәге кешеләргә һәм патша өлкәләрендә яшәүче халыкларның һәммәсенә мәгълүм ки, сарай эченә, патша янына чакырылмыйча кергән һәркемне – ирме ул, хатын-кызмы – бер хөкем көтә, ул да булса – үлем; патша үзенең алтын таягы белән кемгә төртеп күрсәтсә, бары тик шул гына исән кала ала. Ә минем менә утыз көн инде патша янына чакырылганым юк[+].

12Эстернең бу сүзләре Мәрдәкәйгә килеп иреште. 13Мәрдәкәй, Эстергә җавап итеп, болай диде:

– Патша сараенда яшәгәнгә барча яһүдиләр арасыннан берүзем исән калырмын, дип уйлама. 14Әгәр шундый вакытта дәшми калсаң, яһүдиләргә ярдәм һәм котылу башка урыннан килер, әмма син һәм атаңның гаиләсе һәлак булыр. Кем белгән, бәлки син нәкъ менә шушындый вакыт өчен мәликә дәрәҗәсенә ирешкәнсеңдер дә.

15Мәрдәкәйгә җавабында Эстер болай диде:

16– Бар, Шушандагы барлык яһүдиләрне бергә җый да минем өчен ураза тотыгыз – өч тәүлек буена көндез дә, төнлә дә ашамагыз һәм эчмәгез. Шулай ук мин дә үземнең хезмәтче кызларым белән бергә ураза тотармын. Шуннан соң, гәрчә канунга каршы булса да, патша хозурына керермен. Әгәр инде һәлак булам икән – булырмын[+].

17Мәрдәкәй китте һәм, Эстер аңа ничек әмер иткән булса, шулай эшләде.

#### 5


Эстернең патшаны һәм Һәмәнне мәҗлескә чакыруы

1Өченче көндә Эстер, мәликәчә киенеп, патша сараеның эчке ишегалдына, патша бүлмәсенең ишеге янына килеп басты. Патша исә бүлмәсенең ишегенә каршы урнашкан тәхетендә утыра иде[+]. 2Ишегалдында басып торган Эстерне күреп, патшаның күңелендә мәрхәмәт уянды, һәм кулындагы алтын таягын ул Эстергә таба сузды. Эстер, патшага якынлашып, таякның очына орынды[+]. 3Патша әйтте:

– Нәрсә булды, Эстер мәликә, нинди үтенечең бар? – диде. – Мин сиңа патшалыгымның яртысын бирергә дә әзермен[+].

4Эстер әйтте:

– Әгәр хуҗам мәгъкуль күрсә, бүген мин аны Һәмән белән бергә үзем әзерләгән мәҗлескә чакырмакчы идем, – диде.

5Патша:

– Эстер чакырган мәҗлескә бару өчен, тиз арада Һәмәнне эзләп табыгыз, – дип боерык бирде.

Ахашверош патша белән Һәмән, шулай итеп, Эстер әзерләгән табынга килделәр.

6Шәраб эчкәндә, Эстер мәликәдән патша:

– Нинди үтенечең бар? – дип сорады. – Һәммәсе үтәлер! Теләгең нидә? Патшалыгымның яртысын сорасаң да, теләгеңне үтәрмен! – диде.

7Эстер җавабында әйтте:

– Теләгем һәм үтенечем менә шундый: 8әгәр мин хуҗам күз алдында илтифат казанган булсам, әгәр хуҗам минем теләгемне һәм үтенечемне канәгатьләндерүне мәгъкуль күрсә, хуҗамның иртәгә дә Һәмән белән бергә мин әзерләячәк мәҗлескә килүен сорар идем. Шунда хуҗам алдында гозеремне дә әйтермен, – диде[+].

9Һәмән ул көнне мәҗлестән шат һәм көр күңел белән чыкты. Әмма сарай капкасы төбендә, ихтирам күрсәтеп аягүрә торып басмаган, аның каршында калтырап калмаган Мәрдәкәйне күргәч, Һәмәннең ачуы кузгалды[+]. 10Шулай да Һәмән үзен сабыр тотты. Ә өенә кайткач, дус-ишләрен һәм хатыны Зерешны чакырырга кеше җибәрде[+]. 11Һәмән аларга үзенең гаҗәеп күп байлыгы, угылларының күплеге хакында, патшаның аны ничек югары күтәрүе һәм түрәләр, хезмәтчеләр өстеннән башлык итеп куюы турында мактанып сөйләде[+]. 12Һәмән әйтте:

– Эстер мәликә дә үзе әзерләгән мәҗлескә, патша белән бергә бару өчен, миннән башка һичкемне сайламады; шулай ук иртәгә дә патша белән бергә мин аның мәҗлесенә чакырулымын. 13Әмма бу мине һич тә канәгатьләндерми; минем өчен иң ачу китергәне – яһүди Мәрдәкәйнең патша сарае капкасы төбендә утыруын күрүдер, – диде.

14Хатыны Зереш һәм аның барлык дуслары Һәмәнгә киңәш итеп әйттеләр:

– Илле аршын[*] биеклегендә дар агачы әзерлә дә иртәгесен патшадан Мәрдәкәйне шул агачка асып куюын сора. Шуннан инде, күңелең булып, патша белән бергә мәҗлескә китәрсең.

Бу киңәш Һәмәннең күңеленә хуш килде, һәм ул дар агачы ясатты[+].

#### 6


Һәмәннең Мәрдәкәйгә хөрмәт күрсәтергә мәҗбүр булуы

1Ул төнне Ахашверош патшаның күзенә йокы кермәде. Ул, патшалыктагы истәлекле вакыйгалар теркәлгән китапны китертеп, кычкырып укырга боерды[+].

2Анда Ахашверош патшага кул салырга ният корган ике хәрәм агасы – ишек сакчылары Бигтән белән Тереш хакында Мәрдәкәйнең хәбәре язылган иде[+].

3Патша:

– Моның өчен Мәрдәкәйгә нинди хөрмәт күрсәтелде, нинди бүләк бирелде? – дип сорады.

Патша хезмәтендәге сарай әһелләре:

– Аңа һичнинди бүләк бирелмәде, – дип җавап кайтардылар.

4Шулчак патша:

– Ишегалдында кем бар? – дип сорады.

Анда Һәмән басып тора иде. Ул, үзе әзерләткән дар агачына Мәрдәкәйне ассыннар дип патша белән сөйләшү өчен, сарайның тышкы ишегалдына килгән иде[+].

5Сарай әһелләре:

– Менә, ишегалдында Һәмән көтеп тора, – диделәр.

Патша:

– Керсен, – диде.

6Һәмән кергәч, патша аңардан:

– Бүләкләргә теләгән кешесенә патша нинди хөрмәт күрсәтә ала? – дип сорады.

Һәмән үзалдына: «Патша миннән башка тагын кемгә хөрмәт күрсәтсен икән?!» – дип уйлап куйды. 7-8Патшага җавап итеп, ул:

– Әгәр патша кемгәдер хөрмәт күрсәтергә тели икән, әлеге кешегә үзе кия торган киемнәрне һәм үзе атланып йөри торган, патша тамгасы беркетелгән атны китерсеннәр. – диде. –[+] 9Әлеге киемнәрне дә, атны да патшаның иң дәрәҗәле түрәләреннән берсенә китерсеннәр, ул исә, патша бүләкләргә теләгән кешегә шул киемнәрне кигертеп, шул атка атландырып, шәһәр мәйданы аша узсын һәм аның алдыннан барган чакта: «Бүләкләргә теләгән кешесен патша менә ничек хөрмәтли!» – дип кабатласын.

10Патша шуннан Һәмәнгә:

– Сөйләгәнеңчә, хәзер үк кием һәм ат алып кил дә Патша капкасы төбендә утыручы яһүди Мәрдәкәйгә шуны эшлә. Сөйләгәннәреңнең берсен дә төшереп калдырма, – диде.

11Һәмән, кием һәм ат алып килеп, Мәрдәкәйне киендерде, аны атка атландырып, шәһәр мәйданы аша узды һәм, аның алдыннан барган чакта, әледән-әле:

– Бүләкләргә теләгән кешесен патша менә ничек хөрмәтли! – дип кабатлады.

12Мәрдәкәй янә сарай капкасы төбенә әйләнеп кайтты. Һәмән исә, оятыннан башын каплап, өенә ашыкты[+]. 13Һәмән үзе белән булган хәлне хатыны Зерешка һәм барлык дусларына сөйләде. Акыл бирүче дуслары һәм хатыны Зереш Һәмәнгә әйттеләр:

– Мәрдәкәй аркасында синең дәрәҗәң түбән төште. Әгәр ул яһүдиләрдән икән, димәк, син аны җиңә алмассың – аның алдында баш иярсең[+].

14Алар шулай сөйләшеп торганда, патшаның хәрәм агалары килеп Һәмәнне Эстер хәзерләгән мәҗлескә барырга ашыктырдылар.

#### 7


Һәмәнне дар агачына асулары

1Патша янә Һәмән белән бергә Эстер мәликәнең мәҗлесенә килде[+]. 2Икенче көнне дә, шәраб эчкәндә, Эстер мәликәдән патша:

– Эстер мәликә, нинди үтенечең бар? – дип сорады. – Һәммәсе үтәлер! Теләгең нидә? Патшалыгымның яртысын сорасаң да, теләгеңне үтәрмен! – диде.

3Эстер мәликә җавап биреп әйтте:

– И хуҗам, әгәр мин синең күз алдыңда илтифат казанганмын икән, һәм син мәгъкуль күрәсең икән, теләгем шулдыр: җанымны саклачы! Һәм минем халкымны да саклап калсаң иде – үтенечем шулдыр![+] 4Чөнки безне саттылар – мине дә, халкымны да үтерергә, кырып бетерергә, юкка чыгарырга ният кылалар. Әгәр безне коллыкка гына саткан булсалар, мин дәшми дә калыр идем, башыбызга төшкән хәсрәт хакында хуҗама әйтеп тә тормас идем[+].

5Шуннан Ахашверош патша Эстер мәликәдән сорады:

– Моны эшләргә җөрьәт иткән кеше – кем ул?! Кайда ул адәм?!

6Эстер әйтте:

– Безне күрәлмаучы явыз дошман – Һәмәндер!

Ахашверош патша белән мәликә Эстердән Һәмәннең коты алынды[+]. 7-8Ачуы кузгалган патша, мәҗлесне ташлап, сарай бакчасына чыкты. Патшаның катгый карарга килүен аңлаган Һәмән, җанын сакламакчы булып, Эстер мәликәдән ялварып сорар өчен, мәҗлес бүлмәсендә калды. Патша сарай бакчасыннан әйләнеп кергән вакытта, Һәмән Эстер мәликә утырган кәнәфигә йөзе белән капланган иде. Патша:

– Җитмәсә, минем өемдә, минем янымда мәликәне мыскыл итәргә телисеңме?! – дип кычкырды.

Патшаның авызыннан шушы сүзләрнең чыгуы булды – шундук Һәмәннең йөзен капладылар. 9Патшага хезмәт күрсәтүче хәрәм агаларыннан Харбона исемлесе шулчак:

– Менә, патшага игелек кылган Мәрдәкәйне асар өчен Һәмән эшләткән илле аршын биеклегендәге дар агачы Һәмәннең өе янында тора, – диде.

Шуннан патша:

– Алайса аны шунда асыгыз! – дип боерды[+].

10Мәрдәкәй өчен эшләткән дар агачына Һәмәннең үзен асып куйдылар. Шуннан патшаның ачуы басылды[+].

#### 8


Мәрдәкәйнең дәрәҗәсе күтәрелү

1Ахашверош патша шул көнне үк яһүдиләр дошманы Һәмәннең йортын Эстер мәликәгә бирде; Мәрдәкәй исә патша алдына килде, чөнки Эстер аның үзенә туган булуын әйткән иде инде. 2Патша, Һәмәннән кире алган мөһер йөзеген салып, аны Мәрдәкәйгә бирде; Эстер исә Мәрдәкәйне Һәмән йортына идарәче итеп билгеләде[+].

3Эстер янә патшага мөрәҗәгать итте: аның аякларына капланып, Агаг токымыннан булган Һәмәннең яһүдиләргә каршы корган мәкерле ниятенә юл куймавын үтенеп, елый-елый ялварды[+]. 4Патша алтын таягын Эстергә сузды, һәм Эстер патша алдында торып басты[+]. 5Эстер әйтте:

– Әгәр хуҗам мәгъкуль күрә, һәм мин аның алдында илтифат казанганмын икән, әгәр бу эшне ул гадел дип саный, һәм мин аның күңеленә хуш киләм икән, Агаг токымыннан булган Һамдата углы Һәмәннең патшаныкы саналган барча өлкәләрдә яшәүче яһүдиләрне кырып бетерү турындагы хатлары гамәлдән чыгарылсын, дип әмер бирсә иде. 6Халкыма килгән бәлагә, кардәшләремнең һәлакәтенә мин ничек итеп битараф була алыйм?!

7Эстер мәликә белән яһүди Мәрдәкәйгә Ахашверош патша:

– Менә, Һәмәннең йортын мин Эстергә бирдем һәм, яһүдиләргә каршы кул сузган өчен, аның үзен дар агачына астырдым, – диде. – 8Әмма патша исеменнән элек язылган һәм патша йөзеге белән мөһер сугылган хатны үзгәртергә ярамый. Инде хәзер сез, патша исеменнән яһүдиләр файдасына хат язып, патша йөзеге белән мөһер сугыгыз[+].

9Шул рәвешле, өченче айның (Сиван аеның) егерме өченче көнендә, патша кәтипләре чакырылып, яһүдиләргә, түрәләргә, патшалыкның Һиндстаннан Хәбәшстанга кадәр булган йөз егерме җиде өлкәнең идарәчеләренә һәм башлыкларына, һәр өлкәнең үз язуында, һәр кавемнең үз телендә, яһүдиләргә дә үз язуында һәм үз телендә, Мәрдәкәй әмер иткәнчә, хатлар язылды[+]. 10Ахашверош патша исеменнән язылган бу хатлар, патша йөзеге белән мөһерләнгәннән соң, патшаның йөгерек атларга атланган чапкыннары белән озатылды[+].

11Патшаның әлеге әмере яһүдиләргә, тупланып, барлык шәһәрләрдә үзләрен якларга – аларга һөҗүм иткән һәммә кавемне барча өлкәләрдә бала-чагасы вә хатын-кызлары белән бергә үтерергә, кырып бетерергә, юкка чыгарырга, мөлкәтләрен таларга хокук бирә иде. 12Ахашверош патшаның барлык өлкәләрендә моның өчен бердәнбер көн – уникенче айның (Адар аеның) унөченче көне билгеләнде[+]. 13Шул көнне яһүдиләр дошманнарыннан үч алырга әзер булып торсыннар өчен, канун көченә ия булган әмернең күчермәсе һәр өлкәдә, барча кавемнәргә игълан ителергә тиеш иде.

14Шуннан патшаның йөгерек атларына атланган чапкыннар, патша әмерен үтәргә ашыгып, тиз арада юлга чыктылар. Бу әмер башкала Шушанда да игълан ителде[+].

15Патша яныннан Мәрдәкәй патшаныкы сыман зәңгәр вә ак төстәге киемнән, җете кызыл нәфис җитеннән эшләнгән япанчадан чыкты; аның башында таҗ иде. Шушан халкы куанышып күңел ачты[+]. 16Яһүдиләр өчен якты, шатлыклы, күңелле, тантана көннәре иде бу[+]. 17Патшаның әмере һәм фәрманы барып җиткән һәр өлкәдә һәм һәр шәһәрдә яһүдиләр, мәҗлес корып, шатланышып бәйрәм иттеләр. Патшалыкта яшәүче кавемнәр арасыннан байтак кешеләр, яһүдиләрдән куркып, үзләрен яһүди дип белдерделәр.

#### 9


Яһүдиләрнең дошманнардан үч алуы

1Уникенче айның (Адар аеның) унөченче көнендә патшаның боерык-фәрманын үтәр вакыт җитте. Ул көнне яһүдиләрнең дошманнары аларны буйсындырмакчы иделәр, ләкин, хәлләр кирегә үзгәреп, яһүдиләр үзләре өстенлек алды[+]. 2Үзләрен һәлак итәргә теләгән кешеләргә һөҗүм итәр өчен, яһүдиләр Ахашверош патша илендәге барлык өлкәләрдә, үз шәһәрләрендә бергә тупландылар. Аларга беркем дә каршы тора алмады, чөнки барча халыкларның яһүдиләрдән коты алынган иде. 3Мәрдекәйдән курыкканга күрә, өлкә башлыклары, түрәләр, идарәчеләр һәм патша хезмәтендәге һәммәсе яһүдиләргә ярдәм итәргә булды. 4Патша сараенда Мәрдәкәй гаять дәрәҗәле кешегә әйләнеп, аның даны бөтен өлкәләргә таралды; шул рәвешле, Мәрдәкәйнең абруе үскәннән-үсә барды[+].

5Яһүдиләр үзләренең барлык дошманнарын кырып бетерделәр – кылычтан уздырдылар, үтерделәр, юк иттеләр; дошманнары белән нәрсә эшләргә теләсәләр, шуны эшләделәр. 6-10Башкала Шушанда алар биш йөз кешенең җанын кыйдылар – үтереп ташладылар. Шул исәптән яһүдиләрнең дошманы булган Һамдата углы Һәмәннең ун углын – Паршандатаны, Далпонны, Аспатаны, Поратаны, Адалеяне, Аридатаны, Пармаштаны, Арисайны, Аридайны һәм Вайзатаны үтерделәр, әмма аларның мал-мөлкәтенә кул озайтмадылар.

11Башкала Шушанда үтерелгән кешеләрнең санын шул көнне үк патшага җиткерделәр. 12Эстер мәликәгә патша:

– Яһүдиләр башкала Шушанда биш йөз кешене үтергәннәр, шул исәптән Һәмәннең ун углын һәлак иткәннәр. Патшалыкның башка өлкәләрендә алар нәрсәләр кылдылар икән?! Әйт, нинди үтенечең бар? Һәммәсе үтәлер! Тагын нинди теләгең бар? Теләгең үтәлер! – диде[+].

13Эстер әйтте:

– Әгәр хуҗам мәгъкуль күрсә, Шушандагы яһүдиләргә бүгенге фәрманыңны иртәгә дә гамәлгә ашырырга рөхсәт итсә иде, һәм дә Һәмән угылларының җәсәдләрен дарга ассалар иде.

14Патша шулай эшләргә әмер бирде: Шушанда фәрманы игълан ителде, ә Һәмәннең ун углын асып куйдылар. 15Шушандагы яһүдиләр Адар аеның ундүртенче көнендә дә бергә тупландылар һәм өч йөз кешене үтерделәр, әмма аларның мал-мөлкәтенә кул озайтмадылар.

16Патшалыкның башка өлкәләрендәге яһүдиләр дә, бергә тупланып, гомерләрен саклар һәм, дошманнарыннан арынып тыныч яшәр өчен, үзләрен күрәлмаучы җитмеш биш мең кешене үтерделәр, әмма аларның малына кул озайтмадылар. 17Бу хәлләр Адар аеның унөченче көнендә булды, һәм шул айның ундүртенче көнендә алар ял иттеләр – бу көнне алар, шатланышып-куанышып, мәҗлесләр җыйдылар. 18Шушандагы яһүдиләр исә айның унөченче һәм ундүртенче көнендә дә бергә тупландылар, ә унбишенче көнендә ял иттеләр – бу көнне алар, шатланышып-куанышып, мәҗлесләр җыйдылар. 19Менә шуңа күрә авыл-салаларда яшәүчеләр Адар аеның ундүртенче көнен бәйрәм көне итеп билгеләп үтәләр. Ул көнне алар, шатланышып-куанышып, мәҗлесләр җыялар, бер-берсенә сый-бүләкләр җибәрәләр[+].


Пурим бәйрәме

20Мәрдәкәй бу хәлләрне язып куйды һәм Ахашверош патшаның барлык өлкәләренә – якындагы һәм ерактагы яһүдиләрнең һәммәсенә – хатлар җибәрде. 21Хатта һәр елны Адар аеның ундүртенче һәм унбишенче көннәрен билгеләп үтәргә тәкъдим ителгән иде. 22Чөнки бу көннәрдә яһүдиләр дошманнарыннан арынган, кайгылары – шатлыкка, моң-зарлары бәйрәмгә әйләнгән иде. Мәрдәкәй: «Бу көннәрдә бер-берегезгә күчтәнәчләр җибәреп, ярлыларга бүләкләр өләшеп, шатланышып-куанышып, мәҗлесләр җыегыз», – дип язган иде.

23Яһүдиләр, Мәрдәкәйнең тәкъдимен кабул итеп, шул көннәрне бәйрәм буларак билгели башладылар. 24Чөнки бөтен яһүдиләрнең дошманы булган Агаг нәселеннән Һамдата углы Һәмән, яһүдиләрне харап итәргә ният корып, аларны кырып бетерер өчен, «пур», ягъни жирәбә салган иде[+]. 25Әмма Эстер мәликә, килеп, патшадан үтенгәч, Һәмәннең явыз нияте үз башына төшсен өчен, патша аны һәм аның угылларын дар агачына асарга язма әмерен бирде. 26-27Менә шуңа күрә дә бу бәйрәмгә Пурим дип исем бирелгән. (Бу исем «пур» сүзеннән алынган.) Шулай итеп, Мәрдәкәйнең хатында язылганнарны, күргән-кичергәннәрне истә тотып, яһүдиләр – үзләре, балалары һәм аларга килеп кушылучылар – шушы ике көнне, язылганча, һәр елны билгеләнгән вакытында бәйрәм итәргә тиеш, дигән карар кабул иттеләр[+]. 28Һәр буын, һәр гаилә шушы көннәрне барча шәһәр вә өлкәләрдә хәтердә тотарга – бәйрәм итәргә, Пурим көннәре яһүдиләр арасында гамәлдән чыкмаска, һәм шул көннәр турындагы истәлек киләчәк буыннар хәтерендә сакланырга тиеш булды.

29Пурим турындагы хат раслансын өчен, Абихаил кызы Эстер мәликә һәм яһүди Мәрдәкәй тагын бер абруйлы хат язып җибәрделәр[+]. 30Тынычлык вә иминлек теләп язылган хатлар Ахашверош патшалыгының йөз егерме җиде өлкәсендә яшәүче барлык яһүдиләргә юлланды[+]. 31Яһүдиләр үзләре һәм балалары өчен ураза тоту һәм кайгы көннәрен билгеләп куйган кебек, яһүди Мәрдәкәй белән Эстер мәликә язганча, Пурим көннәре дә билгеләнгән вакытта үткәрелергә тиеш иде[+]. 32Пурим бәйрәме турындагы кагыйдәләр, шулай итеп, Эстернең әмере нигезендә расланып, китапка язып куелды.

#### 10


Мәрдәкәйнең патшадан соң иң зур түрә булуы

1Шушы хәлләрдән соң Ахашверош патша коры җирләрдә һәм диңгез утрауларында яшәүчеләргә ясак салды. 2Патшаның кодрәте һәм көче, патша югары күтәргән Мәрдәкәйнең бөеклеге хакында тулы мәгълүмат Мадай һәм Фарсы патшаларының елъязмаларына теркәлде[+]. 3Үзенең халкы өчен игелекле эшләр кылучы, кавеменең иминлеген кайгыртучы, Ахашверош патшадан кала илдә иң зур түрә булган яһүди Мәрдәкәй яһүдиләр арасында дәрәҗәле кеше һәм күп санлы кардәшләренең яраткан углы иде[+].

### Әюб

#### Әюб

Әюб


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]


#### 1


Әюб


Әюб һәм аның гаиләсе

1Утс дигән җирдә Әюб атлы бер адәм гомер кичерә иде. Ул бик тә саф күңелле вә гадел бер зат булып, Аллаһыдан[†] куркыр вә Аны хөрмәт итәр, явызлыктан тайчаныр иде[+]. 2Аның җиде углы һәм өч кызы бар иде. 3Ул җиде мең кәҗә һәм сарык, өч мең дөя, биш йөз пар эш үгезе, биш йөз ишәк асрый һәм бик күп хезмәтче тота иде. Әюб Шәрыкның иң бөек ир заты иде[+].

4Аның угыллары, чиратлашып, үз өйләрендә сый мәҗлесләре үткәрерләр һәм бу мәҗлесләргә бергә ашап-эчәргә үзләренең өч кыз кардәшен дә чакырырлар иде. 5Мәҗлесләр чоры тәмамлангач, Әюб аларны пакьләнү[†] йоласын үтәргә үзенә чакырып алыр иде. Ул, таң беленүгә торып, һәр баласы өчен берәр тулаем яндыру корбаны[†] китерер иде, чөнки Әюб болайрак фикер йөртә иде: «Бәлки, минем балаларым күңелләрендәге уйлары белән Аллаһыны кимсетеп гөнаһ[†] кылганнардыр». Әюб һәрдаим шулай эшләде[+].


Әюбнең беренче сыналуы

6Бервакыт Аллаһы угыллары[*] Раббы[†] хозурына килделәр, алар арасында шайтан[†] [*] да бар иде[+]. 7Раббы аңардан:

– Син кайдаң килдең? – дип сорады.

Шайтан исә Раббыга:

– Мин дөнья гизеп йөрдем, җир йөзен әйләнеп чыктым, – дип җавап бирде[+].

8Раббы аңардан:

– Колым Әюбкә игътибар итмәдеңме? – дип сорады. – Җир йөзендә аның кебек саф күңелле вә гадел башка берәү дә юктыр: Аллаһыдан куркыр вә Аны хөрмәт итәр, явызлыктан тайчаныр.

9Шайтан болай дип җавап бирде:

– Әюбнең Аллаһыдан куркуы юкка гынамы әллә?! 10Аның үзен дә, гаиләсен дә, мал-мөлкәтен дә, коймадай әйләндереп алып, Син Үзең саклап торасың түгелме?! Куйган хезмәтләрен Үзең фатихалыйсың – көтүләре әнә ишәйгәннән-ишәеп бара[+]. 11Әмма, кулыңны сузып, бар нәрсәсенә кагыл гына, ул, һичшиксез, йөзеңә бәреп, Сиңа ләгънәт укыячак[+].

12Шунда Раббы болай диде:

– Ярый, бүгеннән аның бар мөлкәте синең кулыңда, тик аның үзенә генә тимә.

Шайтан аннары Раббы яныннан китеп барды.

13Көннәрдән беркөнне Әюбнең угыллары һәм кызлары олы абыйларының өендә бергә ашап-эчеп утыралар иде. 14Шулчак бер хәбәрче, килеп, Әюбкә әйтте:

– Үгезләр чәчүлек җирен сөрә иде, якын-тирәдә ишәкләр дә утлап йөри иде; 15шулчак шебалылар һөҗүм иттеләр дә көтүне куып алып киттеләр, ә көтүчеләрне кылычтан үткәрделәр. Сиңа хәбәр җиткерердәй бары мин генә калдым[+].

16Бу адәм сөйләп бетерергә дә өлгермәде, башка берәү, килеп, болай диде:

– Күктән Аллаһы уты төшеп, сарык-кәҗәләреңне дә, көтүчеләреңне дә һәлак итте. Сиңа хәбәр җиткерердәй бары мин генә калдым[+].

17Бу адәм сөйләп бетерергә өлгермәде, тагын берәү килеп җитте һәм әйтте:

– Килданиләр[†], өч яктан һөҗүм итеп, дөяләреңне куып алып киттеләр, көтүчеләреңне кылычтан үткәрделәр. Сиңа хәбәр җиткерердәй бары мин генә калдым[+].

18Ул да сөйләп бетерергә дә өлгермәде, башка берәү, килеп, болай диде:

– Синең угылларың һәм кызларың олы абыйларының өендә сыйланып, шәраб эчеп утыралар иде; 19шулчак чүлдән көчле җил-давыл, килеп, өйнең дүрт почмагына китереп бәрде. Йорт балаларың өстенә җимерелеп төште, һәм алар һәлак булдылар. Сиңа хәбәр җиткерердәй бары мин генә калдым.

20Шулчак Әюб урыныннан сикереп торды да, өс киемнәрен ерткалап, чәчен кырыкты. Аннары башын җиргә орып сәҗдә кылды[+] 21һәм әйтте:

«Мин әнкәм карыныннан шәрә килеш туган идем,
шәрә килеш китәрмен дә.
Раббы бирде, Раббы алды:
Раббыга мактау-шөкерләр яусын!»[+]

22Шундый хәлләргә тарып та, Әюб гөнаһ кылмады – Аллаһыны гаепләмәде.

#### 2


Әюбнең икенче сыналуы

1Беркөнне Аллаһы угыллары тагын Раббы хозурына килделәр. Алар арасында шайтан да бар иде. Раббы хозурына килеп баскач,[+] 2Раббы аңардан:

– Кайдан кайтып килешең? – дип сорады.

Раббыга җавап биреп, ул:

– Мин дөнья гизеп йөрдем, җир йөзен әйләнеп чыктым, – диде.

3Раббы шайтаннан сорады:

– Син Минем колым Әюбкә игътибар итмәдеңме? Җир йөзендә аның кебек саф күңелле вә гадел башка берәү дә юктыр: ул Аллаһыдан куркыр, Аны хөрмәт итәр һәм явызлыктан тайчаныр. Син аны гаепсезгә һәлак итәргә өндәсәң дә, ул һаман үзенең сафлыгын саклауда нык торадыр.

4Шайтан исә Раббыга болай дип җавап бирде:

– Җанын саклап калыр өчен, адәм баласы бернәрсәсен дә кызганмас. Тәненең тиресенә әле зыян тимәгән аның[*], 5әмма, кулыңны сузып, тәненә, сөякләренә кагылып кына кара, ул, һичшиксез, йөзеңә бәреп, Сиңа ләгънәт укыячак.

6Раббы шайтанга әйтте:

– Ярый, бүгеннән ул синең кулда, тик аның гомерен генә өзмә.

7Шуннан соң шайтан, Раббы яныннан китеп, Әюбне башыннан аягынача шеш-кутыр белән каплап алды[+]. 8Әюб, шеш-кутырларын кырып тазартмакчы булып, кулына чүлмәк ватыгы алды да көл өеменә утырды[*][+]. 9Хатыны аңа:

– Син әле һаман, күңелем саф минем, дип үз сүзеңдә нык торасыңмы? Аллаңны каһәрлә дә үл! – диде.

10Хатынына Әюб:

– Син акылсыз хатыннар сүзен сөйләмә! Без Аллаһыдан бары тик яхшылык кына кабул итеп, начарлыкны кабул итмәскә тиешмени?! – дип җаваплады.

Шундый хәлләргә тарып та, Әюбнең авызыннан бер гөнаһ сүз чыкмады[+].


Әюбнең өч дусты

11Әюбкә ябырылган бу бәла-казаларны аның өч дусты – теманлы Әлифаз, шуахлы Билдад һәм нагамалы Софар ишетеп белде. Алар, очрашып, Әюбнең кайгысын уртаклашырга, аны юатырга сүз куештылар һәм аның янына юнәлделәр[+]. 12Алар аны ерактан ук күреп алдылар. Әюб танырлык та түгел иде. Шунда дуслар сөрән салып елый башладылар; өс киемнәрен ертып җибәрделәр дә башларына тузан сиптеләр[+]. 13Алар аның янында җирдә җиде көн һәм җиде төн утырдылар. Араларыннан берсе дә аңа авыз ачып сүз әйтмәде, чөнки алар аның чиксез хәсрәт чигүен күреп торалар иде[+].

#### 3


Әюбнең беренче нотыгы


Әюбнең үзенең туган көнен каһәрләве

1-2Шуннан Әюб, сүз башлап, дөньяга килгән көненә ләгънәт укыды:

3«Мин туган көн,
„ир бала яралды!“ дип әйткән төн кырылып китсен![+]
4Ул көн караңгылыкка әйләнсен,
Аллаһы аны күкләрдә искә алмасын,
таң яктысы аңа нур чәчмәсен.
5Караңгылык, үлем сөреме ялмап алсын аны,
кара болыт капласын;
кояш тотылу аңа дәһшәт салсын.
6Куе караңгылык чорнап алсын ул төнне –
ел көннәре исәбендә саналмасын,
айлар исәбенә дә кермәсен.
7Аһ, ул төн кысыр булсын,
сөенеч авазлары ишетелмәсен.
8Көннәрне каргый алырдай,
Ливьятанны[*] уятырдай көче булган сихерчеләр
мин туган көнне ләгънәт укып каргасын.
9Ул төнне таң йолдызларын караңгылык капласын;
төн, зарыгып көтсә дә,
таң нурларын күрә алмасын,
10чөнки ул төн әнкәм карынын капламады,
күзләремне кайгы-хәсрәттән сакламады.

11Никләргә мин үле булып тумаганмын,
һәм тугач та, никләр генә үлмәгәнмен[+]?
12Нигә мине, тугач, тезләренә алдылар,
нигә миңа күкрәк сөте имезделәр?
13Хәзер менә үлем йокысы белән йоклар идем,
тыныч булыр иде миңа
14сарайлары җимерелгән патшалар
һәм аларның мәслихәтчеләре белән янәшәдә,
15алтын җыйган,
йортларын көмеш белән тутырган түрәләр арасында.
16Күмәрләр иде мине үле туган бала кебек,
якты дөнья күрергә өлгермәгән сабый кебек[+].
17Яманнарның ярсулары басыла анда,
арып-талчыкканнар анда җаннарына ял ала,
18тоткыннар да иркен сулап куя анда,
ишетелми сакчыларның янаулары аларга.
19Анда кечек тә, бөек тә тигездер,
анда кол да хуҗасыннан азаттыр.

20Ник бирергә газап чигүчегә якты көн?!
Җаны кыйналганга яшәү ник кирәк?![+]
21Үлем көтә алар, ләкин үлем күренми,
хәзинә эзләгәннән дә тырышыбрак эзли алар үлемне;[+]
22кабер читенә баскач тантана итә,
шатлык-сөенеч кичерә алар[+].
23Андый кешенең барыр юлы караңгы,
һәр тарафына Аллаһы киртә куя аның[+].
24Аһ-зарларым бүген – минем икмәгем,
газаплы ыңгырашуларым сулар кебек түгелә.
25Ни-нәрсәдән курыксам – шулар төште башыма,
ни-нәрсәдән өркенсәм – барысы килде каршыма[+].
26Тынычлык, ял һәм иминлек юк миңа,
гасабилык биләп алды күңелемне».

#### 4


Әлифазның беренче нотыгы


Адәм баласы Аллаһы каршында хаклы була алырмы?

1Теманлы Әлифаз аңа болай дип җавап бирде:

2«Кемдер үз фикерен әйтергә теләсә,
сүзләре, бәлки, күңелеңә авыр килер,
ләкин мондый чакта ничек дәшми каласың?!
3Исеңә төшер: башкаларга ничек акыл-киңәш бирә идең үзең,
кулы салынганнарга ничек көч-куәт өсти идең[+].
4Абынганнарны син сүзең белән аягына бастырдың,
тезләре калтыраганнарга таяныч булдың.
5Инде үзеңә кайгы килгәч, шундук башыңны игәнсең,
бәла килеп кагылуга, куркудан рухың төшкән.
6Аллаһыдан курку сиңа ышаныч бирмимени?
Саф хәятең сине өметләндермимени[+]?

7Уйлап кара: гаепсез бәндәләрнең кайсы һәлак булганы бар?!
Күңеле тугры адәмнәрнең кайда юкка чыкканы бар?![+]
8Мин күрдем ки, яманлык басуын сөреп, явызлык чәчкәннәр
үзләре үк шул җимештән авыз итәләр;[+]
9алар Аллаһының кайнар сулышыннан үләләр,
Аның дәһшәтле җиленнән гаип булалар[*][+].
10Яманнар арысландай үкерешә бар көченә,
ләкин аларның тешләре яшь арыслан тешләредәй сындырылыр.
11Табыштан мәхрүм калган арыслан һәлак була,
ана арысланның балалары кайсы кая таралып бетә.

12Яшерен бер сүз килеп иреште миңа,
колагыма бер пышылдау ишетелде.
13Төнлә кешеләр, тирән йокыга талып,
хәвефле төшләр күреп яткан чакта,[+]
14калтырау һәм курку биләп алды мине,
сөякләремә кадәр курку үтеп керде[+].
15Бер рухның җиле шулчак йөземә кагылып үтте,
һәм чәчләрем үрә торды.

16Ул каршымда иде,
тик мин аның килеш-килбәтен төсмерли алмадым,
күз алдымда бары аның томанлы бер рәвеше торып калды.
Тынлык урнашты. Шул чакта тавыш ишеттем:[+]
17„Адәм баласы Аллаһы каршында хаклы була алырмы?
Яратучысы каршында кем саф булып кала алыр[+]?
18Аллаһы хәтта Үзенең хезмәтчеләренә дә ышанып бетмәс,
фәрештәләрендә[†] дә җитешсезлек табар,[+]
19инде нигезе комга салынган балчык өйдә яшәүчеләрдә бигрәк тә табар:
аларны бит көя күбәләгеннән дә җиңелрәк сытып үтерүе.
20Иртән бар иде алар, кичкә юк булалар –
мәңгегә юкка чыгулары сизелми дә кала;
21чатыр бавын өзгән кебек, тәннәренең бер сеңерен өзү җитә –
акыл-зирәклеккә ирешмичә һәлак булалар“[+].

#### 5


Адәм баласының хәсрәт чигәр өчен тууы хактыр

1Ярдәмгә чакырып кара, җавап бирүче табылырмы?

Изгеләрнең кайсысына мөрәҗәгать итәрсең икән[+]?
2Ахмакны ярсучанлыгы харап итәр,
беркатлыны көнчелеге үтерер[+].
3Мин күрдем ки, аңгыраның тамырлары тирәнәеп өлгерми,
көтмәгәндә йортына ләгънәт ябырылып төшә.
4Балаларына ярдәмгә килүче булмас,
шәһәр капкасы[†] төбендә дәгъвалары юкка чыгар,
һәм берәү дә аларны якламас.
5Җир уңышын аның ачлар ашар,
хәтта тигәнәк арасында үскәнен дә аерып алырлар,
ә ачкүзләр аның байлыгын талар.
6Бәла җир астыннан үзе шытып чыкмый,
кайгы кырда үзе үсми.
7Ут чаткысының һавага очуы хак булган кебек,
адәм баласының хәсрәт чигәр өчен тууы хактыр.


Кодрәт иясенең үгетләрен кире какма

8Әмма синең урыныңда мин булсам, Аллаһыга ялварыр идем,
үз эшемне Аллаһыга тапшырыр идем.
9Ул кылган гамәлләр бөек, акыл ирешмәслек,
могҗизаларының исәп-хисабы юк[+].
10Җир йөзенә Ул яңгыр яудырыр,
кырларга дым иңдерер;[+]
11кимсетелгәннәрне югары күтәрер,
зарлыларны хәвефсез юлга чыгарыр[+].
12Аллаһы хәйләкәрләрнең ниятләрен бозар,
һәм аларның кулларыннан уңыш китәр;
13Йомры башларның хәйләсен Ул үзләренә каршы кулланыр,
һәм мәкерлеләрнең ниятләре юкка чыгар[+].
14Аларны көпә-көндез караңгылык чорнап алыр,
көн уртасында, төндәге кебек, капшанып кына йөрерләр[+].
15Фәкыйрьләрне Аллаһы кылычтай үткен сүзләрдән коткарыр,
куәтлеләрнең каты кулыннан азат итәр[+].
16Шуңа күрә кимсетелгәннең өмете бар –
гаделсезлекнең авызы томаланыр[+].

17Аллаһының нәсыйхәтен алганнар бәхетледер!
Шуңа күрә Кодрәт иясенең үгетләрен кире какма![+]
18Ясаган җәрәхәтен Ул Үзе үк бәйләп куяр;
Ул сугар, ләкин Аның кулы савыктырыр да[+].
19Ул сине алты бәла-казадан коткарыр,
җиденчесенең дә зыяны тимәс сиңа[+].
20Кытлык килгәндә, Ул сине – ач үлемнән,
сугышта кылычтан йолып алыр[+].
21Тел камчысы сиңа үрелеп җитмәс,
бөлгенлек килсә дә курыкмассың[+].
22Бөлүгә дә, ачлыкка да син көлеп кенә карарсың,
ерткыч җанварлар да сиңа куркыныч тоелмас.
23Басудагы ташлар сиңа комачау итмәс,
кыр җәнлекләре белән татулыкта яшәрсең.
24Чатырыңда иминлек булуын белерсең,
малларыңны барлаганда, һичнәрсәнең югалмавын күрерсең.
25Нәселеңнең ишлелеген,
бала-чагаңның кырда үскән үлән санынча күп булуын күрерсең[+].
26Үз вакытында җыеп бәйләнгән иген көлтәсе кебек,
олы яшькә җиткәч дөнья куярсың[+].

27Менә нәрсәләр ачыкладык без – шулай, һәммәсе дөрестер!
Колак салып тыңла да үзеңә сабак ал».

#### 6


Әюбнең икенче нотыгы


Аллаһы гомер җебемне өзсә иде

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Әгәр минем хәсрәтемне үлчәп карасаң,
бизмәннәргә салсаң бар кайгымны –
3диңгез комыннан да авыррак тартыр иде ул.
Шуңа күрә сүзләрем өзек-төтек![+]
4Кодрәт иясенең уклары кадалгандыр тәнемә,
рухым эчә агуын шуларның,
Аллаһының барча дәһшәтләре миңа каршы юнәлгән[+].
5Җәйләүдәге ишәк кычкырырмы,
анда үлән җитәрлек булса?!
Арандагы сыер мөгрәрме,
алдында ашарына булса?!
6Тозсыз ашның тәме бармы әллә?!
Йомырка агының тәме булырмы?!
7Күңелем һич кабул итми, хәтта кагыласым килми,
андый аш күңелне болгата!

8Аһ, теләгем кабул булса иде,
Аллаһы өметемне акласа иде –
9юк итәргә теләп мине, тәвәккәлләп, күтәрсә иде дә кулын,
гомер җебемне өзсә иде![+]
10Шунда миңа бер юаныч булыр иде,
туктаусыз газап чиккәндә дә куаныр идем.
Чөнки бит мин Изге Затның сүзеннән чыкмадым!
11Өметемне өзмәс өчен, кайдан куәт алыйм?
Гомеремнең азагы нинди булыр, ничек түзеп торыйм?
12Минем көчем таш кебек ныкмы?!
Гәүдәм әллә бакырданмы минем?!
13Бу чарасыз хәлләр эчендә ярдәм итәрлек
көч бармыни соң минем үземдә?


Дусларыннан Әюбнең күңеле суыну

14Хәтта Кодрәт иясеннән куркуны оныткан кешегә дә
дусларының мәрхәмәте кирәк[*].
15Минем дуслар инеш кебек ышанычсыз,
суы агып беткән ермакка охшаш:[+]
16язгы ташудан ул болганчыкланыр,
кар суларыннан ташкынга әверелер;
17челлә җиткәч, тынычланып, суы юкка чыгар,
кызудан елга үзәне кибеп калыр.
18Кәрваннар, су эзләп, юлларыннан язар,
чүлдә каңгырып йөреп, шунда һәлак булыр.
19Тейма кәрванчылары су эзләп йөрер,
Шеба сәүдәгәрләре су табылыр дип өмет итәр[+].
20Ләкин аларның көткәннәре акланмас,
коры елга үзәненә килеп җитәрләр дә котлары очар.
21Хәзер сез дә минем өчен шулай ышанычсыз булдыгыз:
хәлемне күреп куркып калдыгыз.
22Мин сездән нинди дә булса бүләк сорадыммы?!
„Минем хакка байлыгыгыздан өлеш чыгарыгыз“, – дидемме?!
23„Дошман кулыннан коткарыгыз мине“
яки „Йолым түләп, рәхимсез бәндәләрдән азат итегез“, –
дип әйттемме?!

24Аңлатыгыз миңа, һәм мин тынып калырмын,
күрсәтеп бирегез: нәрсәдә минем ялгышым?
25Хак сүздән дә каты нәрсә юктыр,
тик сезнең шелтәгез нидән гыйбарәт соң?
26Сез бары шелтәле сүзләр генә уйлап таба аласызмы?
Гаҗиз кешенең ялваруы сезгә – искән җил тавышы гынамы[+]?
27Сез ятимне жирәбә салып бүлешәсез,
дустыгызны сатып җибәрергә әзерсез.
28Борылып карагыз әле миңа –
күзегезгә карап алдаша алыр идемме мин?
29Хаталанмас өчен, акылыгызга килегез,
шикләнмәгез, хак исемемә әле тап төшмәгән.
30Авызымнан әллә ялган сүз чыктымы –
телем явызлык тәмен сизми дисезме?!

#### 7


Җир йөзендә кеше язмышына тигән өлеш – авыр хезмәт түгелме?!

1Җир йөзендә кеше язмышына тигән өлеш – авыр хезмәт түгелме?!
Көннәре аның ялланып эшләүченекенә охшаш түгелме?![+]
2Кичке күләгәне зарыгып көткән кол,
хезмәт хакы көткән ялчы кебек ул[+].
3Мин дә шулай бушка айлар кичерәм,
газаплы төннәр – минем өлешем.
4Урынга ятып өлгермим – торыр вакытымны көтәм,
ләкин төннең иге-чиге күренми,
таңга кадәр шулай әйләнеп-тулганып газап чигәм[+].
5Тәнемне корт вә җәрәхәт басты,
тирем яргаланып, кутырлап бетте.
6Көннәрем тукучы шүресеннән дә тизрәк йөгерә,
өмет җебем өзелеп, гомерем инде ахырына якынлаша[+].


Гомерем минем – искән җил кебек

7Уйлап бакчы: гомерем минем – искән җил кебек,
күзләремә инде бәхет күрү бүтән насыйп булмас.
8Бүген мине күреп торган күзләр мине башка күрә алмас;
минем якка күз сирперсең – ә мин инде юк[+].
9Таралып юк булган болыт кебек,
үлеләр аймагына[†] киткән кире кайтмас.
10Өенә ул бүтән әйләнеп кайтмас,
туган җире аны танымас[+].

11Шуңа күрә мин дәшми тора алмыйм,
рухымның җәберләнүен,
җанымның ачыргалануын өзгәләнеп сөйлим.
12Әллә мин диңгез яки диңгез аждаһасымы –
нигә Син шулай минем өстән сакчылар куйдың?
13„Йокым мине тынычландырыр,
ятагымда газапларым җиңеләер“, – дип уйласам,
14Син мине коточкыч төшләр белән куркытасың,
дәһшәтле күренешләр белән өркетәсең!
15Мондый тәнне асрап ятканчы, сулышым өзелсә,
асып үтерсәләр, яхшырак булыр иде.
16Туйдым дөньясыннан, барыбер мәңге яшисе түгел бит!
Ялгызымны калдыр! Минем көннәр искән җилгә охшаш[+].
17Кем соң ул кеше дигәнең, нигә аны шулкадәр олылыйсың?
Нигә аңа шулкадәр игътибар бирәсең[+]?
18Һәр иртәдә аны тикшереп,
һәрдаим сынап торасың[+].
19Күзләреңне миннән бер мизгелгә алчы –
үз иркемдә калыйм, тын алыймчы бераз![+]
20Әгәр гөнаһ кылган булсам, йә әйт: ни зыяным тиде Сиңа,
әй кешелекнең Назыйры?[*]
Нигә миңа шулай каныгасың?
Ни сәбәпле Синең өчен авыр йөккә әйләндем[+]?
21Нигә минем гөнаһымны ярлыкамыйсың,
гаебемне ник кичермисең?
Мин тиздән җир куенына кереп ятармын,
эзләрсең мине, ләкин инде мин булмам».

#### 8


Билдадның беренче нотыгы


Әгәр син Аллаһыга сыгынсаң

1Шуахлы Билдад болай дип сүз башлады:[+]

2«Кайчанга кадәр шулай сөйләнерсең?
Синең сүзләр – ярсулы җил сыман!
3„Аллаһы гаделлекне боза,
Кодрәт иясе хилафлык китерә“, – дисеңме әллә[+]?
4Бәлки, синең балаларың Аңа каршы гөнаһ кылып,
Ул аларны үз җинаятьләре[†] баткагына батыргандыр.
5Әгәр син Аллаһыга сыгынсаң,
Кодрәт иясенә ялварсаң,
6әгәр саф күңелле, тугры булсаң,
Ул шунда ук сиңа ярдәмгә килер,
дәрәҗәле урыныңа кире кайтарыр[+].
7Юл башың игътибарга лаек булмаса да,
киләчәктә сине бөеклек көтә.


Явыз ниятлеләр һәм тугрылар тормышы

8Элекке буын кешеләреннән сораштыр,
тикшереп бел: аларның ата-бабаларына нәрсәләр мәгълүм булды икән[+]?
9Без исә, әле кичә генә туган кебек, берни белмибез,
безнең гомер көннәре – эреп югалган шәүлә генә[+].
10Шул буын кешеләре сиңа аңлатмас, сөйләмәс идеме,
күңелдәгесен ачып салмас идеме?!

11Сазлыксыз урында папирус үсәрме?!
Су булмаган җирдә камыш баш калкытырмы?!
12Әлегә алар яшел һәм чабылмаган булса да,
барча үләннәрдән иртәрәк корый[+].
13Аллаһыны оныткан һәр кешене әнә шул көтә;
дәһринең[*] өмете әнә шулай киселә[+].
14Баглаган өмет-ышанычы – пәрәвез җебе кебек;
иминлеге – пәрәвез оясыдай[+].
15Оясына сөялер, ләкин оясы тотып тора алмас,
тотынучыны чыдатмас[+].
16Дәһри – кояшта чәчәк аткан үлән күк;
аның үсентеләре бөтен бакчага тарала,
17тамырлары вак ташларга ябыша,
таш диварларга сарыла.
18Ләкин аны үскән урыныннан төбе-тамыры белән йолкып алсаң,
шул урын аңардан ваз кичәр:
„Сине һичкайчан күргәнем юк“, – дияр[+].
19Тормышының бар шатлыгы әнә шулдыр!
Ә аның урынына инде туфрактан башка үсемлекләр шытып чыгар.

20Белеп тор: саф күңелле кешене Аллаһы кире какмый,
ә явызны – ярдәменнән ташлый.
21Ул әле синең иреннәреңне көләч итәчәк –
синең шатлыклы авазларың яңгырап торачак[+].
22Дошманнарың синең оятка калачак,
яманнарның чатыры юкка чыгачак»[+].

#### 9


Әюбнең өченче нотыгы


Көч сынашыргамы Аның белән – Ул бит гайрәтле

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Әйе, сүзләреңнең дөреслеген беләмен.
Ләкин кеше Аллаһы каршында ничек аклана ала[+]?
3Әгәр берәрсе Аның белән бәхәскә керергә теләсә,
Аның мең соравыннан берсенә дә җавап бирә алмас иде[+].
4Зирәк йөрәкле Ул, көчле, мәһабәт,
Аңа каршы торганнарның кайсы исән-имин калыр?!
5Тауларны Ул кисәтүсез-нисез урыннарыннан күчереп йөртә,
ачуыннан аларны астын өскә китерә.
6Җирне Ул үз урыныннан кузгата,
аның нигезләрен дер селкетә[+].
7Ул әмер бирсә – Кояш калыкмый,
мөһер сугып, йолдызларның яктысын каплый.
8Ул берүзе күкләрне җәеп сала,
диңгез дулкыннары өстеннән йөгереп уза[+].
9Ул Җидегән, Орион, Өлкәр йолдызлыкларын[*],
көньяк күге йолдызларын хасил итте;[+]
10Аның кылган гамәлләре бөек, зиһен җитмәслек,
могҗизаларының исәбе-хисабы юк[+].
11Ул янымнан үтеп китәр, мин аны күрмәм,
узып китәр, ә мин аны шәйләмәм.
12Нәрсәңнедер тартып алыр – Аны кем туктата алсын?
Кем Аңа: „Син нәрсә эшлисең?“ – дип, каршы әйтә алсын?
13Аллаһы Үзенең ачуын тыеп тормас,
Аның аяклары астында Раһаб[*] ярдәмчеләре дә сыгылып төшә[+].

14Шулай булгач, ничек итеп мин Аңа җавап бирим,
Аңа каршы әйтер өчен, кайдан сүзләр табыйм?
15Гәрчә хаклы булсам да, мин кайтарып сүз әйтә алмас идем,
Хөкем итүчемнән бары мәрхәмәт сорар идем[+].
16Хәтта чакыруыма җавап бирсә дә,
сүзләремне тыңлар диеп ышанмыйм.
17Өермә күк ябырыла миңа,
бер сәбәпсез җәрәхәтләремне ишәйтә;
18тын алырга ирек бирми,
җанымны әрнү белән тутыра.
19Көч сынашыргамы Аның белән – Ул бит гайрәтле!
Хөкемгә тартыргамы –
тик Аңа каршы шаһитлыгымны тыңлаучы булырмы?![+]
20Гаепсез булсам да, үз телем үк мине хөкем итәр,
керсез булуыма карамастан, Ул мине, гаепле, дияр[+].
21Минем гаебем юк! Ләкин миңа инде барыбер,
мондый тормыш тәмам туйдырды[+].
22Минем инде һичнәрсәгә исем китми!
Шуңа күрә мин менә болай дим:
Ул гаепсезне дә, яманны да бердәй харап итә[+].
23Кинәт ябырылган бәла үлем китергәндә,
гаепсезләрнең өметсез хәленнән Ул көлә генә.
24Бөтен дөнья яманнар кулына тапшырылган,
ә Ул хөкемчеләрнең күзен бәйләп куйган.
Аңардан башка бу эшне кем эшли алсын?![+]


Аллаһы белән Әюб арасын килештерердәй затның булмавы

25Көннәрем чапкыннан да тизрәк үтеп китә, чаба гына,
әмма алда яхшы нәрсә күренми;[+]
26камыш көймәләр кебек узып китә,
табышына атылган бөркет кебек очып үтә.
27Әгәр: „Мин бар зарымны оныттым,
караңгы чыраем елмаю белән алышынды“, – дисәм дә,
28барыбер газапларымнан котым алына,
чөнки беләм: Син мине гаепсез дип танымаячаксың.
29Мин барыбер гаепле саналырмын –
шулай булгач, ник юкка тырышырга?
30Кар сулары белән юынсам да,
кулларымны селте белән юсам да,[+]
31Син анда да мине пычрак сулы чокырга батырыр идең,
миннән хәтта үз киемнәрем дә җирәнер иде.

32Аллаһы бит минем кебек адәм баласы түгел,
ничек мин Аның белән тартыша алыйм,
ничек итеп мәхкәмәгә Аның белән дәгъвалашырга барыйм[+]?
33Безнең арада, җилкәбезгә кулын салып,
килештерерлек берәү дә юк.
34Минем өстән җәза таягын алса иде,
мине дәһшәткә салудан туктаса иде Ул.
35Шулчак мин, Аңардан курыкмыйча, үз сүземне әйтә алыр идем –
әмма мондый шартларда бу эш мөмкин түгел.

#### 10


Син мине бар иткән идең, хәзер юк итәргә телисеңме?

1Яшәүдән гайрәтем чикте,

кайгыларымны түгим әле,
җаным ачыргаланудан сөйлим әле[+].
2Аллаһыга әйтермен: хөкем чыгарырга ашыкма!
Нәрсәдә гаеплисең Син мине[+]?
3Мине җәберләвең шулай бик яхшы дисеңме?!
Үз кулларың белән яратканны кире кагып,
яманнарның мәкерен хуплавың әйбәт нәрсәме?!
4Әллә Синең дә күзләрең гади кешенеке сыманмы?!
Син дә дөньяга кешеләр кебек карыйсыңмы?![+]
5Әллә Синең көннәрең аларның көннәре кебекме?!
Елларың адәм затыныкы кебек кыскамы?!
6Шуның өченме син миннән гаеп эзлисең,
гөнаһ табарга телисең?
7Син минем гаепсез икәнемне,
Синең куеныңнан берәүнең дә коткара алмаячагын беләсең[+].

8Синең кулларың мине бар итте, әвәләде,
хәзер, кире уйлап, мине юк итәргә телисеңме[+]?
9Исеңдәме: Син мине балчыктан әвәләп бар иткән идең,
инде янә туфрак хәленә кайтарасыңмы[+]?
10Мине яратканда, савытка сөт салган кебек,
эремчек итеп куерткан Син түгел идеңме?![+]
11Син мине, ит һәм тирегә төрендереп,
сөяк, сеңерләргә кушып тукыдың.
12Миңа тормыш бирдең, мәрхәмәтле булдың;
мине кайгыртып, рухымны саклап тордың.
13Ләкин йөрәк түреңдә башка нәрсә дә яшеренгән булган икән,
мин беләм, Синең ниятең шундый булган:
14мине күзәтеп торырга һәм,
әгәр гөнаһ кылсам,
гаебемне җәзасыз калдырмаска.
15Әгәр гаепле икәнмен – беттем мин!
Ә инде гаепсез икәнмен – анда да башымны күтәрә алмамын;
кимсетүләрдән гарыкмын һәм кайгылардан исерекмен.
16Башымны гына күтәрәмен – арыслан кебек ташланасың,
янә миңа каршы дәһшәтле көчеңне күрсәтәсең:
17миңа каршы яңа шаһитлар табасың,
ачуыңны һаман ныграк кабартасың,
һөҗүм арты һөҗүм оештырасың[+].


Ник Син мине бу дөньяга китердең?

18Ник Син мине ана карыныннан бу дөньяга китердең?
Тумас борын, беркем күрмәгән килеш үлгән булсам,
яхшырак булыр иде –[+]
19ана карыныннан туп-туры кабергә күчеп,
мин бөтенләй дөньяга килмәгән дә кебек булыр идем.
20Көннәрем санаулы гына – калдыр мине,
аз гына хәл алырга мөмкинлек бир[+].
21Мин бит тиздән караңгы, үлем сөременә чумган,
мәңге әйләнеп кайтмаслык илгә –[+]
22дөм караңгылык, үлем сөреме баскан,
яктылык та кара булып тоелган җыйнаксыз-таркау илгә китәм».

#### 11


Софарның беренче нотыгы


Кодрәт иясенең бөеклеген белеп бетерә аласыңмы?!

1Нагамалы Софар болай дип сүз башлады:[+]

2«Сүз куертучыга каршы әллә җавап юкмы?!
Кем бик шома сөйли, әллә шул хаклымы?!
3Син сафсата сатканда, башкалар тынып торсынмы?!
Мыскыл иткәндә, сине туктатырлык адәм юктыр дисеңме?!
4Син әйтәсең: „Мин дөрес фикер йөртәм
һәм Аллаһы каршында пакь-чистамын“, – дип[+].
5Аллаһы, телгә килеп,
сиңа җавап бирергә теләсә иде,
6сиңа зирәклекнең серләрен ачып салса иде!
Чөнки чын зирәклек күпкырлы бит.
Аңла: Аллаһы гөнаһларыңның кайберләрен күрми калырга булды.

7Аллаһының тирән серләренә төшенә аласыңмы?!
Кодрәт иясенең бөеклеген белеп бетерә аласыңмы?!
8Ул бөеклек күкләрдән дә югарырак –
син нәрсә генә эшли аласың?
Үлеләр аймагыннан тирәнрәк –
син нәрсә белә аласың[+]?
9Җир йөзеннән дә озынрак, диңгездән дә киңрәк.
10Әгәр Ул, килеп, зинданга ябып куйса, мәхкәмә җыйса –
Аны кем туктата алыр?![+]
11Ялганчыларны белә бит Ул:
гөнаһ күргәч, игътибарсыз калдырырмы?!

12Кыргый ишәк кешегә әйләнергә мөмкин,
әмма ахмакка беркайчан акыл кермәс.


Әгәр син йөрәгеңне Аллаһыга юнәлтсәң

13Әгәр син йөрәгеңне Аллаһыга юнәлтсәң
һәм, ялварып, кулыңны Аңа сузсаң,[+]
14кулыңны пычраткан бозыклыкны ташлый алсаң
һәм өеңдә гаделсезлеккә юл куймасаң –[+]
15шул чагында оялмыйча йөзеңне күтәрә алырсың,
курку белмичә аягыңда нык басып торырсың.
16Шул чагында бар кайгыларың онытылыр,
агып киткән сулар кебек тоелыр алар сиңа.
17Тормышың көндезге нурдан да яктырак булыр,
караңгылык таң белән алышыныр[+].
18Алда өмет күреп тынычланырсың,
тирә-юнең хәвеф-хәтәрсез булып, тыныч йокларсың.
19Ятарсың тыныч – берәү дә сиңа янамас;
һәм бик күпләр илтифатыңны эзләп килер[+].
20Ә яманнарның күзе томаланыр,
алар сыеныр урын таба алмас,
аларның бар өмете – соңгы сулышны алып үлеп китү».

#### 12


Әюбнең дүртенче нотыгы


Акыл-зиһен миндә дә бар

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Шулай-шулай, сез барысын да белә торган!
Сезнең белән бергә зирәклек тә үләр, ахры!
3Зиһен-акыл миндә дә бар ул,
сездән бер дә ким түгелмен.
Сез белгәннәрне, йә, кем белми?!
4Дусларыма мин мәсхәрәләү өчен бер зат булдым:
Аллаһыны дәшеп чакырган һәм Аңардан җавап алган,
гадел һәм күңеле саф булган кеше шулай мәсхәрә иясенә әйләнде[+].
5Кайгы-хәсрәтсезләр бәлагә юлыккан кешегә мыскыллап карый,
сөртенгәнне тагын да төртеп җибәрә.
6Ә юлбасарларның чатырлары хәвефсез,
Аллаһының ачуын китерүче тыныч яши –
әйтерсең, Аллаһыны үз кулында күтәреп йөртә[+].

7Хайваннардан сорап бак – алар аңлатырлар,
очар кошлардан сора – сөйләп бирерләр,
8туфрак белән киңәшеп кара – ул сиңа аңлатыр,
хәтта диңгез балыклары телгә килер.
9Бар нәрсәнең Раббы кулы белән эшләнгәнен
аларның кайсысы белмәс?!
10Һәр җан иясенең яшәеше,
һәр кешенең сулышы – Аның иркендә[+].
11Тел-аңкау азык тәмен тойган кебек,
колак та һәр сүзне сынамыймы?![+]
12Зирәклек – картларда,
гакыл озак яшәгәннәрдә була[+].


Аллаһының кодрәте

13Аллаһыда – һәм зирәклек, һәм кодрәт;
Аңарда – киңәш-табыш һәм гакыл.
14Аллаһы җимергәнне кеше кабат тергезә алмас,
Әгәр Ул иректән мәхрүм итсә – кеше кабат ирек күрмәс[+].
15Ул яңгырларны туктатса – корылык килер,
яудырса – җир йөзен су басар.
16Кодрәт тә, гакыл да – Аңарда,
алданучы да, алдаучы да – Аның ихтыярында.
17Мәслихәтчеләрне Ул, акылын алып, чарасыз итәр,
хөкем итүчеләрне юләргә чыгарыр[+].
18Патшаларның билбауларын тартып өзәр,
шулар урынына кол чүпрәге бәйләп куяр[+].
19Руханиларны[†] дәрәҗәле урыныннан мәхрүм итәр,
борынгы хакимнәр токымын бәреп төшерер.
20Ышанычлы мәслихәтчеләрнең телен кыскартыр,
өлкәннәрнең[†] зиһенен чуалтыр.
21Аксөякләрне хурлык белән каплар,
куәтлеләрне коралсыз калдырыр[+].
22Караңгылык тирәнлекләрен ачар Ул,
дөм караңгылыкта булганны яктыга чыгарыр[+].
23Халыкларның берсен югары күтәрер, берсен харап итәр Ул,
кайсын җыяр, кайсын таратып бетерер[+].
24Халыкларның юлбашчыларын акылдан яздырыр,
аларны юлсыз чүлдә куып йөртер –[+]
25яктылыкның әсәре дә булмаган караңгыда, капшанып,
исерекләр кебек, алпан-тилпән йөрер алар[+].

#### 13


Кодрәт иясенә эндәшергә җөрьәт итәм

1Боларның барысын мин үз күзләрем белән күрдем,
үз колакларым белән ишеттем һәм аңладым.
2Сез белгәнне мин дә беләм –
бер дә сездән ким түгелмен.
3Мин Кодрәт иясенә эндәшергә җөрьәт итәм,
дәгъвам турында Аллаһы белән сөйләшергә телим![+]
4Ә сез ялганыгыз белән хакыйкатьне пычратасыз,
сез барыгыз да булдыксыз табиблар.
5Сез, ниһаять, тынып калсагыз иде –
бу сезнең бер акыллы эшегез булыр иде[+].

6Минем дәлилләремне тыңлагыз,
үземне яклап, нәрсә дим, аңларга тырышып карагыз.
7Аллаһы хакына дип, ялган сөйләрсезме,
ә сезнең ялганыгыз Аңа кирәкме соң?!
8Аңа бар күңелегездән ярарга тырышасызмы?!
Аллаһының эшен яклап чыгарга телисезме?!
9Ул сезне сынап карарга теләсә, бик шәп булырмы?!
Кешеләрне алдаган кебек, Аны да алдый алырсызмы?![+]
10Яшертен генә эш йөртеп, бер якны гына яклыйсыз икән,
Ул, һичшиксез, сезне гаепләми калмас.
11Аның дан-шөһрәте[†] сезне куркытмыймы?!
Дәһшәте өстегезгә төшмәсме?!
12Сезнең сүзләрегез көлгә охшаш,
аклануларыгыз – уалучан балчыктан ясалган калкандыр.

13Туктагыз сөйләүдән, мин сөйлим;
миңа ни булса, шул булыр.
14Тормышымны куркыныч астына куеп,
үземне хәвеф-хәтәргә дучар итәм[*].
15Ул мине юк итәр – инде өметем өзелгән[*],
үз юлымны мин Аның алдында барыбер яклаячакмын –
16минем өчен котылу шул булыр!
Денсез бәндә Аңа якын килергә дә җөрьәт итмәячәк бит!
17Тыңлагыз, дикъкать белән тыңлагыз сүзләремне,
әйткәннәремне колак салып тыңлагыз!
18Менә мин сезгә үземнең дәгъвамны әзерләдем,
беләмен ки, мин хаклымын.
19Берәр каршы төшәрлек кеше бармы миңа?
Булса, мин тын калырмын һәм җан тәслим кылырмын[+].

20И Аллам, Синнән бары ике нәрсәне ялварам
һәм моннан ары Синнән яшеренмәм:
21кулларыңны миннән читкә ал Син,
һәм дәһшәтең мине куркытмасын![+]
22Шуннан соң чакыр мине, һәм мин җавабымны бирермен,
яки сөйләргә рөхсәт ит миңа, ә Үзең җавабыңны әйт[+].
23Ялгыш гамәлләрем, кылган гөнаһларым күпме икән?
Күрсәт кимчелекләремне, гөнаһларымны.
24Ни өчен Син йөзеңне миннән яшерәсең
һәм мине Үзеңнең дошманың итеп күрәсең[+]?
25Коелган яфракны куркытмакчы,
коры саламны куып йөртмәкчеме Син[+]?
26Син мине бик авыр нәрсәләрдә гаеплисең,
яшьлек гөнаһларымны гаепкә саныйсың[+].
27Аякларымны калыпка кыстырып,
Син һәр юлымны күзәтеп торасың,
һәр адымымны билгеләп барасың[+].
28Ә кеше ул черек кебек,
көя күбәләге тишкәләгән кием кебек таралып бетүчән[+].

#### 14


Кеше гомеренең кыскалыгы турында

1И-и хатын-кыздан туган адәм баласы!
Кыска аның гомере һәм борчу белән тулы[+].
2Чәчәк кебек ачыла да сулып коела,
күләгә кебек чагылып үтә дә юкка чыга[+].
3Менә кем артыннан күзәтчелек итәсең Син!
Менә кемне хөкемгә тартырга телисең!
4Нәҗес-шакшы булганны кем пакь кыла ала? –
Беркем дә![+]
5Кешенең көннәре алдан билгеләнгән,
айлары да Синең ихтыярда –
Син куйган әлеге чикне ул беркайчан да үтеп чыга алмаячак.
6Син аңардан күз карашыңны ал да аны тынычта калдыр,
көнлекче кебек, эш көннәрен хәвефсез төгәлләсен[+].

7Хәтта агачның да киләчәккә өмете бар:
кискән саен ул кабаттан терелеп китә,
япь-яшь үсентеләр җибәрә.
8Тамырлары аның җирдә картайса да,
кискән төбе җир астында корыса да,
9дым сизелү белән ул буйга китәр,
яшь үсентедәй, яңа бәбәкләр чыгарыр.
10Кеше, үлгәннән соң, көч-дәрманын җуя,
вафатыннан соң юкка чыга.
11Күлнең дә суы китә,
елганың да суы кими, кибә[+].
12Кеше дә шулай: ятар да кабат тормас,
күкләр юкка чыкканчы, ул уянмас,
йокысыннан арына алмас[+].

13Ачуың басылганчы, мине яшереп торсаң,
үлеләр аймагына качырып куйсаң иде дә,
билгеләгән вакытың җиткәч, мине исеңә төшерсәң иде![+]
14Тик, үлгәч, кеше кабат терелер микән?
Авыр хезмәт көннәрем үткәнче,
азат булуымны өметләнеп көтәр идем[+].
15Чакырсаң, җавап бирер идем;
Үзең бар иткән бәндәңне сагыныр идең;[+]
16шунда, адымнарымны санасаң да,
гөнаһларымны эзләп тормас идең;[+]
17яман гамәлләремне букчага салып, мөһер сугар идең дә
гаепләремне күздән яшерер идең.

18Ләкин ишелгәндә тау уалып таралган кебек,
кыяташ үз урыныннан күчкән кебек,
19сулар ташны ашаган кебек,
ташкын сулар туфракны юып алып киткән кебек,
Син дә кешенең өметен шулай юкка чыгарасың.
20Син аны тәмам җиңеп, ул шулай китеп барыр,
Син аның чыраен үзгәртерсең һәм куып җибәрерсең.
21Угыллары аның мөхтәрәм булырмы – ул аны белмәс,
кимсетелерме – аннан да хәбәрдар булмас[+].
22Ул фәкать тәне авыртканны гына сизәр,
үз хәлен генә уйлап, күз яшьләре түгәр».

#### 15


Әлифазның икенче нотыгы


Сине үз авызың хөкем итә

1Теманлы Әлифаз болай дип җавап бирде:[+]

2«Җил алып килгән сүзләр белән гакыл иясе җавап бирерме,
эссе җилләр[*] белән корсагын тутырырмы?![+]
3Мәгънәсез сүзләр, файдасыз нотыклар белән
каршы сөйләп торырмы ул?!
4Син хәтта Аллаһыдан курку хисен оныттың,
Аның турында уйлануны ваклык дип саныйсың.
5Синең гөнаһың телеңне шулай сөйләргә өйрәткән;
хәйләкәрләр телен үзләштергәнсең син.
6Сине мин түгел, үз авызың хөкем итә,
үз телең үзеңә каршы дәлиллек бирә[+].

7Әллә син дөнья йөзенә беренче кеше булып тудыңмы,
таулар барлыкка килгәнче үк яратылдыңмы?![+]
8Әллә син Аллаһы киңәшмәсендә утырдыңмы,
акылны шунда үзең генә җыйдыңмы?![+]
9Без белмәгән ни-нәрсә мәгълүм сиңа,
без аңламаган ни-нәрсәнең асылына төшендең?![+]
10Безнең арада чал чәчлеләр дә, картлар да –
атаңнан да өлкәнрәкләр бар!
11Әллә сиңа Аллаһы күрсәткән юанычлар,
сиңа әйтелгән иркә сүзләр аз булдымы?!
12Нигә йөрәгең сине шулай вәсвәсәгә сала,
нигә күзләрең ачулы елтырый?
13Нигә рухың Аллаһыга каршы юнәлгән,
нигә авызыңнан шундый сүзләр чыга?

14Кеше ничек пакь-саф күңелле булсын,
хатын-кыздан туган кеше ничек тәкъва була алсын[+]?
15Әгәр Аллаһы Үзенең изге затларына да ышанмый,
Аның күзендә күкләр дә чиста түгел икән,[+]
16ялганны су кебек эчә торган, бозык җанлы адәми зат
Аның каршында ничек саф була алсын?![+]


Яман кешенең язмышы

17Мин сөйләрмен сиңа, ә син тыңлап тор,
күргәннәремне сөйләп бирермен,
18гакыл ияләренең сүзләрен –
ата-бабалары яшермәгәнне сөйләрмен[+].
19Җир аларга гына бирелгән булган,
алар арасында ятларга урын табылмаган.

20Яман кешенең тормышы газап эчендә узар –
җәберләүчегә бирелгән гомер еллары санаулы.
21Аның колак төбендә дәһшәтле авазлар яңгырап тора,
дөньялар тыныч вакытта да аңа җан кыючы килә.
22Караңгылыктан котыласына ышанмый ул;
каршысында һәрчак кылыч көтеп тора.
23„Кайдан табыйм икән?“ – дип, икмәк эзләп каңгырып йөри,
караңгылык көне җитүен сизә ул.
24Авырлык һәм бәла-казалар аны куркуга салалар,
яу белән килүче патшадай, аның котын алалар.
25Чөнки ул Аллаһыга кул күтәрде,
Кодрәт иясенә каршы баш калкытты,
26кабырчыклы, калын калканын тотып,
тәкәбберләнеп Аңа каршы йөгерде.
27Бу яман бәндәнең йөзе симергәнгә,
ботларын май басканга,[+]
28таланган шәһәрләрдә,
кешеләр ташлап киткән,
җимерелергә җиткән йортларда яшәр ул.
29Ул инде бай булмас, мал-мөлкәте тузып бетәр,
байлыгы дөнья буйлап җәелеп китә алмас,
30һәм ул караңгылыктан качып котылмас.
Аның үсентеләрен ялкын ялмап алыр,
Аллаһының сулышы аны себереп ташлар[+].
31Буш өметләргә ымсынып алданмасын:
әҗере шул ук бушлык булачак бит!
32Тиешлесен тулысы белән вакытыннан алда алыр,
аның ботаклары яфрагын коеп бетерер;[+]
33өлгермәгән җимешләрен койган йөзем куагы кебек ул,
чәчкәләрен иртә койган зәйтүн агачы кебек,
34чөнки денсезләр өере кысыр булыр,
ришвәтченең чатырын ялкын чорнап алыр[+].
35Бозыклык чәчкәннәр бәла җыяр,
аларның йөрәге ялган артыннан ялган тудырыр»[+].

#### 16


Әюбнең бишенче нотыгы


Бичара юатучылар

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Мондый сүзләрне мин күп ишеттем,
ниткән юатучылар сез – кайгы гына өстисез!
3Буш сүзләрнең азагы булырмы бер?
Миңа каршы сөйләргә нәрсә мәҗбүр итә сезне[+]?
4Әгәр сез минем урында булсагыз,
мин дә шулай сөйләнер идем,
сезгә каршы гаеп артыннан гаеп ташлар,
шелтәләп, башымны селкеп торыр идем.
5Нотыкларым белән гайрәт биреп,
авызымнан юату сүзләре яудырыр идем.


Аллаһының Әюбкә һөҗүм итүе

6Сөйләсәм дә – җан әрнүе басылмас,
тынып калсам да – сүрелмәс.
7И Аллам, Син минем бөтен җелегемне суырдың,
барча якыннарымны харап итеп бетердең,[+]
8тәнемне киптереп корыттың –
миңа каршы сөйләүче шаһитлык бу,
арыклыгым да – миңа каршы сөйләүче билгедер.
9Ачуыннан Аллаһы миңа һөҗүм итә,
җәфалый һәм тешләрен шыкырдата;
дошманнарым миңа күзләре белән тишәрдәй итеп карыйлар,[+]
10авызларын ыржайтып, мине мыскыллыйлар,
ачуланып, яңакларымны чабаклыйлар;
бөтенесе миңа каршы сүз берләшкән[+].
11Аллаһы мине яманнар иркенә бирде,
яманнар кулына ыргытты.
12Мин кайгысыз яши идем – Ул минем тормышымны җимерде,
муенымнан тотып алды да чәрдәкләп атты,
һөҗүм итәр өчен, миңа тамга салды[+].
13Һәр тарафтан минем өскә Аның уклары оча,
мәрхәмәтсез рәвештә бөер-бавырларымны үтәли тишә
һәм үтемне җиргә агыза[+].
14Ул миңа җимерү артыннан җимерү китерә,
сугыш чукмары кебек, минем өскә ташлана.
15Тәнем каплар өчен, тупас тукымадан[†] кайгы киеме тектем,
маңгаем белән җиргә кадәр башымны идем;
16елый-елый битләрем кызарып бетте,
күз кабакларымны үлем караңгылыгы каплады.
17Ә бит минем куллар җәбер-золым белми,
догаларым да ихлас күңелдән.

18И туфрак, сеңдермә минем канымны!
Кычкырган тавышым да югалып калмасын!
19Ләкин күкләрдә хәзер дә минем Шаһитым бар,
югарыда минем Яклаучым бар[+].
20Дусларым мине мәсхәрәлиләр,
әмма минем күзләрем Аллаһы каршында яшь коя.
21Их, кешеләр арасындагы бәхәсне хөкем итүче адәм булган кебек,
Аллаһы белән бәхәсне дә берәрсе шулай хөкем итсен иде!
22Санаулы еллар үтәр дә китәр –
мин кире әйләнеп кайтмаслык юлга китеп барырмын.

#### 17


Әюбнең өмете

1Рухым сынды минем,
көннәрем сүнеп бара,
кабер читендә мин.
2Тирә-юнем мыскыл итүчеләр белән тулган,
алар, мәсхәрәләп, күземне дә ачтырмыйлар[+].
3Зинһар, минем урынга Җавап бирүчем бул!
Яклап, үзенең канаты астына алырлык тагын кемем бар?![+]
4Мәсхәрә итүчеләрнең зиһенен томаладың Син,
шул рәвешчә аларга җиңәргә ирек бирмәдең.
5Кеше үзенең дусларын мәҗлескә җыя,
ә балалары ачтан интегә.

6Аллаһы бар кеше алдында миннән бер көлке ясады,
алар минем йөземә төкерәләр[+].
7Кайгыдан күзләрем томанланды,
гәүдәм бер күләгә генә булып калды –
8намусы булганнар моны күреп офтана,
гаепсез адәмнәрнең денсезләргә ачуы кабара.
9Тик шулай да тәкъва кеше юлдан һич тайпылмас,
кулы чиста кеше тагы да куәтләнер.
10Ә менә сез һәммәгез кире әйләнеп кайтыгыз!
Арагыздан акыллы бер кеше табармынмы икән?

11Көннәрем узып китте,
өметләрем, йөрәгем ашкынулары чәлпәрәмә килде[+].
12Ә дусларым төнне „көн“ дип ышандырмакчылар,
алар: „Яктылык – якын гына!“ – ди,
әмма тирә-якта бары караңгылык[+].
13Әгәр үлеләр дөньясы минем йортым булса,
караңгылыкка ятагымны җәйсәм,[+]
14каберемне: „Син – минем атам“, – дип,
суалчаннарны: „Сез – минем анам вә сеңелләрем“, – дип атасам,
15ә кайда соң алайса минем өметем?!
Өметемне минем кем күрер?!
16Өметем дә үзем белән бергә үлеләр дөньясының капка төбенә иңәр –
аның белән бергә туфракка әйләнербез».

#### 18


Билдадның икенче нотыгы


Яман кешегә якты ут та сүнә

1Шуахлы Билдад исә җавабында болай диде:[+]

2«Кайчан бетәр сүздән бау ишүләрегез?
Әүвәл уйлашыгыз – аннан сөйләшербез.
3Нигә соң әле хайванга әйләнергә
һәм синең күзеңә томана булып күренергә[+]?
4Син ачудан өзгәләнәсең –
синең хакка әллә җир йөзе бушап калсын да,
кыяташлар үз урыныннан кузгалсынмы?

5Яман кешегә якты ут та сүнә,
аның утыннан хәтта очкын да калмый,[+]
6чатырыннан яктылык китә,
шәмдәлдәге уты да сүнә.
7Адымнарының куәте кими аның,
уй-ниятләре үз башына җитә[+].
8Үз аягы белән тозакка барып керә ул,
ау ятьмәсенә үзе килеп баса[+].
9Үкчәсен кыл тозак эләктереп ала аның,
гәүдәсен элмәк кысып тота.
10Яшерен ау җебе сагалый аны,
сукмагында капкын көтеп тора.
11Һәрьяклап дәһшәт яный аңа,
эзенә басып куа килә[+].
12Бәла аны тотып йотарга тели,
һәлакәт аның абынганын көтеп тора.
13Аның тиресе чиргә азык булыр,
тәнен үлем зәхмәте йотар.
14Аны имин чатырыннан йолкып алырлар да
дәһшәтләр патшасы каршысына алып китәрләр.
15Аның чатырын ут ялмап алыр,
йортына күкерт коелыр[+].
16Астан аның тамырлары корыр,
өстән ботаклары шиңәр.
17Җирдә аны хәтерләүче калмас,
урамда исемен дә телгә алучы булмас[+].
18Яктылыктан караңгыга куып чыгарырлар аны,
җир йөзеннән сөрерләр.
19Үзеннән соң халкы арасында ни баласы,
ни токымы калмас,
беркеме дә калмас яшәгән җирендә[+].
20Аның язмышын ишетеп,
көнбатыштагыларның коты очар,
көнчыгыштагыларны да тирән курку биләп алыр.
21Явызларның тораклары белән һәрчак шулай булыр,
Аллаһыны танымаган кешенең язмышы шул булыр»[+].

#### 19


Әюбнең алтынчы нотыгы


Аллаһы миңа карата гаделсезлек кылды

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Кайчанга кадәр сез мине интектерерсез,
сүзләрегез белән җәфаларсыз?
3Сез мине ничә тапкырлар мыскылладыгыз –
мине мәсхәрәләүдән кыенсынмыйсыз да.
4Әгәр мин, чыннан да, ялгышканмын икән,
алар минем ялгышлар булып калыр иде.
5Әгәр сез, чынлап та, үзегезне миннән өстен куярга,
хурлыкка төшүем белән битәрләргә телисез икән,
6белеп торыгыз: Аллаһы миңа карата гаделсезлек кылды,
минем өскә ятьмәсен ташлады.
7„Мине җәберлиләр!“ – дип кычкырам,
ләкин җавап бирүче юк,
ярдәмгә чакырам, әмма яклаучы юк[+].
8Юлыма киртә куйды Ул – үтеп чыгарлык түгел,
караңгылык белән сукмагымны каплады;[+]
9Ул миннән абруемны йолкып алды,
башымнан таҗымны салдырды;[+]
10һәрьяклап мине җәфалый – бетәмен!
Өметемне агач тамырыдай йолкып алды.
11Мине Үзенең дошманы санап,
ачы каһәрен миңа юнәлтте[+].
12Үзләренә юл сала-сала
Аның чирүләре бергәләшеп миңа якынлашты,
инде чатырым тирәли урнаштылар[+].

13Туганнарымны Ул миннән читләштерде,
дусларым да миңа кырын карый,[+]
14-15якыннарым, танышларым мине ташлап китте,
кайчандыр өемдә сыену тапканнар – онытты.
Хезмәтче хатыннар мине килмешәккә саный,
алар өчен мин бер чит кешегә әверелдем;
16хезмәтчемне чакырам –
ә ул, кат-кат ялварып сорасам да, җавап бирми.
17Сулышымның исеннән хатынымның күңеле бизде,
ир туганнарым миннән чиркана[+].
18Хәтта малай-шалай да мине кимсетә,
күренүем була – үчекли башлыйлар[+].
19Якын дусларым миннән җирәнә,
яраткан кешеләрем йөз чөерә.
20Миннән тире дә сөяк кенә калды,
җаным менә-менә очып чыгар кебек.

21Кызганыгыз мине, дусларым, кызганыгыз –
Аллаһы орды миңа![+]
22Нигә сез мине Аллаһы кебек үк эзәрлеклисез,
туймагандай, минем тәнемне ашыйсыз?


Коткаручым миңа чит-ят түгел

23Минем бу сүзләрем язып барылып,
кулъязма төргәгенә[†] теркәлеп,[+]
24тимер каләм вә кургаш белән чокып язылса иде дә
мәңгелеккә ташка уелып калса иде![+]
25Мин беләм: мине коткаручы Зат тередер,
соңгы көндә җир йөзенә килер Ул[+].
26Тирем салынып төшеп,
менә шул тәнемдә әле мин Аллаһыны күрәчәкмен[+].
27Мин Аны үз күзләрем белән күрәчәкмен;
күрәчәкмен: Ул миңа чит-ят түгел!
Күкрәгемдә йөрәгем ничек талпына!

28Ләкин сез: „Ничек без аңа җәбер күрсәтик?!
Бу хәлләрнең сәбәпчесе ул үзе бит!“ – диярсез.
29Шулай булгач, кылычтан куркыгыз,
чөнки ачу-ярсу кылыч белән җәзалана;
шунда сез белерсез: гадел хөкем бар ул!»[+]

#### 20


Софарның икенче нотыгы


Яман кешегә Аллаһы биргән өлеш

1Нагамалы Софар болай дип җавап бирде:[+]

2«Мин бик борчулы хәлдәмен,
шомлы уйларым җавап бирергә мәҗбүр итә.
3Мине хурлый торган шелтәле сүзләр ишетәм,
һәм акылым җавап табарга чакыра.
4Әллә син шуны белмисеңме: баштан ук,
кеше җиргә аяк басканнан бирле,[+]
5яманның шатлыгы тиз үтүчән,
денсезнең куанычы – мизгел генә.
6Тәкәбберлеге күкләргә җитсә дә,
башы болытларга тиеп торса да –[+]
7ул, үзенең тизәге кебек, бөтенләй юкка чыгачак.
Аны күреп белгән кешеләр: „Кайда ул?“ – дип әйтәчәк[+].
8Ул бер төш кебек очып юкка чыгар – таба алмассың,
төнге шәүлә кебек эреп югалыр[+].
9Күргән күзләр аны бүтән күрмәсләр,
туган туфрагы да аны күздән югалтыр[+].
10Талаганын ул үз куллары белән кире таратыр,
һәм балалары аның хәерчеләрдән хәер сорашыр.
11Тәнендәге ташып торган яшьлек көче
аның үзе белән бергә туфракка күмелер.

12Яманның авызына явызлык татлы булып тоелса да,
аны, тел астына яшереп, тәмләп чәйнәсә дә,[+]
13ул шулай бик тә кадерләп,
аңкавының түрендә үк саклап кына тотса да,
14корсагына төшкәч, андый ризык
зәһәр елан агуына әйләнә.
15Йоткан байлыгын ул кире косар –
карынында булганны Аллаһы кире чыгарыр.
16Зәһәр елан агуын эчәр ул,
елан агуы аны үтерер.
17Агымсулар күрү насыйп булмас аңа,
бал һәм май аккан елгаларны да күрә алмас ул!
18Бөртекләп җыйган бар мөлкәтен ул,
тәмен дә татымыйча, кире бирер,
табыш-керемнәре шатлык китермәс аңа,
19чөнки фәкыйрьләрне җәберләде һәм читкә тибәрде ул,
үзе төземәгән йортларны талап алды.
20Аның нәфесе туя белмәде,
комсызлыгының чиге булмады.
21Гуҗ тамагыннан бер нәрсә дә котылмады,
шуңа күрә аның имин тормышы дәвамлы түгел:
22муллык эчендә яшәгәндә, аңа кинәт бәла килер,
бар бәхетсезлекләр аның өстенә берьюлы ябырылыр.
23Корсагы дыңгычлап тулуга,
Аллаһы аңа Үзенең ялкынлы ярсуын юнәлтер,
яңгыр итеп аның өстенә ачуын яудырыр.
24Тимер коралдан качып котылса да,
бакырдан коелган ук аны куып җитәр –
25ялтыравык очы үт куыгын тишәр,
тәнен үтәли тишеп чыгар;
менә шулчак аны дәһшәт биләп алыр[+].
26Аның хәзинәсен караңгылык сагалап тора;
сүнмәс ялкын аны ашап бетерер,
чатырында калган бар нәрсәсен көл итәр[+].
27Күкләр аның гаебен фаш итәр,
җир йөзе аңа каршы торып басар.
28Йортындагы мөлкәте юкка чыгар,
Аллаһының ярсуы кузгалган көндә ташкын сулар кебек агып китәр.
29Яман кешегә Аллаһы биргән өлеш,
Аллаһы билгеләгән язмыш әнә шундый!»[+]

#### 21


Әюбнең җиденче нотыгы

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Сүзләремне игътибар белән тыңлагызчы –
ичмасам, шул рәвешле күңелем юансын!
3Мин сөйләп бетергәнче түзеп торыгыз,
сүземне тәмамлагач исә – көлсәгез көләрсез[+].
4Әллә мин кешеләрдән зарланаммы?!
Әллә түземсезләнүем урынсызмы?!
5Менә, мине күреп котыгыз алынсын,
учыгыз белән авызыгызны каплагыз[+].
6Шул хакта уйлауга – үзем куркып куям,
дер-дер килә башлый бөтен тәнем.


Ник яманнар тыныч яши?

7Ник яманнар картайганчы тыныч яши,
куәтләре артканнан-арта гына бара[+]?
8Аларның балалары һәрчак үзләре белән,
оныклары да күз алдында.
9Аларның йортына куркыныч янамый,
Аллаһының хөкем таягы баш өсләрендә тормый.
10Аларның үгезләре сыерларны заяга капламый –
һәрберсе бозау китерә, бозау салганнары да юк.
11Балаларын, сарык бәрәннәре кебек,
чабышып уйнарга чыгаралар,
кечек сабыйлары да бииләр, сикерешәләр,
12шөлдерле барабан һәм гөсләгә кушылып җырлыйлар,
курайга кушылып күңел ачалар.
13Алар көннәрен шатлык эчендә үткәрәләр,
үлеләр аймагына тыныч иңәләр.
14Ә бит Аллаһыга болай диләр: „Бездән кит Син,
Синең юлларыңны беләсебез килми![+]
15Без хезмәт итәрлек Кодрәт иясе кем ул шулкадәр?!
Аңа ялварудан безгә ни файда?!“[+]
16Күрегезче: тормышларының муллыгы үз кулларында дип
уйлый алар.
Яманнарның бу мәкерле уйлары ерак торсын миннән![+]
17Яманнарның шәме еш сүнәме,
бәла-каза аларга еш киләме?
Ачулы вакытында Аллаһы аларны
еш газап чиктерәме[+]?
18Җилдә тузгыган салам булырга иде аларга
яки өермә очырткан кибәк кебек![+]
19„Аллаһы бит атасына тиешле җәзаны баласына
саклап тора“, – дисез.
Ләкин бозыклар белеп торсын өчен,
җәзаны Ул аларның үзләренә бирсен,[+]
20һәлакәтләрен үз күзләре белән күрсеннәр,
Кодрәт иясенең ачуын эчсеннәр![+]
21Гомер еллары беткәч, үлгәннән соң,
гаиләсенә нәрсә буласын уйлыймыни алар?!

22Аллаһыга – хәтта югарыдагыларны Хөкем итүчегә –
акыл өйрәтергә мөмкинме?![+]
23-24Тәне тулып-тулышып торган,
сөякләре җелек белән тулган берәү үз көчендә чакта,
тынычлыкта һәм уңай-җитеш тормышта үлеп китә.
25Ә башка берәү, җаны әрнеп,
яшәү ләззәтен татымый да үлеп китә.
26Аларның икесе дә бер туфракта янәшә ятар,
икесен дә кортлар сырып алыр.

27Мин сезнең нәрсә уйлавыгызны,
миңа каршы нинди мәкерләр әзерләвегезне беләм.
28Әйтерсез: „Зур түрәнең өе хәзер кайда,
яманнар яшәгән чатыр кайда?“
29Ил гизүчеләрдән сораштырганыгыз,
аларның күзәтүләренә колак салганыгыз булмадымы:
30явыз бәндә һәлакәт көнендә котылып кала,
Раббының ярсулы көне аны читләтеп үтә[+].
31Кем соң аның, күзенә карап, гаебен фаш итәр,
кылган эшләре өчен кем җәза бирер[+]?
32Үлгәч, гәүдәсен зиратка хөрмәтләп озатырлар,
каберенә сак куярлар,
33үзән балчыгы аңа йомшак түшәк булыр,
артыннан бар кеше озата килер,
алдыннан баручыларның да исәбе-хисабы булмас.

34Йә, нигә кирәк миңа сезнең буш юатуларыгыз?!
Сезнең җавапларыгыз – тоташтан ялгандыр!»

#### 22


Әлифазның өченче нотыгы


Син гөнаһкярләр таптаган борынгы юлны сайладыңмы?

1Теманлы Әлифаз болай дип җавап бирде:[+]

2«Аллаһыга кеше берәр файда китерә алырмы?!
Хәтта иң гакыллысыннан да Аңа ни файда?!
3Синең тәкъва булуың Кодрәт иясенә шатлыкмы?!
Синең тормыш юлың саф булудан Аңа ни файда?![+]
4Әллә Ул сине Үзеннән курыккан өчен шелтәли
һәм хөкемгә тарта дип уйлыйсыңмы?!
5Юк! Димәк, явызлыгың чиксез синең,
җинаятьләрең дә бихисап!
6Чөнки син кардәшләреңнән бер сәбәпсез рәһен[*] алдың,
аларның соңгы киемен салдырдың;[+]
7арыганнарга су эчермәдең,
ачларга икмәк бирмәдең[+].
8Көчле кеше генә җир били ала,
анда дәрәҗәле затлар гына яши, дип санадың син.
9Тол хатыннарны буш кул белән борып җибәрдең,
үксезләрне таянычсыз калдырдың[+].
10Шуңа күрә сине элмәк кыса бара,
көтелмәгән бәла котыңны ала[+].
11Сине караңгылык каплый бара, син һичнәрсә күрмисең,
ташкын сулар башыңнан каплап китә[+].

12Аллаһы күкләрдә, югарыда түгелмени?!
Башыңны күтәреп кара: йолдызлар ничек биек![+]
13Син исә әйтерсең: „Аллаһы нәрсә белсен?!
Куе караңгылык эченнән Ул ничек хөкем итсен?![+]
14Болытлар Аңа күрергә комачаулый,
күк гөмбәзе тирәли генә йөри Ул“.
15Син шулай гөнаһкярләр таптаган борынгы юлны сайладыңмы?
16Нигезен ташкын сулар агызып киткән йорт сыман,
дөньялыктан алар вакытыннан алда тартып алындылар[+].
17Аллаһыга алар: „Кит яныбыздан!
Кодрәт иясе безгә нәрсә эшли алсын соң?!“ – дип әйтә иде[+].
18Ә бит аларның йортларын мал-мөлкәт белән Ул тутырган иде.
Шулай булгач, яманнарның мәкерләре ерак торсын миннән![+]
19Яманнарның һәлакәтен күреп, тәкъвалар сөенерләр,
гаепсезләр алардан мәсхәрәләп көләрләр:[+]
20„Дошманнарыбыз юк ителде,
мал-мөлкәтләрен ут ялмап йотты“.


Аллаһы белән татулаш

21Аллаһы белән татулаш, тыныч яшә,
шул чагында сиңа мул тормыш килер.
22Аның авызыннан чыккан үгет-нәсыйхәтне кабул ит,
Аның сүзләрен йөрәгеңә сал[+].
23Кодрәт иясенә кире кайтсаң, син янә күтәрелерсең.
Чатырыңны гаделсезлектән арындырсаң,[+]
24алтыныңны – туфрак белән,
Офир алтынын елга чуерташы белән тиң күрсәң,[+]
25шул чагында Кодрәт иясе булыр синең алтының,
көмеш хәзинәң дә Ул булыр.
26Шул чагында син Кодрәт иясеннән ләззәт алырсың,
йөзеңне Аллаһыга таба күтәрерсең[+].
27Аңа дога кылырсың да, Ул сине ишетер,
һәм син әйткән нәзереңне үтәрсең[+].
28Теләгән теләкләрең дә кабул булыр,
барыр юлларыңа яктылык иңәр[+].
29Рәнҗетелгән, егылган берәүне күреп: „Күтәрегез аны!“ – диярсең,
һәм рухы төшкән ул адәмгә Аллаһы котылу бүләк итәр.
30Аллаһы хәтта гаеплене коткарыр –
синең саф-намуслы кулларың аңа котылу алып килер»[+].

#### 23


Әюбнең сигезенче нотыгы


Аһ-зарларым әүвәлгечә ачы

1Җавабында Әюб болай диде:

2«Аһ-зарларым әүвәлгечә ачы,
ыңгырашуымны тыярга тырышам.
3Аллаһыны кайдан табарга икәнлеген,
Аның торагына илтүче юлны белсәм икән –
4мин Аңа дәгъвамны сөйләп аңлатыр,
дәлилләремнең һәммәсен ачып салыр идем[+].
5Шунда Аның нәрсә дип җавап биргәнен ишетер,
Аның нәрсә әйткәнен аңлар идем.
6Үзенең бөек кодрәтендә минем белән хөкемләшеп торыр идеме Ул?!
Юк, минем сүзләремә колак салыр иде Ул!
7Шунда Аның белән гадел кеше буларак бәхәсләшә алыр,
Хөкемчем тарафыннан мәңгегә акланыр идем.

8Ләкин көнчыгышка юнәлсәм – Ул анда юк,
көнбатышка таба барсам – анда да очрата алмыйм.
9Төньякта берәр нәрсә эшләп йөриме – Аны күрмим,
көньякка юнәләме – сизми калам.
10Ләкин мин тоткан юлны белеп тора Ул,
сынаса сынасын – алтын кебек саф калырмын[+].
11Ул йөргән эзләрдән бардым мин,
гел тайпылмыйча Аның юлын тоттым,
12Аның авызыннан чыккан боерыклардан тайпылмадым,
сүзләрен йөрәгемдә сакладым[*].
13Ул Үзе хәл итә икән, кем Аңа каршы килә алыр?!
Теләгәнен эшли Ул![+]
14Миңа каршы билгеләгәннәрен үтәр Ул –
андый уй-ниятләре Аның күптер.
15Шуңа күрә Аңардан котларым алынып тора,
бу хакта уйладым исә – тетрәнеп китәм.
16Аллаһы җанымны өшетә,
Кодрәт иясе куркуга сала мине.
17Әмма караңгылык та тыя алмас мине,
алдымда бар нәрсә караңгыга чумганда да, сүземне әйтми калмам.

#### 24


Яманнарның башбаштаклыгы

1Ни өчен Кодрәт иясе үч алу вакытын алдан билгеләми?
Ни өчен Аллаһыны белүчеләр Аның шушы көннәрен алдан күрми?
2Кешеләр ызан ташларын күчереп куялар,
урлаган малларын җәйләүләрдә йөртәләр[+].
3Ятимнәрнең ишәген куып алып китәләр,
тол хатынның үгезен рәһенгә алып калалар.
4Фәкыйрь-юксылны юлдан читкә тибәрәләр,
барча ярлы-ябагайны качарга мәҗбүр итәләр[+].
5Фәкыйрьләр, ризык эзләп далада йөргән ишәкләр сыман,
көндәлек эшкә чыгалар,
һәм кысыр җир аларның үзләрен дә, балаларын да туендыра.
6Читләр басуында урак уралар,
яманнарның йөзем бакчасында калдык-постык җимешне чүплиләр.
7Аларның киеме юк дәрәҗәсендә, яланөс ятып йоклыйлар,
салкында ябыныр нәрсәләре юк[+].
8Тауларда яңгыр астында манма су булалар,
ышык эзләп, кыяларга сыеналар.

9Яман кеше атасыз ятимне ана күкрәгеннән тартып ала,
ярлы-ябагайдан бурычы өчен баласын алып кала.
10Мескен-бичаралар ялангач йөри – кияр киемнәре юк,
үзләре көлтә ташысалар да, ачлыктан интегәләр.
11Рәт-рәт булып үскән зәйтүн агачлары арасында май сыгалар,
таптап-изеп йөзем суы чыгаралар,
ә үзләре сусаудан интегәләр.
12Шәһәрдә – үлеп ятучылар ыңгыраша,
яралылар ярдәмгә чакыра,
ләкин Аллаһы аларның дога-гозерләренә игътибар итми[+].

13Нур яктысына каршы баш калкыткан,
яктылык юлын танымаган,
шуннан йөрмәгән бәндәләр бар[+].
14Фәкыйрь-юксылның җанын кыяр өчен,
кеше үтерүче иртә таңнан торып чыга,
ә төннәрен ул урлаша.
15Караңгы төшкәнне көтеп торган уйнашчы:
„Мине беркем дә күрми!“ – дип, йөзен каплый[+].
16Талаучы төн караңгысында йорт диварын тишә,
ә көндезен үз өендә бикләнеп ята;
яктының ни икәнен дә белми ул.
17Дөм караңгылык алар өчен – таң яктысы,
зольмәт[*] дәһшәтләре – аларның дустыдыр.


Яманнарны көткән хөкем

18Яман бәндә – су өстендәге күбек кенә,
биләгән җире каргалган,
йөзем бакчасына илтүче юллары буп-буш аның.
19Корылык һәм эсселек кар суларын алып киткән сыман,
гөнаһлыларны да үлеләр аймагы шулай суырып алыр.
20Аларны ана карыны онытыр,
алар кортлар өчен азык булыр.
Алар турында кабат искә төшермәсләр –
хаксызлык, агач кебек, чабып ташланыр[+].
21Бала тапмаган кысыр хатынны җәберли алар,
толларга да рәхим-шәфкать күрсәтми.
22Әмма Аллаһы Үзенең куәте белән көчлеләрне читкә тибәрә;
әгәр Ул торып баса икән,
беркемнең үз язмышына ышанычы калмый.
23Кешегә Ул иминлек һәм таяныч бирә,
әмма йөргән юлларын гел күзәтеп тора.
24Бер мизгелгә күтәреләләр дә – шундук юкка чыгалар,
барча кешеләр кебек, авып, җиргә иңәләр,
башак кебек киселеп төшәләр[+].

25Әллә шулай түгелме? Кем мине ялганда фаш итә
һәм сүзләремне кире кага ала?»

#### 25


Билдадның өченче нотыгы


Хакимлек вә дәһшәт – Аңарда

1Шуахлы Билдад болай дип җавап бирде:[+]

2«Хакимлек вә дәһшәт – Аңарда,
Үзенең биеклегендә иминлек урнаштыра Ул!
3Гаскәрләре Аның санап бетерерлекме?!
Нурының балкышы кемгә генә төшми![+]
4Шулай икән, Аллаһы каршында кеше ничек тәкъва була алыр?!
Хатын-кыздан туган кеше ничек саф булыр?![+]
5Кара, Аллаһы каршында хәтта ай да якты түгел,
йолдызлар да тонык.
6Ә кеше дигәнең – бары суалчан,
адәм баласы – бер бөҗәктер»[+].

#### 26


Әюбнең тугызынчы нотыгы

1Әюб шулай дип җавап бирде:

2«Әйе, хәлсезгә син нинди ярдәм күрсәттең?!
Арып-талганның кулына күпме көч,
3гакылы җитмәгән затка ничаклы киңәш бирдең?!
Күпме зирәк сүз әйтә алдың?!
4Андый сүзләр сөйләргә кемнән өйрәндең син, ә?
Кем рухы сине шулай сөйләтә икән?


Аллаһының кодрәте

5Җир суларыннан һәм шунда яшәүчеләрдән дә астарак булган
әрвахларның рухын курку биләп алган.
6Аллаһы каршында үлеләр дөньясы шыр ачык,
Һәлакәт урыны[*] бернәрсә белән дә капланмаган[+].
7Аллаһы бушлык өстенә төньякны җәеп салган,
җирне бушлыкка асып куйган[+].
8Ул Үзенең болытларына суларны туплый,
һәм ул болытлар су авырлыгыннан ертылмый[+].
9Үзенең тәхетен Ул, яшереп, болытлар белән каплый.
10Сулар өстенә офыкны сызып, Ул
яктылык белән караңгылык арасына чик куйган[+].
11Аллаһы күкләрне күкрәтсә,
гөмбәзне тотып торган баганалар куркудан калтырый[+].
12Үзенең кодрәте белән диңгезне тынычландырды,
гакылы белән Раһабны үтерде Ул[+].
13Аның сулышыннан күк йөзе яктырып китте,
Аның кулы качып барган еланны чәнчеп үтерде[+].
14Болар һәммәсе –
Аллаһы башкарган эшләрнең кечкенә бер өлешедер!
Аның турында фәкать пышылдау гына бу!
Аллаһының куәтле күкрәвен кем аңлап бетерер икән?!»

#### 27


Әюбнең үз гаепсезлегенә ышандыруы

1Әюб болай дип сүзен дәвам итте:

2«Миңа гадел хөкем чыгарудан баш тарткан Аллаһы,
мине кайгы-хәсрәткә салган Кодрәт иясе Үзе шаһиттыр![+]
3Сулышым өзелгәнче,
борын тишегемдә Аллаһы сулышы туктаганчы,[+]
4авызым ялган сүз сөйләмәс,
телемнән алдау сүзе чыкмас!
5„Без хаклы“ дигән сүзегез белән мин беркайчан да килешмәм,
әҗәлем җиткәнче, „Күңелем саф минем“, – дип тәкрарлармын;
6хаклыгымны яклап мин нык торырмын,
үткән көннәрем өчен йөрәгем мине шелтәләмәс.


Аллаһының яманнарга хөкеме

7Дошманым яман кеше исәбендә йөрсен,
миңа каршы булганнарны яманнар язмышы көтсен!
8Соңгы сәгате җиткәндә,
Аллаһы аның җанын алганда,
денсез бәндә нәрсәгә өмет итә ала?![+]
9Әгәр аңа бәла-каза килсә,
ишетерме Аллаһы аның аһ-зарын?![+]
10Аллаһыга һәрдаим ялварырмы ул,
Кодрәт иясендә куаныч табармы?!

11Мин сезгә Аллаһының кодрәте турында сөйлим,
Кодрәт иясенең ниятләрен яшермим.
12Боларны сез үзегез күрдегез бит.
Шулай булгач, нигә буш сүз сөйләп торасыз?

13Яман кешегә Аллаһыдан менә шундый өлеш тияр,
җәберләүчеләрнең Кодрәт иясеннән алган мирасы шулдыр:[+]
14балалары аның бихисап күп туса да,
гомерләре кылычтан өзелер,
нәсел варисларының туйганчы ашарына булмас[+].
15Исән калганнарын үләт зәхмәте кабергә кертер,
ә тол хатыннар күз яшьләре дә түгә алмас[+].
16Көмешне туфрак кебек өеп-өеп куйса да,
кияренә катлы-катлы кием әзерләсә дә,[+]
17җыйган киемнәрен тәкъва кеше кияр,
көмешләрен гаебе юклар бүлешер[+].
18Салган йорты ныклы түгел – пәрәвездәй,
басудагы каравылчы куышы кебек[+].
19Ятканында ул бай булса да, торганында инде бай булмас,
күзен ачса – бар нәрсәсеннән җилләр искән[+].
20Туфан суларыдай дәһшәт басар аны,
төнлә өермә бөтереп алыр.
21Көнчыгыштан искән сәмум җиле урыныннан куптарыр,
очыртып алып китәр;[+]
22аяусыз рәвештә ябырылыр ул,
алны-артны карамыйча качарга мәҗбүр итәр,
23артыннан сызгыра-сызгыра кул чабып калыр»[+].

#### 28


Зирәклек турында кыйсса

1«Әйе, көмеш шахталары бар,
алтынны юып таба торган урыннар бар.
2Тимерне – җирдән казып,
бакырны мәгъдән[*] эретеп табалар.
3Кешеләр караңгылыкны чигендерәләр,
таш эзләп, дөм караңгылык хөкем сөргән
тирәнлекнең төпкеленә үтеп керәләр;
4адәм заты яшәмәгән урыннарда мәгъдән коелары казыйлар,
һичкем аяк басмаган ерак җирләрдә, шул коеларда,
бауларда асылынып эшлиләр.
5Менә, икмәк үстерә торган җир
тирәндә-тирәндә утта эрегән сымандыр;
6андагы ташларда зәңгәр якутлар яшеренгән,
алтын бөртекләре сибелгән.
7Шунда илтүче юлны ерткыч кошлар белми,
лачынның күзе аны күрә алмый;
8анда кыргый җанвар да йөрмәгән,
арыслан да аяк басмаган;
9ә кешеләр таш кыяларга кулын күтәрә,
тауларны төбе-тамыры белән әйләндереп ташлый;
10тау-ташлар арасында канаулар казый,
һәм аларның күзе барча шул хәзинәне күрә;
11елга суларына алар буалар кора
һәм яшерен хәзинәләрне дөнья йөзенә чыгара.

12Ә зирәклек каян табыла соң,
зиһеннең чыганагы кайда[+]?
13Аңа илтүче юл кешегә билгесез –
бу терек дөньяда аны эзләп табу мөмкин түгел[+].
14Төпсез тирәнлекләр: „Миндә ул юк“, – дияр,
„Миндә дә юк“, – дип әйтер диңгез.
15Алтын түләп алып булмый аны,
көмеш үлчәп биреп тә алалмыйсың;[+]
16Офир алтыны белән дә,
затлы ахак яки зәңгәр якут белән дә бәяләнми ул[+].
17Алтын һәм кыйммәтле пыяла белән дә тиңләшми ул,
саф алтын савытка да алыштыра алмыйсың аны.
18Мәрҗән вә бәллүр турында уйлыйсы да юк,
зирәклекнең бәһасе энҗеләрдән кыйммәтрәк[+].
19Хәбәшстан топазы да тиңләшә алмый аның белән,
саф алтын белән дә бәяләнми ул.


Зирәклекнең кайда икәнлеген Аллаһы гына белә

20Алайса, зирәклек каян килә соң?
Зиһеннең чыганагы кайда?
21Ул бар терек җанның күзеннән яшерелгән,
күк кошларыннан да качырылган.
22Хәтта Һәлакәт белән Үлем дә:
„Аның турында ишетеп кенә беләбез“, – диләр.
23Бары тик Аллаһыга мәгълүм аңа илтүче юл –
аның кайда икәнлеген Аллаһы гына белә.
24Аның карашы җирнең читләренә кадәр җитәдер,
күкләр астында ни-нәрсә барлыгын күреп-күзәтеп тора Ул.
25Җилләргә куәт биргәндә,
суларның чиген билгеләгәндә,
26яңгырларга – яву вакытын,
яшенле яңгырларга юл күрсәткәндә,[+]
27зирәклекне күреп алды Ул һәм кадерен аңлады,
сынап карап, югары бәясен бирде[+].
28Ә кешегә Ул болай диде:
„Хуҗа-Хакимнән курку – зирәклек ул,
явызлык кылмау – гакылдыр“»[+].

#### 29


Әюбнең соңгы нотыгы


Аллаһы мине саклаган көннәрне кире кайтарып булса иде

1Әюб, сүзен дәвам итеп, болай диде:

2«Әгәр элекке заманнарны,
Аллаһы мине саклаган көннәрне кире кайтарып булса иде:
3ул чакларда минем юлымны Аның чырагы яктыртып тора,
шуның нуры мине караңгыда адаштырмый йөртә иде[+].
4Хәзер дә шул яшьлек көннәремдәге сыман булса иде.
Йортымны ул заманда Аллаһы Үзенең канаты астында тота иде,
5Кодрәт иясе гел янәшәмдә,
балаларым янымда гөрләп тора,[+]
6аякларым сөттә коена,
кыялардан миңа зәйтүн мае агып тора иде[+].
7Өлкәннәр җыенында үз урыныма утырырга дип
шәһәр капкасы янына чыгып килгәндә,
8егет-җилкенчәк, мине күрүгә, юл бирә,
өлкәннәр, урыннарыннан торып, аягүрә баса иде;
9түрәләр сүздән туктый,
авызларын учлары белән каплый,
10дәрәҗәле затлар да, телләре аңкауларына ябышкандай,
сөйләү куәтен югалта иде[+].

11Ул заманда сүзләремне ишетүчеләр мине мактады,
эшләремне күрүчеләр хуплады.
12Чөнки ярдәм сораган фәкыйрьне,
яклаучысыз ятимне мин коткара идем[+].
13Үлем ятагындагылар мине фатихалый иде;
тол хатын күңеленә шатлык-сөенеч сала идем мин.
14Тәкъвалыкны[†] кием итеп кия идем,
гаделлек минем өчен өстемдәге япанчам, баш киемем иде[+].
15Сукырларга – күз,
аяксызларга аяк булдым ул заманда.
16Фәкыйрьләргә ата булдым,
миңа таныш булмаганнарның дәгъвасын тикшердем,[+]
17ә залимнең[*] ияген төйдем,
авызыннан табышын тартып алдым[+].

18Мин болай уйлаган идем:
„Үз оямда үләрмен,
көннәрем ком бөртегедәй хисапсыз булыр,
19тамырларыма дым-су килеп торыр,
ботакларым чык тамчысы белән капланыр,
20дан-шөһрәтем тутыгу белмәс,
җәямнең кереше һәрвакыт нык тартылган булыр“.

21Мин сөйләгәндә, кешеләр колак салып тыңладылар,
киңәшемне көтеп, тын гына тордылар;
22мин сүздән туктасам, һичкем гәп куертмый иде,
минем сүзләр аларның күңелен чык тамчысы кебек сугара иде.
23Алар мине яңгыр көткән сыман көтеп алалар,
язгы яңгыр тамчыларын йоткан кебек, сүзләремне йоталар иде;[+]
24өметен югалтканнарга елмайганда,
тегеләр аптырап карап торалар иде –
минем ачык йөзем аларны дәртләндереп җибәрә иде.
25Аларга, баш булып, барыр юлларын күрсәтә идем,
гаскәр арасында басып торган патшалары кебек,
кайгыга батканнарны юатучы кебек идем.

#### 30


Әюбнең кешеләр тарафыннан кимсетелүе

1Инде хәзер яшьрәкләр миннән көләләр.
Аларның аталарын мин
көтүләремне саклаучы этләр янына да якын җибәрмәс идем[+].
2Нәрсәгә миңа аларның кул көче,
әгәр дәрманнары беткән икән?!
3Алар мохтаҗлыктан һәм ачлыктан коры сөяккә калганнар,
корып кипкән җирне җансыз чүлдә, караңгылыкта кимерәләр;
4әрәмәлектә тозлак үлән җыялар,
аларның ризыгы – артыш тамыры.
5Аларны кешеләр арасыннан куалар,
каракларга кычкыргандай, артларыннан кычкырып калалар.
6Алар кипкән елга ерымнарында,
чокырларда, ташлар арасында яшәргә мәҗбүр.
7Куаклар арасында хайван кебек улый,
күгән төбендә бер-берсенә елышып утыра алар –
8мәнсез, нәсел-нәсәпсез,
бар җирдән куылган әтрәк-әләм өере!

9Инде хәзер шулар, миннән көлеп, мәсхәрәле җырлар чыгаралар –
мыскыллы-рәнҗетүле әйтемнәр иясе булдым[+].
10Миннән җирәнеп, яныма якын килмиләр,
оялмыйча йөземә төкерәләр[+].
11Аллаһы кимсетте мине – җәямнең керешен йомшартты,
менә шуңа да алар минем алда иркенәеп киттеләр.
12Шушы өер миңа уң яктан ташлана,
мине төртеп егарга тырыша,
харап итмәкче булып, һөҗүмгә күчә[+].
13Алар минем бөтен юлларымны яптылар,
минем өскә бәла артыннан бәла җибәреп торалар –
кулдаш та кирәкми үзләренә.
14Җимерелгән дивар аша ургылган һөҗүмчеләрдәй,
юлларындагы бар нәрсәне ишеп-ватып, минем өскә ябырылалар.
15Афәт арты афәт килде миңа,
абруем җил белән очып киткәндәй булды,
иминлегем болыт кебек эреп юкка чыкты[+].


Ә Син җавап бирмисең

16Хәзер менә күкрәгемдә гомерем шәме сүнеп килә,
хәсрәтле көннәр куып җитте мине;
17төннәрен сөякләрем сызлап чыга,
бертуктаусыз авыруым кимерә мине.
18Аллаһы бар көченә киемемнән эләктереп алды,
күлмәгем якасыдай, муенымнан кысты.
19Ул мине пычракка атты –
көл-тузан санында калдым мин.

20Сине ярдәмгә чакырам, ә Син җавап бирмисең,
каршыңа басам, ә Син дәшмичә генә карап торасың.
21Миңа карата рәхимсезләндең Син –
кодрәтле кулың белән читкә куасың.
22Син мине, күтәреп, җилләр иркенә тапшырасың,
өермәдә бөтерәсең[+].
23Беләм: Син мине үлемгә алып барасың,
барлык җан ияләренә тәгаенләнгән йортка!

24Бәлагә тарыган кеше ярдәм сорап аваз салса,
аңа начарлык эшләргә кул сузалармы?!
25Бәхетсезне күреп, минме күз яше түкмәдем?!
Фәкыйрьне кызганып, минме хәсрәт чикмәдем?!

26Мин яхшылык көттем – явызлык борын төртте,
мин яктылык өмет иттем – караңгылыкка юлыктым[+].
27Минем җаным өзгәләнә, тынычлык таба алмый,
алда мине бәхетсез көннәр сагалап тора,
28кара көеп, тулганып йөрим, кояшым сүнгән;
җәмәгать җыенында ярдәм сорап кычкырып торамын.
29Хәзер мин – чүл бүресенең туганыдыр,
тәвә кошының дусты-иптәшедер.
30Тәнемне һаман кара кутыр каплый бара,
бизгәктән бөтен гәүдәм ут яна[+].
31Минем гөсләм хәзер үксеп елый гына,
кураем да егълаучылар сыман ыңгыраша.

#### 31


Аллаһының җәзасыннан куркам

1Кызларга күз атмам, дип
күзләрем белән килешү төзегән идем[+].
2Югарыдан, Аллаһыдан кешегә өлеш – нәрсә?
күктәге Кодрәт иясеннән кешегә мирас – нәрсә[+]?
3Әллә һәлакәт явызга язмаганмы,
әллә афәт бозык кешегә билгеләнмәгәнме?!
4Аллаһы минем юлларымны күрмиме,
атлаган адымнарымны санап тормыймы әллә?![+]

5Әгәр мин ялганга чумып яшәгәнмен,
аякларым алдашуга ашыккан икән –
6Аллаһы мине үтә төгәл бизмәндә үлчәсен,
шунда минем сафлыгымны күрер![+]
7Әгәр аякларым туры юлдан тайпылган икән,
йөрәгем күз нәфесенә ияреп киткән икән,
учларыма пычрак ябышкан чак булган икән –
8мин чәчкәнне башка берәү җыеп ашасын,
шытымнарым төбе-тамыры белән йолкып алынсын![+]

9Әгәр йөрәгем чит хатын-кыз белән чуалган икән,
күршем ишеге артында аны сагалап торганмын икән –[+]
10хатыным башка берәүгә он тартсын,
аның белән ятлар йокласын![+]
11Бу – бозыклык,
хөкем ителергә тиешле җинаять,
12Һәлакәт урынына җиткәнче көйдереп баручы,
барлык уңышымны тамырына кадәр яндыручы ут булыр иде[+].
13Кол ир яки кол хатын миңа дәгъва белдергәндә,
аларны гадел хөкемнән мәхрүм иткән булсам,
14һәм шунда Аллаһы Үзенең хөкемен башласа, мине җавапка тартса –
нәрсә эшләр идем, нәрсә әйтер идем?
15Анам карынында мине яраткан, аларның үзләрен яраткан,
аналарыбыз карынында һәммәбезне бар кылган – Аллаһыдыр![+]

16Әллә мин ярлыларның гозерен кире кактыммы,
яки тол хатынның күзләре минем аркада сүндеме,
17әллә мин үз өлешемне үзем генә ашадыммы
һәм ятимнәр белән уртаклашмадыммы?![+]
18Юк, яшь чагымнан мин ятимнәр өчен аталары урынына булдым,
үсмер чагымнан ук тол хатыннарга терәк булдым![+]
19Ялангач бичараның харап булуын
яки киемсез фәкыйрьнең өшәнүен күреп,
битараф кына торган булсам,
20сарыкларымның йоны аларны җылытмаса,
һәм шул мескен адәмнәрнең йөрәкләре мине фатихаламаса,[+]
21мәхкәмәдә яклаучыларым барын белеп,
берәр ятимгә кул күтәргән булсам –[+]
22иңбашым чокырыннан каймыксын,
кулым буыныннан өзелеп төшсен!
23Мин Аллаһының җәзасыннан куркам –
Аның бөеклеге каршында боларны эшли алмас идем!

24Әгәр мин алтынга өмет багласам,
саф алтынны терәгем дип санасам,[+]
25үземнең куәтем, байлыгым
һәм мал-мөлкәтем белән масаеп яшәсәм,[+]
26әгәр кояшның якты нур сибүен,
айның галибанә йөзеп йөрүен күргәндә,
27йөрәгем вәсвәсәгә бирелеп,
аларга яшертен генә үбү ишарәсе юлласам,[+]
28бу да хөкемгә тартырлык җинаять,
күкләрдәге Аллаһыга хыянәт булыр иде!

29Әллә мин дошманнарымның һәлакәтенә сөендемме?!
Аларга бәла килгәнгә тантана иттемме?![+]
30Юк, телемә гөнаһ җыярга ирек бирмәдем мин,
дошманыма беркайчан ләгънәт укымадым[+].
31Өемдәге кешеләр беркайчан да:
„Туйганчы ит белән сыйласа иде ичмасам!“ – дип әйтмәде.
32Мосафирлар капкам төбендә төн кунмады –
юлчыларга ишекләрем ачык иде[+].
33-34Халык төркеменнән курыкканга,
кардәшләремнең нәфрәтле карашыннан шүрләгәнгә күрә,
кылган начар гамәлләремне
башкалар кебек[*] йомып калдыммы,
ялгышларымны куен кесәмдә яшереп сакладыммы –
дәшми генә өемдә посып яттыммы?![+]


Кодрәт иясе җавабын әйтсен

35И-и, кем дә булса игътибар белән тыңласа иде мине!
Менә, имзам белән сүзләремнең хаклыгын раслыйм.
Инде Кодрәт иясе җавабын әйтсен,
гаепләремнең исемлеген язып куйсын,[+]
36һәм мин ул исемлекне иңемә асып,
башыма таҗ итеп киеп йөрер идем;
37һәр адымымны сөйләп биреп,
Аллам каршына түрәләрдәй килер идем.

38Мине гаепләп, җирем иңрәп куйган,
буразналары бергәләшеп елашкан булса,
39җирнең җимешләрен бушлай ашаган
һәм җир эшкәртүчеләрне кысрыклап чыгарган булсам,
40ул чагында бодай урынына – чәнечкеле куак,
арпа урынына чүп үләне үсеп чыксын».

Шушында Әюбнең сүзе тәмамлана[+].

#### 32


Элиһуның нотыклары

1Шул чагында әлеге өч ир бәхәсләшүдән туктадылар, чөнки үзенең хаклыгына Әюбнең иманы камил иде. 2Әмма Рам токымына караган, Бузның нәсел варисы Баракел углы Элиһу чыгырыннан чыкты. Әюбнең Аллаһыны түгел, ә бәлки үзен хаклы санавына ачуы килде аның;[+] 3«Әюб хаклы түгел», – дип санасалар да, аңа каршы дәлил таба алмаган Әюбнең дусларына да ачуы чыкты. 4Элиһу Әюбкә сүз катарга ашыкмаган иде, чөнки тегеләр аннан олырак яшьтә иде;[+] 5ләкин бу өч ирнең әйтер сүзе беткәнне күргәч, ачуын баса алмады.


Элиһуның беренче нотыгы


Олы яшькә җиткәннәр генә дөрес фикер йөртәме?!

6Бузның нәсел варисы Баракел углы Элиһу болай диде:

«Мин яшьмен, ә сез – өлкәннәр;
шуның өчен дә каушап һәм куркып калдым,
белгәннәремне сөйләмичә тордым.
7Мин болай дип фикер йөрттем:
ярар, әйдә, өлкәннәр сөйләсен,
олы яшьтәгеләр акыл өйрәтсен[+].
8Ләкин кешегә зиһенне аның рухы –
Кодрәт иясенең сулышы бирә![+]
9Яшен яшәгән кеше генә гакыллымы,
олы яшькә җиткәннәр генә дөрес фикер йөртәме?!
10Шулай булгач, хәзер инде мине тыңлагыз,
белгәнемне мин дә әйтим!

11Мин сезне сабыр гына тыңладым,
сез сүз сайлаган арада, фикер сөрешегезне аңларга тырыштым.
12Сүзләрегезнең асылына төшенергә тырыштым:
сезнең берегез дә Әюбнең фикерен бәреп екмады,
беркем дә аның сүзләренә җавап бирмәде.
13„Без акыллы фикергә килдек:
аны кеше түгел, ә бәлки Аллаһы фаш итсен!“ – дип әйтә күрмәгез.
14Әюбнең сүзләре миңа юнәлмәгән,
һәм мин аңа сезнеңчә җавап бирмәячәкмен.

15Әюб, алар аптырашта калганнар, берни дәшмиләр,
чөнки башка әйтер сүзләре юк;
16аларның сүзләре беткән икән,
нәрсә дип миңа көтеп торырга?!
17Минем дә бит әйтер сүзем бар,
белгәнемне мин дә әйтим.
18Күңелемдә минем – сүзләр ташкыны,
борчуларым тынгы бирми миңа,
19әйтерсең лә, эчемдә шәраб кайный –
шартлап ярылырга җиткән яңа турсык кебекмен.
20Әйтермен дә – җиңеләеп китәрмен;
авызымны ачып җавап бирим[+].
21Кемнең кем булуына карап тормастан,
берәүгә дә ярарга тырышмыйча әйтәм.
22Хәер, мин ялагайлана белмим дә,
югыйсә Яратучым күптән юк итәр иде мине!

#### 33


Аллаһы бер тапкыр, ике тапкыр да әйтә

1Инде, Әюб, минем сүзләремне тыңла,
мин сөйләгәннәргә колак сал!
2Авыз ачып тел тибрәтәм,
мин хәзер сөйли башлыйм.
3Ә сүзләрем чын йөрәктән чыга,
иреннәрем – белгәнне, хак сүз сөйли.
4Мине Аллаһы Рухы бар кылды,
Кодрәт иясенең сулышы яшәтә мине[+].
5Булдыра алсаң – җавап бир, дәлилләр китер,
көрәшкә чык әйдә!
6Аллаһы каршында мин дә синең кебек үк –
мин дә балчыктан әвәләп ясалганмын;[+]
7шулай, миннән куркыр урының юк,
һәм кулым сиңа авыр йөк булып ятмас[+].

8Сөйләгәннәреңне ап-ачык ишетеп тордым,
әле дә сүзләрең колагымда яңгырыйдыр:
9„Мин пакь, һәм гөнаһларда катнашым юк,
бозык түгелмен, миндә гаеп тә юк![+]
10Ә Ул мине гаепләргә сәбәп табып кына тора,
мине Үзенең дошманы дип уйлый,[+]
11аякларымны калыпка тыгып куя да
һәр юлымны күзәтеп-тикшереп тора“[+].

12Моңа каршы мин болай дип әйтәм: син хаклы түгелсең,
чөнки Аллаһы кешеләрдән бөегрәк!
13Нәрсә дип син Аны гаеплисең:
имештер, Ул кешегә җавап бирми[+].
14Кешеләр Аны аңламаса,
Аллаһы бер тапкыр,
ике тапкыр да әйтә.
15Адәм балалары, тирән йокыга талып,
ятакларында төшләр күрә-күрә ятканда,[+]
16-17аларны мәшәкатьләрдән арындыру,
тәкәбберлектән коткару өчен,
колакларына иелә дә үгет биреп кисәтә Ул[+].
18Ул шулай кешеләрне упкыннан коткарып кала,
Үлем елгасын үтәргә бирми.
19Шулай ук чир ятагы да кешене төзәтә,
җелегенә төшкән авыру да акылга утырта ала;[+]
20андый чакта кешенең тамагыннан ризык үтмәс,
тәм-том да тәмен югалтыр;[+]
21аның тәне күз алдында сызып бетәр,
сөякләре калкып-төртеп торыр;
22аның җаны кабер якасында булыр,
һәм үлем алып килүче затлар аңа якыная барыр.
23Әмма янында меңләгән фәрештәнең берсе –
яклаучысы, хак юл күрсәтүчесе булса,[+]
24Аллаһы, бу бәндәсен кызганып, фәрештәгә әйтер:
„Җибәр аны, кабергә җиткермә,
аның өчен түләргә Минем йолымым бар“, – дияр[+].
25Шул чагында ул кешенең тән-бәдәне, яшьлегендәге кебек,
яңарып китәр,
егетлек дәрманы аңа кабат әйләнеп кайтыр[+].
26Әлеге кеше дога кылыр,
һәм Аллаһы аның догасын кабул итәр;
кеше, шатланып, Аллаһы хозурына килеп басар,
һәм Аллаһы аңа тәкъвалыгын кире кайтарыр[+].
27-28Халык каршына чыгып басып, ул:
„Гөнаһ кылдым мин, гаделлеккә хыянәт иттем,
ләкин Ул миңа тиешле җәзаны бирмәде.
Ул мине үлем упкыныннан коткарып калды –
һәм мин яшим, яктылыкны күрәм!“ – дип җырлар[+].

29-30Кешене үлем упкыныннан коткарыр
һәм тереклек яктысы белән яктыртыр өчен,
Аллаһы шулай ике, өч тапкыр да – күп тапкырлар эшләр[+].

31Колак сал, Әюб, тыңла мине,
һәм мин сөйләгәндә дәшмә.
32Инде әйтер сүзең булса, җавап бир;
сөйлә – бик теләп синең хаклы булуыңны күрер идем.
33Әйтер сүзең юк икән, мине тыңла, дәшмә,
мин сиңа акыл бирәчәкмен».

#### 34


Элиһуның икенче нотыгы

1Элиһу болай дип дәвам итте:

2«Тыңлагыз мине, акыл ияләре!
Белеме булганнар, сүзләремә колак салыгыз!
3Тел-аңкау азык тәмен тойган кебек,
колак та сүзнең мәгънә тирәнлеген сыный[+].
4Хакыйкатьнең ни икәнен үзара тикшереп карыйк,
уртак нәтиҗәгә килик: нәрсә соң ул игелек?

5Әюб әйтә: „Мин гаепсез,
әмма гадел хөкеменнән Аллаһы мине мәхрүм итте;[+]
6хаклык минем якта булса да, ялганчыга чыгардылар,
гаепсез булсам да, төзәлмәс яралар алдым“.
7Әюб кебек кеше бармы бу дөньяда?!
Мыскыллы сүз әйтү аңа – су эчеп кую гына,[+]
8бозыклар белән бер уйда ул,
яманнар юлыннан йөри;[+]
9ул бит: „Аллаһыга ярарга тырышудан
кешегә ни файда?!“ – ди[+].


Явызлык кылу – Кодрәт иясенә ят нәрсәдер

10Шуңа күрә, акылы булганнар, тыңлап багыгыз:
Аллаһы яманлыктан ерак торадыр,
гаделсезлек – Кодрәт иясенә ят нәрсәдер![+]
11Кешеләргә бәяне кылган гамәлләренә карап бирә Ул –
һәркем үзенә тиешле әҗерен ала[+].
12Чынлап та, Аллаһы яманлык кылмыйдыр,
Кодрәт иясе хакыйкый хөкемне бозмыйдыр[+].
13Җир белән идарә итүне кем Аңа тапшырган?!
Кем соң Аңа бөтен дөньяны биргән?!
14Әгәр Аның күңеленә бер ният килеп,
Үзенең Рухын, өргән сулышын, кешедән кире алса,
15бар тереклек шул мизгелдә һәлак булыр,
шул мизгелдә кеше туфракка әверелер иде[+].

16Әгәр син гакылыңда икәнсең,
тыңла моны, мин сөйләгәннәрне күңелеңә сал!
17Гаделлекне күрәлмаучы зат хакимлек итә алырмы?!
Хаклык вә Кодрәт иясен гаепләп чыгармын дисеңме?!
18Ул бит патшаларга: „Син – бәдбәхет!“ – дип әйтүче,
түрәләрне: „Син – яман кеше!“ – дип атаучы.
19Түрәләргә Ул ярарга тырышмый,
байларны ярлылардан өстен куймый,
чөнки Ул аларның бөтенесен Үзе бар кылды[+].
20Алар төн уртасында кинәт үлеп китәләр;
халыклар болганалар да аннан юкка чыгалар;
көчлеләр дә кеше кулы орынмыйча гаип булалар[+].

21Кешенең гомер юлын күзәтеп,
Аллаһы аның һәр адымын күреп тора –[+]
22бозык бәндәләр качарлык караңгы урын,
дөм караңгы җир табылмас[+].
23Кешеләрне кайчан хөкемгә тартасын
Аллаһы алдан белдерергә кирәксенми.
24Аллаһы, сорап-нитеп тормастан, көчлеләрне кырып сала,
алар урынына башкаларны куя[+].
25Әйе, Ул аларның эш-гамәлләрен белеп тора,
бер төн эчендә барысын да кырып сала һәм себереп түгә!
26-27Аңардан йөз чөергәннәре,
Аның юлларын танып белмәгәннәре
һәм явызлык кылганнары өчен,
Ул бөтен кешенең күз алдында аларны җәзага тарта.
28Чөнки Аңа ярлы-ябагайның ачыргаланып кычкыруы килеп иреште,
һәм Ул кимсетелгәннәрнең моң-зарын ишетте[+].
29-30Инде Ул дәшми тора икән, Аны гаепләргә кем җөрьәт итәр?!
Әгәр Ул йөзен яшерә икән, Аны кем күрә алыр?!
Халыкка тозак коручы денсезләр патшалык кылмасын өчен,
Ул тулы бер халыкны да, аерым бер кешене дә күзәтеп тора.

31Әйтик, берәү Аллаһыга болай ди:
„Мин гаепле, тик яңадан гөнаһ кылмам;
32нәрсәнедер аңламыйм икән – өйрәт мине,
моннан ары гаделсезлек кылмам“.
33Ничек уйлыйсың: Аллаһы аны җәзага тартырга тиешме?
Ә син Аны үзең кире кактың ләбаса!
Миңа түгел, сиңа сайлыйсы;
әйдә, сөйлә – нәрсә уйлыйсың?

34Акылы булган, мине тыңлаган зирәк кешеләр:
35„Белмәгәнгә күрә, Әюб шулай сөйли –
аның сүзләрендә мәгънә юк“, – дип әйтер[+].
36Бозыкларга хас җаваплары өчен
тулысынча сыналсын Әюб!
37Чөнки гөнаһлары өстенә ул буйсынмавын да куша,
кул чабаклап, безне мыскыллап утыра,
Аллаһыга каршы мәсхәрәле сүзләрен яудыра»[+].

#### 35


Элиһуның өченче нотыгы


Берсе дә: «Безне бар кылган Аллаһы кайда соң?» – димәс

1Сүзен дәвам итеп, Элиһу болай диде:

2«Синең „Аллаһы түгел, мин хаклы“ дигән сүзләрең
дөрес дип уйлыйсыңмы?!
3„Гөнаһ кылмаудан миңа ни файда һәм ни табыш?“ – дип сорасаң,[+]
4сиңа да, дусларыңа да болай диеп җавап бирәм:
5күккә күтәрелеп кара, болытларны күзәт –
алар синнән ничек биекләр![+]
6Гөнаһ кылсаң, Аллаһыга моннан ни зарар?!
Гаепләреңне арттырасың икән, Аллаһыга моннан ни зыян?!
7Тәкъвалыгың Аңа ни бирә?!
Синең кулдан нәрсә кабул итеп ала Ул?![+]
8Яманлыгың бары адәм балаларына кагыла,
дөреслегең дә бары кешеләр өчен генә.

9Кешеләр җәбер-золымнан ыңгыраша,
көчлеләр кулыннан коткару сорап кычкыра[+].
10Әмма берсе дә: „Безне бар кылган Аллаһы кайда соң?
Төннәрен безгә өмет җыры бүләк итүче кайда[+]?
11Җир йөзендәге хайваннарга караганда
безгә күбрәк акыл биргән
һәм безне очар кошлардан зирәгрәк иткән Яратучыбыз кайда?“ – димәс.
12Мондыйларга, ыңгырашып кычкырсалар да,
Аллаһы җавап бирми,
чөнки аларның күңелләре тәкәббердер[+].
13Аллаһы аларның ялваруын ишетми,
Кодрәт иясе аларга игътибар итми.

14Ләкин ничек итеп син: „Аны күрмим“, – дип әйтә аласың?!
Синең дәгъваң Аның кулында – хөкемен көт![+]
15Тагын син: „Аллаһы гөнаһларга дикъкать бирми,
ярсуын түгәргә ашыкмый“, – дип әйтәсең.
16Шулай авызы белән тегермән тарта Әюб,
тиле сүз белән дөньяны тутырды»[+].

#### 36


Элиһуның дүртенче нотыгы


Аллаһының гаделлеге

1Элиһу болай дип өстәде:

2«Аз гына көтеп тор – һәм мин сиңа аңлатып бирермен,
Аллаһыны яклап, тагын кайбер нәрсәләр әйтермен.
3Фикерләремне ерактан башлыйм,
Яратучымның гаделлеген исбатлап бирәм.
4Чынлап та, минем сүзләрем ялган түгел,
синең каршыңда камил белемле кеше басып тора[+].

5Аллаһы – кодрәтле! Әмма Ул беркемгә дә мыскыллап карамый.
Аның көче һәм акылы бөектер.
6Яман кешене Ул исән калдырмас,
ә мазлумнарга[*] гаделлек белән гамәл кыла;[+]
7тәкъвалардан йөзен чөермәс,
аларны тәхеткә, патшалар рәтенә утыртыр,
күтәрелүләре мәңгелеккә булыр[+].
8Әгәр кеше бәхетсезлек белән богауланган,
бәйлелеккә төшкән икән,[+]
9димәк, Аллаһы аларның эш-гамәлләренә,
тәкәбберлектә кылынган җинаятьләренә ишарәли,
10үгет-нәсыйхәтен ишетсеннәр өчен, шулай колакларын ача,
гөнаһлардан баш тартырга куша[+].
11Инде тыңласалар һәм Аңа хезмәт итә башласалар,
алдагы көннәре – иркен, мул тормышта,
калган гомерләре шатлыкта үтәр.
12Ә тыңламасалар – юк ителерләр,
акыл-зиһенгә ирешмичә һәлак булырлар[+].

13Денсезләрнең йөрәгендә ачу ярсый;
Аллаһы аларны богаулап куйгач та,
Аңардан шәфкать сорап ялвармыйлар.
14Алар яшьли үләләр,
тормышлары фәхеш ирләрнекедәй кыска була.
15Мазлумнарны исә Аллаһы газап биреп коткара,
газап чиккәндә, Үзен ишетсеннәр дип, колакларын ача.

16Тарлыктан Ул сине дә
киртәләр булмаган киңлеккә чыгарыр иде,
өстәлең сый-нигъмәттән сыгылып торыр иде[+].
17Ләкин сине яманнарга тәгаенләнгән хөкем көтә –
гадел хөкем куып тотар сине.
18Сак бул, байлык сине кызыктырмасын,
мул ришвәт сине юлыңнан яздырмасын.
19Бөтен егәрең,
туплаган бар байлыгың сине бәладән коткарырмы?![+]
20Бөтен халыкларның җир йөзеннән
юкка чыгар төнен көтмә!
21Бозыклык юлына аяк басудан саклан,
газаплар сиңа юкка гына бирелмәгән.


Аллаһының бөеклеге

22Күрче: Аллаһының куәте никадәр бөек!
Аның кебек берәр остаз бармы тагын?!
23Ничек эшләргә кирәклеген Аңа кем күрсәткән?!
„Син дөрес эшләмәдең“, – дип, Аңа каршы кем әйткән?!
24Җырларда макталган Аның изге гамәлләренә
мәдхияләр яудырырга син онытма.
25Аның эшләрен бар кеше күреп тора,
гаҗәпләнеп читтән тамаша кыла.
26Шулай, Аллаһының бөеклеген аңлап бетерерлек түгел,
Аның гомер хисабы санап бетергесез[+].
27Ул, су тамчыларын бергә җыеп,
томаннан яңгыр туплый,[+]
28болыттан яңгыр яудыра,
кешеләрне ташкын сулар белән күмә.
29Болытларның агышын,
Аллаһы чатырыннан чыккан күк күкрәү авазларын
төшенергә кемнең хәленнән килер?!
30Болытларны Ул әнә балкышларга күмә,
диңгез тирәнлекләрен караңгылык белән каплап куя.
31Халыклар өстеннән Ул менә шул рәвешле хакимлек итә
һәм аларга мул итеп ризыгын да бирә.
32Аның кул очыннан яшен очып чыга –
кайда кушса, шунда яшен суга;[+]
33күк күкрәүләр Аның килүен хәбәр итә,
хәтта хайваннар да Аның якынлашуын аңлый[*].

#### 37

1Шуларны уйласам, йөрәгем
күкрәгемнән чыгардай булып тибә башлый.
2Ишетәсезме? Аның дәһшәтле тавышын,
авызыннан чыккан гөрелтене ишетәсезме? –
3Бөтен күк гөмбәзен тутырып яңгырый,
яшеннәре җир читенә җитә әнә[+].
4Тавышы гөрелди,
бөтен куәтенә шартлап ярыла Аның.
Яшеннәрен тоткарламый Ул,
Үзенең авазын салганда[+].
5Аллаһы Үзенең тавышы белән шаккаттырып гөрелди!
Ул безнең өчен акыл ирешмәслек бөек гамәлләр кыла[+].
6Ул боерса, җиргә кар ява,
Ул әйтсә, яңгырлар коя[+].
7Кылган гамәлләрен һәркем белеп торсын өчен,
Ул әнә шулай кешеләрнең эшләрен туктатып куя,
8җәнлекләрне өннәренә кертеп качыра,
ояларына куып кертә[+].
9Аның йортыннан өермә чыга,
һәм төньяк җиле суыклар китерә.
10Аллаһы сулышыннан боз хасил була,
су өсләре боз белән каплана[+].
11Болытларны Ул су тамчылары белән туендыра,
болытлар эченнән яшеннәрен аттыра;
12Аның ихтыяры белән алар тиешле җиргә юнәләләр,
бөтен җир тирәли Ул кушканны үтиләр;[+]
13җиргә алар йә Аллаһының җәзасын яудыралар,
йә рәхим-шәфкатен алып киләләр[+].


Әюб, Аллаһының хикмәтле эшләре турында уйлап бак

14Тын кал, Әюб, әйткәннәремә колак сал!
Аллаһының хикмәтле эшләре турында уйлап бак!
15Аллаһының ничек итеп болытлар белән идарә итүен,
ничек итеп аларны яшен белән үтәли яктыртуын беләсеңме син?
16Болытларның нинди кодрәт белән эленеп торуын,
белеме камил Затның могҗизаларын аңлыйсыңмы[+]?
17Көньяк җиленнән җир әлсерәгән чакта,
киемеңнән сиңа бөркү була икән,
18син, Аның кебек, күкләрне нык итеп,
койган көзге сыман шомартып элеп куя аласыңмы?![+]

19Өйрәт безне: нәрсә әйтик Аңа –
томаналыгыбыз комачаулый, әйтер сүз табалмыйбыз![+]
20Минем нәрсә сөйләргә теләгәнне Аңа берәр кеше әйтерме?!
Каушап калган кеше Аның белән сөйләшә алырмы?!
21Болытларны җил куып тараткач,
кояш нурларына текәлеп карау мөмкин түгел шул.
22Аллаһы, якты балкышка күмелеп, төньяктан килә,
Аның дәһшәтле бөеклеге якынлаша.
23Кодрәт иясе – безнең өчен акыл ирешмәслек Зат,
кодрәте, гаделлеге белән Ул данлыдыр,
хаклык иясе буларак, һичкемгә җәбер-золым кылмастыр.
24Шуңа күрә кешеләр Аңардан куркалар,
акылы булганнар Аның каршында калтырап торалар»[+].

#### 38


Аллаһының Әюбкә җавабы

1Шулчак Раббы давыл эченнән Әюбкә болай дип җавап бирде:[+]

2«Мәгънәсез сүзләрең белән
Минем уй-ниятләремә кара ягарга кем син?![+]
3Ир бул, билеңне кысыбрак бу;
хәзер Мин сиңа сорау бирәм, ә син җавабыңны әзерлә[+].


Җир нигезенең почмак ташын кем салды, диңгез капкаларын кем ябып куйды?

4Мин җирнең нигезен салганда, син кайда идең?
Әгәр син акыллы, зиһенле икәнсең – әйтеп бир![+]
5Аның чикләрен кем билгеләде дә
өстенә үлчәү бавын кем сузды? –
Син шуны, шәт, беләсеңдер!
6-7Җирне тотып торучы баганалар нәрсә өстенә утыртылды?
Таң йолдызларының бердәм сөенеч җыры
һәм Аллаһы угылларының шат авазлары астында
җир нигезенең почмак ташын кем салды[+][+]?

8Җир карыныннан бәреп чыккан
диңгезнең капкаларын кем ябып куйды[+]?
9Диңгезне Мин болытлар белән урадым,
караңгылык белән төреп куйдым,
10аның чикләрен билгеләп,
борыс тыгып капкаларын бикләп куйдым,
11әйттем: „Бирегә хәтле җитәрсең дә ары җәелмәссең,
шушы урында синең горур дулкыннарың туктап калыр“.


Яктылык туган җиргә кайсы юл илтә, караңгылыкның урыны кайда?

12-13Җирне бер читеннән эләктереп алсын да,
селкеп, яманнарны коеп төшерсен дип,
үз гомереңдә син кайчан да булса да Таңга әмер бирдеңме
яисә иртәнге Шәфәкънең урынын билгеләдеңме?!
14Таң атканда, җирнең йөзе кием җыерчыкларына,
мөһер суккан балчыкка охшап китә.
15Ә яманнар ул яктылыктан мәхрүм була,
тәкәббернең сугарга дип күтәрелгән кулы сына[+].

16Диңгез башланган җиргә барып җиткәнең,
упкын төбендә йөргәнең бармы?!
17Үлем капкаларының ачылганы булдымы сиңа?!
Дөм караңгылык капкасын күргәнең булдымы?!
18Җирнең киңлекләрен күзәтеп чыга алдыңмы син?!
Боларның барысын да белсәң – сөйлә, әйдә, сөйлә!

19Яктылык туган җиргә кайсы юл илтә,
караңгылыкның урыны кайда?
20Син аларның һәркайсын билгеләнгән чиккә кадәр алып бара
яисә кайтыр юлны күрсәтә аласыңмы?!
21Шулай-шулай, син боларның һәммәсеннән хәбәрдар –
яшьтәше бит син аларның!
Синең гомерең шулай озын бит!


Аллаһының табигать көчләре белән идарә итүе турында

22Карлар сакланган урынга кергәнең,
боз келәтләрен күргәнең булдымы синең?![+]
23Мин аларны шомлы заманнарга,
орыш һәм сугыш көненә саклыйм![+]
24Яктылык нинди юллар буйлап тарала?
Көнчыгыштан искән җилләр җир өстенә юлны кайдан таба?
25-27Кеше аягы басмаган урыннарны,
кеше яшәми торган чүлләрне сугару,
буш яткан җирләрне дымга туендыру өчен,
туфрак астыннан яшел үлән шытып чыга алсын өчен,
коеп яуган яңгырларга кем юл сала,
дөмбердәтеп килгән күк күкрәвенә кем юл ача[+][+]?

28Яңгырның атасы бармы?
Чык тамчысын кем тудыра[+]?
29-30Сулар таш кебек катып калганда,
һәм тирән диңгезнең өсләре туңганда,
боз кем корсагыннан ярала,
күктәге бәсләрне кем дөньяга тудыра[+][+]?

31Өлкәр йолдызлыгын бергә җыеп бәйли,
Орион йолдызларының билбауларын бушата аласыңмы?![+]
32Йолдызлыкларны үз вакытында кабыза аласыңмы?!
Җидегән йолдызга, Кечесе белән берлектә, юл күрсәтә аласыңмы?![+]
33Күкләрнең кануннарын өйрәндеңме?!
Җирдә шул кануннарны урнаштыра аласыңмы?![+]

34Тавышыңны болытлар ишетерлек итеп яңгырата,
ташкын сулар сине күмеп китәрлек итеп
яңгыр койдыра аласыңмы?!
35Яшеннәр яшьнәтә аласыңмы?!
Алар сиңа: „Без әзер!“ – дип, юлга чыгып китәрләрме?!
36Ибис кошына кем зирәклек биргән дә,
әтәчкә кем аңлау сәләте биргән?
37-38Җир, кибеп, ташка әйләнгәндә,
кантарлар укмашып катканда,
үзенең гакылы белән кем болытларны санап чыга
һәм, күкләрнең савытын чайкалдырып, яңгыр коя ала?


Аллаһының барча хайваннарны вә кошларны кайгыртуы турында

39-40Ояларында посып яткан,
куаклар арасында сагалап торган
ана арысланга табышны син тотып бирәсеңме,
балаларын син туйдырасыңмы?![+][+]
41Кошчыклары ачлыктан бәргәләнгәндә,
Аллаһыга ялварып кычкырганда,
каргага азыкны кем табып бирә[+]?

#### 39

1Тау кәҗәләренең кайчан бәти китерергә тиешлеген беләсеңме,
боланның бала тудырганын күзәткәнең бармы?![+]
2Аларның ничә ай йөкле булып йөрүләрен син санап барасыңмы,
яңа токым китерер,
3җиргә чүгәләп бала тудырыр,
йөкләреннән арыныр вакытларын беләсеңме?!
4Аларның балалары кырда үсеп көч җыя,
ә аннары көтүдән китә һәм әйләнеп кайтмый.

5Кыргый ишәкләрне иреккә кем җибәрде,
аларның тышавын кем чиште?
6Аларны чүлгә Мин җибәрдем,
тозлакны аларның утлавы иттем!
7Шәһәр ыгы-зыгысы алар өчен көлке бер нәрсә генә,
куалап баручының тавышы да алар өчен ят нәрсә.
8Ашарга яраклы үлән эзләп,
таудан-тауга йөри алар.

9Кыргый үгез сиңа хезмәт итәрме,
синең утлыгың кырыенда төн кунармы?
10Син аны, җигеп, буразна салырга кертә алырсыңмы,
синең арттан үзәндәге басуны сөреп барырмы ул?!
11Аның көч-куәтенә таяна алырсыңмы,
аңардан эшеңне эшләтә алырсыңмы?!
12Аның кире әйләнеп кайтуына шикләнмәссеңме,
җыйган уңышыңны ындыр табагына илтерме ул?!

13Тәвә кошы канатларын шатланып каккалый,
тик аның мамык-каурые ләкләкнеке белән тиңләшә алмый.
14Кайнар тузанда ятып җылынсыннар өчен,
ана тәвә кошы күкәйләрен җирдә калдырып китә,
15кемдер аларны таптап үтәр,
кыргый җәнлек сытып китәр, дип уйлап та карамый.
16Үзенең кошчыкларына ул каты бәгырьле –
әйтерсең лә, алар читләр,
бөтен тырышлыгы юкка чыгар, дип тә курыкмый,[+]
17чөнки Аллаһы аңа акылдан өлеш чыгармаган,
аң-зиһен белән бүләкләмәгән.
18Ләкин ул торып чаба башласа,
атны да, җайдакны да узып көлкегә калдыра!

19Синме атка көч бирдең,
муенын ял белән урап алдың,
20саранча кебек чабарга өйрәттең?!
Аның кешнәве нинди куркыныч![+]
21Сөенә-сөенә тоягы белән җиргә бәрә ул,
куәтенә сыеша алмыйча сугышка атыла.
22Дәһшәт янаса да, куркып калмый – көлә генә,
кылыч аны туктата алмый.
23Сыртындагы җайдакның садагында уклар чыңгылдый,
сөңгесе һәм кыска саплы сөңгесе елтырый.
24Ашкынып чапкан атның тояклары юлны йота гына;
быргы тавышын ишетсә, йөгәнен тотып булмый аның;[+]
25быргы кычкыртуга, ул кешнәп җибәрә;
гаскәр башлыгының сөрән салуын
һәм сугышчыларның үкерүен ишетә ул,
сугыш исен әллә кайдан сизеп тора.

26Синең кодрәтең беләнме карчыга күккә күтәрелә дә,
канатларын җил иркенә куеп, көньякка оча?!
27Синең ихтыярың беләнме бөркет күккә атылып менә
һәм биектә-биектә оясын кора?!
28Кыя башында,
тау-таш арасында гомер кичерә ул, шунда төн үткәрә.
29Шуннан торып, табышын күзәтә –
күзләре гаять үткен аның.
30Кошчыкларын кан белән туендыра ул;
үләксә кайда булса, ул шунда».

31Раббы Әюбкә тагын болай диде:

32«Бу бәхәс капчыгы Кодрәт иясен өйрәтмәкче буламы?!
Аллаһыга кем тел тидерсә, шул җавап тотсын!»[+]


Сүзсез калып, кулым белән авызым каплыйм

33Шунда Әюб Аллаһыга болай дип җавап кайтарды:

34«Мин бер мескенмен! Нәрсә дип җавап бирим Сиңа?
Сүзсез калып, кулым белән авызым каплыйм[+].
35Мин бер әйттем инде – башка кабатлап тормыйм,
хәтта ике дә әйттем – хәзер исә тынып калам».

#### 40


Синең кулыңның куәте Аллаһыныкы кебекме?!

1Шулчак давыл эченнән Әюбкә Раббы болай диде:[+]

2«Ир бул, билеңне кысыбрак бу!
Мин сорыйм синнән, ә син аңлатып бир[+].

3Син шулай итеп Минем хөкемне юкка чыгарасыңмы,
үзеңне аклар өчен, Мине гаеплисеңме[+]?
4Синең кулыңның куәте Аллаһыныкы кебекме?!
Тавышың, Аныкы сыман, күк күкрәвенә тиңме?![+]
5Алай икән, үзеңне мәһабәт вә бөеклек белән бизә,
дан вә шөһрәткә төрен.
6Ачу-ярсуыңа ирек бир,
һәр тәкәббергә кара да буйсындыр аны,
7һәр тәкәббергә кара да тез чүктер,
ә яманнарны басып торган урынында таптап из!
8Битләренә кәфен ябып, табутка сал[*],
барысын бергә җиргә күм.
9Шул чагында Мин Үзем үк сине мактармын,
уң кулың сине коткара, диярмен![+]


Әнә, бегемотка кара

10Әнә, бегемотка[*] кара:
аны да, сине дә Мин бар иттем!
Ул, үгез сыман, үлән белән туклана[+].
11Ботларының ныклыгына кара син аның,
корсагының көчле мускулларына кара;
12аның койрыгы эрбет агачыдай нык,
ботларындагы сеңерләре үрелгән кебек;
13аякларын бакыр торбалар дип белерсең,
кабыргалары тимерчыбык сыман.
14Аллаһы башкарган эшләрнең иң мәһабәте ул;
Яратучысы гына аңа Үзенең кылычын күтәрә ала.
15Ризыкны аңа киек җәнлекләр
йөгерешеп уйнап йөргән таулар бирә.
16Саз камышлыгында качып ята ул,
лотослар арасында ял итә;
17лотослар күләгәсе каплап тора аны,
тирәсендә – инеш таллары.
18Менә аңа ташкын сулар ургыла –
ул селкенеп тә карамый,
авызына Үрдүн суы ташып керсә дә – ул тыныч.
19Аны эләктереп алган берәү бармы?!
Кем аның борынына ыргак кигертә алыр?


Ливьятанны кармакка тота аласыңмы?!

20Ә Ливьятанны[*] кармакка тота аласыңмы?!
Бау белән телен бәйләп куя аласыңмы?!
21Борынына аркан кигертә,
теш казнасын ыргак белән тишә аласыңмы?!
22Ул синнән кат-кат ялварып сорармы,
назлы сүзләре белән йомшартырга тырышырмы?!
23Мәңге колың булырга синең белән килешү төзерме?![+]
24Кошчык белән уйнагандай, аның белән уйнарсыңмы,
кызларыңа бер кызык булыр дип, бәйгә куярсыңмы?!
25Балыкчылар аның өчен сатулашырмы,
сәүдәгәрләргә аны бүлеп бирерме?!
26Ыргаклы сөңге белән аны тишә,
балыкчы чәнечкесе белән башын чәрдәкли алырсыңмы?!
27Кагылып кына кара – кабат аңа кул сузмассың
һәм ул сугышны гомереңдә оныта алмассың!

#### 41

1Аны тотам дигән кеше ялганчы булыр!
Аны күрүгә, артына утырыр![+]
2Аны үртәргә җөрьәт итүче юк;
шулай булгач, кем йөзгә-йөз Минем каршыга чыга алыр?!
3Мин бурычлы булып калырлык кем Миңа нәрсәдер биргән?!
Күкләр астында бар нәрсә Минеке бит![+]

4Ливьятанның аяклары, көче
һәм гәүдәсенең мәһабәтлеге турында сөйләмичә булдыра алмыйм.
5Кем аның тиресен салдыра,
ике катлы көбәсен тишә алыр?
6Аның капкадай авызын ачарга кем тәвәккәллек итәр?!
Тешләренә карарга да куркыныч хәтта!
7Аркасына аның рәт-рәт булып калканнар тезелгән,
мөһер салгандай, нык беркетелгән алар;
8бер-берсенә шундый якын урнашканнар,
арасыннан һава да үтәрлек түгел;
9бер-берсенә нык итеп,
аермаслык булып ябышкан алар.

10Ул төчкерсә – яшен яшьни дип торырсың,
ә күзләре таң нурлары кебек якты аның;
11авызыннан ялкыннар ургыла,
утлы очкыннар чәчелә;
12борын тишекләреннән төтен бөркелә,
гүя камыш янган учакта казан кайнап тора;
13аның тыны күмерләрне дөрләтә,
авызыннан ялкын телләре атылып чыга!
14Муенында аның көч-кодрәт яши,
үзеннән алда дәһшәте килә.
15Итләч тәне шундый тыгыз, коеп куйган кебек –
урыныннан кузгатырмын димә.
16Йөрәге аның таш кебек каты,
әйтерсең лә, аскы тегермән ташы.
17Ул торып басса, пәһлеваннар да куркуга төшә,
котлары очып, артка чүгәләр.

18Аның алдында кылыч та көчсез,
сөңге вә таш, ук та ала алмый аны.
19Тимерне ул салам урынына да күрми,
бакыр аның өчен черек агач кына.
20Укчының угы аны куып җибәрә алмас,
үзенә атылган ташларны ул кибәк дип кенә кабул итәр,
21имән күсәк тә аңа салам бөртегедәй тоела,
кыска саплы сөңге сызгыруыннан көләр генә.

22Корсагының тиресе – тезелеп киткән очлы ташлар диярсең,
сазлыкны сабан кебек сөреп бара.
23Тирән чоңгылларны казандагы сулар кебек кайната ул,
диңгезне кайнаган май сыман гөбердәтә.
24Үзе артыннан эзе ялкылдап бара,
сулар чаларып киткәндәй була.

25Җир йөзендә аңа тиң бер җан иясе юк –
курку дигәнне белмәс ул.
26Һәр тәкәббергә өстән генә карый ул,
һәр мәгърурның патшасы ул».

#### 42


Әюбнең Раббыга җавабы


Хәзер менә Сине үз күзләрем белән күрдем

1Раббыга Әюб шулай дип җавап бирде:

2«Хәзер беләм: барысы да Синең иркеңдә;
Син ни генә ниятләсәң, башкарып чыгалмаган һичбер эш юк[+].
3„Мәгънәсез сүзләр белән
Минем уй-ниятләремне бозарга тырышучы кем ул?“ –
дип сорадың, Аллам.
Әйе, мин акылым ирешмәслек нәрсәләр турында,
төшенә алмаган хикмәтле эшләр турында сөйләдем[+].
4„Син тыңлап тор, Мин сөйләрмен;
Мин сорармын, син җавап бир“, – дидең, Аллам[+].
5Моңарчы мин Синең хакта ишетеп кенә килдем,
хәзер менә Сине үз күзләрем белән күрдем.
6Шуңа күрә сөйләгән сүзләрем өчен оят миңа –
көлдә утырып, башыма тузан коеп тәүбә итәм»[+].


Соңгы сүз


Әюб дусларына Раббының җавабы

7Әюб белән сүзен бетереп, Раббы шуннан теманлы Әлифазга эндәште:

– Минем сиңа һәм синең ике дустыңа бик тә ачуым чыкты, чөнки сез Минем хакта колым Әюб кебек үк дөрес сөйләмәдегез[+]. 8Шуның өчен җиде үгез, җиде сарык тәкәсе алыгыз да колым Әюбкә барыгыз. Шул малларны үзегез өчен тулаем яндыру корбаны итеп китерегез. Колым Әюб Минем алда сезнең хакка дога кылыр, һәм Мин аның догасын кабул итәрмен – ахмаклыгыгыз өчен, Минем турыда колым Әюб кебек дөрес сөйләмәгәнегез өчен җәзага тартмамын[+].

9Шуннан соң теманлы Әлифаз, шуахлы Билдад, нагамалы Софар Раббы кушканны эшләделәр, һәм Раббы Әюбнең догасын кабул кылды[+]. 10Әюб үзенең дуслары хакына дога кылганнан соң, Раббы Әюбкә муллыгын элеккегә караганда ике тапкыр күбрәк итеп кайтарып бирде[+]. 11Аның янына барлык ир һәм кыз туганнары, элекке дуслары җыелдылар, аның өендә бергәләп мәҗлес корып утырдылар, Раббы тарафыннан җибәрелгән барлык бәла-казалар өчен аны кызгандылар һәм юаттылар; һәрберсе бер кесита[*] көмеш һәм алтын алка бүләк итте[+].


Муллык һәм бәхетнең Әюбкә кире кайтарылуы

12Раббы Әюбнең калган гомерен әүвәлгегә караганда да ныграк фатихалады: хәзер аның ундүрт мең кәҗә һәм сарыгы, алты мең дөясе, мең пар эш үгезе һәм мең ишәге бар иде. 13Аның тагын җиде углы һәм өч кызы туды:[+] 14кызларының берсенә ул – Емимә[*], икенчесенә – Кытсига[*], өченчесенә Кыйрен-Һәппух[*] дип исем кушты. 15Бу илдә Әюбнеке кебек чибәр кызлар юк иде. Атасы аларга үзенең угыллары белән бертигез итеп мирас калдырды[+].

16Моннан соң да әле Әюб йөз кырык ел яшәде, балаларын һәм дүртенче буынга кадәр оныкларын күрде[+]. 17Әюб якты дөньядан тормышта барысын татып-кичереп, олы яшькә җитеп китеп барды.

### Зәбур

#### Зәбур

Зәбур


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]

[67]

[68]

[69]

[70]

[71]

[72]

[73]

[74]

[75]

[76]

[77]

[78]

[79]

[80]

[81]

[82]

[83]

[84]

[85]

[86]

[87]

[88]

[89]

[90]

[91]

[92]

[93]

[94]

[95]

[96]

[97]

[98]

[99]

[100]

[101]

[102]

[103]

[104]

[105]

[106]

[107]

[108]

[109]

[110]

[111]

[112]

[113]

[114]

[115]

[116]

[117]

[118]

[119]

[120]

[121]

[122]

[123]

[124]

[125]

[126]

[127]

[128]

[129]

[130]

[131]

[132]

[133]

[134]

[135]

[136]

[137]

[138]

[139]

[140]

[141]

[142]

[143]

[144]

[145]

[146]

[147]

[148]

[149]

[150]


#### 1


Зәбур[*]


Беренче китап

1Бәхетледер кеше, яманнар үгете белән йөрмәсә,
гөнаһлылар[†] юлына басмаса,
мыскыллап көлүчеләр арасында утырмаса![+]
2Раббы[†] канунында[†] булыр аның ирке,
көне-төне өйрәнер шул Канунны[+].
3Агымсу ярында үскән агач кебек ул:
җимешен үз вакытында бирер,
яфраклары шиңмәс-корымас;
һәр эшендә уңышка ирешер ул[+].

4Яманнар андый түгелләр,
җилгәреп очырган ашлык чүбе кебек алар[+].
5Шунлыктан яманнар хөкемдә акланмас,
тәкъвалар арасында гөнаһлылар урын тапмас.
6Тәкъваларның юлын Раббы саклый,
ә яманнарның юлы һәлакәткә илтә[+].

#### 2

1Ни дип чуалыша-котырына кавемнәр,
ник халыклар булмастайны тормышка ашырмакчы?![+]
2Җир йөзенең патшалары баш күтәрә,
Раббыга һәм Ул май сөрткән[†] затка каршы
тупланалар бергә илбашлары[+].
3«Зынҗырларын өзик, – диләр алар, –
өстебездән богауларын алып ташлыйк!»

4Күк тәхетендә утыручы көләдер,
Хуҗа-Хаким[†] алардан каһкаһә илә көлә[+].
5Ул аларны кисәтәчәк әле ачуы белән,
куркуга салачак барчасын дәһшәте белән,
6«Изге тавым Сионга Мин Үз патшамны утырттым», – диеп[+].

7Мин, патша, Раббы фәрманын игълан итәм.
Ул миңа әйтте: «Син – Минем углым,
бүген Мин синең атаң булдым», – диде[+].
8«Син Миннән сора,
һәм Мин сиңа халыкларны мирас итеп бирәчәкмен:
җир йөзенең дүрт кыйбласы синеке булыр», – диде.
9«Халыкларны син тимер таяк белән җимерәчәксең,
чүлмәк ваткан кебек, чәлпәрәмә итәчәксең», – диде[+].
10Әй патшалар, акылыгызга килегез!
Әй дөньяның илбашлары, гыйбрәтләр алыгыз!
11Раббыга курку вә хөрмәт,
тетрәнү вә сөенеч белән хезмәт итегез,[+]
12углына хөрмәт күрсәтегез![*]
Юкса Аның ачуыннан юлыгызда һәлак булырсыз –
Аның ачуы бик тиз дөрләп китәр.

Раббыга сыенучылар һәммәсе бәхетледер![+]

#### 3

1Давытның үз углы Абшалумнан качып киткән чагында әйткән мәдхиясе[*][+].

2И Раббым, дошманнарым шулкадәр күбәйде!
Күпләр миңа каршы баш күтәрә![+]
3«Аллаһыга[†] сыенып кына котыла алмас!» – ди алар[+].

4Әмма Син, и Раббым, як-ягымдагы калканым вә дан-шөһрәтем,
башымны югары күтәрергә мөмкинлек бирүчем![+]
5Раббыга ялвару сүзләремне җиткерәм мин,
һәм Ул миңа мөкатдәс тавыннан җавабын кайтара[+].

6Йоклап ятканда да, уянып торгач та, мине Раббы саклыйдыр –[+]
7әйләнәмне сарган меңләгән дошманнардан курку-өркү юк миндә[+].
8И Раббым, тор! И Аллам, коткар мине!
Дошманнарымның һәммәсен тотып яңакла,
яманнарның тешләрен сугып сындыр![+]
9Котылу – Раббыдандыр!
Үз халкын Ул мөбарәк кылсын![+]

#### 4

1Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Давытның мәдхиясе[+].

2Ялваруларымны җавапсыз калдырма, и яклаучы Аллам!
Кысынкы чагымда Син миңа иркенлек бирдең;
инде хәзер дә кызган, ачы догамны ишет![+]

3И адәм балалары! Миңа кара ягудан кайчан туктыйсыз?
Юк-барга күңелегезне биреп,
кайчанга кадәр юлдашыгыз ялган булыр?
4Белегез ки, тугры колын Раббы Үзенә сыендырды:
кайчан гына дәшсәм дә, ишетә Ул мине[+].
5Куркып тетрәнегез, гөнаһ кылмагыз,
төнлә ятакларыгызда тыныч кына уйланып ятыгыз.
6Тиеш булган корбаннарны китерегез
һәм Раббыга сыеныгыз![+]

7«Безгә яхшылыкны кем эшләр?» дигәннәр күптер.
И Раббы, безне йөзең балкышы белән нурландыр![+]
8Иген вә шәрабка тиенгән кешеләрнең шатлыгы
йөрәгемә Син салган сөенечтән күпкә кайтыштыр.
9Сау-сәламәт ятып йоклыймын,
чөнки бары Син, Раббы, мине иминлектә яшәтәсең![+]

#### 5

1Җырчылар җитәкчесенә: тынлы уен коралларында. Давытның мәдхиясе.

2Сүзләремә колак сал, Раббым,
аһ-зарымны ишет.
3Фөрьяд[*] авазымны тыңла, и патшам вә Аллам!
Чөнки догам Сиңадыр[+].
4Таңнарда Син мине ишетеп торасың, и Раббым!
Иртәләрен Сиңа инәлеп дәшәмен
һәм җавап бирүеңне көтеп каламын[+].
5Чөнки яманлыкны хуш күргән Аллаһы түгелсең,
явызлык Синең хозурыңа кунмас.
6Тәкәбберләргә Синең янда урын табылмас,
бозыклык эшләгәннәр һәммәсе нәфрәтеңә дучар булыр[+].
7Ялган сөйләгәннәрне Син юк итәрсең;
канга сусаганнарга, мәкерлеләргә Раббы җирәнеп карый[+].
8Мин исә, мәрхәмәтең[†] күплектән, Синең каршыңа килермен,
мөкатдәс йортыңа керермен,
курку вә тирән хөрмәт белән алдыңда сәҗдә кылырмын[+].
9И Раббым, хак юлыңнан җитәкләп бар мине,
юкса дошманнарым күптер;
туры юлга күндер мине!

10Чөнки дошманнарым сүзендә хаклык юк,
эчләре һәлакәтле уйлар белән тулы;
ачык кабер базыдыр бугазлары,
телләрендә – ялагайлык[+].
11И Аллаһы! Хөкемеңә дучар ит аларны,
мәкерлекләре үзләренең башына җитсен!
Бихисап күп гөнаһлары өчен яныңнан олактыр барысын,
чөнки алар Сиңа каршы баш күтәрде.

12Сөенсен Сиңа сыенган бар кеше,
сөенү шатлыгын татысын һәрдаим;
аларга химая кылчы Син.
Сине сөйгәннәр Синдә шатлык-куаныч тапсын!
13Чөнки Син, Раббы, тәкъваларны мөбарәк кыласың,
миһербаның калканы белән аларны каплап торасың[+].

#### 6

1Җырчылар җитәкчесенә: сигез кыллы уен коралларында. Давытның мәдхиясе[+].

2И Раббым, ачуың чыгып җәзалама мине,
ярсыган чагыңда газаплама![+]
3Мәрхәмәт ит, Раббым, чөнки сулып беттем,
шифа бир миңа, Раббым: калтырыйдыр сөякләрем,
4җаным-тәнем тетрәнәдер.
Аһ, йа Раббым! Кайчангача дәвам итәр бу[+]?

5Кил, Раббым, җанымны коткар,
мәрхәмәтең хакына саклап кал мине!
6Чөнки үлеләр арасында Сине беркем телгә алмас.
Гүрдә Сиңа кем шөкраннар кылсын?![+]

7Аһ-зарларымнан мин тәмам хәлдән тайдым,
ятагымда һәр төн егълап чыгам,
түшәгемне күз яшьләремә чылатам.
8Хәсрәттән күзләрем зәгыйфьләнде,
дошманнарым рәнҗетүеннән нуры сүнде[+].

9Әй сезләр, бозык гамәл кылучылар,
югалыгыз минем күз алдымнан!
Чөнки Раббы минем аһ-зарымны ишетте[+].
10Ялваруыма Раббы колак салды,
догамны кабул итте.
11Дошманнарым барысы да хур булачак,
аларны дәһшәт чолгап алачак,
мизгел эчендә мәсхәрә ителеп һәммәсе качып китәчәк[+].

#### 7

1Беньямин ыругыннан Куш исемле кеше кылган эшләр хакында Давытның Раббыга әйткән кайгы җыры.

2Сиңа сыенамын, и Раббы Аллам!
Барлык эзәрлекләүчеләрдән коткар мине, азат ит![+]
3Юкса алар мине арысландай ботарлар, өзгәләп ташлар,
һәм беркем мине коткармас[+].

4-5И Раббы Аллам!
Әгәр мин ялгыш гамәл кылган булсам:
кулларымны хаксыз эшкә сузсам,
дус кешемә яманлык эшләсәм,
дошманыма сәбәпсез явызлык тели калсам,[+]
6шул чакта дошманым мине эзәрлекләсен,
куып җитеп җиргә салып таптасын,
намусымны туфрак белән бутасын.

7Дәһшәтең белән күтәрел, и Раббы!
Дошманнарым фетнәсенә каршы чык!
Хөкемеңне оештыр, минем хакка уян!
8Халыклар, килеп, Синең тирәңә җыелсын,
һәм Син алар өстеннән югарыга ашып утыр![+]
9Халыкларны хөкем кыл, Раббы,
миңа да хөкемеңне чыгар –
тәкъва һәм гаепсез булуымны расла![+]

10Акыл вә күңелләрне сынаучы и гадел Аллаһы!
Явызларның явызлыгын туктат,
тәкъваларга ныклык бир Син![+]
11Аллаһы – минем калканымдыр,
пакь, туры күңелләрне яклаучыдыр[+].
12Аллаһы – гадел Хөкемче,
көн дә хак карарын чыгаручы[+].

13Дөрес юлга кайтмаса яманнар,
кылычын Аллаһы үткенләп кайрар, ук-җәясен корып куяр[+].
14Аның үлем коралы әзер,
утлы булыр атар уклары[+].
15Шулай яман кеше явызлыктан буаз калыр,
йөге аның афәт булыр,
ул үзенә ялган тудырыр[+].
16Бүтәнгә дип казыган чокырына үзе барып егылыр[+].
17Аның явызлыгы үзенә әйләнеп кайтыр,
рәхимсезлеге үз башына төшәр.

18Хаклыгы өчен Раббыга рәхмәтләр укыйм,
Аллаһы Тәгалә исеменә дан җырлыйм![+]

#### 8

1Җырчылар җитәкчесенә: «Гиттит»[*] көенә. Давытның мәдхиясе[+].

2И Хуҗабыз Раббы! Бөектән-бөектер исемең җир йөзендә,
шөһрәтең күтәрелгәндер күкләрдән югары![+]
3Сабый һәм имчәк балалар теленнән Син,
Үзеңә мактаулар яудыртып,
дошманның вә үчленең авызын томаладың.

4Син бар иткән күкләр киңлегенә,
күк гөмбәзенә Син утырткан Айга вә йолдызларга баксам,
5үз-үземә сорау бирәм:
«Син шулай игътибар күрсәткән инсан кем ул?!
Син шулай кайгырткан адәм баласы кем?!»[+]
6Кешене Син илаһи затлардан әллә ни ким яратмадың,
дан вә кадер-хөрмәт таҗын башына кигездең.
7Тудырган бар нәрсәң өстеннән хаким иттең аны,
бар нәрсәне аның аяк астына салдың:[+]
8сарыкларны, үгезләрне, дала-кыр киекләрен,
9күктәге кошларны, диңгездәге балыкларны,
диңгез юлларын айкаган барлык җан ияләрен.

10И Хуҗабыз Раббы! Бөектән-бөектер исемең җир йөзендә!

#### 9

1Җырчылар җитәкчесенә: «Углының үлеме» көенә. Давытның мәдхиясе.

2И Раббым, бөтен йөрәгемнән Сиңа рәхмәтләр укыйм,
кылган барлык могҗизалы эшләреңне бәян итәм[+].
3Синең өчен сөенеп, и Аллаһы Тәгаләм, итәмен тантана,
исме шәрифеңә мәдхияләр җырлыйм[+].

4Кире чигенгәндә, минем дошманнарым
абынып һәлак булды Синең алда.
5Син, гадел хөкемче тәхетендә утырып,
минем хак дәгъвамны якладың[+].
6Халыкларга Син дәһшәтеңне күрсәттең,
яманнарны юк иттең, хәтердән мәңгегә җуйдырдың[+].
7Дошманнарым тәмам кырылып бетте,
Син хәтта аларның исемнәрен юкка чыгардың,
шәһәр-калаларын хәрабәгә әйләндердең.

8Раббының хакимлеге мәңгелектер,
хөкем ясар өчен корган Ул Үз тәхетен[+].
9Дөньяны Ул хаклык белән хөкем итәр,
халыкларга чыгарган карары гадел булыр[+].
10Изелгәннәр өчен Раббы – яклау йорты,
авыр чакларында – сыену урыны[+].
11Исемеңне күңелдә саклаучылар, и Раббы, Сиңа өмет баглар,
чөнки нурлы йөзеңне эзләүчене Син кире какмыйсың[+].

12Мәдхияләр җырлагыз Сионда утырган Раббыга,
кылган эшләрен игълан итегез халыкларга.
13Чөнки түгелгән кан өчен хисап алучы,
мазлумнарның[*] аһ-зарларын истә тотучы Ул.

14Кызган мине, и Раббым!
Нәфрәт саклаучылардан газап чигүемне күрсәң иде дә
үлем капкасыннан ераграк кылсаң иде![+]
15Шулчак Сион капкалары төбендә, мине коткаруыңа сөенеп,
Сиңа булган мактау сүзләремне сөйләр идем![+]

16Казыган чокырларына халыклар үзләре төште,
аяклары үзләре куйган ау тозагына эләкте[+].
17Раббы Үзен гадел хөкеме белән танытты:
яманнар үзләре корган тозакка капты[+].

18Яманнар – Аллаһыны оныткан бар халыклар –
үлеләр аймагына[†] китәчәк[+].
19Фәкыйрь-юксыл исә бөтенләйгә онытылмаячак,
мазлумның өмете бөтенләйгә өзелмәячәк.
20И Раббы, күтәрел!
Адәм баласы өстенлек алмасын,
халыклар Синең каршыда хөкем ителсен!
21И Раббы, дәһшәтеңне күрсәт халыкларга,
алар бары тик бәндәләр генә – шуны белсеннәр!
22И Раббы, нигә Син читтә торасың,
кайгы-хәсрәт килгәндә, ник бездән яшеренәсең[+]?
23Яман бәндә, тәкәбберләнеп, мазлумнарны эзәрлекли.
Их, үзе төшсә иде үз тозагына!
24Ул, теләгемә ирештем, дип мактаныр,
ачкүзле бәндә Раббыны сүгәр, Аны яманлар.
25Яман бәндә, эреләнеп, Раббыга йөз тотмас,
аның уйларында Аллаһы өчен урын табылмас,[+]
26һәр эшендә ул уңыш казаныр,
Синең карар-кануннарыңны аңлаудан ерак торыр,
дошманнарыннан көлепме көләр.
27Күңеленнән әйтер: «Мин тетрәнмәм!
Һичкайчан авыр хәлгә төшмәм!»[+]
28Авызы тулган аның ләгънәт, мәкер-ялган, янау белән –
яманлык вә бозыклыктыр тел төбендә[+].
29Йорт-кура артына посып, гаепсезне сагалар ул,
аулакта очратып, мескеннең җанын кыяр[+].
30Бичараны эләктереп алыр өчен,
өнендәге арыслан кебек, яшеренеп сагалап торыр,
аннары, ау ятьмәсенә эләктереп, өстерәп алып китәр[+].
31Мескен бәндә, чарасыздан урталай бөгелеп,
әнә шулай көчленең тырнагына кабар.
32Яман кеше үзалдына:
«Аллаһы кылмышларыбызны оныткан,
йөзен-күзен каплаган һәм берни күрмәгәндер», – дияр[+].

33И Раббы, күтәрел!
Кулыңны суз, Аллаһы!
Онытма бичара мазлумнарны!
34Ни өчен яман кеше Аллаһыны санламый,
«Ул миннән хисап сорамас!» дип уйлый?
35Әмма Сиңа барысы да мәгълүмдер,
җәбер-золым, кимсетүне күреп торасың,
кимсетелгәннәргә ярдәм кулы сузасың.
Мескен кеше үзен Синең иркеңә тапшыра:
үксез-ятимнең яклаучысы бары Син![+]
36Көч-егәрен сындырып ташла яманнар вә явызларның,
эзе калмасын яманлыкларының![+]
37Раббы – мәңгедән-мәңгегә патшадыр,
мәҗүси халыклар Аның җиреннән юкка чыгар[+].
38И Раббы, мазлумнарның теләкләрен Син ишетәсең,
йөрәкләренә дәрман өстисең,
аларны колак салып тыңлыйсың.
39Җирдәге адәмнәр бүтән янамасын дип,
ятим вә изелгәннәрнең хакын хаклыйсың[+].

#### 10

Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

1Мин Раббыда сыеныр урын таптым.
Ничек инде сез: «Таулар ягына коштай оч, качып кит![+]
2Әнә күр: яман бәндәләр,
саф күңелле кешегә караңгыда төбәп атар өчен,
җәя керешләрен киереп, укларын җайлап куйдылар[+].
3Нигезләр җимерелгәндә,
күңеле саф кеше нәрсә эшли алыр икән?!» – дип әйтәсез[+].

4Раббы Үзенең изге йортындадыр,
тәхете югарыда-күктә.
Аның күзләре очлы:
адәм балаларына карашын төбәп, Ул барысын күреп-сынап тора[+].
5Тәкъва инсанны Раббы сыный,
ә яманны, залим[*] кешене бөтен җаны белән дошман күрә[+].
6Яман бәндәләр өстенә Ул утлы күмер, күкерт яңгыры коячак.
Көйдергеч сәмум җиле –
шул булыр аларга язмыш касәсеннән тигән өлеш[+].
7Чөнки Раббы – гадел, гаделлек сөюче,
һәм күңеле саф адәм Аның нурлы йөзен күрәчәк[+].

#### 11

1Җырчылар җитәкчесенә: сигез кыллы уен коралларында башкарыла. Давытның мәдхиясе.

2Булыш безгә, и Раббы!
Чөнки тәкъвалар калмады, тугрылык бетте адәмнәр арасында[+].
3Һәркайсы сөйли ялган бер-беренә, ялагайлык итә, икейөзлеләнә[+].
4Бу юмакай авызларны, масаючан телләрне Раббы юк итәчәк.
5«Без телебез белән җиңеп чыгарбыз,
авызыбыз үзебезнеке, – диләр алар. –
Безгә кем хуҗа була алсын?!»

6«Инде чара күрәчәкмен! – дип әйтә Раббы. –
Җәбер күргән фәкыйрьләргә, аһ оручы мескеннәргә
үзләре теләгән иминлекне бирәчәкмен!»
7Раббының сүзләре – пакь сүзләрдер:
учак утында җиде кат эретелгән саф көмеш кебектер[+].
8И Раббы, сакла Син шул адәмнәрне,
бу явыз буыннан мәңгегә имин кыл!
9Бөтен җирне яманнар басты,
адәм угылларында кабахәтлек мактауда.

#### 12

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2Кайчанга кадәр, и Раббым, мәңгегәме мине онытырсың,
йөзеңне миннән яшерерсең[+]?
3Кайчанга кадәр җаным өзгәләнер,
көн-төн йөрәгем сыкрар?
Минем өстән дошманымның мыскыллавы
кайчангача дәвам итәр икән?

4Хәлемә кер, җавап бир, Раббы Аллам!
Күзләремне нурлы ит! Үлем йокысына китеп бармагаем[+].
5«Җиңдек үзен!» – дип,
сыгылып төшкәнемә куанмаса иде дошманнарым[+].
6Синең мәрхәмәтеңә өмет итәм, Раббым;
мине коткарып йөрәгемне сөендерче!
«Ул миңа игелек күрсәтте!» – дип, Мин Сиңа дан җырлармын[+].

#### 13

Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

1[•]Акылсызның күңел төбендә
«Аллаһы юк!» дигән уй ятар.
Кешеләр азды, эшләре җирәнгечтер,
игелек кылучы һичкем юк[+].

2Аны эзләүче берәр акыллысы бармы икән дип,
Раббы күктән бәндәләренә күз салды[+].
3Юк, һәммәсе юлдан язган,
бозыклыкка бердәй баткан;
игелек кылучы күренми,
һичкем юк![+]

4Икмәк кисәге йоткандай халкымны йотучы,
Раббыга дога кылмаучы ул бозыклар шулай акылга килмәсме инде[+]?
5Хактыр: дәһшәтле курку алачак әле аларны,
чөнки Аллаһы тәкъвалар яклыдыр.
6Мазлумның ниятен алар юкка чыгарса да,
Раббы аны Үзе яклыйдыр!

7Килсен Исраилгә[†] котылу Сионнан!
Раббы Үз халкына муллык-иминлек кайтаргач,
Ягъкуб токымы сөенәчәк,
Исраил халкы шатлык кичерәчәк әле!

#### 14

Давытның мәдхиясе.

1И Раббы, Синең йортыңда кунак булырга кем лаек?
Мөкатдәс тавыңда яшәргә кемнең хакы бар[+]?
2Юллары туры, гамәлләре гадел,
йөрәктән чыккан сүзләре хак булган кешеләр лаектыр![+]
3Андый кеше теле белән яла якмас,
явыз ният белән дустына зыян кылмас,
якыны турында гайбәт-хурлауга юл куймас[+].
4Денсезләргә нәфрәт күзе белән карар,
Аллаһыдан курыкканны хөрмәт итәр,
үзенә зыян килсә дә, антында торыр[+].
5Көмешен ул әҗәткә рибасыз[*] бирер,
гаепсезгә каршы ялган шаһитлык итәр өчен, ришвәт алмас.
Шулай эшләгән кеше һичкайчан абынмас![+]

#### 15

Давытның шигыре.

1И Аллаһы, сакла мине, чөнки Сиңа сыгынамын!
2Раббыга мин әйтермен: «Минем Хуҗам Синдер,
минем өчен Синнән башка бәхет юк!» – диярмен[+].
3Илеңдәге изге-тәкъваларың Синең бөектер,
минем бар сөенечем алардадыр.
4Чит илаһларга табынучыларның кайгылары артсын;
мин катнашмыйм аларның канлы корбан китерүендә,
авызыма алмыйм илаһларының хәтта исемен дә[+].
5Миңа тигән өлеш, Минем касәм – Син ул, Раббым!
Синең кулыңдадыр минем язмыш[+].
6Биләмәмнең ызаннары
нинди гүзәл җирләр буйлап сызылып бара –
нинди хозур милек насыйп иттең миңа!
7Миңа акыл биргән Раббыга мактау-шөкерләрем!
Төнге йокымда да хәтта вөҗданым үгет-нәсыйхәтләр бирә миңа.
8Һәрдаим күз уңымда тотам мин Раббыны,
нәрсә дә кымшата алмас мине, чөнки уң ягымда Ул Үзе тора![+]
9Шуңа йөрәгемдә шатлык, күңелемдә сөенеч,
бәдәнем дә тынычлыкта яши.
10Җанымны Син үлеләр аймагында калдырмассың,
тугры бәндәңне кабердә черетмәссең[+].
11Тормыш бирә торган юлны күрсәтәсең Син миңа,
Синең янда мул сөенечләр табыла,
учыңда һәрчак хозурлык-рәхәтлектер[+].

#### 16

Давытның догасы.

1И Раббым, хакым-дәгъвамны тыңла, фөрьядымны ишет,
хәйләсез иреннәрем әйткән догамны кабул ит![+]
2Миңа хөкемне Үзең белеп яса,
хаклы икәнемне күзләрең күрсен!
3Төнлә килеп, Син минем йөрәгемә текәлдең,
сынап карадың да гаеп тапмадың,
чөнки телем күңелдә булганны гына сөйли[+].
4Адәми затлар ни генә кылса да,
телеңнән төшкән сүзләрне тоттым мин,
залимнәр юлыннан читләшеп йөрдем.
5Адымнарым Синең юлда иде,
читкә тайпылмады аяк табаннарым[+].
6И Аллаһы, ялварып дәшәмен Сиңа –
мине җавапсыз калдырмассың.
Колак сал һәм сүзләремне ишет!
7Күрсәт миңа могҗизалы мәрхәмәтеңне!
Дошманнан Синдә сыену эзләүчене уң кул белән Син аралыйсың![+]
8Күз карасын саклаган күк сакла мине,
канатың астына алып сакла![+]
9Яманнарның талавыннан,
әйләнәмдә йөргән дошманнардан коткар мине!
10Аларның йөрәкләрен май баскан,
сөйләгән сүзләрендә тәкәбберлек[+].
11Артымнан эзәрлекләп, алар хәзер мине камыйлар,
миннән күз алмыйча җиргә бәреп егар җай эзлиләр.
12Корбанына ташланырга әзер торган арыслан,
яшерен җирдә посып яткан яшь арыслан кебек алар[+].
13И Раббым, тор!
Каршыларына төшеп егып сал аларны,
кылычың белән коткар җанымны яманнардан;
14Үз кулың белән, Раббым, ул адәмнәрдән –
өлешләре шушы дөньяда булганнардан азат ит мине!
Бир аларга мул итеп Үзең хәстәрләп куйганны,
кирәгеннән артык итеп балаларына бир,
оныкларына да шуннан өлеш чыгар!
15Мин исә тәкъва булганга йөзеңне күрәчәкмен,
уянып, Синең каршыңда хозурлык кичерәчәкмен[+].

#### 17

1[•]Җырчылар җитәкчесенә. Раббы колы Давытның мәдхиясе. Раббы Давытны барча дошманнарыннан һәм Шаулдан коткарган көнне Давыт Раббыга җыр багышлады[*].

2Гыйшкым Сиңа, Раббым, көч-куәтем Синдер![+]
3Раббы – Кыям минем, Ныгытмам һәм Йолучым!
Аллам – сыендыручы Кыяташым,
Калканым, коткаручы Коралым[*], Кальгам[†] минем![+]
4Раббы мактауга лаектыр!
Мин Аңа ялварып дәшәм,
һәм Ул мине дошманымнан азат итә[+].

5Үлем газаплары биләп алган иде мине,
һәлакәтле дулкыннар өстемә ябырылган иде[+].
6Үлеләр дөньясының зынҗырлары урап алган,
әҗәл ятьмәләре чолгаган иде мине[+].
7Бәлагә тарыгач, мин Раббыга дәштем,
ярдәмгә үземнең Алламны чакырдым.
Үз йортыннан Ул мине ишетте,
зарлы авазым Аңа барып иреште[+].
8Шуннан Раббының ачуы кабарды:
җир йөзе селкенә-тетри башлады,
тауларның нигезе чатнап кубарылды[+].
9Раббының борын тишекләреннән – төтен,
авызыннан исә бар нәрсәне ялмап алучы утлар бөркелде,
Аңардан ялкынлы күмерләр шартлап чәчрәде[+].
10Күкләрне янтайтып, Раббы түбән төште,
Аның аяк асты тоташ караңгылык иде[+].
11Керубимнәрнең[†] аркасына утырып очты Ул,
җил канатларында алга омтылды[+].
12Караңгылыкка төренеп,
куе-кара болытлардан Үзенә чатыр корды[+].
13Аның хозурындагы балкыштан,
болытларны үтәли тишеп, боз вә утлы күмерләр яуды[+].
14Раббы күкләрне гөрселдәтте;
боз һәм утлы күмерләр чәчрәтеп,
Аллаһы Тәгалә Үзенең авазын ирештерде[+].
15Уклар атып таратты дошманны,
яшеннәр чатнатып тар-мар китерде[+].
16И Раббы, дәһшәтле шул авазыңнан,
борының бөркегән сулыштан диңгез төпләре күренде,
дөньяның нигезләре ачылды[+].
17Югарыдан сузылып Раббы кулымнан алды,
тирән сулар эченнән тартып чыгарды[+].
18Көчле дошманымнан, мине күрәлмаучы,
миннән куәтлерәк бәндәләрдән коткарды-аралады мине[+].
19Афәтле көнемдә алар юлыма төшкәннәр иде,
әмма Раббы миңа терәк булды.
20Ул мине иркенлеккә алып чыкты, коткарды,
чөнки мин Аның күңеленә хуш килдем[+].

21Тәкъвалыгым өчен Раббы миңа әҗерен бирде,
кулларым пакьлеге өчен бүләкләде[+].
22Чөнки мин Раббы юлында йөрдем,
Аллаһыдан йөз чөереп яман эш кылмадым.
23Аның бөтен карарларын күз уңында тоттым,
Канун кагыйдәләреннән читкә тайпылмадым.
24Каршында һәрчак ихлас-саф булдым,
гөнаһ эш кылудан сакландым[+].
25Аның алдында тәкъвалыгымны,
кулларымның пакь булуын[†] күреп,
Раббы миңа әҗерен кайтарды.

26Тугры кешегә Син тугрысың,
күңеле керсезгә мөгамәләң керсездер.
27Пакь кешегә пакьлек кыласың,
хәйләкәргә исә хәйлә корасың.
28Мазлумнарны Син яклыйсың,
тәкәббернең исә башын түбән идерәсең[+].
29Шәм-чырагыма ут кабызучы Синдер, Раббым!
Караңгылыгымны Аллам яктырта![+]
30Аллаһы ярдәме белән мин дошман яуларын җиңәм,
Аның ярдәме белән диварларны кичәм.
31Аллаһының юлы кимчелексез,
әйткән сүзе саф-пакьтер!
Аңа сыгынган һәр кеше өчен калкан Ул![+]
32Раббыдан башка тагын берәр алла бармы?!
Аллабыздан башка икенче бер кыяташ бармы?![+]
33Аллаһы – миңа көч-куәт бирүче,
барыр юлымны хәвефсез кылучы!
34Аякларымны боланныкыдай җитез кыла,
биеклекләрдә мине тотрыклы итә[+].
35Кулларымны сугыш һөнәренә өйрәтә,
бакыр җәядән ук атарга көч бирә[+].
36И Раббым, Син миңа коткаручы калканыңны бирдең,
Синең уң кулың – минем таянычым;
Синең ярдәмең мине биекләргә күтәрә.
37Син минем барыр сукмагымны киңәйтәсең,
аякларым шуңа ышанычлы атлый.

38Эзәрлекли барып, дошманымны куып җиттем,
кырып бетермичә кире борылмадым[+].
39Шундый итеп издем ки, җирдән калыкмас иттем –
аяк астында ятып калдылар.
40Сугышыр өчен миңа көч бирдең Син,
миңа каршы чыкканнарны аягым астына салдың.
41Дошманнарны борылып качарга мәҗбүр иттең Син –
миңа үчлеләрне шулай тар-мар иттем[+].
42Ярдәмгә чакырдылар, тик аларга котылу насыйп булмады,
Раббыга ялвардылар, тик Ул җавап бирмәде[+].
43Мин аларны җилдә очкан тузан кебек туздырып аттым,
урам пычрагыдай таптадым[+].

44Халык фетнәсеннән мине Син коткардың,
кавемнәр өстеннән мине баш иттең –
мин белмәгән кабиләләр миңа хезмәт итә[+].
45Тавышымны ишетүгә, буйсыну белдерәләр,
каршымда билләрен бөгәләр[+].
46Рухлары сынып, калтыранып кальгаларыннан чыгалар[+].

47Раббы – тере Заттыр! Минем Кыяташыма мактау-шөкерләр яусын!
Мине коткаручы Аллам күкләргә күтәреп макталсын!
48Ул – минем өчен Үч алучы,
чит кавемнәрне миңа Буйсындыручы,[+]
49мине дошманнарымнан Йолып алучы,
миңа каршы чыгучылардан мине Өстен итүче,
залимнәрдән Коткаручы.
50Шуның өчен, и Раббы,
чит кавемнәр алдында Сиңа рәхмәтләр укырмын,
исемеңә мәдхияләр җырлармын![+]
51Үзе куйган патшага Ул бөек җиңүләр насыйп итә,
Үзе сайлаган Давытка
һәм аның нәсел-нәсәбенә мәңгелек мәрхәмәтен күндерә[+].

#### 18

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2Күкләр Аллаһының шөһрәтен хикәяли,
күк гөмбәзе Аның могҗизалы эшләрен бәян итә[+].
3Көн көнгә шул хакта хәбәр җиткерә,
төн төнгә ирештереп тора.
4Тып-тын алар: сүз дә, сөйләү дә юк –
көн вә төннең тавышы ишетелми.
5Алай да хәбәрләре бөтен җир йөзенә,
сүзләре дөнья читләренә тарала.

Раббы күкләрдә кояш өчен чатыр корды[+].
6Ак чыбылдыктан чыккан кияүгә охшаш ул кояш,
батыр йөгерешче кебек чабарга атлыгып-шатланып тора[+].
7Күкнең бер очыннан калкып чыга,
икенче очына барып җитеп байый –
бер генә нәрсә дә аның җылысын тоймый калмый.

8Раббының Кануны камил – ул җаннарны тергезә,
күрсәтмәләре ышанычлы – гади кешегә зирәклек өсти[+].
9Әмерләре гадел – күңелләргә сөенеч бирә,
боерыклары якты-анык – күзләрне ача[+].
10Раббыдан курку, Аны хөрмәт итү – пакь нәрсәдер,
һәм бу шулай мәңге дәвам итәчәк;
хөкем-карарлары ышанычлы, һәммәсе хактыр[+].
11Раббы кануннары алтыннан да,
бихисап күп саф алтыннан кадерлерәк;
алар балдан, кәрәзле сыек балдан татлырак[+].
12Кануннарың миңа, Синең колыңа, үгет-нәсыйхәт бирә;
аларны ихлас үтәү – саваплы эш!
13Кем үзенең хаталарын күреп белә?!
Ихтыярсыз кылынган языклардан пакь кыл мине, Раббым,
14ниятемдә булганнардан да мин колыңны тыеп кал –
минем өстән хакимлек итмәсеннәр!
Шул чагында мин керсез,
зур гөнаһлардан азат булырмын[+].
15И Раббым, Кыяташым вә Коткаручым минем!
Авызымнан чыккан сүзләр, күңелемдәге уйлар
Синең күзеңә ятышлы күренсә иде![+]

#### 19

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2Афәтле көндә Раббы сине[*] ишетсә иде,
Ягъкуб Алласының исеме сине сакласа иде![+]
3Мөкатдәс урыныннан Раббы сиңа ярдәмен күндерсә иде,
Сион тавыннан мәдәт[*] юлласа иде![+]
4Чалырга китергән барча малыңны исенә төшерсә һәм
тулаем яндыру корбаннарыңны кабул итсә иде!
5Раббы сиңа күңелең теләгәнне бирсә иде дә
уй-ниятләреңнең барысын гамәлгә куйса иде![+]
6Шулчак без, синең җиңүеңә сөенеп, шатлыклар кылырбыз,
Аллаһы исеме белән байраклар күтәрербез!
Раббы синең бар үтенечләреңне гамәлгә ашырса иде!

7Беләмен: Раббы Үзе май сөрткән патшаны коткарачак,
мөкатдәс күкләрдән аңа уңай җавабын күндерәчәк –
уң кулы белән җиңү китерәчәк.

8Берәүләр – сугыш арбалары,
икенчеләр атлары белән мактаныр.
Без исә Раббы Аллабыз исеме белән мактанырбыз[+].
9Тегеләр хәлдән таеп егылырлар,
без исә, калкып, аякта нык басып торырбыз.

10И Раббы! Патшага җиңү китер!
Сиңа ярдәм сорап дәшкәндә, үтенечебезгә колак сала күр!

#### 20

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2И Раббы, Син биргән көч-кодрәткә патша шатланадыр,
Син китергән җиңүгә ифрат куанадыр[+].
3Син аңа күңеле теләгәнне бирдең,
теленнән төшкән үтенечен кире какмадың[+].
4Аны мул фатихалар белән каршыладың,
башына саф алтыннан таҗ кигездең.
5Синнән ул гомер сорады,
Син аны бирдең һәм гомерен озын, бакый кылдың[+].
6Җиңү яулатып, аны шан-шөһрәтле иттең,
иңенә мәһабәтлек вә бөеклек йөге салдың.
7Фатихаң белән аны мәңгегә мөбарәк кылдың,
йөзеңнең нуры белән күңелен балкыттың.
8Патшаның бар өмете фәкать Раббыда;
Аллаһы Тәгаләнең мәрхәмәте илә ул абынмас[+].

9Синең кулың – бар дошманнарыңны,
уң кулың Сине күрәлмаучыларны эзләп табачак.
10Пәйда булып, Син аларны кызган мичкә кертәчәксең,
дәһшәтең утында барысын юк итәчәксең,
ялкының аларны ялмап алачак[+].
11Җир йөзеннән, адәмнәр арасыннан балаларын,
нәсел орлыкларын юкка чыгарачаксың[+].
12Алар Сиңа яманлык эшләргә теләп мәкер корырлар,
әмма уңышка ирешә алмаслар.
13Киерелгән җәяңне төбәп,
Син аларны арка куеп качарга мәҗбүр итәрсең[+].

14И Раббы, гайрәтеңне күрсәтеп күтәрел!
Без исә кодрәтеңә дан җырларбыз, мәдехләр[*] әйтербез!

#### 21

1Җырчылар җитәкчесенә. «Таң атканда» көенә. Давытның мәдхиясе.

2И Аллам, и Аллам! Нигә Син мине ташладың?
Ни өчен ярдәмеңнән мәхрүм иттең?
Аһ-зарыма ник колак салмыйсың[+]?
3И Аллам! Көндезләрен ялварам – җавап бирмисең,
кичләрен ялварам, тик тынычлык иңми[+].
4Син бит – тәхеттә утыручы мөкатдәс Зат,
Исраилнең мактау сүзләрен казанучы!
5Ата-бабаларыбыз Сиңа өмет баглап яшәгән,
өметләре Синдә булган,
һәм Син аларга котылу биргәнсең.
6Алар Сиңа фөрьяд иткән,
һәм Син аларны бәла-казадан йолып алгансың;
Сиңа сыгынганга күрә оятлы булмаган алар[+].

7Мин исә кеше түгел, бары туфрак корты:
халык мине кимсетә, хур күрә,[+]
8очраган һәрберсе мыскыл итә,
авызын ыржайтып, башын кырын салып:[+]
9«Раббыга таянасың икән, Үзе коткарсын,
синнән разый икән, Үзе ярдәм итсен!» – ди.
10Әмма әнкәм карыныннан мине дөньяга тудыручы,
әнкәм күкрәгендә мине имин саклаучы Син бит![+]
11Тумыштан ук мин Синең иркеңә тапшырылганмын,
карыннан туганда ук, Син – минем Аллам!
12Миннән ераклашма!
Алдымда – афәттер, ә ярдәмгә килүче юк[+].
13Башан үгезләрен хәтерләткән дошманнарым сырып алган мине,
бөтен әйләнәмдә ажгырып тора өерләре[+].
14Авызларын киереп үкерә,
корбанын ботарлый торган арысланнар кебек алар.
15Су шикелле түгелеп, бушап калдым мин,
буыннарым тотмый башлады,
тәнем эчләрендә йөрәк итем балавыздай эреп йомшарган[+].
16Көч-дәрманым чүлмәк ватыгыдай корып кипкән,
телем аңкавыма ябышкан.
Мине үлем хәленә төшергән Зат – Син Ул, Син!
17Бөтен яктан мине этләр камап алган –
явыз өер уртасында басып торам;
аяк-кулларымны яралый алар[+].
18Берәмләп санарлык минем шәрә сөякләрем,
ә алар, миңа текәлеп, тамаша кылалар[+].
19Кием-салымымны үзара бүлешәләр –
өс киемем кемгә тияр дип жирәбә салалар[+].
20Син, и Раббым, миннән алай ераклашма!
Ярдәмең белән ашык, и көч-дәрманым хуҗасы!
21Җанымны кылыч янавыннан,
хәятемне этләр тырнагыннан коткарып кал![+]
22Йолып ал мине арыслан авызыннан,
коткар мине ерткыч үгезләр мөгезеннән![+]
23Шулчак исем шәрифләреңне кардәшләремә сөйләрмен,
җыенда Сине данлармын[+].
24Әй сезләр, Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүчеләр,
дан җырлагыз Аңа!
Әй Ягъкуб токымы, Раббыга хөрмәтеңне белдер!
Әй Исраил токымы, Раббыга итагатеңне күрсәт![+]
25Чөнки мазлумның хәсрәтен күреп җирәнеп калмады Ул,
аңардан йөз чөермәде, фөрьядын ишетте.
26Сиңа булыр олуг җыенда мактауларым!
Раббыдан куркучы һәм Аны хөрмәт итүчеләр алдында
вәгъдә-нәзерләремне үтәрмен[+].
27Мазлум кешеләрнең, ашап, тамаклары туйсын,
Раббыны эзләүчеләр Аңа дан җырласын,
йөрәкләре тибүдән мәңге туктамасын!

28Дөньяның бар кыйтгалары, Раббыны танып белеп, Аңа йөз борачак,
бар кавемнәр Аның алдында сәҗдә кылачак[+].
29Чөнки патшалык тәхете Раббыныкыдыр,
халыклар өстеннән хөкемдарлык Аның кулында[+].
30Җирдә кәеф-сафа корып яшәүче Аңа баш иячәк,
тереклек көче сүнеп барган – үлем якасында торучы да –
Аның алдында тез чүгәчәк.
31Онык-туруннарыбыз Аңа табыныр,
нәсел варисларыбыз Хуҗа-Хаким турында ишетер,[+]
32Аның хаклыгы, Ул кылган эшләр киләчәк буыннарга хәбәр ителер[+].

#### 22

Давытның мәдхиясе.

1Раббы – минем көтүчем,
Ул мине мохтаҗлыкта калдырмас[+].
2Мул-куе үләнле болыннарда йөртер,
талгын сулы елгалар буенда ял иттерер[+].
3Җаныма ныклык бирер,
Үз исеме хакына мине хак-туры юллардан җитәкләр[+].
4Караңгы үзәнгә барып керсәм дә,
хәвеф-хәтәрдән курыкмам,
чөнки янымда Син бар!
Көтүче таягың вә юл таягың кулыңдадыр,
шуңа күрә җаным тыныч минем[+].

5Дошманнарым күз алдында Син миңа табын җәйдең,
башыма хуш исле май сөрттең[*];
мөлдерәмә тулы минем касәм[+].
6Шулай, Синең игелегең, мәрхәмәтең
хәятем дәвамынча мине җитәкләп йөртер.
Раббы йорты[†] гомер бакый минем йортым булыр.

#### 23

Давытның мәдхиясе.

1Җир һәм андагы бар нәрсә Раббыныкы,
Аныкыдыр җиһан һәм бар тереклек дөньясы[+].
2Җирне Ул диңгезләр өстенә корды,
агым сулар өстенә урнаштырды[+].
3Раббы тавына менәргә кем лаек?!
Мөкатдәс урынында Аның кем тора алыр?![+]
4Куллары чиста, йөрәге пакь, күңеле ялганга берекмәгән,
анты хәйләсез булган адәмнәр[+]
5Раббының фатихасын алыр,
коткаручы Алласы тарафыннан акланыр.
6Менә шундый ул – Раббыны эзләүче,
Ягъкуб Алласы хозурына килүче[*] токым.

7Әй капкалар, ачылыгыз!
Киерелеп ачылыгыз, әй борынгы капкалар!
Шөһрәт иясе патша эчкә үтсен![+]
8Кем ул шөһрәтле патша?
Көчле вә кодрәтле Раббы,
сугышта җиңүчән Раббы ул![+]
9Әй капкалар, ачылыгыз!
Киерелеп ачылыгыз, әй борынгы капкалар!
Шөһрәт иясе патша эчкә үтсен!
10Кем ул шөһрәтле патша?
Күкләр Хуҗасы Раббы Үзедер!
Шөһрәтле патша Улдыр![+]

#### 24

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, җанымны Сиңа тапшырам![+]
2И Аллам, бар өметем Синдә!
Хурлыкка төшермә мине,
дошманнарым, минем өстән көлеп, тантана итмәсеннәр.
3Сиңа өмет баглаган һичкем хурлык кичермәсен,
сәбәпсез хаинлек[*] итүчеләр үзләре хурлыкка төшсен[+].
4И Раббым, хак юлыңны күрсәт миңа,
сукмагыңнан ничек барыйм, төшендер[+].
5Үзеңнең хакыйкать юлыңа күндер, өйрәт мине,
чөнки Синдер мине коткаручы Аллаһы,
бар өметем һәрчак Синдә генә[+].
6Әзәлдән[*] күрсәтә килгән рәхим-шәфкатеңне,
мәрхәмәтеңне исеңә төшерче, Раббым![+]
7Яшьлек гөнаһларым, хаталарымны оныт,
игелегең хакына мине мәрхәмәт белән искә ал, Раббым![+]

8Раббы игелекле вә гадәләтледер,
гөнаһкярләрне Ул дөрес юл сайларга өйрәтә.
9Басынкы күңелләрне туры юлдан җитәкли,
Үзенең хак юлларын аларга өйрәтә.
10Раббы белән төзегән килешүне[†]
һәм Аның күрсәтмәләрен тотканнар
Аның юлында мәрхәмәт вә тугрылыкка очрар.

11И Раббым, гаебем зур булса да,
Үз исемең хакына кичерә күр![+]

12Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүчегә
нинди юл сайларга кирәген күрсәтер Ул.
13Рәхәттә, муллыкта яшәр шул кеше,
нәселе мираска җир алыр[+].
14Раббы киңәше –
Аңардан курыкканнарга, Аны хөрмәт иткәннәргә;
алар белән төзегән килешүнең асылына төшендерә Ул.

15Күзләрем минем һәрчак Раббыга юнәлгән,
аякларымны ау ятьмәсеннән Ул ычкындырыр[+].
16Хәлемә күз салып, кызган мине,
чөнки ялгыз калып җәфа чигәмен.
17Йөрәгем сыкравы тулып ташыйдыр,
коткар Син мине бу авыр хәлдән.
18Газаплы, җәфалы хәлемә күз сал да
булган бар гөнаһларымны ярлыка минем.
19Әнә, дошманнарым ничек күбәйгән,
миңа нинди аяусыз нәфрәт белән карыйлар.
20Җанымны сакла, коткар мине!
Хурлыкка төшермә,
чөнки мине сыендыручы Син генәдер.
21Пакьлек вә тугрылык мине саклап торсын,
чөнки өмет-ышанычым Сиңа юнәлгән.

22И Аллаһы, коткар Исраилне барлык бәла-казалардан![+]

#### 25

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, хакымны Үзең хакла,
мин бит пакь юлдан йөрдем,
икеләнүсез бары Сиңа өмет баглап яшәдем[+].
2Тикшер мине, Раббым, сынап кара,
күңелемдәге уй-ниятләргә бәһа бир![+]
3Синең мәрхәмәтең һәрчак күз алдымда,
мин Сиңа һәрчак тугрылык саклыймын[+].
4Ялганчылар янында утырмыйм,
монафикъларга ияреп китмим.
5Явызлар җыенына нәфрәт саклыйм,
яманнар яныннан урын алмыйм[+].

6-7И Раббым, гаепсез булуымны раслап кулларымны юармын[*] да,
Сиңа рәхмәтләр укып, могҗизалы эшләреңне бәян итә-итә
мәзбәхеңне[†] әйләнеп чыгармын[+][+].
8И Раббым, Мин сөям Синең дан-шөһрәтең тулы,
Син яшәгән йортны.
9-10Харап итмә җанымны, хәятемне,
гөнаһка баткан, уң куллары белән күпләп ришвәт алучы
канэчкеч явызлар арасында калдырып[+][+].
11Мин бит пакьлек юлыннан атлаучы –
кызган, коткар мине!
12Аягым тигез җирдә нык торыр,
җыенда мактау-шөкерләрем Раббыга булыр!

#### 26

Давытның мәдхиясе.

1Раббы – Яктылык бирүчем, Коткаручым!
Миңа кемнән өркергә?!
Раббы – хәятемнең кальгасы!
Мине кем куркыта алсын?![+]
2Мине йотмакчы булып өстемә ябырылган явыз җаннар –
көндәшләрем, дошманнарым, – абынып, барысы җиргә авачак.
3Каршымда бер чирү-яу калыкса да, йөрәгемне курку алмас;
миңа каршы сугыш ачсалар да, ныклыгымны җуймам[+].

4Раббыга теләк-эстәгәнем бары шул:
гомер бакый Раббы йортында булып,
Аның гүзәллегенә соклану, торагында догалар кылу[+].
5Казалы көнемдә Ул миңа сыеныр урын бирер,
ышык урынга – Үз чатырына кертеп яшерер,
кыя башына менгереп куяр.
6Шул чакны минем башым
әйләнәдәге дошманнарым өстеннән калкып торыр;
шатлыктан һай-һайлап мин
Раббы чатыры каршында корбаннар китерермен,
Аңа багышлап җырлар көйләрмен, мәдхияләр яудырырмын[+].

7И Раббым, ялвару сүзләремне ишет,
кызганып, җавап бир миңа!
8Күңелемдә Синең аваз:
«Йөземне эзлә!» – дидең.
Инде мин менә нурлы йөзеңне эзлим![+]
9Яшермә миннән йөзеңне,
ачу саклап кума колыңны!
Син бит миңа һәрчак ярдәмче булдың;
кире какма, ташлама мине, и коткаручы Аллам!
10Ата-анам ташлап китсә дә, Раббы мине кабул итәчәк[+].
11Дошманнарым күп булганга күрә,
юлыңны өйрәт миңа, и Раббым,
туры-тигез сукмакта миңа җитәкче бул![+]
12Дучар итмә мине дошманнарым иркенә,
чөнки ялган шаһитлар өере – каршымда,
авызларыннан дәһшәтләр ява өстемә[+].
13Әмма өмет-ышанычым ныктыр:
Раббы игелеген күрәчәкмен әле терек дөньяда![+]

14Өметеңне Раббыга багла, кыю бул, йөрәгеңне ныгыт!
Өметеңне Раббыга багла![+]

#### 27

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, Сиңа ялварып дәшәм!
Җавап бирми калма, Кыяташым минем!
Юкса кабер якасындагы кеше сыман булырмын[+].
2Ярдәм сорап Сиңа дәшкәндә,
мөкатдәс йортыңа карап кулларымны сузганда,
минем ялварулы догаларыма колак сал![+]

3Якын күршесе белән дустанә гәп корып та,
күңелләрендә мәкер саклаган явызлар –
бозыклык кылучылар вә яманнар белән бергә харап иттермә мине![+]
4Эшләгән эшләре, явызлыклары,
куллары кылган гамәлләре өчен җәзага тарт аларны –
тиешлесен бирче үзләренә!
5Раббы гамәлләрен, Аның кулы кылган эшне санга сукмаганга,
Раббы туздырачак аларны, баш күтәрмәс хәлгә куячак[+].

6Мактау-шөкерләр яусын Раббыга!
Аһ-зарымны ишетте Ул.
7Раббы – минем көч-куәтем вә калканым!
Бар йөрәктән Аңа өмет итәм.
Ул миңа ярдәмгә килде,
шуңа күңелем сөнечтән тулды;
рәхмәтемне белдереп, Аңа җыр җырлыйм[+].

8Раббы – Үз халкының кодрәте,
Раббы Үзе май сөрткән патша өчен сыену кальгасы!
9Биләмәң булган Үз халкыңны коткар, мөбарәк кыл,
көтүче бул аңа, мәңге җитәкләп бар![+]

#### 28

Давытның мәдхиясе.

1И илаһи затлар[*], Раббының шөһрәтен вә көч-кодрәтен таныгыз![+]
2Раббы исеменең данын таныгыз,
гаҗәеп изгелек иясе Раббыга сәҗдә кылыгыз!

3Раббының авазы,
шөһрәтле Аллаһы гөрелтесе, сулар өстендәдер;
Раббы зур сулар өстеннән гизә[+].
4Раббының авазы гайрәтле,
Раббының авазы мәһабәтле!
5Раббының авазы эрбет агачларын сындыра,
Ливан эрбетләрен йолкып аудара[+].
6Ливан тауларын Ул – үгез бозау,
Сирион тауларын кыргый яшь үгез сыман сикертә[+].
7Раббының авазы ут-ялкын очкыннары чәчрәтә,
8Раббының авазы чүл өстен тетрәтә,
Раббының авазы Кадыш чүлен дер селкетә[+].
9Раббының авазы таза имәннәрне сыгылдыра[*],
урманнарның яшел киемнәрен чишендерә.
Раббының йортында һәммәсе:
«Раббы данлыклы!» – дип әйтер.

10Раббы дәрья сулар өстендәге тәхетендә утыра,
Үз тәхетендә Ул мәңгелек патша булып утыра[+].
11Раббы Үз халкына көч-куәт биреп торыр,
аның исән-имин яшәвен мөбарәк кылыр![+]

#### 29

1Давытның мәдхиясе. Аллаһы йортын изгеләштерү мәрасимендә[*] җырланган җыр.

2Мин Сине олуглыймын, и Раббым!
Чөнки Син мине бәладән тартып чыгардың,
дошманнарыма минем өстән тантана итәргә бирмәдең[+].
3И Раббы Аллам, Сиңа ялварып дәшкәч,
Син миңа шифа-дәва бирдең.
4И Раббым, Син җанымны үлеләр дөньясыннан коткардың,
кабер якасыннан тартып алып исән калдырдың[+].

5И Раббының тугры затлары, Раббыга мәдхияләр җырлагыз,
мөкатдәс исеменә шөкрана кылыгыз!
6Чөнки Аның ачу-дәһшәте – бары бер мизгел,
илтифаты исә – тоташ бер гомер.
Кичен күз яшебез акса, иртән алмашка сөенеч килә[+].

7Имин вакытта үз-үземә:
«Гомер бакый какшамам!» – дип әйткән идем[+].
8Илтифатың белән Син мине
мәгърур таудай какшамас иттең, Раббым!
Әмма йөзеңне миннән яшергәч, хафага төштем.
9Шулчак мин Сине чакырып дәштем, Раббым,
рәхим-шәфкать күрсәтүеңне сорадым:
10«Әгәр мин гүргә керсәм, – дидем, –
түгелгән канымнан Сиңа ни файда?!
Гүр туфрагым Сиңа рәхмәтләр укырмы,
Синең тугрылыгың хакында сөйләрме?![+]
11Ишет мине, Раббым, рәхим-шәфкатеңнән аерма,
ярдәмчем бул миңа, Раббым!» – дидем,
12һәм аһ-зарымны Син шатлыклы биюләргә алыштырдың,
кайгы киемемне[†] салдырып, бәхет киеменә төрдең[+].
13Инде хәзер, и Раббы Аллам,
күңел түремнән Сиңа мәдхияләр җырлармын
һәм тынып тормам!
Гомер-гомергә Сиңа рәхмәтләр яудырырмын!

#### 30

1[•]Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2И Раббым, Сиңа сыгынамын,
рисвай булуыма юл куйма һичкайчан!
Хаклыгың белән йолып ал мине,[+]
3колагыңны куеп тыңла, тизрәк азат ит!
Сыеныр урыным – Кыяташым бул минем,
кереп котылачак Йортым-ныгытмам бул![+]
4Син – минем Кыям, Ныгытмам!
Исемең хакына туры юлыңны күрсәт,
Үз юлыңнан җитәкләп йөрт мине.
5Яшерен ау-тозаклардан азат ит,
Син бит минем Кыям!

6Рух-сулышымны Синең кулга тапшырам;
коткар мине, и Раббым, и тугры Аллам![+]
7Яраксыз потларга табынучыларга нәфрәт кайный миндә,
бар өметем Раббыда гына![+]
8Мәрхәмәтеңә сөенермен, шатлыклар кылырмын,
чөнки җанымның өзгәләнүен күреп хәлемә кердең Син;
9дошманнарым кулына мине тапшырмадың,
аяк баскан җирләремне иркен иттең[+].

10И Раббым, кызган мине!
Авыр хәлгә тарыдым,
кайгы-хәсрәт бетерде күзләремне,
карыным вә җаным корышып кипте[+].
11Чөнки бар хәятем, гомер елларым
хәсрәт вә аһ-зар эчендә уза минем,
гөнаһлардан көч-хәлләрем какшап,
буын-сөякләрем уалып сыза минем.
12Дошманнарым да, күршеләрем дә ким-хур күрә мине,
якын танышыма да мин бер карачкы кебек,
урамда очратса, миннән өркеп кача[+].
13Үлеп хәтердән җуелган кеше сыман мин,
онытылдым, ватык бер савытка охшап калдым[+].
14Күпләрнең гайбәт сатып йөрүләрен күрәмен,
һәр тарафтан дәһшәт яныйдыр;
миңа каршы хәйлә-мәкер коралар,
җанымны алмак өчен сүз куешалар[+].

15Әмма минем өмет-ышанычым Синдә, Раббым!
Тәкрарлыймын: «Син – минем Аллам!» – димен.
16Язмышым Синең кулда,
эзәрлекләүче дошманнардан арала мине![+]
17Нурлы йөзеңне колыңа таба бор,
мәрхәмәтең белән мине коткара күр![+]
18И Раббым, Сиңа сыенуым өчен оятка калмасам иде мин.
Яман бәндәләргә булсын бар хурлыгы,
үлеләр дөньясына күчеп, тавышлары шунда киселсен!
19Тәкъвалар турында тәкәбберлек белән
мәсхәрәле сүзләр сөйли торган
ялган авызларның телләре корысын!

20Никадәр мулдыр Синең игелегең, и Раббы!
Син аны Үзеңнән курыккан,
Сине хөрмәт иткән адәм угыллары өчен саклыйсың,
Сиңа сыгынганнарга аны бөтен ил күзендә күрсәтергә
әзер торасың.
21Тәкъваларны Син, кеше мәкереннән аралап,
Үз хозурыңда яшереп тотасың,
яман телләрдән Үз ышыгыңда саклыйсың.

22Раббыга мактау-шөкерләр яусын!
Камалышта чагымда бер шәһәрдә
Ул миңа Үзенең могҗизалы мәрхәмәтен күрсәтте[+].
23Чарасыз хәлдә мин күңелемнән әйттем:
«Хозурыңнан читкә тибәрелгәнмен икән!» – дидем.
Әмма ярдәмгә чакырып үтенгәндә,
Син минем ялвару авазымны ишеттең.

24Раббыны сөегез, әй Аңа баглы бәндәләр!
Үзенә тугры булганнарга – химаяче Ул,
ә тәкәбберләр өчен – артыгы белән җәза бирүче![+]
25Әй сезләр, Раббыга өметләнүчеләр,
кыю булыгыз, йөрәгегез нык булсын![+]

#### 31

Давытның мәдхиясе. Нәсыйхәт.

1Бәхетледер кеше, әгәр җинаятьләре кичерелсә,
кылган гөнаһлары ярлыкау тапса!
2Бәхетледер, гаеп эшләрен Раббы гафу итсә,
күңеле эчкерсез, хәйләсез булса![+]

3Гөнаһымны икърар итмәгән чагымда,
көннәр буе аһ-ваһ килеп йөрдем,
коры сөяк булып калды зәгыйфь тәнем.
4Көндезен дә, төнен дә тоттың Син
өстемә салган авыр кулыңны;
җәйге челләдә бар нәрсә корыган кебек,
дәрман-көчем тәмам төкәнеп калды.
5Шуннан мин гөнаһымны Сиңа ачып бирдем,
гаеп эшемне яшермәдем,
«Кылган җинаятьләремне
Раббы алдында икърар итәм!» – дидем,
һәм Син минем гөнаһымны кичердең[+].
6Шулай, һәр тугры колың,
мөмкинлеге бар чакта, Сиңа дога кылсын;
шулчак ташыган дәрья сулары да колыңа барып җитмәячәк.
7Син – минем сыену урыным,
мине кайгылардан аралыйсың,
шатлыклы котылу авазларына күмәсең[+].

8Раббы әйтә: «Сезгә[*] акыл өйрәтермен,
барыр юлыңны күрсәтермен,
киңәш-мәслихәтемне бирермен,
һәрчак күз уңымда тотармын.
9Ат яки качыр кебек аңсыз булмагыз,
аларны тыңлатыр өчен йөгән һәм авызлык кирәк,
юкса алар сиңа буйсынмаслар»[+].

10Яманның кайгы-хәсрәте күп булыр,
Раббыга өмет иткәнне исә Аның мәрхәмәте чолгап торыр.
11Тәкъвалар өчен Раббы куаныч вә шатлык чыганагы булсын!
Күңеле саф адәмнәр сөенечләр эчендә тантана итсен![+]

#### 32

1Әй тәкъва җаннар, Раббыга сөенечле җырлар җырлагыз!
Аны данлау – күңеле саф булганнарның эшедер.
2Гөсләдә уйнап Раббыга рәхмәтләр әйтегез,
Аның хөрмәтенә ун кыллы лираны чиртеп уйнагыз![+]
3Оста уйнагыз,
шатлык авазлары яңгыратып, Аңа яңа җыр җырлагыз![+]

4Чөнки Раббының сүзе – хакыйкатьтер,
эшләгән эшләре ышанычлыдыр.
5Ул хаклык вә гаделлек сөя;
Раббының мәрхәмәте бөтен дөньяны иңли[+].
6Күкләр Раббының әмере белән бар булды,
күк җисемнәре Аның авызыннан чыккан
рухы-сулышы белән яратылды[+].
7Диңгез суларын Ул бер урынга туплады,
дәрьяларны тирән упкыннарга урнаштырды[+].
8Раббыдан бөтен җир йөзе курыксын,
алдында бар әһле җиһан калтырап торсын!
9Чөнки Ул әйттеме – әйткәне бар булды;
Ул әмер иттеме – әмере чынга ашты[+].

10Раббы халыкларның мәслихәтле эшләрен таркатыр,
кавемнәрне морадына ирешмәс итәр[+].
11Раббының карары мәңге үзгәрмәс,
күңелендәге ниятләре – буыннан-буыннаргача[+].

12Раббыны Аллаһы итеп таныган халык –
Ул Үзе өчен сайлаган халык бәхетледер![+]

13Раббы, күкләрдән карашын юнәлтеп,
адәм балаларының барчасын күрә[+].
14Утырган тәхете түреннән
җир йөзендәге барча җан ияләрен күзәтә[+].
15Ул – һәр кешенең йөрәген бар итүче,
аның бар гамәлләрен белеп-аңлап торучы.

16Гаскәре күплеге генә патшаны коткармас,
көч-куәте зурлыгы гына алып-егеткә ярдәм итмәс[+].
17Котылу өчен ат – ышанычсыз нәрсәдер:
үзенең егәре белән коткара алмас ул[+].
18Хактыр, Раббының күзе Үзен хөрмәт иткәннәргә,
Үзеннән курыкканнарга,
мәрхәмәтенә өмет баглаганнарга юнәлгән –[+]
19Раббы аларның җанын үлемнән коткара,
ачлык килгәндә, аларга ризыгын бирә[+].

20Безнең җаныбыз Раббыга мохтаҗдыр,
Ул безнең ярдәмчебез һәм калканыбыз![+]
21Аңардандыр безнең күңелләргә шатлык-сөенеч иңә,
безнең бар өметебез Аның мөкатдәс исеменә баглы.
22И Раббы, бөтен өметебез Синдә –
мәрхәмәтеңнән аерма безне!

#### 33

1Әбумәлик алдында җүләргә салынып, аның хозурыннан куылып китеп барган чакта, Давыт әйткән җыр сүзләре[*][+].

2Раббыга мактау-шөкерләр яудырырмын һәрвакыт,
мактау сүзләре булыр һәрдаим телемдә.
3Бар күңелемнән Раббы белән мактанырмын,
мине ишетеп шатлык кичерер мазлумнар[+].
4Раббыны минем белән бергә олуглагыз,
Аның исемен дәррәү югары чөйик!
5Раббыга ялварып дәшкәндә,
Ул мине җавапсыз калдырмады,
бар курку-дәһшәтләрдән азат итте[+].
6Раббыга күз төбәгәннәрнең якты булыр күңелләре,
оялып кызармас һичкайчан аларның йөзләре.
7Ошбу фәкыйрегез дәшеп чакырды,
һәм Раббы, ишетеп, бөтен бәлаләреннән аны коткарып калды[+].
8Раббыдан курыккан һәм Аны хөрмәт иткәннәрне
Раббының фәрештәсе һәр яктан камап, саклап торыр[+].
9Сынап карагыз да күрегез: никадәр игелекле Раббы!
Аңа сыгынган кеше бәхетледер![+]
10Әй сез, Раббы Үзе өчен сайлаган бәндәләр,
Раббыдан куркыгыз һәм Аны хөрмәт итегез! –
Аңардан курыкканнар мохтаҗлык күрмәс[+].
11Яшь арысланнар ризыксыз, ач булыр,
ә Раббыны эзләүчеләр һичнәрсәгә мохтаҗлык кичермәс[+].

12Килегез, әй балалар, мине тыңлагыз:
Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү сабагын
өйрәтәм мин сезләргә.
13Әгәр кеше, тормышыннан ләззәт табып,
гомеренең озын булуын тели икән,[+]
14тыйсын телен яман сүздән,
сакласын авызын ялганнан[+].
15Яманлыктан читкә тайпыл, яхшылык кыл,
иминлек өчен тырыш, иминлеккә омтыл![+]

16Раббының күзе төбәлгәндер тәкъва бәндәсенә,
фөрьядын аның колак салып тыңлый Ул[+].
17Яманнардан исә Раббы йөз чөерә,
аларның хатирәсен үк җир йөзеннән сөрә[+].
18Тәкъва бәндәләренең аһ-зарын Ул ишетеп белә,
барча бәла-казалардан аларны азат кыла.
19Күңеле сыныкларга Раббы якындыр,
рухы төшкәннәрне Ул коткара[+].
20Тәкъва адәмнең кайгы-хәсрәте күп була,
әмма Раббы аны шуңардан аралый,[+]
21бөтен сөякләрен аның имин кыла,
һәркайсын сынмастай итә[+].
22Яман кешенең явызлыгы үз башына төшәр,
тәкъваларны күрәлмаучы бәндә җәзага тартылыр.
23Үз колларының гомерен саклар Раббы,
Үзенә сыенганнарның һичберсен харап итмәс.

#### 34

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, миңа дәгъва кылучылар белән Үзең дәгъвалаш!
Миңа каршы көрәшүчеләр белән Үзең көрәш![+]
2Көбә вә калканыңны ал да миңа ярдәмгә ашык!
3Кылычыңны чыгар, сөңге вә айбалтаңны әзер тот,
«Мин – синең Коткаручың!» диген!

4Җаныма каныгучылар рисвай булып оятка калсыннар,
миңа каршы мәкер коручылар хурланып кире чигенсеннәр![+]
5Җил очырган кибәк сыман тузгысыннар,
ә Раббының фәрештәсе артларыннан кусын![+]
6Караңгы вә тайгак булсын йөрер сукмаклары,
ә Раббының фәрештәсе эзәрлекләсен үзләрен![+]
7Чөнки алар һичбер сәбәпсез яшерен ау кордылар,
җанымны кыяр өчен, миңа чокыр казыдылар[+].
8Көтмәгәндә афәт килсен башларына,
яшерен ауларына үзләре эләксен,
чокырга төшеп, һәлакәтне шунда тапсын![+]
9Шулчак җаным Раббыдан разый булып куаныр,
котылу биргәне өчен, бәхеткә төренер[+].
10Минем һәрбер сөягем:
«И Раббым, Сиңа тиң тагын кем бар?!
Бичара мазлумны Син көчленең кулыннан,
фәкыйрь-юксылны талаучыдан коткарасың!» – дип әйтер[+].

11Рәхимсезләр миңа каршы ялган шаһитлык итәләр,
белмәгәннәрем турында сораулар биреп йөдәтәләр,
12яхшылыгыма каршы явызлык эшлиләр –
җаным мескен бер ятим булып калды[+].
13Ә мин бит хаста чакларында, тупас тукымага төренеп,
аларга исәнлек теләп уразалар тоттым
(алдасам, догаларым кабул булмасын!),[+]
14кардәш йә дус өчен кайгыргандай борчылып йөрдем,
анасын югалткан угыл кебек, башым түбән салып хәсрәт кичердем.
15Әмма мин егылгач, алар җыйнаулашып көлделәр,
бергә тупланып миңа каршы һөҗүм иттеләр.
16Денсезләр кебек миннән мыскыллап көлделәр,
ачу белән тешләрен шыкырдаттылар[+].
17И Раббым, кайчангача читтән күзәтүче генә булырсың икән?
Сакла мине шулар каныгуыннан,
хәятемне шул арысланнардан йолып ал![+]
18Шулчак бөек җыенда Сиңа рәхмәтләр укырмын,
күп санлы халкың арасында дан җырлармын![+]

19Тиктомалдан мине дошман күрүчеләр тантана ясап сөенмәсеннәр,
бер-беренә күз кысышып йөрмәсеннәр![+]
20Алар иминлекне яклап сүз әйтмәсләр,
киресенчә, җирдә тыныч-имин яшәгәннәргә каршы
хәйлә-мәкер корып көн күрерләр.
21Минем алда авызларын шәрран ачып:
«Һа, үз күзебез белән күрдек нәрсә кылганыңны!» – диярләр[+].

22Син барысын да күрдең, Раббым, – дәшми калма!
И Раббым, миннән ераклашма![+]
23Кузгал, уян, хак дәгъвамны яклап ярдәмгә кил,
и Аллам минем, Хуҗа-Хакимем![+]
24Хаклыгың белән акла мине, и Раббы Аллам!
Минем өстән тантана итмәсәче алар![+]
25«Әһә, безнеңчә булды!» диеп, эчтән куанып йөрмәсеннәр,
«Аның башына җиттек!» димәсеннәр![+]
26Оятка калсыннар,
рисвай булсыннар авыр хәлемне күреп сөенүчеләр,
үзләрен миннән өстен куючылар хурлыкка төшсеннәр!
27Минем аклануны теләүчеләр исә шатлык вә куаныч татысыннар,
һәрчак: «Колына иминлек теләгән Раббы бөектер!» – дисеннәр.
28Ә мин Синең хаклыгыңны телемнән төшермәм,
Сиңа мактау сүзләремне көн дә яудырырмын[+].

#### 35

1Җырчылар җитәкчесенә. Раббы колы Давытның мәдхиясе.

2Яманның гөнаһы йөрәк түрендә ятар,
Аллаһыдан курку хисе аңарда табылмас[+].
3Ул үз-үзен алдый,
хәтта кылган гөнаһларын да күрми,
юкса аларга җирәнеп карар иде.
4Аның авызында – бозыклык, ялган сүзләр генә,
зирәклектән һәм яхшы гамәлләрдән баш тарта ул.
5Ятагында чакта да бозык эшләр турында уйлый,
начар юлдан йөреп, явызлык кылудан чирканмый[+].

6И Раббы, Синең мәрхәмәтең күкләргә кадәр,
тугрылыгың болытларны иңли[+].
7Хаклыгың мәгърур тауларга тиң,
гаделлегең төпсез упкыннарга барып ирешә!
Кешене дә, хайванны да саклаучы Синдер, и Раббы![+]
8И Раббы, мәрхәмәтең Синең бәя биреп бетергесез!
Канатларың ышыгында адәм балалары үзенә сыену таба[+].
9Йортың нигъмәтеннән алар туенып тора,
хозурлык чишмәңнән суны аларга Син эчерәсең.
10Чөнки яшәү чыганагы Синдәдер;
Синең нурыңнан без яктылык алабыз[+].

11Сине таныганнарга – мәрхәмәтеңне,
саф күңелле җаннарга хаклыгыңны күрсәт![+]
12Тәкәббернең аягы миңа орынмасын,
яманның кулы мине читкә тибәрмәсен!
13Күрче, бозыклык эшләүчеләр егылып ята –
җиргә ауганнар, баш калкытмас алар![+]

#### 36

Давытның мәдхиясе.

1Яманнарның уңышына кызыкма,
явызлардан көнләшмә[+].
2Чөнки алар, үлән кебек, тиз шиңәчәк,
яшел уҗым кебек сулып бетәчәк[+].

3Өметеңне Раббыга багла, яхшылык эшлә,
үз җиреңдә Аңа тугрылык саклап яшә!
4Шатлык чыганагың Раббыда булсын –
Ул сиңа күңелең теләгәнне насыйп итәр[+].

5Барыр юлыңны Раббыга тапшыр!
Аңа сыен, һәм Ул синең хакка барын да эшләр[+].
6Тәкъвалыгыңны нур кебек балкытыр,
хаклыгыңны өйлә кояшыдай якты итәр[+].
7Раббыга таян, өметеңдә сабыр бул,
йөрер юлларында уңыш казанганнарга,
хәйлә корып эш йөрткәннәргә кызыкма!

8Ачу саклама, каударланып ярсыма,
кызма, көнләшмә, юкса явызлык базына төшәрсең.
9Чөнки явызлык эшләүчеләр юк ителер,
Раббыга сыенучылар исә мираска җир алыр[+].

10Озакламый яманнар тәмам юк булыр –
эзләп-эзләп тә таба алмассың[+].
11Ә мазлум адәмнәр мираска җир алыр,
тыныч-имин, бәрәкәтле тормышның тәмен татып яшәр[+].

12Яман кеше тәкъва кешегә хәйлә корыр,
аңа тешләрен шыкырдатыр[+].
13Әмма Раббы аның кыланышыннан көләр генә,
чөнки аның соңгы көне тиздән киләсен Ул беләдер[+].

14Мазлумны, фәкыйрь-юксылны аяктан егар өчен,
туры юлдан атлаучыны харап итәр өчен,
яман бәндә кылыч чыгарыр, җәясен киерер.
15Әмма аның кылычы үз йөрәгенә кадалыр,
җәясе сынып таралып бетәр[+].

16Тәкъва кешенең аз микъдар малы да
яманның зур байлыгыннан хәерлерәктер[+].
17Чөнки яманнарның көч-гайрәте сынар,
ә тәкъваларга көчне Раббы өстәп торыр[+].

18Саф күңелләрнең гомер көннәре Раббы карамагындадыр,
мирас җирләре мәңгегә алар кулында калыр[+].
19Авыр заманнарда да алар җәфа чикмәс,
ачлык килгәндә, тамаклары тук булыр[+].

20Ә яманнарның язмышы – һәлакәттер,
Раббының дошманнары ялан чәчәгедәй шиңеп төшәр,
төтен кебек таралып юкка чыгар[+].

21Яман кеше әҗәткә алыр, әмма кире кайтармас,
тәкъва кеше исә сораучыга кызганмыйча бирер.
22Хактыр, Раббы фатихасын алган адәм мираска җир кабул кылыр,
ә Раббы ләгънәтен алганнар кырылып бетәр.
23Адәм баласының йөргән юлын Раббы хуп күрсә,
Ул аның адымнарын нык итәр[+].
24Абынса, аңа егылырга ирек бирмәс,
Раббы Үзе аны кулыннан тотып торыр[+].

25Мин дә яшь идем, инде менә картаелды;
тик тәкъва кешенең ташландык хәлдә калуын,
балаларының хәер сорашып йөрүен күрмәдем[+].
26Тәкъва кеше әҗәткә һәрчак кызганмый бирер,
аның балалары хәер-фатихалы булыр[+].

27Явызлык эшләүдән саклан, яхшылык кыл,
шулчак гомер бакый имин яшәрсең[+].
28Чөнки Раббы гаделлек сөя,
тугры бәндәләрен ташламый.

Ул аларны мәңге имин яшәтер,
ә яманнарның нәселен корытыр[+].
29Тәкъвалар биләмәгә җир алырлар
һәм шунда гомер бакый яшәрләр.

30Тәкъва кешенең авызы хикмәт чәчәр,
теле аның гадел сүз сөйләр[+].
31Аллаһы кануны аның йөрәгендәдер,
аяклары аның ялгышып таймас[+].

32Яман кеше тәкъваны даими күзәтеп торыр,
үтерер өчен, аны эзләп-сагалап йөрер[+].
33Әмма Үз бәндәсен Раббы яман кулга бирмәячәк,
мәхкәмәдә аны гаепләүгә юл куймаячак.

34Раббыга сыен, Аның хак юлын тот!
Ул сине югары күтәрер – мираска җир бирер;
яманнарның һәлакәтен син үз күзләрең белән күрерсең[+].

35Үз җирендә тамырларын тирәнгә җибәреп,
ботакларын җәеп үскән агачтай кодрәтле,
рәхимсез вә яман бер затны белә идем мин.
36Озак та үтмәстән ул юкка чыкты,
эзләп карасам да, таба алмадым.
37Керсез күңелле адәмне күз уңында тот,
саф күңелле кешегә игътибарыңны юнәлт,
чөнки иминлек сөярнең киләчәге өметледер.
38Әмма гөнаһ кылучылар барысы һәлак ителер,
яманнарның киләчәге булмас[+].

39Тәкъваларны коткаручы – Раббы Үзедер,
авыр чорда Ул аларга хисар-кальга булыр;[+]
40ярдәмгә килер, коткарыр,
яманнар кулыннан йолып алыр, азат итәр,
чөнки алар – Раббыга сыенучылардыр[+].

#### 37

1Давытның мәдхиясе. Раббы Алла минем хакта онытмасын өчен әйтелгән[+].

2И Раббым, ачуың чыгып җәзалама мине,
ярсыган чагыңда газаплама![+]
3Укларың тәнемә кадалды,
авыр кулың өстемә ятты[+].
4Ачу-ярсуыңнан тәнемдә сау җирем калмады,
кылган гөнаһларымнан сөякләремнең саулыгы төкәнде[+].
5Чөнки гөнаһларым башымнан ашкан,
авыр йөк булып җилкәмә яткан[+].

6Акылсызлыкларым аркасында тәнемдә яралар исләнеп эренли.
7Бөкрәеп калдым, салынды башым,
хәсрәт эчендә узадыр көннәрем.
8Ут булып яна эчләрем,
тәнемдә сау җирем калмады.
9Хәлемне җуйдым, тәмам изелдем,
йөрәк ачысыннан илерәмен.

10И Хуҗа-Хаким, бөтен теләк-өметемне Син беләсең,
көрсенүләрем Сиңа яшерен түгелдер.
11Йөрәгем дөпелдәп тибә, егәрем тәмам төкәнде,
күзләремнән нур качты.
12Шеш-кутырларымнан куркып, дусларым качты,
күршеләр дә яныма килмәстәй булды[+].
13Җаныма каныкканнар тозак коралар,
нияте явызлар миңа яныйлар,
миңа каршы көн-төн хәйлә-мәкер уйлап яталар.
14Ә мин, чукрак кеше кебек, берни ишетмим,
телсез кеше кебек, авыз ачып сүз әйтмим[+].
15Әнә шулай берни ишетмәгән,
авыз ачып әйтер сүзе булмаган телсез-чукрак кешегә әйләндем.
16Алай да, Раббым, бар өметемне Сиңа баглыйм!
И Хуҗа-Хакимем, и Аллам, Син миңа җавап бирерсең![+]

17Дога кылдым мин: «Минем өстән көлеп сөенмәсеннәр,
абынганымны күреп тәкәбберләнмәсеннәр!» – дидем.
18Көчкә басып торам,
газап-кайгыларым һәрчак күз алдымда.
19Гаепләремне мин таныйм, икърар итәм,
гөнаһларым өчен хәсрәт чигәм[+].
20Әмма дошманнарым исән, алар көчле,
сәбәпсезгә миңа нәфрәт саклаучылар күбәйгәннән-күбәя.
21Яхшылыгыма алар явызлык белән җавап бирә,
яхшылыкка омтылганым өчен, минем өскә яла яга[+].

22Мине ташлый күрмә, и Раббым!
И Аллам, миннән ераклашма![+]
23Миңа ярдәмгә ашык, и Хуҗа-Хаким, Коткаручым минем!

#### 38

1Музыка җитәкчесе Едутун өчен. Давытның мәдхиясе[+].

2Үз-үземә сүз бирдем:
«Юлымда адымымны сак атлаячакмын,
телемне гөнаһтан саклаячакмын,
каршымда яман кеше бар чагында,
авызыма йозак эләчәкмен!» – дидем[+].
3Мин шулай телсез калып ләм-мим дәшмәдем,
әмма файдасы тимәде – хәсрәтем артты гына.
4Эчемдә йөрәгемне ут алды,
уйларыма ялкын капты.
Шулчак, телем ачылып, әйттем:[+]
5«И Раббым, хәбәр бир миңа,
әҗәлем кайчан, гомер көннәрем күпме калды,
дөньялыкта хәятем кайчангача сузылыр?» – дидем[+].
6Менә, Син миңа берничә карыш гомер үлчәп бирдең,
Синең хозурыңда ул бер мизгел кебек.
Аягында нык басып торса да,
адәм гомере – исеп киткән җил кебектер[+].
7Чынлыкта, кеше тонык бер шәүлә генә,
ул бушка тырышыр-тырмашыр, мал җыяр,
җыйган малы кемгә каласын белмәсә дә[+].
8Инде, Раббым, миңа нәрсә көтәргә?
Минем бар өметем Синдә генә![+]
9Бөтен гөнаһларымны ярлыка минем,
акылсыз бәндәләр рисваена дучар итмә!
10Мин телсез булдым, авыз ачып сүз әйтмәдем,
һәм моңа сәбәпче Син идең.
11Йодрыгыңны миннән читкә юнәлт,
йодрыгың көченнән мин бетеп барам[+].
12Гөнаһ-языклары өчен җәза биреп,
Син шулай кешеләргә сабак укытасың,
кадерле әйберләрен көя урынына тапап бетерәсең;
чыннан да, һәр адәми затның гомере – исеп киткән җил кебектер.
13Догамны ишет, Раббым, аһ-зарыма колак сал,
күз яшьләремне җавапсыз калдырма!
Чөнки Синең хозурыңда мин бер гарибмен[*],
ата-бабаларым кебек вакытлы бер мосафирмын[+].
14Читкә ал миннән ачулы йөзеңне:
дөньялыкны куеп киткәнче, бәхет татысам иде бер тагын[+].

#### 39

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2Бар өметем Раббыда иде,
һәм Ул, колак салып, фөрьядымны ишетте.
3Мине үлем чокырыннан,
баткаклык эченнән тартып чыгарды;
аякларымны каты таш өстенә бастырды,
аларга ныклык бирде[+].
4Авызыма яңа бер җыр –
Аллабызны данлаучы сүзләр салды.
Аның шушы гамәлләрен күреп, күпләр куркуга калыр,
ышанычларын Раббыга баглар[+].
5Раббыга өметләнеп торганнар бәхетледер!
Андый кеше тәкәббергә, ялганга иярүчегә йөз бирмәячәк.

6И Раббы Аллам, күптер Синең могҗизаларың,
безнең хакка корган ниятләрең!
Сиңа тиңдәш берәү дә юк!
Шуларны телгә алып сөйли башласаң,
бихисаптыр алар Синдә[+].
7Син миннән корбан, бүләкләр теләмәдең,
гөнаһ йолу вә тулаем яндыру корбаны[†] да таләп итмәдең;
Син минем колакларымны ачтың[+].
8Шулчак мин әйттем: «Менә, мин килдем,
кулъязма төргәгендә[†] минем хакта язылган, – дидем. –
9И Аллам, Синең ихтыярыңны үтәргә телим,
Синең Канун – йөрәгем түрендә»[+].

10Олуг җыенда мин Синең хаклыгың турында сөйләдем,
телемне тыймадым –
бу Сиңа мәгълүмдер, и Раббым!
11Хаклыгыңны яшереп тотмадым,
тугры-садыйк, Коткаручы булуыңны бәян иттем;
мәрхәмәтең вә тугрылыгың хакындагы хәбәрне
олуг җыеннан йомып калмадым.

12И Раббым, рәхим-шәфкатеңнән мине мәхрүм итмә,
мәрхәмәтең вә тугрылыгың мине һаман саклап торсын!
13Юкса бихисап бәла-казалар чолгап алды мине,
гөнаһ эшләремнән күзләремне пәрдә сарды,
башымдагы чәч бөртегеннән дә күбәйде алар,
йөрәгемнең хәле бетте[+].
14Илтифат күрсәт, и Раббым, коткар мине!
Ярдәмең белән ашык, и Раббым!
15Җаныма кул сузучылар оятка калсыннар, хур булсыннар,
миңа зарар-зыян китерергә теләүчеләр, мәсхәрә ителеп,
берсе калмый артка чигенсеннәр[+].
16Ихи-хи-хи, дип миннән көлүчеләр,
рисвай калып, хурлык ачысын татысыннар[+].
17Ә Сиңа йөз тотучылар барысы куанышып күңел ачсыннар,
«Раббы бөектер!»
дип тәкрарласын коткарганың өчен Сине сөючеләр.
18Мин исә бичара бер фәкыйрьмен –
кайгыртсаң иде мине, и Хуҗа-Хаким!
Син – миңа Ярдәм итүче, мине Коткаручы!
Соңгара күрмә, и Аллам![+]

#### 40

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2Юксыл-мескенне кайгыртучы бәхетледер!
Казалы көнендә Раббы аны коткарып калыр,[+]
3саклар, яшәтер аны;
ил-җирендә бәхетле булыр ул;
Раббы аны дошманы иркенә бирмәс,[+]
4хасталы чагында аны карап-багар,
савыктырып, түшәгеннән күтәрер[+].

5Мин әйттем: «И Раббым, кызган мине, шифа бир,
чөнки Синең алда мин гөнаһ кылдым».
6Дошманнарым, ачы телләнеп, минем хакта:
«Дөмегеп, кайчан исеме онытылыр?» – диләр.
7Берәрсе мине күрергә дип килсә, ялган сөйли,
күңелендә бозык уйлар җыя,
аннан, урамга чыккач, гайбәт таратып йөри[+].
8Миңа нәфрәт саклаучылар һәммәсе,
үзара чыш-пыш килеп, миңа каршы мәкер коралар.
9«Аның башына бер чир ябышкан,
ятагыннан бүтән тора алмас!» – диләр.
10Икмәгемне бүлешкән ышанычлы дустым да
миңа каршы баш күтәрде[+].
11Әмма Син, Раббым, кызганып, мине аякка бастыр,
алардан үчне мин үзем алырмын.
12Әгәренки дошманым өстен чыгып тантана итмәсә,
шулчак, димәк, миннән разый икәнеңне белермен.
13Гаепсез булганыма Син мине сакларсың,
һәрчак күз алдыңда тотарсың.

14Исраилнең Раббы Алласына
әзәлдән мәңгелеккәчә мактау-шөкерләр яусын!
Амин, амин![+]

#### 41


Икенче китап

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының нәсыйхәте[+].

2Агым суларны эзләп ашкынган болан кебек,
минем җаным да, и Раббым, Сиңа омтыла[+].
3Минем җаным Сиңа – тере Аллаһыга сусап ашкына.
Аллаһы хозурына кайчан килеп күренермен икән мин?[*]
4«Кайда соң синең Аллаң?» – дип, һәркөн мине йөдәткәндә,
иртән вә кич күз яшьләрем булды миңа азык[+].
5Исемә төшсә, йөрәгем сыкрый:
мактау авазлары яңгыратып, бәйрәм иткән халык ташкынын
әйдәп йөргән чакларым бар иде,
алар белән бергә шөкраннар әйтеп,
Аллаһының йортына кергәннәрем бар иде[+].

6Нигә дип өзгәләнәсең, и күңелем? Нәрсәдән шөбһәләнәсең?
Өметеңне Аллаһыга багла! –
Коткаручым Аллама рәхмәтләр яудырачакмын әле мин![+]

7Җаным өзгәләнә минем;
Үрдүн елгасы башында,
Хирмун тау тезмәсенең Мисгар өркәчендә
Сине телгә алам, и Раббым![+]
8Шарлавыкларың гөрелтесендә упкын упкынга аваз сала;
Синең ул суларың, дулкыннарың шаулап узды минем өстән.
9Көндезләрен Раббы миңа Үзенең мәрхәмәтен юллар,
төннәремдә исә Аңа, хәятемнең Алласына, җыр җырлармын –
догаларымны ирештерермен[+].
10Кыяма, Аллама, әйтер сүзем шулдыр:
«Ни өчен Син мине оныттың?
Ни өчен дошман золымыннан хәсрәт чигеп йөрим икән?»[+]
11Алар: «Кайда соң синең Аллаң?» – дип, мине кимсеткәндә,
уалып таралгандай була сөякләрем.

12Нигә дип өзгәләнәсең, и күңелем? Нәрсәдән шөбһәләнәсең?
Өметеңне Аллаһыга багла! –
Коткаручым Аллама рәхмәтләр яудырачакмын әле мин!

#### 42

1И Аллам, хакымны хакла!
Денсез халык белән дәгъвамда мине якла,
мәкерле, гаделсез бәндәләрдән арала![+]
2Син бит, Аллам, минем хисар-кальгам.
Ни өчен миннән йөз чөердең?
Ни өчен дошман золымыннан мин хәсрәт чигәм[+]?
3Күндер миңа якты нурыңны вә хакыйкатеңне –
юлымнан мине әйдәп барсыннар,
изге тавыңа, Синең торагыңа, җитәкләп китерсеннәр мине[+].
4Шунда мин мәзбәхең янына килермен,
шатлык-бәхет чыганагыма – Аллама якынлашырмын,
һәм Сиңа, Аллаһы, Аллам минем,
гөслә уйнап рәхмәтләр укырмын!

5Нигә дип өзгәләнәсең, и күңелем? Нәрсәдән шөбһәләнәсең?
Өметеңне Аллаһыга багла! –
Коткаручым Аллама рәхмәтләр яудырачакмын әле мин![+]

#### 43

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының нәсыйхәте.

2И Аллаһы, ата-бабаларыбыз заманында, шул ерак көннәрдә,
Син кылган эшләр хакында алар әйткәнне
үз колагыбыз белән ишеттек без[+].
3Син кулың көче илә чит халыкларны куып чыгаргансың,
алар урынына аталарыбызны урнаштыргансың,
ят халыкларны пыран-заран китереп, аталарыбызга җир биргәнсең[+].
4Җир яулауда аларның кылычы катнашмаган,
җиңүне аларга үз көчләре түгел,
бәлки Синең уң кулың вә беләгең, йөз нурың китергән,
чөнки Син аларны үз күреп яраткансың[+].

5И Аллаһы, патшам минем!
Ягъкуб балаларына Син җиңү бүләк итәсең![+]
6Синең белән бергә дошманнарыбызны сөзеп ташлыйбыз,
исемең ярдәмендә һөҗүмчеләрне аяк астына салып таптыйбыз.
7Минем өметем ук-җәядә түгел,
кылыч та мине азат итмәячәк,[+]
8дошманнардан безне коткаручы – Син,
безгә нәфрәт саклаучыларны Син рисвай итәсең.
9Аллабыз белән көн дә мактанабыз;
Синең исемеңә мәңге рәхмәтләр яудырырбыз!

10Әмма хәзерге көндә Син безне ташладың,
безне рисвайга калдырдың,
инде гаскәребез белән бергә яуга чыкмыйсың[+].
11Безне дошман каршысында кире чигендердең,
мал-мөлкәтебезне безгә нәфрәтләнүчеләрдән талаттың[+].
12Безне куй сарыкларыдай суемга бирдең,
ят кавемнәр арасына чәчеп тараттың[+].
13Халкыңны юк бәягә сатып җибәрдең,
аны сатудан табыш алмадың.
14Күршеләр мәсхәрәсенә калдырдың безне,
әйләнә-тирәдәгеләр тарафыннан мыскыл вә хурлыкка дучар иттең[+].
15Чит-ят кавемнәр арасында безне
баш чайкый-чайкый көлеп сөйләнә торган мәзәк кешеләр хәленә калдырдың[+].
16-17Һәр көнне күз алдымда мыскыл-хурлау кабатлана,
мәсхәрәләүче, кара ягучы сүзеннән,
дошманның, үчленең күз карашыннан йөземә кызыл таплар бәреп чыга.
18Болар барысы да безнең өскә ябырылган афәттер,
гәрчә без Сине онытмасак һәм антыңа хыянәт итмәсәк тә.
19Күңелебез кире чигенмәде Синнән,
табаннарыбыз Синең юлдан тайпылмады.
20Син исә безне издең-таптадың,
чүл бүреләре җирендә караңгылык эченә олактырдың[+].
21Әгәр Аллабызның исемен онытып,
чит илаһларга кул сузган булсак,
22Аллабыз моны игътибарсыз калдырыр идеме?! –
Ул бит күңел серләрен белеп торучыдыр![+]
23Синең юлдан йөргәнгә, көннең-көнендә җаныбызны кыялар,
безне сугым сарыклары итеп саныйлар[+].

24Уян, Раббы! Ник Син йоклыйсың?
Тор! Бөтенләйгә ташлама безне![+]
25Нурлы йөзеңне ник бездән яшерәсең?
Ник онытасың аяныч хәлебезне,
җәбер-золымга дучар булуыбызны?
26Без тузан-пычрак арасында ятабыз,
бәдәнебез җиргә сыгылды.
27Тор, Раббы, ярдәм ит безгә!
Мәрхәмәтеңне күрсәт – безне азат ит![+]

#### 44

1Җырчылар җитәкчесенә: «Лалә гөле» көенә. Корах угылларының нәсыйхәте. Мәхәббәт җыры[+].

2Күңелем түреннән гүзәл сүзләр ташый,
патшага багышлыйм шигъри юлларны,
оста кәтип[†] каләмедәй булсын телем.

3Адәм балаларының иң гүзәледер син;
иреннәреңнән хикмәтле сүзләр агыла,
чөнки Аллаһы сине мәңгегә мөбарәк кылган.
4Әй кодрәт иясе, шөһрәтеңне вә мәһабәтлегеңне раслап,
билбавыңа тагып куй кылычыңны[+].
5Атыңа атланып,
хакыйкать, күндәмлек вә гаделлек хакына җиңү яуларга чык,
уң кулың синең гаҗәеп эшләр башкарсын!
6Очлы укларың синең, и патша,
дошманың йөрәгенә үтеп керер,
барча кавемнәр синең аяк астыңда булыр.
7Аллаһы биргән тәхетең мәңгелектер[*],
хөкемдарлык таягың[†] – гаделлек таягы ул![+]
8Сөекледер сиңа тәкъвалык[†],
нәфрәтледер сиңа яманлык.
Шуңа күрә Аллаһы, синең Аллаң,
ишләрең арасыннан бары сине өстен куйды –
сөенеч мае белән майлады.

9Бар киемеңнән хушбуй – мирра[†], сабур[*], кассия[*] исе аңкып тора,
фил сөяге белән җиһазланган сарайларыңда яңгыраган кыллар чыңы
күңелеңне хушландыра[+].
10Шәрәфле кунакларың арасында – патша кызлары;
уң ягыңда – синең патшабикәң,
аның өстендәге зиннәтләр – Офир алтыныдыр[+].

11Тыңла, әй кыз бала! Колак сал һәм уйла!
Халкыңны оныт, атаң өен оныт.
12Патша синең гүзәллегең дәртендә,
ул инде сиңа – хуҗа-әфәнде,
алдында аның сәҗдә кыл.
13Әй Сур кызы,
халык арасыннан иң байлары сиңа бүләкләр китерер,
илтифатыңны казанырга теләр.

14Гүзәл патша кәләше сарай эчендә,
ул алтын чигүле затлы киемнәрен кигән.
15Шул бизәкле киемнәрдән аны патша янына алып керәләр,
артыннан дус кызлары да ияргән[+].
16Шат тавышлар эчендә,
тантаналы төстә кертәләр аларны патша сараена.

17Ата-бабаларың урынына, и патша, синең үз угылларың килер,
илбашлары итеп куярсың син аларны бөтен җирең өстеннән.
18Исемеңне буыннан-буынга ядка алырлык итәрмен,
халыклар сиңа мәңге рәхмәтләр яудырыр!

#### 45

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының җыры. «Аламот[*]» көенә[+].

2Аллаһы – безнең сыену урыны һәм көч-кодрәтебез,
казалы чагыбызда ярдәм итүче[+].
3-4Шуңа күрә курку әсәре юк бездә,
җир айкалып тетрәсә дә,
диңгезләр бәгыренә таулар убылып төшсә дә.
Ургылып шауласын сулары, дулкыныннан таулар тетрәнсен –
курку әсәре юк бездә[+].

5Бер елга бардыр,
аның сулары шатлык-сөенеч алып килә Аллаһы шәһәренә,
Аллаһы Тәгаләнең мөкатдәс торагына[+].
6Аллаһы – каланың үзәк уртасында:
какшамас, нык торыр бу шәһәр,
таң атуга Аллаһыдан ярдәмен алыр[+].
7Халыклар шаулашыр, патшалыклар тетрәнер;
Аллаһы Үз тавышын яңгыратыр да,
җир йөзе эреп киткәндәй булыр[+].
8Күкләр Хуҗасы Раббы безнең арада,
Ягъкуб Алласы безнең ныгытма-кальгадыр!

9Килегез, Раббының эшләрен күрегез,
Ул вәйран[*] иткән җир өстенә күз салыгыз![+]
10Бар тарафта сугышларны туктата Ул,
ук-җәя вә сөңгеләрне сындырып ата,
сугыш арбаларын утка яга[+].
11«Тынычланыгыз! Мин – Аллаһы, шуны аңлагыз!
Җир йөзендә, халыклар арасында исемем бөек булыр!»
12Күкләр Хуҗасы Раббы безнең арада,
Ягъкуб Алласы безнең ныгытма-кальгадыр!

#### 46

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының мәдхиясе.

2Әй халыклар, кул чабыгыз!
Шат авазлар белән Аллаһыны данлагыз![+]
3Чөнки Раббы, Аллаһы Тәгаләбез, дәһшәтледер,
бөтен җир йөзенең патшасыдыр![+]
4Ул безгә халыкларны буйсындырды,
аяк астыбызга кавемнәрне чүктерде,[+]
5сөеклесе Ягъкубның[*] мактанычы булган мирас җире
бүләк итте безгә.

6Сөенечле авазлар, быргы тавышлары астында
Раббы Алла биеккә ашты.
7Җырлагыз! Аллаһыга мәдхияләр җырлагыз!
Патшабызга мәдхияләр җырлагыз!
8Аллаһы – бөтен җир йөзенең патшасыдыр,
гүзәл җырлар җырлагыз Аңа![+]
9Аллаһы Үзенең изге тәхетендә утыра,
шуннан торып халыкларга патшалык итә.
10Чит кавем илбашлары
Ибраһим Алласының халкы белән бергә тупланыр,
чөнки Аллаһыныкыдыр җир йөзенең барча калканнары[*].
Аллаһы бар нәрсәдән өстендер![+]

#### 47

1Корах угылларының җыр-мәдхиясе.

2Раббы – олуг Зат!
Бөек данлауга лаек Ул мөкатдәс тавында, Аллабыз шәһәрендә[+].
3Гүзәл Сион тавы, Сапон тавы кебек, –
бөтен җир йөзенең шатлыгы;
шундадыр бөек патшаның шәһәре[+].
4Шәһәрнең кальгаларында Аллаһы Үзен бөек яклаучы итеп танытты.

5Менә, җир йөзенең патшалары, җыелып,
шәһәргә һөҗүм итәргә килделәр[+].
6Әмма аны күргәч,
таң калып, каушап-аптырап, качу ягын эзли башладылар;
7тулгак тоткан хатын кебек, тирән куркуга калдылар[+].
8Син аларны, көнчыгыштан искән көчле җилләр
Таршиш көймәләрен пыран-заран китергәндәй,
туздырып ташладың[+].

9Ишеткәннәребезне Күкләр Хуҗасы Раббының –
Аллабызның шәһәрендә үз күзебез белән күрдек;
бу шәһәрне Ул мәңгегә корган.

10И Аллаһы, гыйбадәт йортың эчендә
без Синең мәрхәмәтеңне искә алып уйланабыз[+].
11Исемең кебек, и Аллаһы, Синең дан-шөһрәтең дә
җир өстенең чикләренә кадәр таралган.
Хаклык белән тулы Синең Уң кулың![+]
12Синең хөкем-карарларыңнан Сион тавы да,
Яһүдә[†] калалары да шатлык-сөенечләр кичерсен![+]

13Сион тирәли әйләнеп, манараларын санап чыгыгыз,
14диварларына игътибар итегез,
кальгаларын күзәтегез –
киләчәк буыннарга сөйләр сүзегез булыр:
15«Ошбу Аллаһы – безнең мәңгелек Аллабыз,
гомер бакый безнең юл күрсәтүчебез!»

#### 48

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының мәдхиясе.

2Әй халыклар, тыңлагыз!
Колак салыгыз, җирдә яшәүчеләр –[+]
3гади кешеләр, асыл затлар,
байлар, ярлылар да!
4Телемнән хикмәтләр түгеләчәк,
күңелдәге уйларым төшенү-аңлау бирәчәк.
5Игътибарымны гыйбрәтле хикәяләргә юнәлтермен,
гөслә уйнап, аларның серләрен ачармын[+].

6-7Малларына ышанып яшәгән,
байлыклары белән мактанучыларның гөнаһ эшләре
мине төрле яктан сырып алганда – шундый афәтле көннәрдә –
нигә әле миңа куркып калырга?![+]
8Аллаһыга йолым хакы бирәм дисә дә,
адәм баласы үз кардәшен үлемнән йола алмас[+].
9-10Кеше җанының бәһасе ифрат кыйбаттыр:
кабер якасына килеп басмас өчен,
мәңге яшәү хокукына ия булыр өчен бирердәй нәрсәсе юк аның[+].

11Мәгълүмдер һәр кешегә: зирәкләр дә вафат була,
шулар кебек үк, наданнар, мәгънәсез кешеләр дә үлә,
мал-мөлкәтләре чит кулларга кала[+].
12Җир-суларына үз исемнәрен бирсәләр дә,
буыннан-буынга күчеп барган кабер
аларның мәңгелек йортына әйләнер.
13Бәндә баласы никадәр мактаулы-хөрмәтле булса да,
аның гомере дәвамлы түгел,
үлемле хайван кебек гүр иясе булачак ул[+].

14Ахмакларча үзенә ышанганнарның
һәм шулар гамәлен хуплаганнарның язмышы шундыйдыр:
15сарыклар сыман үлеләр дөньясына олагып,
үлем булыр аларның көтүчесе;
купшы йортларыннан еракта –
үлеләр дөньясында череп бетәр аларның бәдәннәре;
ә иртәгесен тәкъвалар алар каберенең туфрагын таптап йөрер.
16Мине исә Аллаһы саклап калыр,
җанымны үлем кулыннан коткарыр[+].

17Берәве баеганнан-байый икән, баесын,
өенең малы арта икән, арта бирсен – андыйларга син кызыкма:
18гүренә ул үзе белән һичнәрсә ала алмас,
җыйган малы да артыннан ияреп бармас[+].
19Исән чакта гәрчә үзен бәхетле санаса да,
уңышлары өчен кешеләрдән хуплау сүзе ишетсә дә,
20ул барыбер яктылыктан мәңге мәхрүм ата-бабалары янына күчәчәк[+].
21Бай булып та аңы җитмәүче кеше
үлемле хайван кебек гүр иясе булачак[+].

#### 49

Асафның мәдхиясе.

1Аллаларның Алласы, Раббы, сүз катып,
кояш чыгышыннан алып баешына кадәр
бөтен җир йөзенә аваз сала[+].
2Тиңсез гүзәл Сион тавыннан Аллаһы нуры сирпелә[+].
3Тынлыкны дер селкетеп килә Ул,
алдында ярсулы ут өермәләре бөтерелә,
әйләнә-тирәсендә көчле давыл уйный[+].
4Үз халкын хөкем итәр өчен, күккә вә җиргә эндәшә Ул:[+]
5«Корбан өстендә Минем белән
килешү беркеткән тугры бәндәләремне яныма җыеп китерегез!»
6Күкләр Аның хак булуын игълан итә,
чөнки хөкем чыгаручы – Аллаһы Үзедер![+]

7«И халкым, тыңла! Мин сүз алам.
И Исраил, сиңа каршы шаһитлык кылам!
Мин – Аллаһы, синең Аллаң![+]
8Шелтәм син китергән корбаннар өчен түгел:
Миңа багышлап яндырган корбаннарың һәрчак күз алдымда[+].
9Абзарыңнан ни бер үгез,
көтүеңнән ни бер кәҗәгә мохтаҗ түгелмен.
10Чөнки урман җәнлекләре барысы Минеке,
меңләгән тауларда утлап йөри торган хайваннар да Минеке[+].
11Таулардагы барча кошларны танып беләм Мин,
басу-кыр җанварлары һәммәсе Минем карамакта.
12Ачыксам да, Мин синнән сорамас идем,
чөнки дөнья вә андагы бар нәрсә Минекедер[+].
13Мин әллә бозау ите ашап, кәҗә каны эчәдер дисеңме?!
14Син Аллага шөкран корбаны китер,
Аллаһы Тәгалә каршында нәзерләреңне үтә[+].
15Казалы көнеңдә чакыр Мине – Мин сине коткарырмын,
һәм син Мине данларсың шунда!»[+]

16Ә яман бәндәгә Аллаһы болай ди:
«Минем Канун кагыйдәләремне сөйләп йөрергә,
Минем белән төзелгән килешүне телгә алырга синең ни хакың бар?!
17Син бит үгет-нәсыйхәтемне нәфрәт белән кире кагасың,
сүзләремне җилкәң аша читкә ыргытасың.
18Юлыңда очраган һәр карак – иптәшеңә,
зиначылар дустыңа әйләнә.
19Явызлыкка авызыңны киң ачасың,
телең алдау-йолдауга береккән[+].
20Утырасың да туган кардәшеңне яманлыйсың,
анаң углына кара яла ягасың.
21Син боларны эшләгәндә, Мин дәшми тордым,
һәм син Мине дә үзең кебек дип уйладың.
Инде менә фаш итәм сине,
гаебеңне йөзеңә карап әйтәм[+].
22Әнә шуны истә тотыгыз, и Аллаһының барлыгын онытучылар!
Юкса Мин сезне ботарлап ташлармын,
һәм һичкем сезне коткара алмас[+].
23Корбанлык итеп кем шөкраннар китерә, Мине данлаучы шулдыр;
туры юлдан кем бара, Мин шуның Коткаручысы булырмын».

#### 50

1-2Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе. Батшеба белән булганнан соң Давыт янына Натан пәйгамбәрнең килүенә нисбәтле мәдхия[*][+].

3И Аллаһы, кызган мине!
Олуг мәрхәмәтең, чиксез рәхим-шәфкатең хакына
минем бозык эшләремне сызып ташла[+].
4Юып төшер миннән гаепләремне,
гөнаһларымнан арындыр, пакьлә мине[+].
5Бозык эшләремне мин ачык беләм,
гөнаһларым һәрвакыт күз алдымда[+].
6Синең алда, фәкать Синең алда гөнаһлы мин,
Синең алда явызлык кылдым.
Гаепләү сүзләрең хаклыдыр,
хөкемеңдә Син гаделдер[+].
7Хактыр: бу дөньяга мин гаепле булып туганмын,
ана карынында ук гөнаһлы булганмын[+].
8Менә, бәндәләр күңелендәге хакыйкатьне сөюче Син;
кальбемә минем зирәклек орлыгы салчы.
9Һүссөп[†] суларын бөрке – һәм мин чистарырмын,
коендыр мине – кардан ак булырмын[+].
10Шат, сөенечле авазлар ишеттер,
Син зыян китергән сөякләрем янә рәхәт тойсын.
11Йөзеңне читкә бор гөнаһларымнан,
гаепләремне сызып ташла.
12И Аллаһы, мине саф йөрәкле кыл,
какшамас яңа рух хасил ит күңелемдә[+].
13Хозурыңнан мине читкә тибәрмә,
изге Рухыңнан[†] мәхрүм итмә.
14Коткарып сөендер мине кабат,
күндәмлек рухын уят үземдә.
15Шуннан бозыкларга юлыңны өйрәтермен,
һәм гөнаһлылар Сиңа борылыр.
16Коткар мине кан түкмәле гөнаһтан,
и Аллаһы, коткаручы Аллаһы!
Һәм телем шунда хаклыгыңа дан җырлар![+]
17И Раббым! Авызымны ачык кыл,
телем Сиңа мактау сүзләре юлласын.
18Теләсәң, мин Сиңа корбан китерер идем,
тик Син аны теләмисең,
тулаем яндыру корбаннарыннан һушланмыйсың[+].
19Аллаһы кабул итә торган корбан – түбәнчелекле рухтыр.
Түбәнчелекле, күндәм йөрәкләрне Син кире какмассың, и Аллаһы![+]

20Миһербаның белән Сионга игелек кыл,
Иерусалим каласының диварларын торгыз![+]
21Шулчакны Син тиешле корбаннардан –
тулаем яндыру вә яндыру корбаннарыннан разый булырсың;
шулчакны корбан итеп мәзбәхеңә үгезләр китерерләр[+].

#### 51

1-2Җырчылар җитәкчесенә. Эдоми[†] Дүәг килеп: «Давыт – Әхимәликнең өендә!» – дип, Шаулга хәбәр биргәннән соң, Давыт әйткән нәсыйхәт сүзләре[*][+].

3Әй син, кодрәтле адәм! Ник явызлыгың белән мактанасың?
Аллаһының мәрхәмәте һәрчак минем белән,
дип ник шапырынасың?
4Телең, үткен пәке кебек, хәйлә-мәкергә остадыр,
бәла-каза китерергә һаман әзер[+].
5Син яхшылыктан бигрәк явызлыкны,
хаклыктан бигрәк ялганны күбрәк сөясең.
6Һәлакәт китерә торган сүзләрне яратасың, и ялган тел!
7Әмма Аллаһы сине тәмам туздырып ташлар,
чатырыңнан сөреп чыгарыр,
терекләр җиреннән тамырың белән йолкып ыргытыр[+].
8Шундый хәлне күреп, тәкъвалар куркуга төшәр;
алар, синнән көлеп:[+]
9«Менә бу адәм Аллаһыны кальга дип танымады,
хисапсыз байлыгына өметләнде,
кешеләрне кырып ныгый барды», – дип сөйләр[+].
10Мин исә Аллаһы йортындагы яшелләнеп утырган зәйтүн агачы кебек;
мин һәрчак Аллаһы мәрхәмәтенә сыгынамын[+].
11Кылган эшләрең өчен, мин Сиңа рәхмәтләр яудырырмын.
Тугрыларың алдында өметемне Синең исемгә баглармын,
чөнки Син – игелек чыганагыдыр.

#### 52

1[•]Җырчылар җитәкчесенә: «Махалат[*]» көенә. Давытның нәсыйхәт сүзләре.

2Акылсызның күңел төбендә
«Аллаһы юк!» дигән уй ятар.
Кешеләр азды, эшләре җирәнгечтер,
игелек кылучы һичкем юк[+].

3Аны эзләүче берәр акыллысы бармы икән дип,
Аллаһы күктән бәндәләренә күз салды[+].
4Юк, һәммәсе юлдан язган,
бозыклыкка бердәй баткан;
игелек кылучы күренми,
һичкем юк![+]

5Икмәк кисәге йоткандай, халкымны йотучы,
Аллаһыга дога кылмаучы
ул бозыклар шулай акылга килмәсме инде[+]?
6Хактыр: курыкмас җирдән дәһшәтле курку алачак әле аларны,
чөнки Аллаһы сиңа[*] каршы баш күтәрүченең сөякләрен таратып ташлар;
Аллаһы читкә тибәргәнне син мәсхәрәгә калдырырсың[+].

7Килсен Исраилгә котылу Сионнан!
Аллаһы Үз халкына муллык-иминлек кайтаргач,
Ягъкуб токымы сөенәчәк,
Исраил халкы шатлык кичерәчәк әле!

#### 53

1-2Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Зифлылар, килеп, Шаулга: «Давыт безнең якларда качып ята», – дигәннән соң, Давыт әйткән нәсыйхәт сүзләре[*][+].

3И Аллаһы, исемең хакына коткар мине,
кодрәтең белән акла мине!
4И Аллаһы, догамны ишет,
авызымнан чыккан сүзләргә колак сал!
5Юкса читләр миңа каршы аякланды,
залим бәндәләр, Аллаһыны санламаучылар, җаныма кул суза[+].

6Хактыр: Аллаһы – минем ярдәмчем,
Хуҗа-Хаким – минем таянычым.
7Явызлыклары җәзасыз калмас дошманымның;
тугрылыгыңны күрсәт – юк ит Син аларны![+]
8Мин исә ихлас йөрәктән Сиңа корбаннар китерермен,
исемеңә, и Раббым, рәхмәтләр укырмын,
чөнки Син – игелек чыганагы.
9Син мине бар бәлаләрдән коткардың,
дошманнарым өстеннән мин тантана итәм[+].

#### 54

1Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Давытның нәсыйхәт сүзләре.

2И Аллаһы, догама колак сал,
ялваруларымнан яшеренмә!
3-4Яхшылап тыңла мине, җавап бир!
Дошманым тавышыннан,
яман бәндәнең җәбер-золымыннан хафага калдым,
хәсрәт эчендә интегеп яшим.
Алар миңа нахак бәла ягалар,
усалланып миңа каршы золым кылалар[+].
5Эчемдә әрнеп-әрнеп сыза йөрәгем,
яныйдыр миңа үлем дәһшәте.
6Курку-тетрәнүләр, шомлы уйлар
биләп алды минем җанымны.
7-9Шулчак мин үз-үземә әйттем:
«Күгәрченнекедәй канатларым булса,
ерак-еракларга очып китәр идем дә,
берәр аулак сахра җиргә төшеп,
бар җил-давыллардан яшеренер
һәм тынычланып калыр идем!» – дидем[+].

10-11Туздыр үзләрен, и Хуҗа-Хаким,
куешкан сүзләре таркалсын,
чөнки шуны күрәм мин шәһәрдә:
көчләү, гауга йөри көн-төн диварларда,
җинаять вә афәт һәр җирдә;[+]
12һәлакәт хөкем сөрә шәһәр эчләрендә,
золым белән ялган тулган урамнарга.

13Мине дошман күргән кемсә хурласа, әле түзәр идем;
миңа үчле берәү мәсхәрәләсә, аңардан кача алыр идем.
14-15Әмма шундый булдың, әй син дә,
үземдәй якын күргән ишем, сердәш дустым, ихлас әңгәмәдәшем,
бергә Аллаһы йортына йөргән юлдашым[+].

16Өйләре вә йөрәкләре явызлык тулы дошманнарны
якаларыннан үлем эләктереп алсын,
тереләй дөмексеннәр алар үлеләр дөньясына[+].
17Мин исә Аллаһыга ялварып дәшәрмен,
һәм Ул, Раббы, мине коткарыр.
18Иртә-кичен, төшлектә дә инәлеп Аңа аһ-зарымны белдерермен;
инәлү авазымны ишетер Ул,
19миңа каршы аякланган дошманнарым исәпсез күп булса да,
алардан җанымны саклап калыр.
20Әзәлдән Үз тәхетендә утырган Аллаһы,
фөрьядымны ишетеп, дошманнарны тар-мар итәр;
юлларын үзгәртергә теләмәгәннәре,
Аллаһыдан куркуны белмәгәннәре өчен булыр бу[+].

21Әнә шулай дусларына кул озайтты,
үз антына хыянәт итте ул[*][+].
22Сөйләгән сүзләре майдай йомшак,
балдай татлы[*] булса да,
күңелендә аның – дошманлык,
теле аның – үткен кылычтыр[+].

23Кайгы йөгеңне син[*] Раббыга тапшыр,
Ул сиңа таяныч булыр –
тәкъва бәндәсенә егылырга ирек бирмәс[+].
24Хәйлә-мәкер корып яшәгән,
канга сусаган яман бәндәләрне Син, Аллаһы,
үлем чокырына хөкем итәчәксең;
гомер юлының яртысын да яши алмый гаип булсын[*] алар!
Мин исә тик Сиңа сыенамын![+]

#### 55

1Җырчылар җитәкчесенә: «Ерак имәнлектә күгәрчен» көенә. Давытның Гәт шәһәрендә пелештиләр кулына эләккәннән соң язган шигыре[*][+].

2И Аллаһы, миһербанлык күрсәт!
Чөнки мине кысалар-изәләр, көн дә миңа һөҗүм итәләр.
3Дошманнарым мине һәркөн шулай кысрыклый;
миңа каршы аякланучылар бик күбәйде, и Аллаһы Тәгалә!
4Курыкканымда мин Сиңа сыенамын,
5Аллаһының сүзен данлап, өметемне Аңа баглыйм. –
Нәрсәдән куркырга миңа?! Адәм заты миңа ни кыла алсын?![+]

6Сөйләгән сүземнең мәгънәсен бозалар һәрчак,
бөтен исәпләре – миңа явызлык эшләү.
7Җыелышалар да, яшеренеп, минем адымнарымны күзәтәләр –
шулай җанымны ауламак телиләр[+].
8Җинаятьләре өчен җәзасыз калдырма аларны!
Дәһшәтең белән, и Аллаһы, җиргә орып сал халыкларны!

9Горбәттә[*] газап чигүләрем Сиңа мәгълүмдер;
күз яшем тулы касә Синең хозурыңда,
һәр бөртеге дәфтәреңә язылган түгелме?![+]
10Сиңа фөрьяд иткәндә, дошманнарым кире чигенәчәк;
беләмен ки: Аллаһы минем яклы!
11Аллаһының сүзен данлыймын!
Раббының сүзен данлыймын!
12Өметемне Аллаһыга баглыйм. –
Нәрсәдән куркырга миңа?! Адәм заты миңа ни кыла алсын?!

13И Аллаһы! Сиңа әйткән нәзерләремне үтәрмен,
рәхмәт бүләкләре китерермен[+].
14Чөнки Син җанымны үлемнән коткардың,
аякларымны абынмас кылдың.
Инде мин, дөньяның яктысын күреп,
Синең алдыңда йөрермен[+].

#### 56

1[•]Җырчылар җитәкчесенә: «Харап итмә» көенә. Давытның, Шаулдан качып, мәгарәдә яшеренеп яткан чагында язган шигыре[*][+].

2И Аллам, миһербанлык күрсәт!
Бөтен җаным белән Сиңа сыгынамын,
бәла-казалар узганчыга кадәр
канатың күләгәсендә үземә урын табыйм[+].
3Ялваруым – Аллаһы Тәгаләгә,
миңа игелекләр кылучы Аллаһыга.
4Күкләрдән әмерен күндереп, Ул мине коткарыр,
мине йотарга теләүчеләрне хур итәр,
миңа мәрхәмәтен вә тугрылыгын юллар[+].
5Адәм итенә хирыс арысланнар арасында мин;
ук-сөңгедәй очлы аларның тешләре,
үткен кылыч кебек зәһәр телләре[+].

6Күкләрдән дә югары күтәрел, и Аллаһы!
Бөтен җир йөзен иңләсен дан-шөһрәтең!

7Аягымнан эләктерергә ау-ятьмәләр корды алар –
рухым сынды шунда.
Чокыр казыдылар йөрер юлыма,
тик үзләре барып төште шунда[+].

8Йөрәгем нык минем, и Аллаһы, йөрәгем нык!
Мин Сиңа җыр көйләрмен, мәдхияләр җырлармын![+]
9Уян, әй йөрәгем!
Уян, лирам вә гөсләм!
Таңны мин уятыйм![+]
10И Хуҗа, халыклар алдында Сиңа рәхмәтләр укырмын,
кавемнәр алдында Сиңа мәдхияләр җырлармын!
11Чөнки мәрхәмәтең күкләргә кадәр,
тугрылыгың болытларны иңли[+].

12И Аллаһы, күкләрдән дә югары күтәрел!
Бөтен җир йөзен иңләсен дан-шөһрәтең!

#### 57

1Җырчылар җитәкчесенә: «Харап итмә» көенә. Давытның шигыре[+].

2Әй сез, хөкемчеләр!
Һәрчак гаделме сөйләгән сүзләрегез?!
Дөресме кешеләрне хөкем итәсез?!
3Күңелегез үк хаксыз эшкә тартым сезнең,
кулларыгыз җәбер-золым чәчә җир йөзенә.

4Тумыштан ук дөрес юлдан тайпыла яманнар,
тумыштан ук алдаша ялган сөйләүчеләр[+].
5-6Маһир әфсенләүчене ишетмәс өчен,
колагын каплаган кара елан агуыдай зәһәрдер аларның агуы[+].

7И Аллаһы, кырып ташла Син аларның авызындагы тешләрен,
җимер теш казналарын ул арысланнарның![+]
8Агып киткән су кебек юк булсыннар,
уклары урталай сынсын җәя киергәндә.
9Корып кипкән әкәм-төкәм сыман һәлак булсыннар,
үле туган бала кебек, кояш йөзен күрмәсеннәр[+].
10Учакка салыр өчен әзерләнгән,
тик Аллаһы бөтереп җилгә очырган тигәнәк кебек булсыннар.

11Үч алынганны күреп, тәкъва кеше сөенеч тояр,
яманның канында аяк табаннарын чылатыр[+].
12Шулчак кешеләр әйтерләр:
«Тәкъва инсан әҗерсез калмас!
Бардыр җир йөзендә хөкем итүче Аллаһы!» – диярләр[+].

#### 58

1Җырчылар җитәкчесенә: «Харап итмә» көенә. Давытның шигыре. Шаул, Давытны үтермәкче булып, аның йортын күзәтер өчен кешеләр җибәргән вакытка мөнәсәбәтле[*][+].

2И Аллам, коткар мине дошманнарымнан,
миңа каршы аякланучылардан азат ит![+]
3Явызлык кылучылардан коткар мине,
канга сусаучылар кулыннан йолып ал!

4Юкса күр, Раббым: залим бәндәләр мине сагалый,
үтерергә ниятләп, миңа каршы фетнә оештыра,
гәрчә җинаять вә гөнаһ кылмасам да;[+]
5гаебем булмаса да, һөҗүм итәргә ашкына алар.
Кузгал, миңа ярдәмеңне юлла, хәлемне күр!
6Әй Күкләр Хуҗасы Раббы Алла,
әй Исраил Алласы, уян!
Халыкларның барчасын җәзага тарт!
Явыз хыянәтчеләрнең берсен дә аяма!

7Кичләрен алар әйләнеп кайтып,
этләр кебек, шәһәр буйлап улашып йөриләр[+].
8Күр, нинди генә сүзләр ургылмый авызларыннан,
телләре үткен кылыч кебек,
«Кем ишетә безне?!» – дип уйлый алар.
9Әмма Син, Раббы, алардан көләчәксең әле,
мәсхәрәгә калдырачаксың әле халыкларны![+]

10Көч-куәтем – Синдер, Сиңа сыгынамын,
чөнки Аллаһы – минем ныгытмам![+]
11Мәрхәмәт кылучы Аллаһы миңа ярдәмгә килер,
дошманымның җиңелүен миңа Үзе күрсәтер[+].

12Бу сабак халкым хәтереннән җуелмасын өчен,
дошманнарны капыл үтермә.
Син аларны кодрәтең белән таратып туздыр, күтәреп ор,
и Хуҗа, и калканыбыз![+]
13Аларның телләрендә гөнаһлы сүзләр,
шуңа күрә тәкәбберлекләре алар өчен тозакка әйләнсен!
Ләгънәт-каргышлары, сөйләгән ялганнары өчен,[+]
14Син аларны дәһшәтең белән кырып ташла –
дөньяда эзләре калмаслык булсын!
Шунда җир читенәчә хәбәр таралыр:
Ягъкуб нәселе белән Аллаһы Үзе идарә итә.

15Кичләрен алар әйләнеп кайтып,
этләр кебек, шәһәр буйлап улашып йөриләр[+].
16Ашар өчен азык эзлиләр,
туймасалар, шыңшырга тотыналар.
17Мин исә кодрәтеңә җыр җырлармын!
Иртә таңда сөенә-сөенә мәрхәмәтеңне данлармын!
Син бит минем ныгытмам,
афәт килгәндә, сыену урыным булдың[+].
18Кодрәтем чыганагы – Синдер!
Сиңа мәдхияләр җырлыймын!
Аллаһы – минем ныгытмам,
мәрхәмәт кылучы Аллаһы Ул!

#### 59

1-2[•]Җырчылар җитәкчесенә: «Антлашу лаләсе» көенә. Давытның сабак булсын дип язган шигыре. Арам-Наһараимгә һәм Арам-Собага каршы Давыт алып барган сугыштан кайтып килгән Йоавның Тоз үзәнендә унике меңлек Эдом гаскәрен тар-мар итүенә мөнәсәбәтле[*][+][+].

3И Аллаһы, Син бездән йөз чөердең,
безне егып салдың.
Син безгә ачулы идең,
инде элекке хәлебезгә кайтар![+]
4Җир йөзен дер селкеттең, ярдың Син;
инде терелт аны, юкса ул һаман тибрәнмәктә.
5Халкыңны каты сынауларга дучар иттең,
ачы шәраб эчертеп иләсләндердең[+].
6Ә Сине хөрмәтләүче бәндәләреңә,
очкан уклардан саклансыннар дип,
ишарә биреп әләмеңне күтәрдең.

7Сөеклеләрең котылсын дисәң,
уң кулыңны суз, коткар, җавап бир безгә!
8Аллаһы, мөкатдәс ханәсеннән сүзен ирештереп, вәгъдә итте:
«Шәкемне сөенә-сөенә бүләчәкмен,
Суккөт үзәнен үлчәп халкыма бирәчәкмен[+].
9Гилыгад Минекедер, Менашше да Минеке,
Эфраим – башыма кигән очлымым,
Яһүдә – хөкемдарлык таягым.
10Мәаб[†] – юынгыч табагым,
Эдомга исә аяк киемемне ташлармын.
Пелешет[†] җирендә сөрән салып тантана итәрмен!»

11Кем миңа кирмән-калага бәреп керергә булышыр?
Кем миңа Эдомга барыр юлны күрсәтер? –
12И Аллаһы, бездән ваз кичкән,
гаскәребез белән яу чыгудан баш тарткан Син түгелме?!
13Ярдәм ит безгә дошманнарга каршы көрәштә,
юкса адәм затының ярдәме – фәкать буш куыктыр[+].
14Аллаһы белән берлектә без җиңүгә ирешербез,
дошманнарыбызны Ул җиргә салып таптар!

#### 60

1Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Давытның мәдхиясе.

2И Аллаһы, ялваруларымны ишет!
Догаларыма колак сал!
3Җирнең ерак почмагыннан эндәшәм Сиңа:
күңелем хафа эчендәдер.
Буй җитмәслек кыя башына менгер мине!
4Чөнки Син – сыену урыны минем өчен,
дошманнарым каршында ныклы кальга манарасы[+].

5Чатырыңда гомер бакый яшәп,
канатларың күләгәсендә сыену табарга телим мин[+].
6Нәзер-ниязларымны Син ишеттең, и Аллаһы,
Синең исемнән курыккан,
аны хөрмәт иткәннәр белән рәттән миңа өлеш чыгардың.

7Патшаның көннәренә тагын көннәр өстә,
гомер елларын ерак буыннарга кадәр суз![+]
8Аллаһы хозурында ул мәңге тәхетендә утырсын,
мәрхәмәтең вә тугрылыгың белән сакла аны.

9Мин исә, исемеңне тәкрарлап, Сиңа мәңге мәдхияләр җырлармын,
биргән нәзер-ниязларымны көннән-көнгә үтәрмен[+].

#### 61

1Җырчылар җитәкчесе Едутун өчен. Давытның мәдхиясе[+].

2Җанымның тынычлыгы бары Аллаһыда,
котылу миңа Аңардан килә.
3Ул – минем Кыяташым, Коткаручым вә Ныгытмам,
һәм мин һичкайчан какшамам[+].

4Авыш диварны, кыйшайган койманы аударырга теләгәндәй,
кешегә каныгуыгыз кайчангача дәвам итәр икән?
5Сез адәм углын югарыдан түбән тәгәрәтмәкче
һәм алдашудан ләззәт табасыз;
телегездә хәерхаһ сүзләр булса да,
күңелегездән кешегә ләгънәт укыйсыз[+].

6Тынычлыкны мин Аллаһыда эзлим,
чөнки бар өметем Аңа баглыдыр.
7Ул – минем Кыяташым, Коткаручым вә Ныгытмам,
һәм мин һичкайчан какшамам.
8Аллаһыдандыр котылуым да, дан-шөһрәтем дә,
минем өчен Ул – ныклы Кыяташ, сыену урыны.
9И халкым, һәрчак Аллаһыга өмет багла,
күңел серләреңне бары Аңа түк!
Чөнки Аллаһы – безнең сыену урыныдыр.

10Адәм баласы – бер сулаган һава, рәшә сыман гына:
барысын бергә үлчәүгә куйсаң,
буш куыктан җиңелрәк булырлар[+].
11Көч кулланып мал җыярмын,
талап баермын, дип бушка хыялланма!
Мал-мөлкәтең арта калса, күңелеңне аңа салма![+]

12Аллаһы бер тапкыр әйтте, тагын бер әйтте,
һәм мин моны ишеттем:
көч-кодрәт – Алланыкыдыр,[+]
13мәрхәмәт тә Аның иркеңдә.
Син, Хуҗа-Хаким, эшенә күрә һәркемгә әҗерен бирәсең[+].

#### 62

1Давытның Яһүдә чүлендә әйткән мәдхиясе[+].

2И Аллаһы, Син – минем Аллам! Мин Сиңа ашкынамын!
Сусыз, коры, кипшергән сахрада интеккәндәй, Сиңа сусап,
Сине юксынып зарыгадыр җаным-тәнем[+].

3Мөкатдәс ханәңдә күрдем мин Сине –
Синең көч-кодрәтеңне, дан-шөһрәтеңне.
4Синең мәрхәмәтең дөньяда яшәүдән кадерлерәк –
телем Сине зурлаудан туктамас![+]
5Гомерем беткәнче, Сиңа мактау-шөкерләр юллармын,
исемеңне зекер кылып[*], кулымны күкләргә сузармын[+].

6-7Ятагымда Сине искә төшерәм мин,
төннәрендә Сине уйлап ятам –
затлы ризыктан авыз иткәндәй була җаным,
сөенә-сөенә Сине данлый телем[+].
8Чөнки Син – минем яклаучым;
канатларың күләгәсендә сөенеп яшимен мин[+].
9Минем җаным Сиңа сарыладыр,
Синең уң кулың мине нык тота.

10Мине юк итәр өчен, җаныма каныгучылар
үлеләр дөньясына олагып һәлак булсыннар![+]
11Башлары кыелсын кылыч көченнән,
җим-табыш булсыннар чүл бүреләренә!
12Патша өчен Аллаһы куаныч чыганагы булсын!
Аллаһы белән ант иткәннәр Аны данга күмсен,
ялган таратучыларның исә авызы томалансын![+]

#### 63

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2И Аллаһы, догамның ялвару авазларын ишет,
дошманнар дәһшәтеннән гомеремне саклап кал![+]
3Явыз бәндәләрнең мәкерле ниятеннән,
яманнар өереннән яшер мине![+]
4Алар телләрен кылычтай үткерлиләр,
агулы сүзләрен уктай төбиләр[+].
5Курыкмастан, шулай һич көтмәгәндә
гаебе юк кешегә яшеренеп аталар[+].
6Бер-берсен явыз эшләргә этәрәләр,
яшерен ау-ятьмә куярга сүз куешалар,
«Моны кем күрсен?!» дип уйлыйлар[+].
7Гаделсезлек кылырга җыенып:
«Корган хәйләбез шәп!» – диләр.
Чыннан да, адәмнең күңелендә,
аның йөрәгендә нәрсә ятканын белерлек түгел.

8Әмма Аллаһы аларга Үзе башлап ук атар,
аларны җәрәхәтләр кинәттән[+].
9Усал телләреннән үзләренә үк зыян килер,
ә моны күргән кешеләр мыскыллап башын чайкар[+].
10Бөтен адәм заты куркып калыр –
Аллаһының эшләрен игълан итәр,
Ул кылган гамәлләрнең асылына төшенер.

11Тәкъва кеше, Раббыга сыенып, сөенеч табар,
барча саф йөрәкләр Аны данлар[+].

#### 64

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның җыр-мәдхиясе.

2И Аллаһы, Сион тавында яңгыраган мактау сүзләре – Сиңадыр;
әйткән нәзерләребез Синең алда үтәлсен![+]
3Син – дога сүзләрен ишетүчедер!
Бар кеше Синең каршыңа килер[+].
4Гөнаһ эшләрем хәттин ашты,
әмма Синдер безнең гөнаһларны ярлыкаучы[+].
5Бәхетледер фәкать шул кеше,
кайсын Син, сайлап, Үз хозурыңа якынайтасың –
ишегалларыңда яшәтәсең.
Йортыңның – мөкатдәс ханәңнең игелекләрен
безгә насыйп итсәң иде[+].

6И Аллаһы, безнең Коткаручыбыз!
Дәһшәтле эшләрең белән Син безгә җавап бирәсең –
коткарасың безне.
Җир йөзенең төрле почмагында,
ерак диңгез артларында яшәүчеләрнең
бар өмете фәкать Синдәдер[+].
7Көч-кодрәтең белән билеңне буып,
Син тауларны үрә торгыздың.
8Диңгезләр гөрелтесен, дулкыннар шавын,
халыклар фетнәсен бастыручы – Син ул![+]
9Дөньяның кырый-чикләрендә яшәүчеләр
Синең илаһи галәмәтләреңне күреп курку кичерер,
көнчыгыш тарафтан көнбатышкача халыклар Сиңа
сөенечле җырларын җырлар.

10Син, җирне кайгыртып,
аның сусавын басасың, бәрәкәтен арттырасың –
Аллаһының дәрьясы суга мулдыр;
игеннәрне үстерергә җирне әзерләп куясың:[+]
11буразна араларына су агызасың,
туфракның кантарларын тигезлисең,
яңгыр сулары белән җирне йомшартып,
үсентеләргә фатихаңны бирәсең.
12Елны шулай бай уңыш белән төгәллисең:
эзең төшкән һәр җирдә муллык ташып тора,
13сахрадагы көтүлекләр яшеллеккә күмелә,
калкулыклар сөенечкә төренә,[+]
14утлап йөргән терлек белән болыннар чуарлана,
үзәннәр иген белән каплана –
тирә-якта бөтен нәрсә тантана итә, җыр суза.

#### 65

Җырчылар җитәкчесенә. Җыр-мәдхия.

1Шатланышып Аллаһыны мактагыз, әй бөтен җир йөзе әһелләре![+]
2Аның исемен данлап җырлагыз,
шөһрәтенә мактау яудырыгыз!
3Әйтегез Аллаһыга: «Кылган гамәлләрең никадәр дәһшәтле!
Көч-кодрәтеңнең чиге юк!
Каршыңда дошманнарың тез чүгә, – диегез. –[+]
4Бөтен җир йөзе Сиңа сәҗдә кыла,
Сиңа, Синең исемгә мәдхияләр җырлый»[+].

5Әй, килегез, Аллаһының гамәлләрен күрегез,
нинди дәһшәтле эшләр башкарды Ул адәм угыллары күз алдында:[+]
6диңгезне коры җиргә әверелдерде –
елганы халык җәяүләп кичте[*];
Аның алдында куаныштык без шунда![+]
7Кодрәте белән Ул мәңге хакимлек итә,
үткер күз карашы халыкларны күзәтеп тора –
фетнәчеләр баш калкытырга кузгалмасыннар да!

8Әй халыклар, Аллабызга мактау-шөкерләр юллагыз,
мактау сүзләрегез яңгырап торсын!
9Ул гомеребезне саклап калды,
аягыбызга таеп китәргә бирмәде.
10Син безне сынадың, и Аллаһы,
көмешне чистарткан кебек эретеп сынадың[+].
11Безне ау ятьмәләренә керттең,
җилкәбезгә авыр йөкләр күтәрттең,[+]
12адәми затны баш өстебезгә менгердең,
безне утлар, сулар аша уздырдың,
әмма соңра безне иреккә чыгардың[+].

13-14Корбаннар яндырырга йортыңа килермен,
казалы чагымда иреннәремнән түгелгән,
телемнән төшкән нәзерләремне Синең алда үтәрмен;[+]
15корбанлыкка тук-симез мал, үгез бозау, кәҗә тәкәсе китерермен,
кучкар маен көйрәтермен.

16Әй сезләр, Аллаһыдан куркучы
вә Аны хөрмәт итүчеләр, тыңлагыз!
Аллаһының минем хакка кылган изге эшләрен бәян итәмен[+].
17Үз авызым белән чакырып дәштем мин Аңа,
телемнән Аны күкләргә күтәреп мактадым.
18Күңелемдә берәр яман уй саклаган булсам,
Раббы минем ялваруымны ишетер идеме соң?![+]
19Әмма Аллаһы мине ишетте,
догам авазларына колак салды.
20Аллаһыга мактау-шөкерләр яусын! –
Ул минем догамны кире какмады,
мәрхәмәтеннән мәхрүм итмәде.

#### 66

1Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Җыр-мәдхия.

2И Аллаһы, миһербанлы бул безгә,
мөбарәк фатихаңны юлла,
йөз нурың белән балкыт безне![+]
3Җир йөзендә хак юлың мәгълүм булсын,
бар халыкларга Коткаручы икәнең беленсен[+].

4И Аллаһы, халыклар Сиңа рәхмәтләрен юлласын,
бар халыклар Сиңа шөкраннар кылсын!
5Кавемнәр куанышсын, сөенсен,
чөнки һәр кавемгә Синең хөкемең гаделдер,
җир йөзендәге бар халыкка Син хак юл күрсәтәсең[+].

6И Аллаһы, халыклар Сиңа рәхмәтләрен юлласын,
бар халыклар Сиңа шөкраннар кылсын!

7Җир үзенең җимешен бирсен,
Аллаһы, Аллабыз, безне мөбарәк кылсын![+]
8Аллабыз безне фатихаласын!
Дөньяның һәр тарафында Аңардан куркып,
Аны хөрмәт итеп яшәсеннәр!

#### 67

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның җыр-мәдхиясе.

2Калыксын Аллаһы, таралсын дошманнары,
Аңа нәфрәтлеләр качсын хозурыннан![+]
3Томан таралган кебек таралсын һәммәсе!
Ут каршында эреп аккан балавыз кебек,
Аллаһы карашыннан эреп юк булсын яман бәндәләр![+]
4Ә тәкъвалар куаныч тапсыннар,
сөенү шатлыгы татысыннар Аллаһы алдында,
куанышып күңел ачсыннар![+]

5Аллаһыга дан җырлагыз,
исеменә мәдхияләр көйләгез,
болытлар өстендә гизүчене олуглагыз!
Раббы Аның исеме – тантана итегез Аның каршында![+]
6Аллаһы – үксезләрнең атасы,
тол хатыннарның яклаучысы.
Ул Үзенең изге ханәсендә утыра[+].
7Аллаһы ялгызакларны йорт-гаиләле итә,
тоткыннарны арындырып иреккә чыгара,
ә гыйсъянчылар[*] эссе чүлдә кала бирә[+].

8И Аллаһы, Үз халкыңны әйдәп барганда,
чүл аркылы чыкканыңда,[+]
9Синең алда, и Синай Алласы, и Исраил Алласы,
җир йөзе тетрәнеп чайкалды,
күкләрдән җиргә сулар түгелде[+].
10Үз биләмәңә Син мул яңгырлар яудырдың,
кысыр калган чагында аңа көч-дәрман өстәдең, и Аллаһы;
11халкың шунда төпләнеп-җирләште.
Фәкыйрьләргә Син, и Аллаһы, шулай игелек күрсәттең.

12Хуҗа-Хаким боерык бирде,
һәм хатын-кыз җәмәгате йөгереп сөенче таратты:
13«Дошман гаскәрләре кача, патшалары белән бергә кача!
Хатыннар үз йортларында ганимәт[*] малы бүлә:[+]
14көмеш канатлы, алтын каурыйлы күгәрчен сыннары бүлешәләр.
Сугыш барган көнне ни өчен кайберләрегез утардагы сарыклыр янында калды?»
15Күкләр Хуҗасы патшаларны куганда, Салмон тавына кар яуды[+].

16Әй мәһабәт тау – Башан тавы,
өркәч-өркәч таулы Башан!
17Нигә әле син, әй күп түбәле тау, Аллаһы тавына,
Ул яшәгән тауга көнләшеп карыйсың?
Хактыр: Раббы шунда мәңге яшәячәк![+]

18Аллаһының сугыш арбалары меңләптер,
меңнәрчә меңнәр белән санала алар.
Хуҗа-Хаким Синай тавыннан[†] Үзенең изге ханәсенә килеп урнашты[+].
19И Раббы Алла, Син, әсирләрне ияртеп, биеклеккә күтәрелдең,
хәтта Сиңа каршы булганнардан бүләк-һәдияләр кабул иттең[+].

20Мактау-шөкерләр яусын Хуҗа-Хакимгә!
Ул һәркөнне безнең авырлыкларны күтәрә,
Аллаһы – безнең Коткаручыбыз![+]
21Безнең Аллабыз – котылу алып килүче Аллаһы!
Үлемнән котылу бары Хуҗа-Раббы ихтыярындадыр.
22Аллаһы Үз дошманнарының башына җитәчәк,
гөнаһ юлында йөргәннәрнең түбә чәчен йолкып ташлаячак[+].
23Раббы: «Дошманнарны Башаннан кире кайтарачакмын,
диңгез төпләреннән тартып чыгарачакмын![+]
24Аягыңны шулар канына батырырсың,
этләреңә дошман канын ялатырсың», – диде[+].

25И Аллам, и патшам!
Һәркемнең күз алдындадыр Синең, Аллаһы,
изге ханәгә тантаналы аяк басуың:
26алдан – җырчылар,
арттан – кыллы уен коралларында уйнаучылар,
уртада шөлдерле барабан каккан яшь кызлар атлады.
27Әй сезләр, Исраил нәселе варислары,
җәмәгать җыеннарында Раббы Аллага мактау-шөкерләр яудырыгыз!
28Әнә, алдан иң кече Беньямин ыругы атлый,
артыннан – күп санлы Яһүдә илбашлары,
шулай ук Зәбулун вә Нәптали илбашлары бара[+].

29Аллаһы сезләрне көч-гайрәт белән өлешләгән.
Үз көчеңне, и Аллаһы, элеккечә безгә гамәлдә күрсәт![+]
30Иерусалимдәге йортыңны хөрмәтләп,
патшалар Сиңа бүләк-һәдияләр китерер.
31Камышлык ерткычын – Мисырны,
үгезләре белән бергә бозауларны – чит халыкларны тез чүктер!
Ясак түләтергә теләүчеләрне изеп тапта,
сугышырга ашкынган халыкларны куып тарат![+]
32Мисырдан бүләкләр күтәреп илчеләр килер,
хәбәшиләр, и Аллаһы, Сиңа һәдияләр китерергә ашыгыр[+].

33Әй җир йөзенең патшалыклары, Аллаһыга дан җырлагыз,
Хуҗа-Хакимгә мәдхияләр җырлагыз![+]
34Ул, борынгы күкләр киңлеген гизеп,
әнә Үзенең көр тавышын яңгырата[+].
35Аллаһының көч-кодрәтен игълан итегез!
Аның галилеге Исраил өстендәдер,
көч-кодрәте болытлар өстендә!

36И Аллаһы, мөкатдәс урыныңда дәһшәтледер Син!
Исраил Алласы Үз халкына көч-куәт биреп тора.

Аллаһыга мактау-шөкерләр яусын![+]

#### 68

1Җырчылар җитәкчесенә: «Лалә гөле» көенә. Давытның мәдхиясе[+].

2И Аллаһы, коткар мине!
Сулар муеныма хәтле җитте[+].
3Мин тирән сазлыкка кереп баттым,
аягыма басар җир юк.
Тирән суларга юлыктым,
агымы бөтереп алып китә[+].
4Ялвару-инәлүләремнән хәлем төкәнде,
тамагым корып кипте;
Аллаһының килүен көтеп, күзләремнең нуры сүнде[+].
5Нахактан миңа ачу тотучылар
башымдагы чәч бөртегеннән дә күбәйде;
сәбәпсезгә эзәрлекләүче дошманнарым чиктән ашты,
мин алмаганны алар миннән таләп итәләр[+].

6И Аллаһы, минем акылсыз эшләремне Син беләсең,
гөнаһларым Синнән яшерен түгел.
7И Хаким, и Күкләр Хуҗасы Раббы,
Сиңа өмет баглаучылар минем аркада оятка калмасын!
И Исраил Алласы, Сиңа йөз тотканнар хурлык кичермәсен!
8Чөнки мин, Синең хакыңны яклаганга, хәкарәтләр[*] күрәм,
шулардан йөземне хурлык каплады[+].
9Кардәшләрем, үз анамның угыллары өчен
мин чит-ят бер кешегә әверелдем[+].
10Чөнки йортың өчен җан атып көям мин,
Сине хурлаучыларның хурлау ачысын үз өстемә алам[+].
11Башымны кече итеп ураза тотсам[†], бу да миңа гаеп санала.
12Таза киемемне салып, тупас тукымага төренсәм,
көлкегә күтәрәләр.
13Капка мәйданына җыелышып утыручылар барысы минем хакта гайбәт чәйни,
шәраб эчүчеләр, такмаклар әйтеп, мине хурлый.

14Әмма минем догам бары Сиңа, и Раббым!
Мәгъкуль чагыңда, и Аллам,
чиксез мәрхәмәтең белән миңа җавап бир,
тугрылыгыңны күрсәтеп коткар мине!
15Мине баткаклыктан тартып чыгар,
батып һәлак булуыма юл куйма!
Нәфрәтле бәндәләрдән, тирән сулардан мине котылдыр, саклап кал![+]
16Ургылып аккан сулар мине алып китмәсен,
төпсез упкын, үзенә суырып алып, башымнан капламасын!
17Җавап бир миңа, Раббым,
чөнки мәрхәмәтең чиксездер.
Олуг рәхим-шәфкатең белән миңа таба борыл![+]
18Колыңнан йөзеңне яшермә, чөнки хафада мин.
Тизрәк җавабыңны бир!
19Якынай миңа, җанымны азат ит,
дошманнарым коткысыннан йолып ал!

20Мине ничек хурлауларын,
мине ничек мәсхәрә итүләрен Син беләсең –
миңа каныгучылар барысы да күз алдыңда.
21Хәкарәтләр йөрәгемә күп җәрәхәт салды,
хәлем тәмам төкәнде.
Хәлемә керүчене көттем – булмады,
юатучыны эзләдем – табылмады.
22Ризык урынына миңа агу ашаттылар,
сусаганда, серкә эчерттеләр[+].
23Аш табыны алар өчен ау ятьмәсе,
дуслары өчен тозак булсын![+]
24Күзләре караңгыланып, күрмәс булсыннар,
гомер буена бөкрәеп калсыннар![+]
25Ярсу-дәһшәт яңгырыңны өсләренә яудыр,
каһәрең ялкыны аларны көйдерсен!
26Торакларын шәрәләндер аларның,
чатырларында терек җан калмасын![+]
27Чөнки Синнән инде бер җәза алган кешеләрне алар һаман эзәрлекли бирәләр,
Син яра ясаганнарга тагын да яра өстиләр.
28Кылган гөнаһларын җыя бар,
акланырлык нәрсә табылмасын үзләренә![+]
29Тормыш китабыннан сызып ташла исемнәрен,
тәкъвалар белән янәшә теркәлеп йөрмәсеннәр![+]

30Мин исә бер фәкыйрьмен, җәфа чигәмен!
И Аллаһы, коткарып, саклап кал мине![+]

31Исемен телгә алып, Аллаһыга җырлар багышлармын,
рәхмәтләр укып, бөеклеген данлармын.
32Корбанлык үгездән,
мөгезле-тояклы бозаудан артыграк һушландырыр Раббыны бу[+].
33Мазлумнар моны күреп куанырлар.
Әй Аллаһыга йөз тотканнар, күңелегезгә дәрт керсен!
34Чөнки Раббы фәкыйрьләрнең догасын ишетә,
тоткын халкын күз уңыннан төшерми.

35Әй җир вә күкләр,
диңгезләр вә андагы барлык җан ияләре, Аллаһыны данлагыз![+]
36Чөнки Аллаһы Сионны азат итәчәк,
Яһүдә калаларын яңадан торгызачак.
Халык, шунда төпләнеп,
илнең варислы хуҗаларына әвереләчәк[+].
37Аллаһы колларының балалары
әлеге җирне үзенә биләмәгә алачак,
Аллаһы исемен сөйгәннәр шунда яшәячәк[+].

#### 69

1[•]Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе. Раббы Алла минем хакта онытмасын дип язылган[+].

2И Аллам, коткар мине!
Ярдәмең белән ашык, и Раббым!
3Җаныма кул сузучылар оятка калсыннар, хур булсыннар,
миңа зарар-зыян китерергә теләүчеләр, мәсхәрә ителеп,
берсе калмый артка чигенсеннәр[+].
4Ихи-хи-хи, дип миннән көлүчеләр,
рисвай калып, кире борылсыннар[+].
5Ә барча Сиңа йөз тотучылар
куанышып күңел ачсыннар,
«Аллаһы бөектер!» дип тәкрарласын
коткарганың өчен Сине сөючеләр.
6Мин исә бичара бер фәкыйрьмен.
И Аллам, ярдәмең белән ашык!
Син – миңа Ярдәм итүче, мине Коткаручы!
Соңгара күрмә, и Раббым![+]

#### 70

1[•]И Раббым, Сиңа сыгынамын,
рисвай булуыма юл куйма һичкайчан!
2Хаклыгың белән йолып ал, арала мине,
колагыңны куеп тыңла, коткар![+]
3Һәрчак сыеныр урыным – Кыяташым бул минем!
Кыям, Ныгытмам булганга, Син мине коткарырга боер![+]

4И Аллам, коткар мине яманнар,
хаксызлар вә залимнәр кулыннан![+]
5Чөнки минем бар өметем Синдә, и Хуҗа-Раббым;
яшь чагымнан бирле сыгынганым бары Синдер![+]
6Тумышымнан ук мин Сиңа таяндым;
Син – мине ана карыныннан чыгаручы.
Мактау сүзләрем һәрдаим Сиңадыр![+]
7Бик күпләр өчен мин бер үрнәк булдым,
чөнки минем ышанычлы сыену урыным Син идең.
8Авызымнан Сиңа мактау-мәдехләрем өзелмәс,
көннән-көнгә мәһабәтлегеңне данлармын[+].

9Картлык көнемдә кире какма мине,
көчләрем төкәнгәндә, мине ташлама!
10Юкса дошманнарым миңа каршы мәкер коралар,
җаныма каныгучылар үзара сүзләр куешып:[+]
11«Аллаһы аны ташлаган, коткарыр беркеме юк аның,
эзәрлекләп эләктереп алыйк үзен!» – диләр[+].
12И Аллаһы, миннән ераклашма!
И Аллам, ярдәмең белән ашык!
13Хур булып дөмексен дошманнарым,
рисвай булсын миңа зыян салырга теләүчеләр![+]
14Мин исә һәрчак Сиңа сыенырмын,
Сиңа мактау өстенә мактаулар яудырырмын.
15Синең хаклыгың турында сөйләрмен,
көннең-көнендә мине ничек коткарганыңны игълан итәрмен,
гәрчә барысын да санап бетерерлек түгелдер[+].
16Мин Хуҗа-Раббының кодрәтле эшләрен хикәяләрмен,
Аңа гына хас булган хаклыгын бәян итәрмен.
17И Аллаһы, яшь чагымнан ук Син миңа остаз булдың,
могҗизаларыңны мин хәзергәчә сөйләп йөрим.
18Картаеп, чәчемә чал керсә дә, Син мине ташлама, и Аллаһы!
Көч-кодрәтеңне мин киләсе буыннарга сөйләп аңлатканчы ташлама!

19Хаклыгың, и Аллаһы, күкләрне иңли,
кылган эшләрең бөектер!
Сиңа тиң тагын кем бар, и Аллаһы?![+]
20Син мине күп бәла-казаларга дучар итсәң дә,
ахырдан янә яшәү дәрте кайтарырсың,
тирән чокырдан тартып чыгарырсың,[+]
21мине югары күтәреп, җаныма юаныч бирерсең.

22И Аллам, Исраилнең мөкатдәс Алласы!
Мин Сиңа лирада уйнармын –
тугрылыгыңа рәхмәтләр яудырырмын,
гөслә кылларын чиертеп җырлармын[+].
23Иреннәрем сөенәдер Сиңа җырлаганда,
Син коткарган җаным сөенә.
24Миңа зыян салырга теләүчеләр оятка калып хур булгач,
телем көн саен Синең хаклыгың турында сөйләр.

#### 71

Сөләйманның мәдхиясе.

1И Аллаһы, гаделлек вә хаклык сыйфатыңны
патшага – патшаның углына бүләк ит![+]
2Ул Синең халкыңны хаклык белән,
бичара мазлумнарыңны гаделлек белән идарә итсен[+].
3Таулар халыкка – бәрәкәт, рәхәтлек,
калкулыклар хаклык җиткерсен.
4Патша илдәге мазлумнарның хакын хакласын,
фәкыйрьләрнең угылларын коткарсын,
залимнәрне исә тар-мар итсен[+].
5Аның гомере, күктәге кояш вә ай гомередәй,
буыннан-буынга дәвам итсен[+].
6Яңа чабылган болын өстенә яуган яңгыр кебек,
туфракны дымландырган көчле яңгыр кебек килсен патша[+].
7Хакимлеге көннәрендә тәкъвалар чәчәк атсын,
ай нуры сүрелгәнче, илдә иминлек, муллык-бәрәкәт хөкем сөрсен[+].

8Хакимлеге җәелсен диңгездән-диңгезгәчә,
Фырат елгасыннан җир йөзенең очларынача[+].
9Чүлдәге кабиләләр тез чүксен каршысында,
дошманнары тузан яласын җиргә ятып[+].
10Таршиш вә утрау патшалары аңа ясак түләсен,
Шеба вә Себа патшалары бүләкләр китерсен[+].
11Барча патшалар сәҗдә кылсын каршысында,
барча кавемнәр аңа коллык итсен[+].

12Хактыр: ялварып-инәлеп торган фәкыйрьне,
яклаучысы булмаган мазлумны коткарыр ул[+].
13Юксыл-мескенгә, фәкыйрьгә мәрхәмәтле булыр,
мохтаҗның тормышын саклап калыр,
14җәбер-золымнан йолып алыр,
чөнки алар кадерледер аның өчен[+].

15Гомере озын булсын шундый патшаның!
Хәзинәсенә Шеба алтыннары аксын!
Аның хакына гел догалар кылып торсын халык,
көннең-көнендә хәер-фатихада булсын![+]
16Кырларда иген ишелеп уңсын,
тау итәкләрендә башаклар чайкалып торсын –
Ливан тавындагы кебек алар тук булсын;
шәһәрләрдә халык даладагы үлән санынча бихисап булсын[+].
17Патшаның исеме мәңге яшәсен,
даны кояш гомередәй озын-озак булсын;
исеме белән кавемнәр мөбарәк кылынсын,
халыклар аны бәрәкәт иясе дип атасын[+].

18Могҗизалы эшләрне тудыручы Раббы Аллага,
Исраилнең Алласына мактау-шөкерләр яусын![+]
19Шанлы исеме мәңге мөбарәк булсын,
бөтен җир йөзенә Аның дан-шөһрәте җәелсен!
Амин, амин![+]

20Ишай углы Давытның догалары шушында тәмамлана.

#### 72


Өченче китап

Асафның мәдхиясе.

1Хактыр: Аллаһы Исраил халкына –
күңеле саф кешеләргә игелекледер![+]

2Минем чак кына аякларым сөрлекмичә,
табаннарым таймыйча калган иде:
3яманнарның муллыкта яшәвен күреп,
мин ул тәкәббер кешеләргә көнләшеп карадым[+].
4Алар көчле, егәрле,
үлгәнче хаста күрмиләр.
5Кешеләр эшендә гамь йөртмиләр,
алар кебек иза чикмиләр.
6Шунлыктан аларны, зиннәтле муенса сыман,
тәкәбберлек, горурлык чолгап алган,
дорфалык исә алар өчен өс киеме кебек.
7Йөз-күзләрен май баскан аларның,
йөрәкләре ахмак ниятләр белән тулы.
8Мыскыллап, нәфрәт чәчеп сөйләшерләр,
эреләнеп, кешегә янарлар,
9күккә карап, дәгъва белдерерләр,
буш сүз белән җир йөзен тутырырлар.
10Халык та алар ягына авыша бара,
сүзләрен су урынына эчә.
11Әйтерләр яманнар: «Аллаһы каян белер икән?!
Аллаһы Тәгалә ничек белер икән?!»[+]
12Менә шундый ул яман бәндәләр:
байлыкларын арттырып, дөньяда ваемсыз яшиләр.

13-14«Көн саен газап чигеп,
һәр иртә җәза күреп,
юкка гына йөрәгемне мин пакь тоттым
һәм кулларымны, гаепсезмен дип, чисталап юдым»[+].
15Әгәр шулай уйлаган булсам,
мин Синең халкың каршында хыянәтче булыр идем.
16Бу хакта мин күп уйландым,
әмма барыбер төшенә алмадым.
17Аллаһының мөкатдәс ханәсенә кергәч кенә,
яманнарны нәрсә көткәнен ачык аңладым[+].
18Әйе! Тайгак юлга бастырасың Син аларны,
һәлакәткә дучар итәсең[+].
19Алар көтмәгәндә, кисәк кенә юк булалар,
дәһшәт эчендәдер аларның азагы.
20Уянгач онытылган төш кебек ул яманнар:
Син кузгалуга, и Хуҗа-Хаким, алар күздән югалырлар.

21Йөрәгем уттай янган,
бөтен эчем әрнеп сызлаган
22ул заманнарда миңа акыл җитмәгән;
каршыңда мәхлук бер хайван кебек,
белексез, аңсыз булганмын мин[+].
23Алай да мин һәрвакыт Синең янәшәңдәдер,
Син мине уң кулымнан җитәкләп йөртәсең;
24үгет-нәсыйхәтләрең белән миңа туры юл күрсәтәсең,
мине данлы киләчәккә алып барасың.
25Синнән башка кемем бар минем күкләрдә?!
Җир йөзендә дә миңа бүтән һичкем кирәкми![+]
26Бәдәнем вә йөрәгем хәлсезләнеп калганда да,
Аллаһы – йөрәгемнең ныклыгы,
миңа насыйп ителгән гомерлек өлешем[+].

27Хактыр: Синнән ераклашкан адәм һәлак булачак;
Үзеңә хыянәт кылучыны Син юк итәчәксең.
28Аллаһыга якын булу – минем өчен бәхет ул!
Хуҗа-Раббы – минем сыену урыныдыр,
мин Аның бар эшләрен бәян итәмен![+]

#### 73

Асафның нәсыйхәте.

1И Аллаһы, нигә Син безне бөтенләйгә ташлап киттең?
Ни өчен утлавың сарыкларына ачу-каһәрең төште[+]?
2Борын заманнарда ук Үзең сайлап алган халыкны –
Минем өлешем дип йолып алган кавемеңне,
торакханәм дип тәгаенләгән Сион тавын да хәтереңә төшер![+]
3Адымнарыңны коточкыч хәрабәләр тарафына юнәлт,
дошманнарның изге җирдә бар нәрсәне җимерүен күр.
4Син безнең белән очрашкан урында бүген алар ырылдый,
һәр җирдә үз әләмнәрен элеп чыктылар[+].
5Агач ботагы чапкандай,
балталарын күтәреп, ватып-җимереп йөриләр,
6айбалта вә чапкычлары белән дивардагы нәкышләрне чапкалыйлар[+].
7Изге йортыңны ут төртеп яндырдылар, иштеләр,
исемеңне йөрткән урынны нәҗесләделәр.
8Күңелләреннән: «Барысын җимерик!» – дип әйтеп,
Аллаһының илдәге барча гыйбадәтханәләрен[†] көлгә әйләндерделәр[+].
9Без инде билге-галәмәтләр күрмибез,
пәйгамбәрләр[†] дә калмады;
кайчангача дәвам итәр бу хәл – беркем белми[+].
10И Аллаһы, кайчанга кадәр барыр бу хурлык?
Исемеңне дошман мәңге шулай мәсхәрәләрме?
11Ни өчен кулыңны кире алдың?
Чыгар уң кулыңны куеныңнан, юк ит шуларны![+]

12Син, Аллаһы, – борынгыдан минем патшам,
илебезгә котылу алып килүче[+].
13Кодрәтең белән Син диңгезне урталай ярдың,
сулардагы аждаһаларның башларын кыйдың[+].
14Ливьятанның[*] башын чабып өздең,
гәүдәсен чүл ерткычларына азык итеп бирдең.
15Чишмә суларына, инешләргә Син юл ярдың,
ташкын сулы елгаларны исә корыттың[+].
16Көн Синекедер, төн дә Синеке,
ай вә кояшны күккә Син урнаштырдың[+].
17Җир йөзенең барлык чикләрен билгеләдең,
җәй вә кышны Син гамәлгә керттең[+].

18Исеңдә тот, Раббы:
дошман Сине хурлавын дәвам итә,
акылсызлар исемеңне мәсхәрәли.
19Ерткычлардан харап иттермә күгәрченеңне,
беркайчан онытма хәлен мескен колларыңның[+].
20Безнең белән төзегән килешүгә күз сал,
юкса илнең караңгы почмакларында җәбер-золым хөкем сөрә[+].
21Мазлум бәндәң үз иңенә хурлык йөге төяп кайтмасын,
фәкыйрь-юксыл исемеңне данласын.
22Күтәрел, Раббы, хакыңны якла,
мәгънәсез бәндәләрнең Сине мәсхәрә итүләрен исеңнән чыгарма!
23Сиңа каршы баш калкыткан дошманыңның сөрәнләп кычкыруын,
һич тынып тормаган шау-шуын игътибарсыз калдырма![+]

#### 74

1Җырчылар җитәкчесенә: «Харап итмә» көенә. Асафның җыр-мәдхиясе[+].

2И Аллаһы, без Сиңа рәхмәтләр укыйбыз, шөкраннар кылабыз,
исемеңне телдән төшермибез,
могҗизаларың хакында сөйлибез.

3Аллаһы әйтте: «Билгеләнгән вакыт җиткәч,
гадел хөкемемне чыгарырмын![+]
4Җир һәм анда яшәүчеләр тетрәп торганда,
җирнең терәк баганаларын ныгытучы Миндер!» – диде[+].

5Тәкәбберләргә мин: «Артык эрәймәгез!» – дидем;
яманнарны: «Мөгезләрегезне чөймәгез,
6күкләргә кадәр күтәрмәгез,
һавалы сүзләр куертмагыз!» – дип кисәттем.
7Абруй-дәрәҗә инсаннарга көнчыгыштан да, көнбатыштан да,
чүл тарафыннан да килмәс.
8Бердәнбер Хөкемче – Аллаһыдыр:
Ул түбән төшерүче дә, югары күтәрүче дә[+].
9Раббы кулында мөлдерәмә касә,
касәдә тәмләткечләр салынган куәтле шәраб күбекләнеп тора;
җир йөзенең барлык яман бәндәләре
шул касәдән Раббы салып биргән ачы шәрабны
төбенә кадәр эчәргә мәҗбүр булыр[+].

10Мин исә мәңге Ягъкуб Алласы хакында сөйләрмен,
Аңа мәдхияләр җырлармын!
11«Яманнарның куәтен[*] сындырырмын,
ә тәкъва кешегә көч-гайрәт өстәрмен![*]» – ди Аллаһы[+].

#### 75

1Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында. Асафның җыр-мәдхиясе.

2Яһүдә илендә Аллаһы мәшһүрдер,
Исраилдә Аның исеме мәгърурдыр.
3Торак урыны Аның Салимдә[*],
яшәгән җире Сионда[+].
4Шунда сугыш коралларын –
яшендәй укларны, кылыч-калканнарны сындырды Ул[+].

5И Аллаһы, Синнән яктылык бөркелә,
киек тулы таулардан да бөегрәк Син!
6Гаярь сугышчылар ганимәтсез калдылар,
үлем йокысына талдылар,
берсе-бер кулын күтәрергә дә өлгермәде[+].
7И Ягъкуб Алласы!
Синең дәһшәтле тавышыңнан сугыш арбаларын йөртүчеләр,
атлары белән бергә егылып, мәңгегә тынып калдылар[+].
8Чыннан да, дәһшәтле Син!
Ачулы чагыңда Сиңа кем каршы тора алсын?![+]
9-10И Аллаһы, хөкемне күкләрдән Син ирештердең;
мазлумнарның хакын яклап Син тотынгач,
бөтен җир йөзе сагаеп-тынып калды.
11Хәтта инсаннарның ярсуы да Сиңа дан китерер –
актык ярсуларын аларның Син басарсың.
12Нәзер-ниязлар әйтегез Раббы Аллагызга,
адарынганны[*] җиренә җиткереп үтәгез!
Бүләкләр китерсен Дәһшәт иясенә
Аның тирә-ягындагы барлык кешеләр![+]
13Илбашларының рухын-ихтыярын Үзенә буйсындыручы,
җир йөзенең патшаларын куркуга салучы Ул.

#### 76

1Җырчылар җитәкчесе Едутун өчен. Асафның мәдхиясе[+].

2Инәлү авазымны мин Аллаһыга юнәлтәмен,
мине ишетсен дип, Аңа ялварып дәшәмен.
3Кайгылы көндә мин Хуҗа-Хакимне эзлим,
җаныма юаныч таба алмыйча,
кулымны күккә сузып, төннәр уздырам[+].
4Рухым зәгыйфьләнгәндә, ыңгырашып,
Аллаһыны искә алам, Аның хакында уйланам.

5Син миңа күз йомарга ирек бирмисең,
җан газабыннан сүз әйтергә телем бәйләнә.
6Узып киткән ерак еллар,
борынгы заманнар турында уйланам[+].
7Төнге җырларымны искә төшерәм,
үз-үзем белән сөйләшәм,
күңелемдәге сорауларга җавап эзлим:
8«Хуҗа-Хаким безне бөтенләйгә ташлап киттеме?
Якты йөзен безгә бүтән ачмасмы?
9Мәрхәмәтен башка күрсәтергә теләмәсме?
Вәгъдәләрен инде тормышка ашырмасмы?
10Миһербанлыгын оныттымы?
Рәхим-шәфкатен ачудан йомып калдымы?»
11Шуннан соң мин эчемнән әйттем:
«Аллаһы Тәгалә инде уң кулын элеккечә эшкә җикми,
минем өчен бу – иң зур хәсрәт», – дидем.

12Мин Раббының эш-гамәлләрен истән чыгармам.
Әйе, борынгыда эшләгән могҗизаларыңны хәтердә саклармын,[+]
13Синең барлык эшләреңне аңларга тырышырмын,
бөек гамәлләрең турында уйланырмын!

14И Аллаһы, юлың изгедер!
Аллаһыдай бөек тагын нинди илаһ бар?![+]
15Могҗизалар тудырган, халыклар арасында
кодрәтен таныткан Аллаһы Син!
16Син көчле беләгең белән Үз халкыңны –
Ягъкуб вә Йосыф угылларын коткардың.

17Сине күргәч, и Аллаһы,
су дәрьялары шөбһәләнеп чайкалды;
Сине күргәч, диңгез төпләре кайнап ташыды[+].
18Болытлар үзенең суларын бушатты,
күкләр гөмбер-гөмбер күкрәде,
төрле тарафка Синең утлы укларың очты[+].
19Күк эче гөрелтең белән тулды,
яшеннәр галәмне балкытты,
җир өсте калтырап тетрәнде[+].
20Синең юлың диңгез аша узды,
тирән суларны ерып үтте –
эзләрең күренмәслек иде[+].
21Халкыңны Син Муса вә Һарун куллары белән
көтү кебек алга әйдәп бардың[+].

#### 77

Асафның нәсыйхәте.

1И халкым, тыңла үгет-нәсыйхәтемне,
авызымнан чыккан сүзләргә колак сал!
2Авыз ачамын сөйләргә гыйбрәтле хикәяләрне,
үткәннең серләрен ачып бирәмен[+].
3Безгә ул турыда ата-бабаларыбыз сөйләде –
алардан ишетеп белдек[+].
4Угыл-оныкларыбыздан яшермик,
Раббының данын, кодрәтен, Ул тудырган могҗизаларны
киләсе буыннарга да белгертик[+].

5Раббы Үз күрсәтмәләрен Ягъкуб нәселенә күндергән,
Исраилгә Канун биргән;
шуларны өйрәтсен диеп балаларына
безнең ата-бабаларга әмер иткән,[+]
6ягъни моны белсен диеп киләчәк буыннар –
әле дөньяга килмәгән токымнар һәм шулардан туачак угыллар;[+]
7Аллаһыдан өмет өзмәсеннәр,
Аның кылган эшләрен онытмасыннар,
боерыкларын төгәл үтәсеннәр диеп;
8йөрәкләре белән Аллаһыга тугры булмаган,
рухлары белән Аңа берекмәгән,
кире-фетнәчел ата-бабаларына охшап китмәсеннәр диеп[+].

9Әнә, җәя-ук белән коралланган Эфраим угыллары,
сугыш барган көнне кире чигенеп, арка күрсәткәннәр.
10Чөнки алар Аллаһы белән килешүне бозганнар,
Аның Кануны буенча яшәүдән ваз кичкәннәр;
11онытканнар Аның эш-гамәлләрен,
үзләренә күрсәтелгән могҗизаларны[+].
12Мисырда, Соган тигезлегендә[*], аталары алдында
Аллаһы күпме могҗизалар күрсәткән булган![+]
13Ул, диңгезне як-якка аерып, аларны коры юлдан алып чыккан;
диңгез суын дивар кебек үрә бастырган[*][+].
14Көндезләрен – алларына җибәргән болыт,
төннәрен ут яктысы белән аларга юл күрсәткән[*][+].
15Чүлдә Кыя ташны ярып су чыгарган,
ташып торган мул дәрьядан алгандай,
кешеләргә туйганчы су эчергән[+].
16Үзе хасил иткән кыя суларын ермаклар итеп агызган[*].

17Әмма ул заман кешеләре, Аллаһы Тәгаләгә каршы баш күтәреп,
Аның алдында чүлдә гөнаһлы эшләрен дәвам иттергәннәр.
18Җаннары теләгән ризык таләп иткән булып,
Аллаһыга шулай сынау тамашалары оештырганнар[+].
19«Аллаһы чүлдә сый табыны ясый алыр иде микән?» – дип,
Аллаһыны рәнҗетә торган сүзләр сөйләгәннәр.
20«Әнә бит, Кыя ташларына сугып су аттырды,
суны ермаклар итеп агызды.
Кодрәте җитсә, икмәк-ризыкны да шулай тапсын безгә,
итле табын әзерләсен Үз халкына!» – дигәннәр[*].
21-22Боларны ишетеп, Раббының бик тә ачуы чыккан;
Аллаһыга инанмаганнары өчен,
Аның коткаруына өмет итмәгәннәре өчен,
Ягъкуб нәселенә ярсып ташланган,
Исраил өстенә Үзенең каргыш-каһәрен җибәргән[+].
23Янә дә Раббы болытларга әмерен биргән,
күк капусын киереп ачтырган:[+]
24манна яудырган үзләренә ризык итеп –
күк икмәге биргән халкына[+].
25Адәм балалары фәрештәләр[†] ризыгын татыган,
тамаклары туйганчы шуны ашаган[*].
26Раббы күктә шәрык җилен кузгаткан,
кодрәте белән көньяк җилен истергән
27һәм, тузанга күмгәндәй, мулдан ит яудырган,
диңгез комы санынча киек кош күндергән:[+]
28туктаулык уртасына – чатырлары янына
төшергән Ул ошбу ит ризыкларын.
29Карыннары туйганчы ашаганнар кешеләр,
һәм Аллаһы, шулай итеп, аларга бөтен теләгәннәрен ирештергән[+].
30Әмма алар әле ашап-эчүдән туктаганчы ук,
авызга капкан ризыкларын чәйнәп йотканчы ук,
31Аллаһы алар өстенә Үзенең каһәрен иңдергән:
Исраилнең көчле затларын үлемгә дучар иткән,
гөлдәй егетләрен кырып салган[*][+].

32Шулай булса да, халык гөнаһ эшләүдән туктамаган,
Аллаһының кылган могҗизаларына ышанмаган[+].
33Шуңа күрә Ул аларның яшәү көннәрен мәгънәсезлеккә урап,
гомер елларын хәвеф-куркуга салган[+].
34-35Аллаһы үлем җәзасын гамәлгә ашыра башлауга,
алар Аллаһы Тәгаләнең Йолучы,
сыендыручы Кыяташ икәнен искә төшерә
һәм, борылып, Аны эзләргә тотына иделәр[+].
36Әмма авызлары белән юмалап,
тел төпләрендә ялган сүз булган аларның[+].
37Күңелләре Аллаһыга берекмәгән,
Аның белән төзегән килешүгә тугрылык сакламаган алар[+].
38Әмма рәхимле Аллаһы гөнаһларын ярлыкаган,
аларны кырып ташламаган,
күп тапкырлар ачуын басып калган,
ярсуын соң чиккә җиткермәгән[+].
39Ул аларның тән-җисем булуын,
исеп китеп югалган җил булуын исендә тоткан[+].

40Күпме тапкырлар чүлдә Аллаһыга каршы баш күтәргәннәр,
кыргый далада Аны борчуга салганнар![+]
41Кайта-кайта сынаганнар алар Аллаһыны,
Исраилнең Изге Алласын әнә шулай рәнҗеткәннәр.
42-43Аллаһының Мисырда кылган галәмәтләрен,
Соган кырындагы могҗизаларын,
кодрәтле кулы белән үзләрен дошман тырнагыннан
йолып алган көннәрен онытканнар[+].
44Ул көнне Аллаһы, мисырлылар агым суны эчә алмасын дип,
елгаларын кан дәрьясына әйләндергән[+].
45Өсләренә өер-өер канэчкеч чебеннәрне,
вәйранлык китерә торган гөберле бакаларны өстергән[+].
46Басудагы иген кырларын корттан,
хезмәт җимешләрен саранчадан ашаткан[+].
47Йөзем куакларын, сикомор[†] агачларын
бозлы яңгыр яудырып кырдырган[+].
48Терлекләрен – бозлы давыл белән,
көтүләрен яшен суктырып харап иттергән[+].
49Үлем китерүче фәрештәләр җибәреп,
мисырлылар өстенә уттай дөрләгән каһәрен,
ачу-ярсуын, бәла-казалы афәтен яудырган[+].
50Үч-ачуына киң юл ярып, Ул аларга үләт зәхмәте җибәргән,
җаннарын үлемнән коткармаган.
51Мисырлыларның, Хам кавеменең,
беренче булып туган барча ир балаларын –
ирлек куәтенең тәүге җимешләрен – үлемгә тапшырган[+].
52Үз өммәтен исә, сарыкларны ияртеп киткәндәй,
шуннан алып чыккан,
көтүен әйдәп барган сыман, чүлләр буйлап йөрткән[*][+].
53Сәфәрләре хәвефсез булган аларның, курыкмаганнар,
дошманнарын Аллаһы диңгез суына батырган[*][+].
54Бара торгач, Ул аларны Үзенең мөкатдәс җиренә –
уң кулы яулаган тау итәгенә китереп җиткергән[+].
55Андагы мәҗүси кавемнәрне куып тараткан,
җирләрен Исраил ыругларына биләмәгә биргән,
Үз халкын шул кавемнәрнең чатырларына урнаштырган[*][+].

56Әмма халык Аллаһы Тәгаләне сынаудан туктамаган:
Аның күрсәтмәләрен үтәмәгән,
әледән-әле Аңа каршы баш калкыткан[+].
57Ата-бабалары кебек хыянәтче, хаин булган алар,
ышанычсыз җәяне хәтерләткән[+].
58Калкулыклардагы потханәләре белән
Аллаһының ачуын кузгатканнар,
пот-санәмнәре белән Аның көнчелеген кыздырганнар[+].
59Барысын күреп-ишетеп торган Аллаһы, тәмам ярсып,
Исраилне хозурыннан читкә тибәргән[*].
60Адәм балалары арасында корган чатырын,
Шилоһтагы торак йортын ташлап киткән[*][+].
61Үзенең кодрәтен, дан-шөһрәтен[*]
дошманнары кулына әсирлеккә биргән[*].
62Үз биләмәсе булган халкына нәфрәтләнеп,
аны кылыч хакимлегенә тапшырган[+].
63Егетләре утта һәлак булган,
кызлар туй җырыннан мәхрүм калган.
64Руханилар[†] кылычтан уздырылган,
ирсез калган хатыннары егълашу матәме үткәрә алмаган[+].

65Берзаман Хуҗа-Хаким, йокыдан кисәк кенә уянгандай,
шәрабтан айныган батыр кебек, кинәт баш калкыткан,[+]
66дошманнарның һәммәсен артка чигендергән,
аларны мәңгегә хурлыкка ураган.
67Йосыф чатырын читкә тибәреп,
Эфраим тармагын санга алмыйча,
68Үзенә Яһүдә ыругын – сөйгән Сион тавын сайлаган[+].
69Изге йортын биек күкләр кебек корган,
җир йөзе кебек мәңгелек итеп салган.
70-71Колы Давытны, сарык абзарыннан –
савым сарыклар арасыннан тартып алып[*],
Үз халкы Исраилгә, Ягъкуб токымына, көтүче итеп куйган[+][+].
72Көтүчелек вазифасын Давыт саф күңелдән башкарган,
уңган кулы белән халкын җитәкләп йөрткән[+].

#### 78

Асафның мәдхиясе.

1И Аллаһы, Синең биләмәгә чит халыклар хуҗа булды,
алар мөкатдәс йортыңны нәҗесләде,
Иерусалимне хәрабәгә әйләндерде[+].
2Колларыңның мәетен – күк кошларына,
тугрыларың җәсәден[*] җир ерткычларына биреп ашатты[+].
3Иерусалимнең әйләнә-тирәсендә кеше каны су урынына түгелде,
мәетләрне күмәргә каберче табылмады[+].
4Без күршеләребез каршында рисвай булдык,
бөтен әйләнә-тирәгә хур вә мәсхәрә ителдек[+].

5И Раббы, ачуың шулай кайчангача барыр икән? Мәңгегәме?
Кайчангача ярсуың ялкын кебек дөрләп торыр икән[+]?
6Үч-җәзаңны Сине танымаучы халыкларга,
исемеңне телгә алмаган патшалыкларга каршы юнәлт![+]
7Чөнки шулар ашады Ягъкубның башын,
йортын шулар хәрабәгә әйләндерде[+].

8Ата-бабаларның гөнаһларын безнең өскә якма,
безгә тизрәк рәхим-шәфкатеңне юлла!
Юкса без тәмам зәгыйфьләнеп калдык[+].
9И Аллаһы, безнең Коткаручыбыз!
Данлы исемең хакына ярдәм ит безгә,
исемең хакына коткар безне,
гөнаһларыбызны кичер, гафу ит![+]

10Нигә әле чит халыклар:
«Кайда соң аларның Алласы?!» – дип көләләр.
Колларыңның түгелгән каны өчен үч алуың
бар халыкларга мәгълүм булсын,
һәм моны безнең күзләребез күрсен![+]
11Мәхбүсләрнең[*] аһ-зары хозурыңа барып ирешсен,
бөек кодрәтеңнең көч-гайрәте белән
үлемгә дучар ителгәннәрне коткарып кал![+]
12Сине мәсхәрәләгән күрше халыкларга
җиделәтә артыграк итеп кайтар, и Хуҗа-Хаким![+]
13Ә без, Синең халкың, утлавың сарыклары,
Сиңа мәңге рәхмәтләр укырбыз,
буын арты буын мактау сүзләре сөйләрбез![+]

#### 79

1Җырчылар җитәкчесенә: «Лалә чәчәге. Антлашу» көенә. Асафның мәдхиясе[+].

2Әй Исраил көтүчесе,
көтү көткәндәй Йосыфны әйдәп йөртүче, колак салып тыңла!
Керубимнәр өстендә тәхет тотучы, күрен![+]
3Эфраим, Беньямин, Менашше алдында
көчеңне күрсәт, килеп коткар безне![+]
4И Аллаһы, безне элекке хәлебезгә кайтар,
нурлы йөзеңне ач – без котылыйк![+]

5И Раббы, и Күкләр Хуҗасы Алла!
Кайчангача халкың догаларына ачу тотарсың икән[+]?
6Син безгә икмәк урынына күз яше ашаттың,
су урынына күп итеп күз яше эчердең[+].
7Күршеләребез низагына безне сәбәпче иттең;
дошманнар безне мыскыллыйлар.
8И Күкләр Хуҗасы Алла, безне элекке хәлебезгә кайтар,
нурлы йөзеңне ач – без котылыйк![+]

9Мисырдан Син йөзем агачы алып кайттың,
аны куылган халыклар җиренә утырттың;[+]
10аның өчен урын әзерләдең,
һәм ул, шул җирне тутырып, тамырларын җәеп җибәрде.
11Күләгәсе тау битләрен каплап алды,
сабаклары мәгърур эрбет кәүсәсенә чорналды.
12Ботаклары диңгезгәчә барып җитте,
тармаклары Фырат елгасына сузылды[+].
13Ник җимерттең Син бу бакчаның диварларын?
Узып баручы һәркем ботагын ботарласын дипме[+]?
14Кабан дуңгызлары тамырларын казып чыгара,
кыр җәнлекләре сабакларын кимерә.

15-16И Күкләр Хуҗасы Алла,
кире кайт безгә, күкләрдән түбәнгә карашыңны ташла!
Үзең ныклык биргән угылны –
уң кулың утырткан йөзем куагын кайгырт:[+]
17чабып ташланган ул, утка салынган,
Синең ачу-каһәрең аркасында харап ителгән[+].
18Уң ягыңда торучыга –
Үзең ныклык биргән адәм углына суз ярдәм кулыңны!
19Шулчак без Синнән аерылмабыз!
Җан өр безгә, һәм Синең исемеңне телдән төшермәбез!

20И Раббы, и Күкләр Хуҗасы Алла,
безне элекке хәлебезгә кайтар,
нурлы йөзеңне ач – без котылыйк![+]

#### 80

1Җырчылар җитәкчесенә: «Гиттит» көенә. Асафның мәдхиясе[+].

2Сөенечле җырлар җырлагыз кыябыз Аллаһыга!
Ягъкуб Алласын шатланышып мактагыз!
3Шөлдерле барабан кагып,
моңлы гөслә вә лира чиертеп, җырлар көйләгез!

4Яңа ай калыккач, ай тулгач та –
бәйрәмебез көннәрендә –
мөгез быргы кычкыртыгыз![+]
5Чөнки бу – Исраил кануныдыр,
Ягъкуб Алласының карарыдыр.
6Йосыф[*] Мисырдан котылып чыккач,
аңа күрсәтмә итеп бирде Ул моны.

Үзем белмәгән телдә мин бер аваз ишеттем:[+]
7«Аның иңеннән Мин авыр йөкне төшердем,
кулларын кәрзин-әрҗә авырлыгыннан бушаттым[+].
8Бәлале вакытыңда син Мине чакырдың,
һәм Мин сине коткарып калдым.
Гөрселдәп торган караңгы болыт эченнән сиңа җавап бирдем,
Мериба сулары янында сине сынадым[+].

9Тыңла, и халкым, Минем кисәтүемне!
И Исраил, тыңласаң иде син Мине![+]
10Арагызда ят илаһлар булмасын,
чит җирләрнең илаһларына табынма![+]
11Сине Мисырдан алып чыккан Раббы – Мин ул, синең Аллаң!
Авызыңны киң итеп ач –
Мин синең тамагыңны туйдырырмын!

12Әмма халкым Минем авазыма колак салмады,
Исраил Мине тыңламады.
13Шуннан Мин аларны үҗәт йөрәкләре иркенә куйдым,
үзләре теләгән юлда йөрсеннәр, дидем[+].
14Әгәр халкым Мине тыңлаган булса,
Исраил Мин күрсәткән юлдан йөргән булса,[+]
15Мин аның дошманнарын тиз буйсындырыр идем,
рәнҗетүчеләренә каршы кулымны сузар идем;
16Миңа, Раббыга, нәфрәт саклаучылар,
алдымда билләрен бөгеп, шул кыяфәттә мәңгегә калырлар иде;
17ә халкымның тамагын тук бодай бөртеге белән,
Кыя ташлар арасыннан бал табып туйдырыр идем»[+].

#### 81

Асафның мәдхиясе.

1Аллаһы, илаһлар җыенының уртасына басып,
хөкемен игълан кылды:[+]
2«Кайчангача сез, хаксыз карарлар чыгарып,
яманнар мәнфәгатен яклаячаксыз[+]?
3Юксыл-көчсезнең, ятимнең дәгъвасын яклагыз,
мазлумның, фәкыйрьнең хакын даулагыз![+]
4Юксыл-көчсезне, мескен-бичараны аралап алыгыз,
аларны яманнар кулыннан коткарыгыз![+]

5Аңламыйсыз, төшенмисез сез, караңгыда йөрисез! –
Дөньяның нигезләре какшаган![+]
6Мин әйттем: „Сез – илаһлар,
һәммәгез Аллаһы Тәгалә углыдыр[+].
7Әмма сез, кешеләр кебек, үлемледер,
һәрбер хөкемдар кебек югарыдан егылып төшәчәксез!“»[+]

8И Аллаһы, калык! Хөкем ит җир йөзен!
Чөнки халыкларның барчасы да Синекедер.

#### 82

1Асафның җыр-мәдхиясе.

2И Аллаһы, дәшмичә сүзсез торма!
Битараф булма, и Аллаһы![+]
3Чөнки әнә дошманнарың дау куптара,
Сиңа нәфрәтлеләр баш калкыта.
4Халкыңа каршы мәкер коралар,
газизләреңә каршы киңәшмә җыялар[+].
5Такылдыйлар: «Тупланыйк!
Аларны халыклар исемлегеннән алып ташлыйк!
Исраил исеме мәңгегә онытылсын», – диләр[+].
6Алар шулай үзара сүз беркетеп,
Сиңа каршы берлек оештырганнар:
7болар – эдомиләр, исмәгыйлиләр, мәабиләр, һаҗәриләр,[+]
8аммониләр, амалыкыйлар, пелештиләр
һәм дә Гәбал белән Сур халкы[+].
9Ашшур[†] халкы да аларга кушылган,
Лутның нәсел варисларына[*] куәт өстәгән[+].

10Боларга Син Мидьян халкына[*]
һәм Кыйшон инеше янында Сисера белән Ябингә[*] эшләгәнне эшлә:[+]
11Син аларны, Эн-Дор каласы янында кырып салып,
туфрактагы тирес кебек иттең[+].
12-13Ореб белән Зиебка, Зебах белән Салмунга нәрсәләр кылган булсаң,
бу илбашларына да шуны ук кыл,
чөнки алар: «Аллаһының утлауларын үзебезгә алыйк!» –
дип әйткән булганнар[+].
14И Аллаһы, Син аларны өермә эчендәге тузанны,
җил уңаена очкан саламны очырткандай туздырып ташла![+]
15Урманнарны көлгә әйләндергән ут кебек,
тау битләрен көйдергән ялкын кебек,[+]
16давылың белән сыпырып ташла,
җил-өермәң белән өннәрен ал![+]
17Йөзләрен хурлык тамгасы белән каралт! –
Сине, Раббы, эзли башласыннар!
18Мәңге шулай хурлык, дәһшәт эчендә калсыннар,
рисвай булып юкка чыксыннар.
19Җир йөзендә Синең бердәнбер Аллаһы Тәгалә,
исемең Раббы икәнен төшенсеннәр![+]

#### 83

1Җырчылар җитәкчесенә: «Гиттит» көенә. Корах угылларының мәдхиясе[+].

2И Күкләр Хуҗасы Раббы, соклангыч та Синең торагың!
3И тере Зат булган Аллаһы,
җаным зарыгып көтә йортың ишегалдына керү мизгелен;
йөрәгем вә тәнем Сиңа сөенечле җырлар җырлый[+].
4И Күкләр Хуҗасы Раббы, патшам вә Аллам минем,
Синең мәзбәхең янында чыпчык та үзенә урын тапкан,
карлыгач та балалары өчен шунда оя корган[+].
5Бәхетледер Синең өеңдә яшәүче адәмнәр! –
Алар Сиңа мәңге мактау сүзләре яудырачак[+].
6Бәхетледер Синдә көч тапкан,
Аллаһы йортына сәфәр кылуны күңеленә беркеткән кеше![+]
7Коры үзән[*] буйлап үткәндә, зиярәтчеләр[*] аны чишмәләр үзәне итәр,
һәм анда мул итеп яңгырлар явар.
8Сионга Аллаһы хозурына баручылар юлда үзенә көч туплар.

9И Раббы, и Күкләр Хуҗасы Алла, догамны ишет!
И Ягъкуб Алласы, колак сал догама!
10И Аллаһы, калканыбыз безнең,
күзеңне төшер май сөрткән патшага![+]

11Йортың ишегалдындагы бер көн
башка җирдәге мең көннән хәерлерәк.
Аллаһы өенең бусага төбендә басып торуың
яманның чатыры түрендә яшәүдән яхшырак.
12Чөнки Раббы Алла – кояш һәм калкан ул!
Аллаһы – илтифат күрсәтүче, дан-шөһрәт вә бәрәкәт бирүче,
хак юлда йөргәннәрне игелегеннән мәхрүм итмәүче![+]
13И Күкләр Хуҗасы Раббы, Сиңа сыгынучылар нинди бәхетле![+]

#### 84

1Җырчылар җитәкчесенә. Корах угылларының мәдхиясе.

2И Раббы, Син, Үз җиреңә миһербанлы булып,
Ягъкуб өммәтен яңадан тергезгәнсең.
3Халкыңның гаебен кичереп,
барлык гөнаһларын ярлыкагансың[+].
4Ачу-каһәреңне бер читкә куеп,
дәһшәт-ярсуларыңнан тыелгансың[+].

5И коткаручыбыз Аллаһы,
безне элекке хәлебезгә кайтар,
ачуланудан, каһәрләүдән тукта!
6Безгә шулай мәңге ачу тотарсыңмы?
Ачуыңны буыннан-буынга дәвам итәрсеңме[+]?
7Инде безгә, халкың Синдә куаныч тапсын дип,
яңадан җан өрергә җыенмыйсыңмы?
8Мәрхәмәтеңне күрсәт безгә, Раббы,
коткарып кал безне!

9Раббы Алланың әйтер сүзенә колак салырмын,
чөнки Үз халкына, тугрылык саклаганнарга
иминлек вәгъдә итә Ул,
тик мәгънәсез юлларына кайтмасыннар гына.
10Хактыр: Аллаһыдан куркучыны Ул коткарыр, озакламас,
шул рәвешле Аның дан-шөһрәте безнең җирдә үзенә урын табар.

11Мәрхәмәт белән тугрылык очрашыр,
хаклык белән иминлек үбешер;
12җирдән тугрылык калкып чыгар,
күкләрдән хаклык түбән карап багар.
13Раббы бәрәкәткә киң юл ачар,
җиребез мул уңышын бирер[+].
14Хаклык Раббы алдыннан атлап барыр,
Аның өчен юл хәстәрләп куяр[+].

#### 85

Давытның догасы.

1И Раббым, мине – фәкыйрь бер мазлумыңны
ишет һәм җавап бир![+]
2Җанымны саклап кал, и Аллам!
Чөнки мин Сиңа тугрымын.
Сиңа сыгынган колыңны коткара күр!
3-4Мин көн саен Сиңа ялварып дәшәмен –
кызган мине, и Хуҗа-Хаким!
Җаным Сиңа юнәлгән –
тугры колыңның күңелен сөендер![+]
5Син, Хуҗа-Хаким, игелек вә бәхиллек ияседер,
Үзеңә инәлгәннәрнең барсына
чиксез мәрхәмәтеңне юллыйсың[+].
6Ишет догамны, и Раббым,
ялваруыма колак сал!
7Кайгылы көнемдә мин Сиңа дәшәм,
чөнки Син мине ишетүчедер[+].

8И Хуҗа-Хаким, илаһлар арасында Сиңа тиңнәр юк,
кылган эш-гамәлләреңә дә ишләр юк![+]
9Син бар иткән халыкларның һәммәсе, Хуҗа-Хаким,
Сиңа килеп табыначак,
исемеңә дан-хөрмәт белдерәчәк![+]
10Чөнки Син – бөек, могҗизалар тудыручысың!
Син – Аллаһы, бары Син генә![+]

11И Раббым, мине хак юлыңа күндер –
шул хакыйкатең юлында йөрермен.
Йөрәгем бөтен барлыгы белән исемеңне хөрмәт итсен[+].
12И Хуҗа-Хакимем, и Аллам,
бар күңелемнән Сиңа рәхмәтләр укырмын,
гомер бакый исемеңне данлармын!
13Чөнки миңа кылган мәрхәмәтең ифрат зурдыр:
җанымны Син үлеләр дөньясы төпкеленнән йолып алдың[+].

14И Аллам, тәкәбберләр миңа каршы аякландылар,
Сине бар дип тә белмәүче залимнәр өере җанымны кыярга җай эзли[+].
15Син, Хуҗа-Хакимем, – рәхимле вә миһербанлы,
сабыр-түзем, үтә мәрхәмәтле, тугрылыклы Аллаһы[+].
16Күзеңне төшер дә кызган мине,
мин колыңа көч-ныклык бир,
Синең колың булган хатын-кызның углын бәладән коткар![+]
17Мине якын күрүеңнең берәр билгесен күрсәтче!
Син, Раббым, ярдәм кулыңны сузып мине юаткач,
миңа нәфрәт саклаучылар хурлыкка калсыннар[+].

#### 86

1Корах угылларының җыр-мәдхиясе.

2Иерусалимне Ул изге таулар өстенә корган.
Ягъкубның барлык шәһәрләреннән
артыграк ярата Раббы Сион капкаларын[+].
3Мактаулар күп әйтелә синең хакта, Аллаһы каласы![+]

4Раббы әйтте:
«Раһаб[*] белән Бабил[†] Мине танып белүчеләр дип исәплим.
Әнә, Пелешет, Сур һәм Хәбәшстан шунда[*] туган».
5«Һәммәсе шунда туган», –
дип әйтер кешеләр, Сионны телгә алып.
Аллаһы Тәгалә аны Үзе ныгыткандыр[+].
6Халыклар исемлеген төзегәндә, Раббы һәр халык турында:
«Монысы да шунда туган!» – дип язар.

7Җырчылар, биючеләр беравыздан:
«Тормыш чыганагым Синдәдер!» – диярләр[+].

#### 87

1Корах угылларының җыр-мәдхиясе. Җырчылар җитәкчесенә: «Махалат леаннот[*]» көенә. Эзрах нәселеннән булган Һеманның нәсыйхәте[+].

2И Раббым, коткаручы Аллам,
кич-көндез Сиңа инәлеп дәшәм[+].
3Догам Синең хозурыңа ирешсә иде,
колак салса идең минем инәлүләремә.
4Чөнки җанымдагы кайгы-хәсрәт тулып ашты,
көннәрем үлеләр аймагына якынлашты[+].
5Үлем чокырына иңүчеләргә иш булдым,
көч-дәрманнан яздым;[+]
6үлеләр арасына ташланган,
кабердә яткан мәетләр күк булдым,
Синең тарафтан инде онытылган,
мәрхәмәтле кулыңнан читкә тибәрелгән хәлдә калдым[+].
7Син мине тирән чокыр төбенә,
кара упкын эченә аттың[+].
8Ачу-дәһшәтең минем өскә авыр йөк булып ятты,
каһәрең дулкыннары мине аяктан бәреп екты[+].

9Таныш-белешләремне Син миннән ераклаштырдың,
алар күзендә мине җирәнгеч итеп күрсәттең;
камалуда мин, котылу юлым юк[+].
10Кайгы-хәсрәттән күзләрем зәгыйфьләнде.
Һәркөн Сиңа ялварамын, Раббым,
кулларымны Сиңа таба сузамын.
11Могҗизаларны үлеләр өчен эшләрсеңме Син?!
Үлеләр, терелеп, Сиңа рәхмәтләр укырмы?![+]
12Мәрхәмәтең – кабердә,
тугрылыгың черекләр арасында телгә алынырмы?!
13Караңгыда Синең могҗизаларыңны кем күрер?!
Онытылу дигән җирдә Синең хаклыгыңны кем белер?![+]

14Мин исә, Раббым, ярдәмгә чакырам Сине;
иртә таңда догам хозурыңа барып ирешер[+].
15Ник Син, Раббым, мине читкә тибәрәсең?
Йөзеңне ник миннән яшерәсең?
16Яшь чагымнан үлем, кайгы көтә мине;
Синең дәһшәтеңнән гаҗизмен.
17Ачу-каһәрең басып-изеп узды,
дәһшәтеңнән рухым тәмам сынды[+].
18Туфан эчендәге кебек,
мине һәр яктан Синең дәһшәтең чорнап алган[+].
19Дусларымны, якыннарымны миннән читләштердең,
янәшәмдә калган сердәшем тик зольмәттер[*][+].

#### 88

1Эзрах нәселеннән булган Эйтанның нәсыйхәте[+].

2Мәрхәмәтеңә, и Раббым, мәңге дан җырлаячакмын,
авызым Синең тугрылыгыңны буыннан-буынга игълан итеп торачак[+].
3Белеп әйтәм: мәрхәмәтең мәңгелек итеп яратылган,
тугрылыгың күкләргә күтәреп куелган.

4Син әйттең: «Сайлаган кешем –
Давыт колым белән килешү төзедем, ант эчтем:
5„Нәсел варисларың мәңге дәвам итәчәк,
буыннан-буынга тәхетле булачак!“» – дидең[+].

6И Раббы, күкләрдә – могҗизалы эшләрең,
фәрештәләр[*] җыенында тугрылык сыйфатың мактала[+].
7Юкса күкләрдә Раббыга кем иш була алыр?!
Илаһи затлардан[*] кем Аңа тиңләшер?![+]
8Аллаһы дәһшәтледер фәрештәләр җыенында,
янәшәсендәгеләрнең һәммәсеннән дәһшәтлерәк Ул.
9И Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла!
Синдәй кодрәтле тагын кем бар?!
Тирә-ягыңны тугрылык сарып алган[+].
10Син ярсулы диңгезләр өстеннән хакимлек итәсең,
кубарылып чайкалган дулкыннарны тынычландырасың[+].
11Син Раһабны[*] өзгәләп ташладың;
көчле кулың белән дошманнарны куып тараттың[+].
12Күкләр Синеке, җир дә Синеке!
Дөньяны һәм андагы бар нәрсәне Син яраттың;[+]
13төньякны вә көньякны бар иттең;
Тавор вә Хәрмун таулары сөенеп исемеңне тәкрарлый[+].
14Беләгең ныктыр, кулың көчле,
уң кулың югары күтәрелгән.
15Хаклык вә гаделлек – тәхетеңнең нигезедер;
мәрхәмәт вә тугрылык – Синең юлдашың[+].

16И Раббы, шатлык авазларын ишеткән халык бәхетледер!
Ул Синең нурлы йөзең яктысында йөрер,[+]
17көннәр буе исемеңне телгә алып сөенер,
хаклыгыңа таянып югары күтәрелер.
18Чөнки Син – халкыңның көч-куәт бизәгедер;
безгә күрсәткән илтифатың белән башыбызны[*] югары чөябез.
19Безнең калканыбыз – Раббыдан, патшабыздан,
Исраилнең изге Алласыннан[+].

20-21Үзеңнең тугры бәндәләреңә иңдергән вәхидә[*] Син:
«Мин, халкым арасыннан бер гаярь сугышчыны –
колым Давытны сайлап алып,
аңа ярдәм иттем, аны югары күтәрдем,
изге маем белән майладым[+].
22Кулым аңа таяныч булыр,
беләгемнән ул көч алыр, – дидең. –
23Дошман аны буйсындыра алмас,
залимнәр аңа золым кылмас.
24Аның бар дошманын үз күзе алдында орып салырмын,
үч-нәфрәт саклаучыны кырып юк итәрмен[+].
25Тугрылыгым, мәрхәмәтем аңа юлдаш булыр,
исемемне телгә алып, башын[*] ул югары чөяр.
26Аның кулын диңгезгәчә,
уң кулын елгаларга кадәр сузармын[+].
27„Син минем Атам, Аллам, коткаручы Кыяташым!“ –
дип эндәшер ул Миңа[+].
28Ул Минем беренчел-өлкән углым булыр,
дөнья патшаларының иң бөегенә әверелер[+].
29Мәрхәмәтемнән аны беркайчан ташламам;
аның белән төзегән килешүем бозылмас[+].
30Аның нәсел орлыгы мәңге дәвам итәр,
тәхет еллары күктәге көннәр санынча булыр, – дидең. –[+]

31Инде әгәр угыллары Канунымны боза калса,
Минем карарларны үтәмәсә,
32Кануным кагыйдәләренә хилафлык кылып,
боерыкларымны онытса,
33ул чакны Мин хөкемдар таягымны эшкә кушармын,
кылган җинаятьләре, гөнаһлары өчен,
бәрә-суга аларны кыйнармын, – дидең. –[+]
34-35Әмма мәрхәмәтемнән аларны барыбер аермамын,
тугрылыгыма, Килешүемә,
авызымнан чыккан сүз-вәгъдәләремә хыянәт итмәмен[+].
36Бервакыт мөкатдәс исемем белән ант иттем бит Мин:
„Давытка һич ялганламам“, – дип әйттем[+].
37Давытның нәсел орлыгы мәңге дәвам итәр,
тәхете дә, кояш кебек, хозурымда булыр,
38күкләрнең тугры шаһиты ай кебек,
мәңге шулай нык торыр!» – дидең[+].

39Әмма Син, Раббы, май сөрткән кешеңә сырт куйдың,
ачу-дәһшәтең белән аны читкә тибәрдең;[+]
40колың белән төзегән килешүне юкка чыгардың,
аның таҗын җиргә ордың;[+]
41бөтен дивар-ихаталарын җимердең,
кальга-калаларын хәрабәгә әйләндердең[+].
42Үтеп барган һәркем аны талый-туный,
күршеләр алдында ул мәсхәрәгә калды.
43Аңа каршы дошманнарга кул күтәрергә ирек куеп,
Син аларның барчасын да сөендердең.
44Кылычының йөзен кайтардың,
яу кырында аңа булышмадың;
45мәһабәтлеген тоныкландырдың,
тәхетен җиргә аудардың;
46аның яшьлек көннәрен кыскарттың,
үзен мәсхәрәгә урадың[+].

47И Раббы, кайчангача ачу-ярсуың уттай дөрләр,
кайчангача бездән яшеренеп торырсың[+]?
48Гомеремнең кыскалыгын онытмасаң иде.
Фани тормыш өчен генә бар иттеңме адәм баласын[+]?
49Бармы, дөньяда яшәп, үз үлемен күрмәгән,
җанын үлеләр аймагыннан коткарып калган кеше?![+]

50И Хуҗа-Хаким, кайда Синең әүвәлге мәрхәмәтең?
Син бит Давытка тугры булырга ант иттең.
51-52И Хуҗа-Хаким, кол бәндәләреңнең мәсхәрә ителүен,
халык-кавемнәрнең мыскыллы сүзләрен йөрәгемдә йөртүемне,
дошманнарыңның, и Раббы, ачы телләнүен,
май сөрткән затыңның һәр адымын яманлавын оныта күрмә.

53Раббыга мәңге-мәңге мактау-шөкерләр яусын!
Амин, амин![+]

#### 89


Дүртенче китап

1Аллаһы колы Мусаның догасы[+].

2И Хуҗа-Хаким, буыннан-буынгача
Син безгә сыеныр урын булдың[+].
3Таулар туганчы ук,
җир вә дөнья яратылганчы ук,
әзәлдән мәңгелеккәчә Син – Аллаһы[+].

4Инсаннарны кабат туфракка кайтарганда:
«Әй адәм балалары, кире кайтыгыз!» – дисең[+].
5Хактыр: Синең өчен мең ел – үтеп киткән кичәге көн
яки кыска бер төн кебек кенә[+].
6Син кешеләрне ташу суыдай агызып китәсең;
алар төнге төш кебек,
таң атканда шытып чыккан үлән кебек:
үлән иртән яшелләнеп чәчәк ата, ә кичен корып кибә[+].

7Ачу-дәһшәтеңнән без шулай юкка чыгабыз,
ярсуыңнан калтырап-тетрәнеп торабыз.
8Безнең язык эшләр – Синең алдыңда,
яшерен гөнаһларыбыз – якты йөзең каршысында[+].
9Ачуыңны тоеп үтә көннәребез,
елларыбыз бер көрсенеп куюдай тиз уза.
10Гомеребез озынлыгы җитмеш елдыр,
тазалыгың нык булганда, сиксән ел;
анысының да күп өлеше авыр хезмәт вә газап эчендә үтә;
тиз уза ул, һәм без очып китәбез[+].
11Кем белер Синең ачу-дәһшәтеңнең көчен,
ярсуың китергән куркуның тирәнлеген?!
12Гомеребез көннәрен санарга өйрәнер өчен,
зирәк акыл бир безгә[+].

13Кайт, Раббы! Тагын күпме көтмәк кирәк?
Колларыңа миһербанлы кулыңны суз.
14Гомеребез ахырына кадәр сөенеп-куанып яшәр өчен,
һәр иртәдә мәрхәмәтеңне тоеп уяныйк.
15Газапка салган көннәрең,
кайгы кичерткән елларың бәрабәренә
шатлык-куанычлар белән сөендер безне!
16Кылган эшләреңне – Үзеңнең колларың,
шан-шөһрәтеңне аларның угыллары күрсен!
17Хуҗа Аллабыз йөз нурын безгә юнәлтсен,
кулларыбызның эшен уңышлы итсен,
әйе, уңышлы итсен![+]

#### 90

1Аллаһы Тәгалә яклавындагы кеше
кодрәтле Затның ышыгында урын табар[+].
2Раббыга әйтер ул:
«Сыену урыным, кальгам-ныгытмам,
өмет баглаган Аллам – Синдер»[+].

3Раббы сине аучы тозагыннан да,
үләт зәхмәтеннән дә коткарыр;[+]
4сине канатлары астына алып каплар,
шунда сыенып хәвефсез яшәрсең.
Аның тугрылыгы синең өчен калкан, кальга дивары булыр[+].
5-6Төнлә ябырылып килгән дәһшәт тә,
көн яктысында очкан уклар да,
караңгыга төренеп йөри торган үләт зәхмәте дә,
көндезен кырган мур да куркыта алмас сине[+].
7Янәшәңдә – мең кеше,
уң тарафыңда ун мең кеше кырылып ятса да,
сиңа үлем янамас.
8Яман бәндәләрдән үч алынуын
син читтән торып тамаша кылырсың[+].

9Сыену урыным – Раббыда!

Ышыклыгың Аллаһы Тәгаләдә булганга,[+]
10синең башыңа явызлыклар төшмәячәк,
чатырыңа афәтләр якынлашмаячак[+].
11Чөнки һәр йөргән юлыңда сине сакларга дип,
Үзенең фәрештәләренә Ул боерык биргән.
12Юл ташына абынып егылмассың:
фәрештәләр сине кулларына күтәреп алыр[+].
13Син арыслан вә зәһәр еланнар өстенә басып үтәрсең,
яшь арыслан вә аждаһаларны таптап изәрсең[+].

14«Мине сөйгән затны Мин коткарырмын,
исемемне күңелдә йөрткәне өчен,
аның яклаучысы булырмын, – дияр Раббы. –[+]
15Ул мине дәшеп чакырыр,
һәм Мин аңа җавап бирермен,
кайгылы чагында янында булырмын,
коткарып, аны данга күмәрмен;[+]
16гомерен озын кылып,
коткару бүләк итәрмен!» – дияр[+].

#### 91

1Шимбә көнгә[†][*] җыр-мәдхия.

2-4И Раббы, и Бөекләрнең Бөеге!
Ун кыллы сазны, лираны чиертеп,
гөсләдә көй көйләп,
иртә таңда мәрхәмәтеңне,
кичләрен тугрылыгыңны игълан итү,
Сиңа рәхмәтләр уку,
исемеңә мәдхия җырлау – үзе бер бәхеттер![+]
5Куандырдың Син мине кылмышларың белән,
кулларыңның эше мине, һай, сөендерә!
6Эш-гамәлләрең никадәр бөек Синең, Раббы!
Ният-максатларың никадәр тирән-төпледер![+]
7Акылсыз кеше моны белмәс,
наданы аңына алмас:
8яманнар чирәмдәй үрчесә дә,
бозыклар тормыштан уңса да,
мәңгегә юкка чыгачак,
9ә Син мәңге биектә, Раббы![+]
10Хактыр: дошманнарың, и Раббы,
Синең дошманнарың һәлак булачак,
бозыклар бар да таралып бетәчәк.
11Ә мине Син кыргый үгездәй көчле кыласың[*],
минем башыма саф зәйтүн мае коясың[+].
12Миңа каршы аякланганнарның җиңелгәнен
күзләрем ап-ачык күрер,
явызларның гөрселдәп ауганын
колагым яхшы ишетер[+].

13Тәкъва инсан хөрмә агачыдай чәчәк атыр,
Ливандагы эрбет агачыдай биек күтәрелер[+].
14Раббының өендә тамыр ныгытканнар
Аллабыз ишегалдында чәчәк атыр[+].
15Алар картлык көнендә дә җимеш бирер,
ямь-яшел, таза-нык булыр.
16«Раббы – гадел-гадәләтледер!
Ул – минем Кыяташым!
Аңарда гаделсезлек юк!» – диючеләрдән алар[+].

#### 92

1Раббы – патшадыр!
Мәһабәтлеккә төренгән Ул,
билен кодрәт путасы белән буган,
дөньяны какшамаслык итеп нык корган[+].
2Тәхетең Синең – әзәлдән,
Син Үзең дә әзәлдәндер![+]

3Дәрьялар шаулый-гөрли, и Раббы,
дәрьялар шаулап гөрелди,
дулкыннарын югары чөя[+].
4Әмма биектәге Раббы дәрья-диңгез гөрелтесеннән,
ярсулы сулар ташкыныннан күп мәртәбә көчлерәк[+].

5Синең күрсәтмәләрең, и Раббы, ышанычлы!
Изгелек – йортыңның мәңгелек бизәгедер!

#### 93

1И Раббы, үч алучы Аллаһы,
Үзеңне күрсәт, үч алучы Аллаһы![+]
2Калык, җир йөзенең Хөкемчесе,
тәкәбберләргә хак җәзаңны бир![+]
3Яманнар кайчангача, и Раббы,
яманнар кайчангача тантана итәр икән[+]?
4Аларның авызыннан һавалы сүзләр бөркелә,
бозыклык эшләгән һәркем мактала.
5И Раббы, халкыңны җәбер кыла,
Син сайлаган халыкны кыерсыта алар[+].
6Толны, читтән килгәнне бугазлыйлар,
үксезләрнең җанын кыялар[+].
7Алар: «Раббы күрми,
Ягъкуб Алласы берни дә белми», – дип уйлый[+].
8Әй ахмаклар, акылыгызга килегез!
Әй наданнар, кайчан акыл керер икән сезгә?
9Колакны бар иткән ишетмәс дисезме?!
Күзне яраткан күрмәс дисезме?![+]
10Халыкларны җәзага тартучы,
кешегә акыл өйрәтүче сезне фаш итмәс дисезме?![+]
11Раббы адәм баласының ниятләрен белә,
алар буш, мәгънәсездер.

12Бәхетледер, и Раббы, Синнән акыл өйрәнгән,
Кануның кагыйдәләрен үзләштергән кеше![+]
13Син аны афәтле көндә дә саклап яшәтәсең,
яманнарга чокыр казылганчы, аны имин кыласың.
14-15Чөнки Раббы Үз халкын читкә какмаячак,
Үзенең милкен ташлап китмәячәк.
Хөкем эшләре гадел кылыначак,
һәм саф күңеллеләр моңа терәк булачак[+].

16Явызлар алдында мине кем яклар?
Бозыклар белән көрәштә янәшәмдә кем торыр?
17Раббым хәлемә кереп ярдәм итмәсә,
җаным күптән тынлык иленә күчәр иде[+].
18«Менә-менә аягым тайпылыр!» дигән чакларда
Синең мәрхәмәтең, Раббым,
мине егылудан саклап калды.
19Кайгы-хәсрәттән эчем тулып ташыса,
Син юатып, күңелем сөенеч белән тула.
20Кануннар чыгарып золым кылучы
явыз хөкемдарлар Сиңа якын булырмы?!
21Андыйлар тәкъва кешенең җанына
бөтен өерләре белән ташланалар,
гаепсезне үлемгә хөкем итәләр[+].
22Әмма Раббы – минем Кальгам-ныгытмам,
Аллаһы – мин сыену тапкан Кыяташтыр![+]
23Раббы Аллабыз ул бозык бәндәләргә
эшләренә бәрабәр җәзасын бирер,
кылган явызлыклары өчен кырып ташлар.

#### 94

1Килегез, сөенечле җырлар җырлыйк Раббыга,
коткаручы Кыяташыбызга шатланышып җырлыйк![+]
2Рәхмәтләребезне белдерергә хозурына ашыгыйк,
Аңа шатлыклы җырларыбызны багышлыйк!
3Чөнки Раббы – бөек Аллаһыдыр,
барлык илаһлардан өстен торучы олуг патшадыр![+]
4Җирдәге тирән упкыннар Аның кулында,
биек тау түбәләре дә Аның кул астында.
5Диңгез Аныкы, чөнки аны Ул яратты,
коры җирне дә Аның куллары бар итте[+].

6Килегез, баш иеп сәҗдә кылыйк каршысында,
иҗатчыбыз Раббы алдында тез чүгик![+]
7Чөнки Ул – безнең Аллабыз,
без исә – Аның кул астындагы халык,
Аның утлавындагы сарыклар.

Бүген Аның тавышына колак салсагыз иде:[+]
8-9«Мерибадагы кебек –
теге чакны чүлдә, Массаһтагы кебек[*] –
ата-бабаларыгыздай каты күңелле булмагыз.
Эшләгән эш-гамәлләремне күрә торып,
алар анда Мине сынадылар, тикшереп карадылар.
10Кырык ел буена Мин ул буыннан йөземне яшердем:
„Болар – күңелләре адашкан халык,
Минем хак юлымны белмиләр“, – дидем.
11Шул сәбәпле ачулы хәлемдә ант иттем:
„Алар Минем тыныч-имин урыныма[*] кермәячәк!“ – дидем»[+].

#### 95

1[•]Яңа бер җыр җырлагыз Раббыга!
Әй бөтен җир йөзе әһелләре, Раббыга җыр җырлагыз![+]
2Җырлап, Раббының исеменә мактау-шөкерләр яудырыгыз!
«Ул – Коткаручы!» – дип көн дә сөйләгез![+]
3Халыкларга – Аның дан-шөһрәтен,
бөтен кавемнәргә могҗизалы эшләрен белдерегез![+]
4Чөнки Раббы бөек һәм мактауга лаектыр,
илаһларның барысыннан дәһшәтледер[+].
5Мәҗүси кавемнәрнең бар илаһлары фәкать сыннар гына,
Раббы исә күкләрне бар иткән Зат[+].
6Дан вә бөеклек Аның хозурында,
көч вә гүзәллек изге йортындадыр.

7Әй халыклар, барча-барчагыз Раббыны олуглагыз!
Аның дан-шөһрәтен, кодрәтен олуглагыз![+]
8Аның шанлы исемен данга күмегез!
Корбанлык малыгызны алып, Аның ихатасына килегез.
9Аның мәһабәт изгелеге алдында баш иегез.
Бөтен җир йөзе тетрәнсен каршысында![+]
10Халыкларга игълан итегез:
«Раббы – патша!» – диегез.
Дөньяның нигезе какшамас итеп нык корылган.
Раббы халыкларны гадел хөкем итәчәк![+]
11Куанышсын күкләр, җир йөзе тантана итсен!
Дулкынланып шауласын диңгез сулары вә андагы бар нәрсә![+]
12Шатлансын кыр-далалар вә андагы бар нәрсә,
урмандагы бар агачлар сөенечкә уралсын 13Раббы каршында!
Чөнки Ул киләчәк, җир йөзен хөкем итәргә киләчәк.
Дөньяны Ул Үзенең хаклыгына,
халыкларны тугрылыгына таянып хөкем итәчәк[+].

#### 96

1Тантана итсен җир йөзе, куанышсын барлык утраулар:
хакимлек Раббы кулында![+]
2Раббыны болытлар вә караңгылык урап алган;
тәхетенең нигезендә хаклык вә гаделлектер[+].
3Аның алдыннан ут-ялкын атлап бара,
тирә-ягындагы бар дошманны көйдереп[+].
4Яшененнән бар дөнья балкып яна,
һәм тетрәнә бөтен җир йөзе моны күреп[+].
5Таулар балавыздай эреп ага Раббы алдында,
бөтен җир йөзенең Хуҗасы каршында[+].

6Күкләр сөйли Аның хаклыгы турында,
халыклар күрәдер Аның дан-шөһрәтен[+].
7Оятка калсын сыннарга табынучылар,
хур булсыннар потларны данга күтәрүчеләр;
Раббы алдында сәҗдә кылсын бар илаһлар![+]
8И Раббы, гадел хөкемеңне ишетеп куана Сион,
Яһүдә шәһәрләре тантана итә[+].
9Чөнки Син, и Раббы, Бөекләрнең Бөеге җир йөзендә,
бар илаһлардан өстен Син![+]

10Әй сезләр, Раббыны сөючеләр,
явызлыкка нәфрәт белән карагыз!
Үзенә тугрыларның тормышын саклый Раббы,
яманнар кулыннан йолып ала;[+]
11тәкъва җаннарга нурын сирпи,
саф йөрәкләргә сөенеч китерә[+].
12Әй тәкъва җаннар, куанычыгыз Раббыда булсын!
Аның изге исеменә рәхмәтләр укыгыз![+]

#### 97

1Мәдхия.

Раббыга яңа җыр җырлагыз:
могҗизалы эшләр башкарды Ул,
уң кулы, изге беләге белән җиңү казанды[+].
2Раббы Үзенең коткару кодрәтен күрсәтте,
халыкларга Үзенең хаклыгын белгертте;
3Исраил йортына булган мәрхәмәтен вә тугрылыгын онытмады.
Дөньяның һәр тарафы Аллабызның коткару кодрәтен күрде[+].

4Әй бөтен җир йөзе әһелләре, Раббыны шатланышып мактагыз!
Сөенеп-куанып мәдхияләр җырлагыз![+]
5Гөсләгә кушылып, гөслә авазлары көенә
Раббыга җырларыгызны багышлагыз!
6Быргы вә мөгез быргы моңнары астында
патшабыз Раббыны шатланып мактагыз![+]

7Шауласын-гөрләсен диңгез вә аның эчендәгеләр,
шауласын-гөрләсен җир йөзе вә аның өстендәгеләр![+]
8Елга-дәрьялар алкышлап кул чапсын,
таулар гөрелдәшеп сөенсен[+] 9Раббы каршында!
Чөнки Раббы җиргә Үзенең хөкеме белән киләчәк.
Дөньяны Ул Үзенең хаклыгына таянып,
халыкларны гаделлек белән хөкем итәчәк![+]

#### 98

1Раббы – патшадыр! –
Калтырансын халыклар!
Керубимнәр өстендәдер Аның тәхете. –
Тетрәнсен җир йөзе![+]
2Сиондагы Раббы – иң югары, иң бөек,
бар халыклардан өстен торучы![+]
3Бөек вә дәһшәтле исемеңне данласын алар,
чөнки Синең исемең изгедер.
4И гаделлек сөюче кодрәтле патша!
Син гадел хөкемне гамәлгә керттең,
Ягъкуб илендә гаделлек вә хаклыкка нигезләнгән эшләреңне күрсәттең[+].
5Олуглагыз Раббыны, безнең Аллабызны,
аяклары баскан урынга егылып, Аңа сәҗдә кылыгыз,
чөнки Ул изге-мөкатдәстер!

6Аның руханилары арасында Муса белән Һарун да бар иде,
Шемуил дә Аңа гыйбадәт кылучылардан иде.
Алар Раббыга дәшкәндә, Ул җавапсыз калмады:[+]
7багана рәвешендәге болыт эченнән алар белән сөйләште,
төрле күрсәтмә-кагыйдәләр бирде,
һәм тегеләр шуларны үтәп килде[+].
8И Раббы Аллабыз, Син аларны җавапсыз калдырмый идең.
Кырын эшләре өчен җәза бирсәң дә,
аларны ярлыкаучы Аллаһы булдың Син[+].

9Олуглагыз Раббыны, безнең Аллабызны,
изге тавында Аңа сәҗдә кылыгыз!
Чөнки изгедер Раббы, безнең Аллабыз![+]

#### 99

Шөкраннар мәдхиясе.

1Әй бөтен җир йөзе әһелләре, Раббыны шатланышып мактагыз![+]
2Куанып Раббыга хезмәт итегез,
хозурына сөенечле җырлар белән килегез!

3Белегез ки, Раббы – безнең Аллабыз!
Безне Ул бар иткән, без – Аныкы,
без бары – Аның халкы, утлавының сарыклары[+].

4Рәхмәтләрегезне укып узыгыз Раббы йортының капкасыннан,
ишегалларына мактау сүзләре белән килегез,
шөкрана итеп исемен данга күмегез![+]
5Чөнки Раббы игелекле,
Аның мәрхәмәте мәңгелек,
тугрылыгы – буыннан-буыннарга күчешле![+]

#### 100

Давытның мәдхиясе.

1Мәрхәмәт вә гаделлегеңне көйгә салырмын,
Сиңа мәдхия җырлармын, Раббым![+]
2Гөнаһсыз юлларны үз итәрмен.
Син кайчан килерсең икән минем яныма?

Күңелем сафлыгында яшәрмен үз сараемда;[+]
3чирканыч нәрсәдән күзләрем ерак булыр.
Кыңгыр эшләргә нәфрәтем көчле,
андый эшләр миңа иш түгел.
4Бозыклык күңелемнән ерак торыр,
явызлыкны мин тирәмә якын китермәм.
5Якынына астыртын яла ягучының авызын томалармын,
өстән генә караучы тәкәбберне түзеп тормам[+].
6Илдәге тугры кешеләр – менә шундыйлар минем күз уңымда,
алар минем янда яшәячәк,
гөнаһсыз юлда йөрүчеләр генә миңа хезмәт итәчәк.
7Мәкерле бәндә минем өемдә утырмас,
ялган сөйләүчене күз алдымда тотмам.
8Илдәге яманнарны һәр иртәдә юк кылырмын,
Раббы каласын барча бозыклардан арындырырмын[+].

#### 101

1Раббы алдында хәсрәтен сөйләп эчен бушаткан мазлумның догасы[+].

2И Раббым, догамны ишет,
ялваруларым Сиңа ирешсен!
3Кайгылы көнемдә йөзеңне миннән яшермә!
Сүзләремә колак сал,
җавабыңны тиз – Сиңа дәшкән көнне үк бир!

4Гомер көннәрем төтендәй таралып югала бара,
сөякләрем кисәү агачыдай кызып яна[+].
5Йөрәгем, кыйналып, үлән кебек корыды,
тамагыма ризык алырга онытам хәтта[+].
6Инәлүләрем ачысыннан сөякләрем тирегә ябышты.
7Сусыз чүлдәге байгышка охшап калдым,
хәрабәләр арасында яшәгән ябалакка әйләндем[+].
8Күземә йокы керми,
түбәдә утырган ялгыз кош кебекмен.
9Дошманнарым һәркөн мине мыскыл итә,
мине хурлаучылар исемемә ләгънәт укый[+].
10Икмәк урынына көл ашап туенам,
күз яше белән катыш су эчәм[+].
11Болар барысы Синең ачу-дәһшәтеңнән булды,
чөнки Син мине күтәреп алып читкә ыргыттың.
12Көннәрем юкка чыга торган кичке күләгә кебек,
үлән сыман шиңә-сула барам[+].

13Син бит, Раббы, әзәлдән үк барсың,
даның буыннан-буынга күчеп киләдер[+].
14Кузгалып, Сионга рәхим-шәфкатеңне күндер,
чөнки билгеләнгән вакыт –
аңа миһербан күрсәтер вакытың җитте[+].
15Синең колларың өчен аның ташлары кадерледер,
хәрабәләренең көл-тузаны аларда кызгану хисе уята[+].
16Ил халыклары – Раббының исеменнән,
җир йөзе патшалары дан-шөһрәтеннән шүрләп торыр,[+]
17чөнки Раббы Сионны яңадан төзер,
Үзенең шөһрәтен-данын күрсәтер[+].
18Юксылларның догаларын ишетер-тыңлар,
ялваруларына колак салмый калмас.
19Болар барысы киләчәк буыннар өчен теркәлеп калыр,
һәм алар Раббыга дан җырлар[+].
20-23Чөнки тоткыннарның ыңгырашуын ишетер өчен,
үлемгә хөкем ителгәннәрне коткарыр өчен,
халыклар вә патшалыклар җыйналып Раббыга гыйбадәт кылганда,
Раббы исеме Сионда яңгырап торсын өчен,
Иерусалимдә Аңа мактаулар яусын өчен,
Раббы изге биеклегеннән баккан,
күкләрдән җир йөзенә карашын салган иде[+][+][+].

24Тормыш юлымда Раббы мине хәлдән тайдырды,
гомер көннәремне кыскартты.
25Мин әйттем: «И Аллам, – дидем, –
гомерем уртасында җаныма кул сузма!
Синең елларың буыннан-буыннаргача![+]
26Һәммәсеннән элек Син җирнең нигезләрен бар иттең,
күкләр дә – Синең кулларыңның эше[+].
27Алар бетәчәк, ә Син – мәңгелек!
Алар кием-салым кебек тузып бетәчәк,
Син аларны өс киемедәй алыштырачаксың,
һәм шулай итеп алар юк булачак[+].
28Әмма Син, Раббы, үзгәрешсез калачаксың,
Синең гомер елларың беркайчан бетмәячәк![+]
29Бәндәләрең угыллары иминлектә яши бирер,
аларның нәселләре Синең алда нык торыр»[+].

#### 102

Давытның мәдхиясе.

1Әй күңелем, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
Аның изге исемен данла![+]
2Әй күңелем, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
Кылган игелекләрен онытма!
3Ул – гөнаһларыңнан ярлыкаучы,
бар чир-хасталарыңнан савыктыручы,[+]
4сине үлем чокырыннан йолып алучы,
мәрхәмәт, рәхим-шәфкать күрсәтүче,[+]
5нигъмәтләр белән тәэмин итеп яшәешеңне бөтен итүче,
бөркетнеке сыман, яшьлегеңне яңартып торучы[+].

6Раббы барлык мазлум-хәкыйрьләр[*] өстеннән
хак вә гадел хөкем йөртә.
7Үз юлларын Ул Мусага,
эш-гамәлләрен Исраил халкына ачып биргән.
8Раббы рәхим-шәфкатьле, миһербанлы,
сабыр-түзем һәм чиксез мәрхәмәтле[+].
9Ачуын Ул ахыр чиккә җиткермәс,
үч-ярсуларын озакка сузмас[+].
10Гөнаһларыбыз өчен безгә ташламалар ясар,
гаепләребез өчен җәзаны киметер[+].
11Чөнки күкләр җирдән никадәр югары булса,
Үзеннән куркучы, Үзен хөрмәт итүчегә
Раббының мәрхәмәте дә шулкадәр зурдыр[+].
12Көн чыгышы көн батышыннан никадәр ерак булса,
гөнаһлы эшләребезне дә Ул бездән шул хәтлегә ераклаштырды[+].
13Ата кеше үз угылларын ничек кызганса,
Раббы да Үзеннән куркучыларны шулай кызгана[+].
14Чөнки Ул безнең нинди заттан икәнебезне белә,
туфрактан яратылганыбызны аңлый[+].
15Кеше гомере үләнгә охшаш:
кыр үләне кебек чәчәк ата ул,[+]
16ә өстеннән җил исте исә, юк була,
үскән җирендә әсәре дә калмый[+].
17Әмма Үзеннән куркучыларга
Раббының мәрхәмәте мәңгелектер[+].
18Раббы белән төзегән килешүне саклаган
һәм Аның әмерләрен үтәп барган һәр буынга
Аның игелеге кылыныр[+].

19Раббы Үз тәхетен күкләр өстенә куйган,
Аның хакимлеге бар нәрсәне иңли[+].
20Әй сезләр, күкнең фәрештәләре,
Раббының ихтыярына буйсынучы,
Аның сүзләрен тыңлаучы көч-кодрәт ияләре,
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз![+]
21Әй сезләр, Раббы хезмәтендәге күк гаскәрләре,
Аның ихтыярын гамәлгә ашыручылар,
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз!
22Әй сезләр, Раббы бар кылган мәхлуклар,
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз
Ул хакимлек иткән һәр урында!
Әй күңелем, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!

#### 103

1Әй күңелем, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
И Раббы Аллам, Син искиткеч бөексең!
Син шөһрәт вә мәһабәтлеккә уралгансың,[+]
2кием кигәндәй нурга төренгәнсең,
күкләрне пәрдә итеп киергәнсең,[+]
3өеңне күктәге сулар[*] өстенә корып куйгансың;
болытларны Үзеңә арба итеп
җил канатларында гизеп йөрисең;[+]
4җилләр – Синең чапкын-хәбәрчеләрең,
ут-яшеннәр – хезмәтчеләрең[+].

5Җир йөзен Син, нык нигезгә урнаштырып,
мәңге-мәңге какшамас иткәнсең,[+]
6аны төпсез диңгез эченә төреп куйгансың;
сулар тау түбәләреннән дә югары булган.
7Синең җикерүеңнән сулар кача башлаган,
күкрәгән тавышыңнан кабаланып ашыккан,[+]
8таулар өстеннән үзәннәргә омтылып,
Син билгеләгән урыннарга агып төшкән.
9Җир йөзен янә тоташтан каплап алмасын дип,
Син аларга чик-киртә куйгансың[+].

10Чишмәләрне Син агым сулар итәсең,
таулар арасыннан агызып җибәрәсең.
11Су барлык кыр җәнлекләрен тәэмин итә,
барлык кыргый ишәкләрнең сусынын баса.
12Су янында күк кошлары оя кора,
әрәмәлекләрдән кош сайраган авазлар ишетелә.
13Син биектән торып тауларны сугарасың,
җимешләрең белән җир өстен тутырасың.
14Хайваннар өчен – үлән,
кешеләр ихтыяҗы өчен яшеллекләр үстерәсең,
туфракта азык-төлек үсемлекләре иктереп[+].
15Кешеләргә күңелләрне ача-сөендерә торган шәраб,
йөзләрне ялтырата торган зәйтүн мае,
көч-дәрманны арттыра торган икмәк җитештерәсең[+].
16Раббы Үзе утырткан агачлар –
Ливан эрбетләре – суга туенып үсә.
17Кошлар – эрбет ботакларында,
ләкләк – нарат башында оя кора.
18Биек таулар – кыргый кәҗәләр биләмәсе,
кыялар – кушаякларның сыену урыны[+].

19Вакыт күрсәтер өчен, Син айны яраткансың,
кояш та үзенең баер чагын яхшы белә[+].
20Караңгы өртеп, Син төн ясыйсың да
барлык урман җәнлекләрен аякка бастырасың:[+]
21яшь арысланнар үкереп ауга чыга,
Аллаһы җибәргән азыкны эзли[+].
22Офыкта кояш кызыллыгы күрендеме,
алар җыйнаулашып өннәренә кереп яталар[+].
23Кеше исә үзенең хезмәтен башкарырга китә,
кичке караңгыга чаклы эштә була.

24И Раббы, Синең эш-гамәлләрең төрледән-төрледер!
Һәр нәрсәдә зирәклегең балкый,
җир йөзе Синең иҗатың белән тулы[+].
25Диңгезгә баксаң, очы-кырые күренми,
суда кайнашкан олы-кече җан ияләре бихисаптыр.
26Аның өстендә көймә-кораблар йөзә;
суда уйнаклап йөзеп йөрсен дип,
Син бар иткән Ливьятан да шунда.

27Вакытында ашарга бирерсең дип,
барысы да Синнән ризык көтә[+].
28Бирсәң, кабул итәләр, ашыйлар,
кулыңны ачсаң, тук булалар[+].
29Йөзеңне яшергәндә, хафага калалар,
Син сулышларын өзгәндә, үлеп туфракка әйләнәләр[+].
30Сулышыңны өргәндә исә дөньяга туалар –
җир йөзен Син шулай яңартасың[+].

31Раббының дан-шөһрәте мәңгелек булсын!
Куансын Раббы Үзенең эш-гамәлләре белән![+]
32Ул күзен бакканда, җир йөзе тетри,
тауларга кагылса, алардан төтен күтәрелә[+].
33Гомерем буе Раббыга җырлармын,
терек чагымда Аңа мәдхияләр яудырырмын[+].
34Догалы уйларым Аңа хуш күренсен,
сөенечләрем Раббыдан килсен!
35Югалсын җир йөзеннән гөнаһлылар,
яманнарның эзе калмасын!

Әй күңелем, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!

Раббыны данлагыз[*]!

#### 104

1[•]Раббыга рәхмәтләр укыгыз, исемен яд итегез[*],
эш-гамәлләрен халыкларга җиткерегез![+]
2Җырлагыз Аңа, мәдхияләр җырлагыз,
бөтен могҗизаларын сөйләп бирегез![+]
3Мөкатдәс исеме белән Аның мактаныгыз!
Раббыга йөз тотучыларның йөрәкләре куансын!
4Раббыга, Аның кодрәтенә сыеныгыз,
Аның нурлы йөзен һәрчак эзләгез![+]
5Ул кылган гаҗәеп гамәлләрне, могҗизаларны,
авызыннан чыккан хөкемнәрне хәтерегездә саклагыз,[+]
6әй сезләр, Аның колы Ибраһим токымы,
Ул сайлаган Ягъкуб угыллары!

7Ул – Раббы, безнең Аллабыз;
Үзенең хөкем карарларын Ул бөтен җир йөзенә чыгара[+].
8Үзе төзегән килешүне Ул һәрчак истә тота,
меңнәрчә буыннарга биргән сүзен онытмый[+].
9Бу килешүне Ул Ибраһим белән төзегән,
ант эчеп Исхак белән ныгыткан,[+]
10Ягъкуб өчен – Канун,
Исраил өчен мәңгелек Килешү итеп куйган.
11Раббы әйткән: «Кәнган[†] җирен сезгә бирәм:
хакыгызга тигән милкегез булыр», – дигән[+].
12Ул заман алар бик аз санлы кавем,
Кәнган җирендә килмешәкләр,[+]
13бер халыктан – икенче халыкка,
бер патшалыктан икенче патшалыкка күчеп йөрүчеләр иде.
14Әмма Раббы аларны кыерсытырга бирмәгән,
патшаларны ачуланып кисәткән:[+]
15«Кагылмагыз Мин май сөрткән кешеләргә,
пәйгамбәрләремә дә зарар салмагыз!» – дигән[+].

16Берзаман Ул алар җиренә кытлык җибәрде,
ризыктан һичнәрсә калдырмады[+].
17Әмма Ул алардан алда Йосыфны юллады –
аны коллыкка сатып җибәрде[+].
18-19Аның әйткәннәре раска чыкканчы,
Раббының сүзе аның хаклыгын раслаганчы,
Йосыфның аякларын – богау,
муенын тимер муенса кысып тора иде[+].
20Мисыр патшасы, халыклар хөкемдары, боерып,
богавын чиштерде, азат иттерде,[+]
21шуннан аны үз иленә хуҗа кылды,
булган бар милкенә идарәче итеп куйды:[+]
22түрә-башлыкларына фәрман бирү,
өлкәннәренә[†] акыл өйрәтү хокукын тапшырды.

23Исраил шулай Мисырга керде,
Ягъкуб гаиләсе Хам илендә җирләште[+].
24Раббы анда Үз халкын ишәйтте,
дошманнарыннан аларны көчлерәк кылды[+].
25Үзенең колларына – халкына карата мисырлыларда нәфрәт уятты,
мисырлылар күңеленә мәкерле уйлар салды[*][+].
26Шуннан Раббы Үзенең колы Мусаны,
һәм сайлаган бәндәсе Һарунны юллады,[+]
27алар аша Хам җиренә Үзенең могҗиза вә галәмәтләрен күндерде:[+]
28Хам җиренә караңгы иңдереп,
аны дөм караңгылыкка батырды,
һәм мисырлылар Аның сүзенә каршы тора алмадылар[+].
29Агымсуларны кан дәрьясына әверелдерде,
балыкларын һәлакәткә дучар итте[+].
30Бөтен җир өсте, патша сарайларына кадәр,
гөберле бакалар белән шыгрым тулды[+].
31Раббы әмере белән һәр тарафта
чебен белән черки өере очып йөрде[+].
32Раббы яңгыр урынына боз яудырды,
җир өстендә ялкынлы яшеннәрен яшьнәтте[+].
33Йөзем бакчаларын, инҗир куакларын,
андагы бар агачны кырып бетерде.
34Раббының әмере белән кырларны саранча чирүе басып алды[+].
35Алар андагы бар үлән-чирәмне, басудагы бар игенне ашап бетерде.
36Раббы Хам җирендә беренче туган һәр ир баланы –
ирлек куәтенең тәүге җимешен һәлак итте[*][+].
37Исраилиләрне исә Раббы
мәмләкәттән алтын-көмеш белән чыгарды,
бер ыругын да ташлап калдырмады[+].
38Исраилиләр чыгып киткәч, Мисырга җан керде:
куркудан алар тәмәм бетәшкән булганнар[*][+].
39Раббы исраилиләрнең сәфәрендә көндез өсләренә болыт пәрдәсе җәйде,
төннәрен ут биреп яктыртты[*][+].
40Ашарга сорагач, очыртып бүдәнәләр китертте,
кешеләрне күк икмәге белән дә туендырды[*][+].
41Кыяташны сугып ярып, чишмә аттырды,
сусыз чүлдә су дәрьялары агызды[*][+].

42Ул, шулай итеп, колы Ибраһимга әйткән мөкатдәс сүзен хәтерендә тотып[*],[+]
43Үзе сайлаган халкын куандырды –
Мисырдан сөенечләргә урап алып чыкты[+].
44-45Аларга чит-ят халыкларның җирләрен бирде,
Үзенең кагыйдәләрен үтәү, Канунын саклау шарты белән
үзләре эшкәртмәгән басуларга аларны хуҗа кылды.

Раббыны данлагыз![+]

#### 105

1Раббыны данлагыз!

Раббыга рәхмәтләр укыгыз,
чөнки Ул игелекле,
һәм Аның мәрхәмәте мәңгелек![+]
2Раббының кодрәтен кем әйтеп бетерә алыр?!
Аны мактау сүзләрен кем ишеттереп бетерер?!
3Бәхетледер гаделлек белән эшләүчеләр,
һәрдаим тәкъвалыкта гамәл кылучылар![+]

4И Раббы, халкыңа нурлы йөзең белән борылганда онытма мине,
аларны коткарганда, мине дә кайгырт!
5Шулчак халкыңа хасланган бәхетне татыр идем,
халкың сөенече белән сөенер идем,
Синең халкың-биләмәң белән бергә горурлык кичерер идем.

6Аталарыбызны кабатлап, гөнаһлар кылдык без,
бозыклык юлына бастык, яманлыклар эшләдек[+].
7Мисырда чакта аталарыбыз
Синең могҗизаларыңа төшенмәделәр;
бихисап игелекле эшләреңне онытып,
Камышлы диңгез янында баш калкыттылар[+].
8Әмма Раббы, кодрәтле асылын күрсәтеп,
Үз исеме хакына аларны коткарды:[+]
9Камышлы диңгезгә боерып, аның суын киптертте,
чүл өстедәй коры диңгез төбеннән
кешеләрне исән-имин алып чыкты[+].
10Дошманнары кулыннан коткарды,
нәфрәтлеләр кулыннан йолып алды[+].
11Ә дошманнарын, диңгез суларын кайтарып, батырып үтерде,
берсен дә исән калдырмады[+].
12Исраилиләр шунда Раббының сүзенә ышандылар,
Аңа мактауларын юлладылар[*][+].

13Әмма тиздән Аның игелекләрен онытып,
киңәшләрен көтмәс булдылар[+].
14Чүлдә барганда вәсвәсәгә бирелделәр,
Аллаһыны сынарга керештеләр[+].
15Ул аларга теләк-эстәгәннәрен бирде,
тик көчле үләт тә җибәрде[*][+].

16Стан[†] булып торганда Мусага һәм
Раббының изге рухание Һарунга көнчелекләре кузгалгач,[+]
17җир, ярылып, Датанны һәм Абирам тарафдарларын йотты;[+]
18ут көлтәсе шул төркемнең уртасына төште
һәм яман бәндәләрне ялкыны белән көйдерде[*][+].

19Хореб[*] тавы төбендә торганда, бер бозау сыны ясады алар,
шуңа илаһ итеп табындылар[+].
20Раббының данын-бөеклеген шулай
чирәм белән туена торган бозау сынына алыштырдылар[+].
21-22Үзләрен Коткаручыны –
Мисырда бөек эшләр кылган, Хам илендә[*] могҗизаларын,
Камышлы диңгез янында дәһшәтләрен күрсәткән
Аллаһыны исләреннән чыгардылар[+].
23Шуңа күрә Аллаһы: «Аларны юк итәчәкмен!» – диде.
Әмма Муса – Аллаһы сайлаган зат – ике арага кереп баскач,
Аллаһының ачуы тыелып калды[*][+].

24Тансык гүзәл җирне кире какты алар,
Аллаһының сүзенә ышанмады;[+]
25Раббы авазына колак салмыйча,
чатырларында зар елап сөйләнделәр.
26Шул сәбәпле Раббы кул күтәреп ант эчте –
аларны чүлдә чәчеп калдырырга,
27нәсел орлыкларын чит җирләр, чит кавемнәр арасына
таратып бетерергә дип күңелен беркетте[*][+].

28Соңра алар Багал-Пигурга[*] бил бөктеләр,
җансыз потка китергән корбаннарын ашап туендылар[+].
29Кыланмышлары белән Раббы каһәренә тап булып,
бөек үләт казасына дучар ителделәр.
30Әмма Пинхәс, торып, арага керде – хөкемен чыгарды,
һәм үләттән кырылыш шулай туктап калды[+].
31Аның бу гамәле, тәкъвалык билгесе булып,
буыннан-буыннарга мәңгегә теркәлеп калды[*][+].

32Алар Мериба суы янында да Раббының ачуын китерделәр,
моның Мусага да зыяны тиде:[+]
33алар аны чыгырыннан чыгардылар,
һәм ул, уйламыйча, кирәкмәгән сүзләр сөйләп ташлады[*][+].

34Раббыдан боерык булса да,
исраилиләр чит халыкларны юкка чыгармадылар[+].
35Үзләре мәҗүсиләр[†] арасында эреп бетеп,
бар эшне аларча эшли торган булдылар,[+]
36шуларның потларына табындылар,
һәм бу алар өчен тозак булды[+].
37Угылларын, кызларын җеннәргә
корбан итеп китерә башладылар[+].
38Кәнган потларына корбан итеп,
гаепсез угыл һәм кызларының канын агыздылар –
җир өстен нәҗесләделәр[+].
39Эш-гамәлләре белән үзләрен пычраттылар,
кыланмышлары белән Раббыга хыянәт иттеләр[*].

40Шуннан Раббының аларга ачуы кабарды,
Үз халкы-биләмәсе Аны җирәндерә башлады.
41Һәм Ул аларны мәҗүсиләр кулына,
дошманнары хакимлегенә тапшырды[+].
42Дошманнарның җәбер-золымы астында
алар буйсынырга мәҗбүр булдылар[+].
43Раббы аларны күп тапкырлар коткарды,
ләкин алар һаман башбаштаклык күрсәттеләр,
гөнаһ эшләр кылып һаман түбән тәгәрәделәр[*][+].

44Шулай да, ялварулы догаларын ишеткәндә,
Ул аларның авыр хәлләренә керә,[+]
45алар белән төзегән килешүне исенә төшереп,
чиксез мәрхәмәтле булганга, аларны кызгана,[+]
46исраилиләрне тоткын иткән кешеләр күңелендә
рәхим-шәфкать хисләрен уята иде[+].

47Коткар безне, и Раббы Аллабыз!
Чит кавемнәр арасыннан җыеп ал!
Шунда мөкатдәс исемеңә рәхмәтләр укырбыз,
шөһрәтең, даның белән мактанырбыз!

48Исраилнең Раббы Алласына
мәңге-мәңгегә мактау-шөкерләр яусын!
Әйтсен барлык халык: «Амин!» – дисен.

Раббыны данлагыз![+]

#### 106


Бишенче китап

1«Раббыга рәхмәтләр яудырыгыз,
чөнки Ул игелекле,
һәм Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –[+]
2дип әйтсен дошманнары кулыннан Раббы тартып алган,
Ул коткарган җаннар,[+]
3бөтен кыйтгалардан – көн чыгышы, көн батышы,
төн ягы вә көн ягыннан Аның кулы белән җыеп алынганнар.

4Сусыз чүлдә адашып йөргән,
кеше яшәгән кала юлын тапмый интеккән иде берәүләр;
5ачыгу, сусаудан тилмереп беткәннәр,
үлем чигенә җитә язганнар иде.
6Чарасыз калып, алар Раббыга эндәшкәннәр,
һәм Раббы аларны бәладән коткарган –
7кала-шәһәргә барып җитсеннәр өчен,
аларны туры юлга күндергән.
8Адәм угылларына күрсәткән мәрхәмәте,
могҗизалары өчен рәхмәт укысын алар Раббыга!
9Чөнки сусаган җанның сусынын бетергән Ул,
ач җанны нигъмәтләре белән туендырган[+].

10Дөм караңгыда утырган иде икенче берәүләр,
тимер зынҗырга богауланган иде мескен бичаралар,[+]
11чөнки Аллаһы Тәгалә сүзләренә каршылык кылып,
Аның киңәшләреннән баш тарткан иде алар[+].
12Ул аларны авыр хезмәт белән алҗыткан,
һәм, егылып ятканда, аларга ярдәм кулы сузучы булмаган[+].
13Чарасыз калып, алар Раббыга эндәшкәннәр,
һәм Раббы аларны бәладән коткарган –
14дөм караңгыдан чыгарган,
тимер зынҗырларын өзеп аткан.
15Адәм угылларына күрсәткән мәрхәмәте,
могҗизалары өчен рәхмәт укысын алар Раббыга!
16Чөнки Ул бакыр капкаларны җимергән,
тимер бикләрне өзеп ташлаган[+].

17Акылсыз берәүләр үз гөнаһлары,
бозык эшләре өчен җәфа чиккән иде.
18Һәр ризыктан җаннары бизгән,
үлем якасына якынлашкан иде алар[+].
19Чарасыз калып, Раббыга эндәшкәннәр,
һәм Раббы аларны бәладән коткарган –
20сүзен күндереп савыктырган аларны,
кабердән саклап калган[+].
21Адәм угылларына күрсәткән мәрхәмәте,
могҗизалары өчен рәхмәт укысын алар Раббыга!
22Аңа рәхмәт бүләкләре китерсеннәр,
сөенә-сөенә эш-гамәлләрен игълан итсеннәр![+]

23Беришләр, корабларга утырып, диңгез гизгән,
су дәрьяларында хезмәт иткән иде.
24Алар Раббының шунда ниләр кылганын,
диңгез чоңгылларында тудырган могҗизаларын күргәннәр:
25Раббы боерыгы белән көчле җил-давыл купкан,
биек-биек дулкыннар хәрәкәткә килгән,[+]
26кораблар күккә чөелгән, тирән чоңгылларга төшкән –
диңгезчеләрнең афәттән җаннары кысылган.
27Алар ава-түнә, сәрхуштәй чайкалып йөргән,
белгән һөнәрләре файда китермәгән[+].
28Чарасыз калып, алар Раббыга эндәшкәннәр,
һәм Раббы аларны бәладән коткарган –
29җил-давылны тыйган,
дулкыннар шавын тынлыкка әйләндергән[+].
30Тынычлык иңгәч, диңгезчеләр шатлык кылган,
һәм Раббы аларны теләгән җирләренә илтеп җиткезгән.
31Адәм угылларына күрсәткән мәрхәмәте,
могҗизалары өчен рәхмәт укысын алар Раббыга!
32Аны халык җыеннарында зурласыннар,
өлкәннәр җыенында данлап сөйләсеннәр!

33Раббы агым суларны – чүлгә,
кизләү-чишмәләрне коры җиргә әверелдерә[+].
34Явызларның эшләренә карап,
аларның уңдырышлы җирләрен
тозлы туфракка әйләндерә[+].
35Чүлне Ул – мул сулы күлгә,
сусыз даланы чишмәле җиргә әверелдерә[+].
36Ач-юксылларны шунда урнаштыра,
һәм тегеләр, яшәр өчен, шәһәр-калалар төзиләр,
37иген игеп, йөзем бакчалары утырталар,
кыр, бакчалардан мул уңыш җыялар.
38Раббы аларга фатихасын күндереп, алар үрчиләр, ишәяләр;
мал-туарлары да кимеми[+].

39-40Түрә-аксөякләрне Раббы хурлыкка төшерә,
юлсыз чүлдә адашып йөрергә дучар итә,
җәбер-золымнан, бәла вә кайгыдан иза чиктерә,
саннарын киметә[+].
41Ә фәкыйрь-юксылларга хәерчелектән чыгарга булыша,
гаиләләрен сарык көтүедәй ишәйтә[+].
42Моны күргән саф йөрәкле җаннар куанырлар,
ә явызларның авызы ябылыр[+].

43Акылы бар кеше моны күз уңында тотсын,
Раббының мәрхәмәте чиксез икәнен аңласын![+]

#### 107

1[•]Давытның җыр-мәдхиясе.

2Йөрәгем нык минем, и Аллаһы!
Мин Сиңа бар күңелемнән җыр көйләрмен,
мәдхияләр җырлармын![+]
3Уян, лирам вә гөсләм!
Таңны мин уятыйм![+]
4И Раббым, халыклар алдында Сиңа рәхмәтләр укырмын,
кавемнәр алдында Сиңа мәдхияләр җырлармын!
5Чөнки мәрхәмәтең күкләргә ашкан,
тугрылыгың болытларны иңли[+].

6Күкләрдән дә югары күтәрел, и Аллаһы!
Бөтен җир йөзен иңләсен дан-шөһрәтең!
7Сөеклеләрең котылсын дисәң,
уң кулыңны суз, коткар, җавап бир безгә!

8Аллаһы мөкатдәс ханәсеннән сүзен ирештереп вәгъдә итте:
«Шәкем җирләрен сөенә-сөенә бүләчәкмен,
Суккөт үзәнен үлчәп халкыма бирәчәкмен[+].
9Гилыгад Минекедер, Менашше да Минеке.
Эфраим – башыма кигән очлымым,
Яһүдә – хөкемдарлык таягым.
10Мәаб – юынгыч табагым,
Эдомга исә аяк киемемне ташлармын.
Пелешет җирендә сөрән салып тантана итәрмен!»

11Кем миңа кирмән-калага бәреп керергә булышыр?
Кем миңа Эдомга барыр юлны күрсәтер? –
12И Аллаһы, бездән ваз кичкән,
гаскәребез белән яу чыгудан баш тарткан Син түгелме?!
13Ярдәм ит безгә дошманнарга каршы көрәштә,
юкса адәм затының ярдәме – фәкать буш куыктыр[+].
14Аллаһы белән берлектә без җиңүгә ирешербез,
дошманнарыбызны Ул җиргә салып таптар!

#### 108

Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

1И Аллаһы, Сиңадыр мактау сүзләрем!
Җавапсыз калма![+]
2Чөнки яманнар, мәкерлеләр миңа каршы авызларын ачтылар,
минем өскә ялган яудыралар[+].
3Нәфрәт тулы сүзләре чолгап алды мине,
миңа каршы сәбәпсез сугыш ачтылар[+].
4Яхшы мөнәсәбәтемә каршы миңа яла ягалар,
ә мин һаман догадамын.
5Яхшылыгыма – явызлык,
дуслыгыма нәфрәт белән җавап кайтаралар,[+]
6минем турыда әйтәләр:
«Раббы аны яман бер адәм кулына тапшырсын,
уң ягында аның яла ягучы утырсын,[+]
7мәхкәмәдә ул гаепле дип табылсын,
догасы гөнаһ булып саналсын! – диләр. –[+]
8Гомер еллары кыскарсын,
үтәгән вазифасын башка берәү алсын![+]
9Балалары – ятим, хатыны тол калсын![+]
10Угыллары, җимерек өйләреннән куылып,
чит җирләрдә теләнеп йөрсен! – диләр. –[+]
11Булган бар мөлкәтен рибачы[*] тартып алсын,
хезмәте белән тапканын читләр талап бетерсен!
12Мәрхәмәт күрсәтүче дә,
ятимнәрен кызганучы да табылмасын!
13Токымы-нәселе корысын,
исеме бер буында ук хәтердән җуелсын! – диләр. –[+]
14Ата-бабаларының гөнаһларын Раббы гел истә тотсын,
анасының гөнаһларын да онытмасын –[+]
15гөнаһлары һәрчак Раббының күз алдында булсын,
ә үзләре турындагы хатирәне
Раббы җир йөзеннән себереп түксен! – диләр. –[+]
16Рәхим-шәфкать күрсәтүне ул адәм уена да алмады бит,
күңеле рәнҗетелгән кешеләрне,
мазлум вә фәкыйрь-юксылларны эзәрлекләп,
аларны харап итәргә тырышты.
17Каргау-каһәрләүне үз итте ул – каһәре аның үз башына төшсен!
Хәер-фатиха бирергә теләмәде – фатихадан мәхрүм ителсен!
18Каргау-каһәрләү аның өс киеме булсын,
су кебек эченә керсен,
зәйтүн мае кебек сөякләренә сеңсен![+]
19Әйдә, өстенә кигән киеме булсын ул аңа,
билен бәйли торган бер пута булсын!» – диләр.
20Миңа яла ягучыларга,
явыз сүзләр белән җанымны әрнетүчеләргә
Раббыдан җәза нәкъ үзләре әйткәнчә булсын!

21Ә Син, Хуҗа-Раббым, мөкатдәс исемең хакына,
Үз исемең хакына миңа ярдәм ит,
мәрхәмәтең, игелегең хакына коткар мине![+]
22Мин бичара бер мазлум вә фәкыйрьмен,
эчемдә йөрәгем яралы минем[+].
23Эреп югала барган күләгә кебек мин юкка чыгам;
мине, чикерткәдәй, селкеп төшерделәр[+].
24Ураза тотып, тезләрем хәлсезләнде,
мае бетеп, бәдәнем сулыкты.
25Кеше көлкесенә калган бер зат булдым,
мине күрделәр исә, башларын чайкыйлар.
26И Раббы Аллам, ярдәм ит,
мәрхәмәтең хакына коткар мине!
27Белсеннәр бу эштә Синең кулың уйнаганны,
моны бары Син, Раббым, эшләгәнне!
28Алар ләгънәтләсен, ә Син мине мөбарәк кыл!
Миңа баш калкытучылар рисвай булсыннар,
ә минем күңелгә – колың күңеленә – сөенечләр тулсын!
29Миңа яла ягучылар мәсхәрәгә уралсыннар,
кием итеп хурлыкка төренсеннәр![+]

30Мин Раббыга чиксез рәхмәтләр яудырырмын,
халык арасында Аны данлармын,
31чөнки Ул – фәкыйрь-юксылның уң ягында торучы,
аны гаепләүчеләрдән аралаучы[+].

#### 109

Давытның мәдхиясе.

1Раббы минем хуҗама[*]:
«Дошманнарыңны синең аяк астына баскыч басмасы итеп түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр!» – диде[+].
2Әй хуҗам, патшалыгыңны Раббы Сионнан да ары киңәйтер –
әйләнәңдәге дошманнар өстеннән идарә ит![+]
3Яуга кузгалган көнне халкың сиңа үз теләге белән кушылыр;
изге киемнәргә төренеп, яшь яугирләрең[*]
синең янга иртәнге чык кебек тупланыр.

4Ант эчте Раббы:
«Мәлик-Садыйк дәрәҗәсендәге мәңгелек рухани син!» – диде,
һәм Үз сүзеннән Ул кайтмаячак[+].
5Хуҗа-Хаким синең уң ягыңдадыр,
каһәре көнендә патшаларны юк итәчәк Ул;[+]
6халыкларга хөкемен чыгарачак,
җир өстен мәетләр белән каплаячак,
патшаларны иксез-кырыйсыз сугыш кырында тар-мар итәчәк[+].

7Патша, юл читендәге инештән су эчеп,
башын галибанә чөячәк.

#### 110

1Раббыны данлагыз!

Саф күңелле инсаннар киңәшмәсендә,
халык җыенында, и Раббым,
бөтен йөрәгемнән Сиңа рәхмәтләр укырмын![+]
2Бөектер эш-гамәлләре Раббының!
Кем аларга сокланып карый,
шул аларның асылына төшенергә тырыша[+].
3Гамәлләре Аның данлыклы вә мәһабәтле,
тугрылыгы Аның мәңге бетәчәк түгел[+].
4Онытылмас могҗизалар эшләде Раббы;
Ул кызганучан вә шәфкатьле,[+]
5Аңардан курыккан, Аны хөрмәт иткәннәргә
ашар ризык насыйп итә Ул,
Үзенең Килешүен истә тота[+].
6Үз халкына чит кавемнәр җирен тапшырып,
Ул аңа көч-кодрәтен күрсәтте.
7Аның кулы эшләгән һәр гамәл туры вә гадел,
әмер-боерыклары ышанычлы,
8мәңгелеккә дип расланган,
тугрылык белән гаделлеккә нигезләнгән.
9Ул Үз халкына котылу китерде,
аның белән мәңгелеккә килешү беркетте.
Аның исеме мөкатдәс вә дәһшәтледер![+]
10Зирәклекнең башы, Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүдәдер.
Аның әмерләрен үтәүче чын акыл иясе булыр.

Раббыга мәңге-мәңге мактау сүзләре яңгырасын![+]

#### 111

1Раббыны данлагыз!

Раббыдан куркып, Аны хөрмәт иткән кеше бәхетледер!
Раббының боерыклары аның күңел түрендә[+].
2Аның нәселе илдә көч-куәт казаныр –
саф күңеллеләр токымы мөбарәк фатихалы булыр[+].
3Өендә аның муллык, җитешлек хөкем сөрер,
гомер бакый тәкъва булып калыр ул[+].
4Күңеле саф кеше өчен караңгыда нур балкыр,
чөнки Раббы – хаклык ияседер,
Ул кызганучан вә рәхимле[+].
5Жәлләми бурычка бирүче үз гамәленең рәхәтен күрер,
аның һәр эшендә гаделлек ярылып ятар[+].
6Һичбер вакыт какшамас ул;
гомер бакый хәтердә калыр тәкъва кеше[+].
7Начар хәбәр аны өркетмәс,
чөнки Раббыга ышаныч баглаган йөрәге ныктыр аның[+].
8Әйе, йөрәге нык – курыкмас ул бернидән дә,
дошманына өстән торып карар[+].
9Юксылларга малыннан мул өлеш чыгарыр,
тәкъвалыгы аның мәңгелек булыр,
данга күмелеп башын югары чөяр ул[*][+].

10Моны күреп, яман бәндә зәһәрен чәчәр,
тешләрен шыкырдатыр, ачудан корып кибәр.
Яманнарның өмете әнә шулай бушка чыгар[+].

#### 112

1Раббыны данлагыз!

Раббыны данлагыз, әй Раббы коллары,
Аның исемен данлагыз!
2Хәзердән алып бакый замангача
Раббының исеменә мактау-шөкерләр яусын,[+]
3кояш чыгышыннан батышына кадәр бар җирдә
Аның исеменә дан җырлансын![+]

4Бар халыклардан Раббы өстендер,
Аның дан-шөһрәте күкләрдән дә югары![+]
5-6Тагын кем бар безнең Раббы Аллабыз кебек?!
Аның тәхете биектә,
шуннан Ул күктәге һәм җирдәге бар нәрсәне күзәтеп тора[+][+].
7-8Үз халкының башлыклары янәшәсенә утыртыр өчен,
мескен бәндәсен Ул тузанлы җирдән кубарып торгызыр,
юксылны чүплек өеменнән тартып чыгарыр;[+]
9кысыр хатынны гаиләле кылыр,
аны бала таба торган бәхетле ана итәр.

Раббыны данлагыз![+]

#### 113

1Исраил халкы Мисырдан качып чыккач,
Ягъкуб токымы чит кавемнән аерылгач,[+]
2Яһүдә – Аллаһының мөкатдәс җиренә,
Исраил Аның биләмәсенә әйләнде.

3Исраилиләрнең килүен күргәч, диңгез качты,
Үрдүн суы кирегә акты[+].
4Таулар – куй тәкәләре кебек,
калкулыклар куй бәрәннәре кебек сикереште[+].
5Әй диңгез, сиңа ни булды, ник качтың син?
Әй Үрдүн суы, ник кирегә актың?
6Әй таулар, ник сез куй тәкәләре кебек,
әй калкулыклар, ник сез куй бәрәннәре кебек сикерешәсез?
7-8Әй җир йөзе! Кыяны – күлгә,
ташны чишмәгә әверелдерүче Раббының,
Ягъкуб Алласының алдында тетрән![+][+]

9Без түгел, и Раббы, без түгел,
Синең исемең данлансын мәрхәмәтең вә тугрылыгың хакына!
10«Кайда соң аларның Алласы?» – дип,
беркайчан да сорый алмасын чит халыклар![+]
11Безнең Аллабыз – күктә,
Ул нәрсә тели, шуны эшли![+]

12Ә аларның көмеш вә алтын потлары –
кеше кулы ясаган әйбер:[+]
13авызлары булса да, сөйләшмәсләр,
күзләре булса да, күрмәсләр,[+]
14колаклары булса да, ишетмәсләр,
борыннары булса да, ис тоймаслар,
15куллары булса да, берни сизмәсләр,
аяклары булса да, йөрмәсләр,
тамакларыннан исә аваз чыкмас[+].
16Мондый потларны ясаган,
аларга өмет баглаган һәр кеше шул җансыз потлар кебек булыр![+]

17Әй Исраил халкы, Раббыга өмет багла! –
Улдыр безнең ярдәмче вә калканыбыз!
18Әй Һарун йорты, Раббыга өмет багла! –
Улдыр безнең ярдәмче вә калканыбыз![+]
19Әй Раббыдан куркучы вә Аны хөрмәт итүчеләр,
Раббыга өмет баглагыз! –
Улдыр безнең ярдәмче вә калканыбыз!
20Раббы безне хәтерендә тота,
Ул безне мөбарәк кылачак –
Исраил йортын, Һарун йортын мөбарәк кылачак.
21Раббыдан курыккан, Аны хөрмәт иткән олы-кече һәр кешене Ул мөбарәк кылачак!
22Раббы сезне һәм балаларыгызны ишәйткәннән-ишәйтсен![+]
23Җирне, күкне бар иткән Раббы хозурында сез барыгыз да мөбарәк кешеләр.

24Күкләр күге – Раббыныкыдыр,
ә җир йөзен Ул адәм угылларына бирде.
25Үлеләр, тынлык аймагына иңгәннәр, Сине, Раббы, данлый алмас[+].
26Бары без, тере затлар гына, бүгеннән бакыйгача
Раббыга мактау-шөкерләр ирештерәчәкбез.

Раббыны данлагыз![+]

#### 114

1Яратам мин Раббыны:
Ул минем ялварулы тавышымны ишетә,[+]
2иелеп миңа колагын куя.
Мин Аны гомер бакый догамда чакырачакмын.

3Мине үлем баулары чолгап алган,
миңа кабер дәһшәте яный иде,
һәм мин хәсрәт вә сагышка баткан идем[+].
4Исемен әйтеп мин Аңа:
«И Раббым, җанымны коткар!» – дип дәштем.
5Раббы кызганучан вә хаклык ияседер,
безнең Аллабыз рәхимледер;[+]
6садә җанны саклый Ул:
мин казалы идем, һәм Ул мине коткарды.

7И күңелем, янә тынычлык кичер!
Чөнки Раббы сиңа игелек кылды:[+]
8җанымны – үлемнән, күзләремне – яшьтән,
аякларымны сөрлегүдән саклап калды[+].
9Мин, шулай итеп, Раббының күз алдында
тереләр дөньясында йөрермен![+]

#### 115

1-2«Казалы мин», – дисәм дә,
«Берәүгә дә ышанып булмый», – дип әйтсәм дә,
өметем Раббыда булды[+][+].

3Миңа күрсәткән яхшылыклары өчен,
Раббыга ни-нәрсә эшли алыйм?![+]
4Котылу касәсен югары күтәрермен, Аның исемен тәкрарлармын;
5Раббыга бар халкы алдында әйткән нәзерләремне үтәрмен[+].

6Аның тугрылары үлгәндә, Раббы кайгырадыр[+].
7И Раббым, мин – Синең колың;
мин – Синең колың һәм кол хатыныңның углы.
Богау зынҗырларымны Син өздең![+]

8Сиңа шөкран корбаны китерермен,
Синең исемеңне тәкрарлармын[+].
9Раббыга бар халкы алдында әйткән нәзерләремне үтәрмен;
10синең, Иерусалим, нәкъ урта бер җиреңдә –
Раббы йортының ихатасында үтәрмен.

Раббыны данлагыз!

#### 116

1Әй халыклар, Раббыны данлагыз!
Әй кавемнәр, зурлагыз сез Аны![+]
2Аның безгә булган мәрхәмәте чиксездер!
Раббының тугрылыгы мәңгелектер!

Раббыны данлагыз![+]

#### 117

1Раббыга рәхмәтләр укыгыз,
чөнки Ул игелекле,
һәм Аның мәрхәмәте мәңгелек![+]
2Исраил йорты әйтсен:
«Аның мәрхәмәте мәңгелек!» – дисен.
3Һарун токымы әйтсен:
«Аның мәрхәмәте мәңгелек!» – дисен.
4Раббыдан куркучы вә Аны хөрмәт итүче һәркем әйтсен:
«Аның мәрхәмәте мәңгелек!» – дисен.

5Казалы чагымда мин Раббыны чакырдым,
һәм Ул, ишетеп, мине иреккә чыгарды[+].
6Раббы – минем химаячем!
Нәрсәдән куркырга миңа?!
Адәм заты миңа ни кыла алсын?![+]
7Раббы – минем ярдәмчем!
Дошманнарыма мин өстән торып карармын[+].
8-9Адәм затына яки түрә-хакимнәргә өмет баглаудан
Раббыга сыену хәерлерәктер[+].

10Мине күпме кавемнәр чолгап алган иде,
әмма Раббы исеме белән мин аларны орып салдым[+].
11Кысрыклап, төрле яктан чолгап алган иделәр,
әмма Раббы исеме белән мин аларны орып салдым.
12Бал кортлары кебек сырып алганнар иде,
әмма күгән куагыдай тиз янып беттеләр –
Раббы исеме белән мин аларны орып салдым.
13Мине бәреп екмакчы иде алар,
әмма Раббы мине тотып калды.

14Минем бөтен көч-куәтем – Раббы!
Ул – минем Коткаручым![+]

15Тәкъваларның чатырында җиңү вә сөенү авазлары:
«Раббының уң кулы үзенең кодрәтен күрсәтә![+]
16Раббының уң кулы югары күтәрелде!
Раббының уң кулы кодрәтен күрсәтә!»

17Үлмим, яшәячәкмен әле мин,
Раббының эш-гамәлләрен сөйләп йөриячәкмен[+].
18Раббы миңа җәза бирде,
ләкин үлемгә дучар итмәде.

19Ачыгыз миңа Аллаһы йортының тәкъвалар капкасын!
Эчкә узып, мин Раббыга рәхмәтләр укырмын![+]
20Бу – Раббы капкасыдыр,
тәкъвалар шуннан узып керәчәк[+].
21Мин Сиңа рәхмәтләремне яудырырмын,
чөнки Син мине ишеттең,
минем Коткаручым булдың.

22Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде[+].
23Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен бу – могҗизадыр.
24Раббы тудырган көн бу –
шуңа шатланышыйк!
25И Раббы, ялварабыз: коткар безне!
И Раббы, мәдәт бир безгә, үтенәбез!

26Раббы исеменнән килүче мөбарәктер!
Без сезне Раббы өеннән торып мөбарәк кылабыз[+].
27Раббы – безнең Аллабыз, яктылык бирүчебез!
Кулларыгызга хөрмә ботаклары тотып,
бәйрәмдәгечә мәзбәх янына килегез![+]

28Син – минем Аллам! Мин Сиңа рәхмәтләр укырмын!
Син – минем Аллам! Мин Сине биекләргә күтәрермен!

29Раббыга рәхмәтләр яудырыгыз,
чөнки Ул игелекле,
һәм Аның мәрхәмәте мәңгелек![+]

#### 118

1Бәхетледер кеше, гөнаһ юлына аяк басмаса,
Раббы канунын үтәсә;[+]
2бәхетледер, Аның күрсәтмәләрен тотса,
бөтен күңелен биреп Аны эзләсә!
3Андыйлар язык эш кылмыйлар,
бары Аның хак юлын сайлыйлар[+].
4Син безгә Үзеңнең әмер-боерыкларыңны нык сакларга куштың.
5И-и, йөрер юлларым Синең кагыйдәләреңә туры килсә икән!
6Боерыкларыңны күз уңында тотсам,
һичкайчан мин рисвай булмам[+].
7Синең хак карарларыңны өйрәнеп,
саф йөрәгемнән Сиңа рәхмәтләр укырмын,
8кагыйдәләреңне үтәрмен.
Ахыргача ташламасаң иде мине, и Раббым![+]

9Яшь кешегә үз юлын ничек саф тотарга? –
Бары Синең сүзләреңне тыңлап![+]
10Бөтен йөрәгем белән Сине эзлим;
боерыкларыңнан читкә тайпылдырма мине[+].
11Синең алда гөнаһлы булмас өчен,
сүзләреңне күңелем түренә салып куйдым[+].
12И Раббым, мактау-шөкерләр яусын Сиңа!
Өйрәт мине Кануның кагыйдәләренә![+]
13Синең авыздан чыккан карарларны
дөньяга мин үз авызымнан игълан итәмен[+].
14Синең күрсәтмәләрне үтәп,
хәзинә тапкандай, ләззәт-сөенечләр кичерәмен[+].
15Синең әмерләрең турында гел уйланам,
хак юлыңны күздән төшермим[+].
16Биргән кагыйдәләреңнән үземә хозурлык табам,
Син әйткән сүзләрне хәтеремдә саклыйм.

17Синең сүзең буенча яшәсен дисәң,
мин колыңа мәрхәмәтеңне күрсәт!
18Ач минем күзләремне:
Кануныңдагы могҗизаларны күримче!
19Җир йөзендәге бер мосафир мин,
яшермә миннән боерыкларыңны![+]
20Карар-хөкемнәреңне көне-төне көтеп,
җаным алҗып беткән иде инде[+].
21Боерыкларыңнан читкә тайпылганнарга –
ләгыйнь тәкәббер бәндәләргә – авызлык кидердең Син[+].
22Хурлык-мәсхәрәдән читләштер мине,
чөнки Синең күрсәтмәләргә сыгынамын.
23Менә, түрәләр миңа каршы хәйлә-мәкер коралар,
мин исә, Синең колың, бары кагыйдәләрең турында уйланам[+].
24Синең күрсәтмәләр миңа сөенеч китерә,
алар минем киңәшче-мәслихәтчеләрем.

25Гомерем кыл өстендә –
вәгъдә биргәнчә, җанымны дәвала!
26Юлларымны сөйләдем, һәм Син мине ишеттең.
Инде мине Кануның кагыйдәләренә өйрәт!
27Әмерләреңнең асылына төшендер мине!
Шулчак могҗизалы эшләрең хакында уйланырмын.
28Гамь чигеп җаным хәлсезләнде. –
Вәгъдә биргәнчә, ныгыт мине![+]
29Юлның ялганын читләштер миннән,
Кануның илә миңа илтифатыңны күндер!
30Минем сайлаган юлым – тугрылык юлы,
Синең карар-хөкемнәреңне мин күз алдыма куйдым.
31Мин Синең күрсәтмәләргә береккәнмен.
И Раббым, оятка калдырма мине!
32Боерыкларың юлы белән йөгерәмен,
чөнки йөрәгемне шулай Син көйләдең.

33И Раббым, кагыйдәләрең кушкан юлдан йөрергә өйрәт мине,
мин аны һәрдаим күз уңында тотармын.
34Зирәк акыл бир миңа,
һәм мин Кануныңны үтәрмен,
бөтен йөрәгем белән аны саклармын[+].
35Мине боерыкларың сукмагына күндер –
ихлас теләгем шулдыр.
36Йөрәгемне күрсәтмәләреңә таба юнәлт,
хәрәм малга ымсындырма мине[+].
37Юк-бар нәрсәләргә күзләремне каратма,
яшәтеп, хак юлыңнан атлат.
38Мин колыңа биргән сүзеңне үтә,
ул сүзең – Сине хөрмәт иткәннәргә.
39Иң курыкканымнан – хур булудан сакла мине;
шулай, Синең карар-хөкемнәрең яхшыдыр.
40Менә, Синең әмерләргә сусыйм мин!
Инде хаклыгың белән дәвала мине!

41И Раббым, мәрхәмәтеңне юлла да,
вәгъдә биргәнчә, коткар мине!
42Шулчак хурлаучыларыма җавапны әйтә белермен,
чөнки мин Синең сүзеңә таянамын[+].
43Хак сүзне минем авыздан тартып алма,
минем бар өметем Синең карар-хөкемеңдәдер.
44Кануныңны һәрдаим саклармын,
гомер бакый хәтердә саклармын.
45Әмерләреңне мин үз иттем,
шуңа күрә ирек-хөрлектә йөримен.
46Күрсәтмәләрең турында патшаларга сөйләрмен,
һәм бернинди оялу хисе кичермәм[+].
47Боерыкларыңны үтәүдән мин ләззәт табам,
чөнки аларны мин бик хуп күрәм[+].
48Хуп күреп, аларга таба кулымны сузам,
кагыйдәләрең турында уйланам.

49Мин колыңа әйткән сүзеңне хәтергә төшер,
ул сүзең белән Син миндә өмет уяткан идең.
50Кайгылы чагымда бер юаныч булды ул,
сүзең җаныма дәва бирде.
51Тәкәбберләр мине нык мәсхәрәләде,
әмма Кануныңнан мин читкә тайпылмадым[+].
52Борынгыдан килгән карарларыңны истә тоттым,
шулардан үземә юаныч таптым, и Раббым!
53Кануныңнан читкә тайпылган яман бәндәләрне күргәч,
эчемдә ачу уты кабынып китә[+].
54Горбәттә йөргәндә,
кагыйдәләрең минем өчен җыр кебектер[+].
55Төннәрен исемеңне кабатлыймын, и Раббым.
Кануныңны һич тайпылмый үтәп киләм.
56Бу минем гадәткә кергән,
чөнки мин Синең әмер-боерыкларыңа таянам.

57Син, Раббым, – миңа тигән өлештер,
Синең сүздән чыкмаска вәгъдә иттем мин[+].
58Бар күңелемне биреп йөз нурыңны эзләдем.
Вәгъдә биргәнчә, кызган мине!
59Йөргән юлларымны уйлап,
адымымны күрсәтмәләрең тарафына юнәлттем.
60Боерыкларыңны үтәргә ашыктым,
тоткарлык итмәдем.
61Яманнар миңа һәрьяклап тозак кордылар,
ләкин мин Синең Кануныңны онытмадым[+].
62Төн уртасында торып та мин Сиңа
гадел карарларың өчен рәхмәтләремне укыйм[+].
63Әмерләреңне үтәгән, Синнән курыккан
һәм Сине хөрмәт иткән бар кеше – минем дустымдыр.
64Мәрхәмәт-шәфкатең белән бөтен җир йөзе тулы.
И Раббым, Үз кагыйдәләреңә өйрәт мине![+]

65И Раббым, биргән вәгъдәң буенча
мин колыңа Син күп игелекләр эшләдең.
66Үткен зиһен, белем бир миңа,
чөнки мин Синең боерыкларыңа инанам.
67Синнән сабак алмас борын адашып йөрдем,
инде хәзер Синең сүзне саклап тотамын.
68И Раббым, Син – игелек иясе, яхшылык кылучыдыр!
Кагыйдәләреңне өйрәт миңа![+]
69Тәкәббер бәндәләр миңа яла ягалар,
мин исә ихластан бары Синең боерыкларны үтимен[+].
70Аларның йөрәген май баскан,
мин исә бары Синең Кануныңнан ләззәт табам[+].
71Сабак алуым яхшыга булды:
Кануның кагыйдәләрен өйрәнергә этәрде мине[+].
72Синең авыздан чыккан Кануның сүзе
меңләгән алтын-көмештән дә кадерлерәк миңа[+].

73Мине Синең куллар бар итте, кыяфәт бирде.
Боерыкларыңа төшенер өчен акыл иңдер миңа![+]
74Мин Синең сүзеңә өмет баглап яшим;
Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүчеләр,
моны күреп, куанышырлар[+].
75И Раббым! Беләм ки, карарларың хактыр Синең,
миңа биргән сабак та тугрылык сыйфатыңа нигезләнгән.
76Мин колыңа әйткән вәгъдәң буенча
мәрхәмәтеңне күндер, юат мине!
77Рәхим-шәфкатеңне күрсәт, һәм мин яшәрмен,
чөнки Кануныңны үтәүдән ләззәт табам.
78Мине гаепсезгә рәнҗеткән тәкәбберләр хурлыкка калсын,
минем уйларымда исә Синең әмерләрең булыр.
79Синең күрсәтмәләрне белүчеләр, Синнән куркучы
һәм Сине хөрмәт итүчеләр миңа килсеннәр!
80Ким-хур калмас өчен, кагыйдәләрең каршында
минем йөрәгем гөнаһсыз вә саф булсын![+]

81Коткаруыңны көтеп җаным өзгәләнә;
өметем бары Синең сүзеңә баглыдыр.
82«Кайчан миңа юану китерәсең?» – дип,
вәгъдәңнең үтәлүен көтә-көтә, инде күзләремнең нуры сүнде[+].
83Ысланып беткән, корып кипкән шәраб турсыгы кебек булдым,
шул хәлдә дә кагыйдәләреңне онытмадым.
84Мин колыңа тагын күпме көтәргә?
Эзәрлекләүчеләремне кайчан хөкем итәчәксең[+]?
85Тәкәбберләр миңа чокыр казыганнар,
алар Синең Кануныңа буйсынмыйлар[+].
86Синең бар боерыкларың ышанычлыдыр.
Мине нахакка эзәрлеклиләр, миңа ярдәм ит!
87Җир йөзеннән мине чак кына олактырмадылар,
ләкин мин Синең әмерләрдән ваз кичмәдем.
88Мәрхәмәтеңне күндереп, җанымны сакла,
һәм мин авызыңнан төшкән күрсәтмәләрне истән чыгармам.

89И Раббым, Синең сүзең күкләрдә мәңге хакимлек итәдер[+].
90Тугрылыгың буыннан-буыннарга дәвам итә.
Җирне Син, бар кылып, үз урынына урнаштырдың,
һәм ул шунда тора бирә[+].
91Бар нәрсә Синең карарларыңа нигезләнеп саклана килә,
бар нәрсә Сиңа хезмәт итә[+].
92Әгәр Кануныңда минем күңелем сөенеч тапмаган булса,
кимсетүләрдән һәлакәткә юлыгыр идем.
93Әмерләреңне мәңге онытасым юк,
чөнки шулар аша Син мине яшәтәсең.
94Мин – Синеке, коткара күр мине,
чөнки Синең әмерләреңә сыгынамын.
95Яман бәндәләр мине сагалап торалар,
харап итәргә форсат эзлиләр,
мин исә әмерләрең турында уйланам.
96Мин күрдем: һәр камиллекнең чиге бар,
бары тик Синең боерыкларың гына чиксез-киңдер.

97И Раббым, Кануның бик тә хуштыр миңа!
Көннәр буе уйланам мин аның турында.
98Боерыкларың һәрчак янәшәмдә,
алар мине дошманнарымнан зирәгрәк итә[+].
99Зиһенем бар остазларымныкыннан да үткенрәк,
чөнки күрсәтмәләрең хакында гел уйланып йөрим.
100Әмерләреңне үтәгәнгә, аңлау сәләтем өлкәннәрне дә уздыра[+].
101Сүзеңә тугры булып калыр өчен,
явызлык юлына адым ясаудан тыелдым[+].
102Карарларыңнан читкә тайпылмадым,
чөнки мине Син Үзең өйрәттең.
103Сүзләрең тамагым өчен никадәр тәмле!
Авызымда алар балдан да татлырак[+].
104Әмерләреңнән мин акыл җыям,
шуңа күрә ялган юлдагыларга нәфрәтем зур.

105Синең сүзең – аякларым өчен шәм-чырагтыр,
сукмагымны яктырткан нурдыр[+].
106Хак карарларыңны саклап тотарга дип, мин антлар бирдем
һәм аларны бозмаячакмын[+].
107И Раббым, башымнан кичте күп кимсенүләр;
вәгъдәңне биргәнчә, җанымны сакла!
108И Раббым, авызымнан чыккан сүз корбаннарын хуп күреп,
миңа хөкем-карарларыңны өйрәт!
109Гел куркыныч астында яшәсәм дә,
Синең Кануныңны онытмыйм.
110Яман бәндәләр миңа тозак кордылар,
ләкин мин Синең әмерләреңнән читкә тайпылмадым[+].
111Күрсәтмәләреңне үземә мәңгелек милек итеп алдым,
чөнки алар – күңелем куанычыдыр[+].
112Кагыйдәләреңне ахыргача, гомер бакый үтәргә дип,
күңелемне беркетеп куйдым.

113Мин Синең Кануныңны хуп күреп яратам,
монафикъларга исә нәфрәт белән карыйм.
114Син – минем сыену урыным, калканым;
мин бары Синең сүзгә инанамын[+].
115Әй явыз җаннар, миннән ерак торыгыз,
мин Аллам боерыкларын үтәргә телим[+].
116Вәгъдәңне үтәп, миңа таяныч бул – шулчак яшәрмен.
Өметем буш булмасын, ким-хур итмә мине!
117Ярдәм ит – мин котылырмын
һәм кагыйдәләреңне күз уңында тотармын.
118Кануның кагыйдәләрен бозучыларны Син читкә кагасың,
корган хәйләләре буш нәрсәдер.
119Җир йөзендәге яман бәндәләрне Син
чүп сыман чыгарып ташлыйсың,
шуңа күрә мин күрсәтмәләреңне үз итәм.
120Синнән куркып, минем бөтен гәүдәм калтырый,
хөкемнәрең мине шомга сала[+].

121Мин гаделлек вә тәкъвалык белән эш иттем –
рәнҗетүчеләрем кулына калдырма мине!
122Үзеңнең колыңа игелек кылырга вәгъдә бир,
тәкәббер бәндәләр җәбереннән сакла![+]
123Хак сүзеңнең үтәлүен,
коткаруыңны көтә-көтә инде күзләрем талды[+].
124Колың белән мәрхәмәтең кушканча мөгамәлә ит,
кагыйдәләреңне аңлат!
125Мин – Синең колыңдыр, акыл бир миңа,
шулчак күрсәтмәләреңнең серенә төшенермен.
126Әй Раббы! Хәрәкәт итәргә вакыт җитте:
кешеләр Кануныңны бозып ташладылар.
127Ә мин Синең боерыкларыңны алтыннан,
саф алтыннан ныграк яратам[+].
128Әмерләрең кушкан туры юлдан атлыйм,
ә ялган юлдагыларга нәфрәт белән карыйм.

129Синең күрсәтмәләрең гаҗәептер, и Раббым;
шуңа мин аларны күңелем түрендә саклыйм.
130Сүзләрең-ачышларың яктылык тарата,
садә җаннарга акыл бирә[+].
131Авыз ачып еш-еш сулап торамын –
боерыкларыңа шулхәтле сусаганмын[+].
132Миңа күз сал да
исемеңне сөючеләр өчен әзерләгән шәфкатеңне күрсәт!
133Мине бернинди бозыклык үзенә тартмасын өчен,
адымнарымны әйткән сүзең карарынча юнәлт!
134Әмерләреңне үтәр хәлгә килим –
кеше золымыннан йолып ал мине!
135Мин колыңа нурлы йөзең белән борыл,
кагыйдәләр гыйльмеңнән миңа сабак бир![+]
136Кануның таләпләрен кешеләр үтәмиләр,
шуңа минем күзләремнән яшь коела[+].

137И Раббым, Син – хаклык ияседер,
хөкемнәрең дә гадел Синең!
138Безгә биргән күрсәтмәләрең хак вә үтә ышанычлыдыр.
139Дошманнарым Синең сүзне оныттылар,
шуңа эчемдә ачу уты дөрләп яна.
140Утка салып чистарткандай сафтыр сүзең,
мин колың аны үз күреп яратам[+].
141Мескен бер хәкыйрь булсам да,
әмерләреңне мин онытмадым.
142Синең хаклыгың мәңгелек,
Кануның хакыйкатьтер[+].
143Бәла-каза килеп, хәсрәт чигәм,
бары Синең боерыкларда сөенеч табам.
144Синең күрсәтмәләрең һәрчак хактыр;
акыл бир миңа, һәм мин яшәрмен!

145Бөтен йөрәгем белән Сине чакырам:
Раббым, ишет мине,
һәм мин кагыйдәләреңне үтәрмен!
146Сиңа дәшәм:
коткар мине, һәм мин күрсәтмәләреңне саклармын!
147Көн туганчы ук Сиңа ялварам,
биргән сүзеңә өмет итәм[+].
148Төннәремне йокламый уздырам –
Сине уйлап фикерләр йөртәм.
149Мәрхәмәтең хакына авазымны ишет, и Раббым,
гаделлегең хакына җанымны сакла!
150Синең Кануныңнан ерак торучылар,
мәкер эзләп, миңа якынлашалар.
151Әмма Син, Раббым, янәшәмдә торасың,
Синең боерыкларың хакыйкатьтер[+].
152Күптәннән билгеле миңа шул нәрсә:
күрсәтмәләрең Синең мәңгелек.

153Кимсетелүемне күр дә коткар мине,
чөнки Синең Кануныңны мин онытмадым.
154Аралаучы булып дәгъвамны хакласаң,
вәгъдә биргәнчә, җанымны сакласаң иде![+]
155Яман бәндәләр котылудан ерак тора,
чөнки кагыйдәләреңне бар дип тә белми.
156Рәхим-шәфкатең киң Синең, Раббы, –
гаделлегең хакына сакла җанымны![+]
157Күптер мине эзәрлекләүче дошманнар,
әмма мин күрсәтмәләреңнән читкә тайпылмыйм[+].
158Мөртәтләргә мин җирәнеп карыйм:
алар Синең сүзне үтәмиләр[+].
159Әмерләреңне ничек яратуымны күрче, Раббым,
мәрхәмәтең хакына сакла җанымны!
160Синең сүзләрең хакыйкатьтер,
хак хөкем-карарларың мәңгелек[+].

161Түрә-хакимнәр мине бер гаепсезгә эзәрлеклиләр,
әмма йөрәгем бары Синең сүздән генә калтырар[+].
162Күп ганимәт тапкан кешедәй,
мин сүзләреңне уйлап сөенәм[+].
163Ялганны сөймим, җирәнгеч ул миңа,
ә Кануныңны үз итеп яратам.
164Мин Сине хак карарларың өчен
көненә җидешәр тапкыр догамда данлыйм.
165Бөек иминлек Синең Кануныңны сөючеләргә,
алар өчен абыныр киртәләр булмас.
166И Раббым, бәладән коткарырсың дип өмет итәм,
боерыкларыңны үтәми калмыйм[+].
167Җанымда күрсәтмәләреңне кадерләп саклыйм,
аларны мин үз итеп яратам.
168Әмер вә күрсәтмәләреңне хәтеремдә тотам,
йөрер сукмаларым Синең күз алдында[+].

169И Раббым, аһ-зарым Сиңа барып ирешсә иде!
Хак сүзең буенча, акыл бир миңа!
170И Раббым, үтенеч-догам хозурыңа барып җитсә иде!
Вәгъдә биргәнчә, коткар мине!
171Авызымнан Сиңа мактау сүзләре түгелер,
чөнки Син мине кагыйдәләреңә өйрәтәсең.
172Синең сүзеңне телгә алып җырлармын,
чөнки боерыкларың һәммәсе хактыр.
173Синең кулың миңа ярдәмгә әзер торсын,
чөнки әмерләрең буенча яшәүне сайладым мин.
174И Раббым, бәладән коткаруыңны зарыгып көтәм;
Кануның минем өчен сөенеч чыганагыдыр.
175Җаныма яшәргә һәм Сине данларга язсын,
карарларың исә миңа терәк, таяныч булсын!
176Мин, югалган сарык кебек, адашып калдым,
колыңны эзләп тап,
чөнки боерыкларыңны онытмадым мин[+].

#### 119

Зиярәтчеләр җыры.

1Хафалы чагымда мин Раббыга ялвардым,
ялваруыма Ул колак салды.
2И Раббым, коткар мине ялганчы авызлардан, мәкерле телләрдән![+]
3Әй мәкерле тел, Раббы сиңа ни бирер дә тагын ни өстәр?
4Көчленең очлы укларын җибәрер,
кызган утлы күмерләрен шунда өстәр![+]

5Хәлем яман:
үземне Мешехта
яисә Кыдар чатырларында[*] яшәгәндәй хис итәм[+].
6Бик озакка әсир булды гариб җаным татулык кадерен белмәгәннәр арасында.
7Мин татулык ягындадыр,
әмма шул хакта авыз ачсам,
алар шундук сугыш турында сүз башлыйлар.

#### 120

Зиярәтчеләр җыры.

1Күзләремне тауларга теким: ярдәм кайдан килер икән[+]?
2Күкне вә җирне яраткан Раббыдан килер миңа ярдәм![+]

3Аякларыңны юлдан тайдыртмас Ул,
оеп китеп, сагында күзләрен йоммас[+].
4Исраилне Саклаучы ни оеп китмәс, ни йокламас!
5Сине саклаучы – Раббы Үзедер,
уң ягыңдагы сакчы-күләгә – Улдыр![+]
6Көндезен – кояштан, төннәрен айдан зарар тидертмәс Ул сиңа.
7Һәртөрле явызлыктан саклар сине Раббы,
җаныңны коткарып калыр,
8китешеңне дә, кайтышыңны да гомер бакый саклап торыр[+].

#### 121

Давытның «Зиярәтчеләр җыры».

1«Раббы йортына сәфәр кылабыз!» – дигән хәбәр килеп ирешкәч,
мине сөенеч биләп алды[+].

2Менә, аякларыбыз синең ихатаңда, әй Иерусалим!
3Диварларың бер-берсенә ялганып төзелгәндер синең.
4Раббыга мактау-шөкерләр яудырыр өчен,
Раббы халкы, Исраил кануны буенча,
ыруг-ыруг булып бирегә сәфәр кыла[+].
5Мәхкәмә тәхетләре, Давыт нәселе тәхетләре шунда урнашкан[+].

6Иерусалимгә иминлек теләгез:
«Сине сөючеләргә бәхет иңсен![+]
7Диварларың эчендә тынычлык булсын,
кальгаларың хәвефсез яшәсен!»
8Кардәшләрем, дусларым хакына мин сиңа:
«Имин яшә!» – димен;
9Раббы Аллабызның йорты хакына:
«Игелек күр!» – димен[+].

#### 122

Зиярәтчеләр җыры.

1И күкләрдә тәхет тотучы Зат, күзләрем Сиңа төбәлгән![+]
2Кол ирләр – хуҗалары кулына,
кол хатыннар хуҗабикәләре кулына караган кебек,
безнең күзләр дә, шәфкать көтеп,
Раббы Аллабыз йөзенә төбәлгән.
3Безне түбәнсетүләр чиктән ашты –
кызган безне, кызган, и Раббы![+]
4Рәхәттә яшәүчеләрнең мыскыллавына,
тәкәбберләрнең мәсхәрә итүенә җаныбыз тәмам гарык булды[+].

#### 123

Давытның «Зиярәтчеләр җыры».

1Арабызда Раббы булмаса,
(инде Исраил халкы үзе әйтсен),[+]
2арабызда Раббы булмаса,
безгә һөҗүм иткән дошманнар, 3ачу-нәфрәттән ярсуланып,
безне тереләй кабып йоткан булырлар иде[+].
4Без туфан сулары астында калгандай булыр идек,
безне су ташкыны басып киткәндәй булыр иде;[+]
5әйе, котырынган сулар безне күмеп киткән кебек булыр иде.
6Мактау-шөкерләр яусын безне дошман авызына җим иттермәгән Раббыга!
7Безнең җаныбыз, очар кош кебек, сунарчылар корган аудан котылды –
ятьмәләре ертылып, без иреккә чыктык[+].

8Күкне вә җирне бар иткән Раббыбыз исеме безнең өчен ярдәм, мәдәттер[+].

#### 124

Зиярәтчеләр җыры.

1Раббыга өмет баглаган кеше Сион тавы кебек:
какшамас ул, гомер бакый нык булыр[+].
2Иерусалимне таулар әйләндереп алгандай,
Үзенең халкы тирәли Раббы мәңге сакта тора.
3Тәкъвалар җирендә яманнар хакимлек итмәсләр,
югыйсә тәкъваларның кулы да нахак эшкә сузылыр.

4И Раббы, игелек кыл Син күңеле саф, игелекле бәндәләргә!
5Кыек юлдан йөрүчеләрне исә, Раббы,
бозыклык кылучылар белән бергә олактыр.

Исраилгә иминлек насыйп булсын![+]

#### 125

Зиярәтчеләр җыры.

1Раббы Сионның тоткын әсирләрен кире кайтаргач,
без үзебезне төштәгедәй тойдык[+].
2Авызыбыз шатлыктан ерылды,
телебездән сөенеч авазлары түгелде.
Чит халыклар әйттеләр:
«Раббы аларга бөек эш кылды!» – диделәр[+].
3Әйе, Раббы безгә бөек эш кылды –
безне куаныч-шатлыкка күмде[+].

4И Раббы, Нәгеб чүлендәге корыган елгалар су белән кабат тулгандай,
безгә дә баягы мул, имин тормышыбызны кайтар!
5Яшьле күз белән җиргә орлык чәчүчеләр шулчак иген уңышын шатланып урырлар,
6тубал асып елый-елый орлык чәчүчеләр
сөенә-сөенә тук башаклы көлтәләр күтәреп кайтырлар[+].

#### 126

Сөләйманның «Зиярәтчеләр җыры».

1Әгәр өйне Раббы салдырмаса,
төзүчеләрнең хезмәте заяга булыр;
әгәр шәһәр-каланы Раббы сакламаса,
сакчының уяулыгы бушка китәр[+].
2Файдасыздыр сезнең иртә таңнан торуыгыз,
кичен соңлап ятуыгыз,
михнәт белән икмәк табуыгыз.
Үзенең газизләренә Раббы йоклаган чакларында да
ихтыяҗларына күрә биреп торыр[+].

3Балалар – Раббы насыйп иткән мирас,
карын җимеше – Раббыдан бүләк[+].
4Яшьлектә туган угыллар
баһадирның кулындагы уклар кебек.
5Шулар белән садагын тутырган кеше бәхетледер!
Шәһәр капкасы янында дошманын очратканда оятка калмас ул.

#### 127

Зиярәтчеләр җыры.

1Бәхетледер Раббыдан курыккан һәм Аны хөрмәт иткән кеше,
Аның хак юлында йөрүче![+]
2Хезмәтең белән тапканны ашарсың,
бәрәкәт иясе булып рәхәттә яшәрсең[+].
3Хатының – өеңдәге мул җимешле йөзем агачы кебек,
табының тирәли утырышкан угылларың –
зәйтүн агачының үсентеләре кебек[+].
4Раббыдан курыккан, Аны хөрмәт иткән һәр кеше
әнә шундый булып мөбарәк кылыныр.
5Раббы сине Сионнан торып мөбарәк кылсын!
Гомерең буе Иерусалимнең бәхетен күреп яшәргә,[+]
6угылларыңның угылларын күрергә язсын!

Исраилгә иминлек насыйп итсен![+]

#### 128

Зиярәтчеләр җыры.

1Яшь чагымнан бирле миңа күп ябырылдылар,
(инде Исраил халкы үзе әйтсен),[+]
2яшь чагымнан бирле миңа күп ябырылдылар,
әмма менә җиңә алмадылар.
3Аркам өстендә игенчеләр җир сөрде,
озын-озын буразналар ясап калдырды[+].
4Әмма Раббы гадел:
яманнар салган богауны өзеп ташлады.

5Сионны өнәмәгән һәркайсы, хур калып, артка чигенсен![+]
6Йорт түбәсендә тамыр җибәреп,
үсеп өлгергәнче корый торган үләнгә әверелсен;[+]
7уракчы андый үлән белән учын тутырмас,
көлтәче аны кочагына бәйләп салмас.
8Узып баручы:
«Раббының мөбарәк фатихасы сезнең белән булсын!» – димәс,
«Раббы исеме белән сезне фатихалыйбыз!» – дигән җавап ишетелмәс[+].

#### 129

Зиярәтчеләр җыры.

1Чарасызлык төбеннән дәшәм Сиңа, Раббым![+]
2Инәлүемне ишет, Раббым!
Дога-гозеремә колагыңны куй![+]
3Әгәр гөнаһ эшләрне теркәп барсаң,
кем аяк өсте кала алыр икән, и Хуҗа-Раббым?!
4Син безне ярлыкыйсың,
Син – дәһшәт ияседер![+]

5Мин бар җаным белән Раббыга инанып яшим,
өметемне Аның сүзенә баглыйм.
6Каравылчылар таңны көткәннән дә,
әйе, таңны көткәннән дә ашкыныбрак җаным Хуҗа-Хакимгә талпына.

7Әй Исраил, Раббыга өмет багла!
Ул мәрхәмәтле, йолып алырга көче җитәрлек Аның![+]
8Исраилне Ул барча гаеп эшләреннән йолып алачак[+].

#### 130

Давытның «Зиярәтчеләр җыры».

1И Раббым, күңелем эреләнеп китмәде,
күзләремдә һавалану әсәре юк,
акылым җитмәслек зур эшләр белән үземне бәйләмәдем[+].
2Ана кочагында тынычланып-тынып калган
имчәк бала кебектер җаным минем,
әйе, җаным имчәк бала кебек.

3Әй Исраил, гомер бакый Раббыга өмет багла![+]

#### 131

Зиярәтчеләр җыры.

1-2И Раббы, Давытыңны, ул кичергән газапларны,
Раббы алдында эчкән антын –
Ягъкубның кодрәтле Алласына биргән нәзерен исеңә төшер![+]
3-5Ул әйтте: «Раббыга – Ягъкубның кодрәтле Алласына
яшәр урын, йорт тапмыйча торып,
мин үз өем-чатырыма кермәячәкмен,
ятагым түшәгенә ятмаячакмын,
күзләрем йокы күрмәячәк,
күз кабакларым йомылмаячак!» – диде[+].

6Менә, без Аллаһы сандыгы[†] хакында Эфратада чакта ишеттек
һәм аны Ягар кырларында эзләп таптык.
7Әйдәгез, Аллаһы йортына барып,
Аның аяклары баскан урында[*] сәҗдә кылыйк![+]

8И Раббы, кодрәтең билгесе булган сандыгың белән
Үзеңнең торагыңа[*] кил![+]
9Руханиларың тәкъвалык киеменә төренсен,
тугрыларың сөенечләр эчендә тантана итсен![+]

10Үзең май сөрткән заттан колың Давыт хакына йөз чөермәсәң иде![+]
11-12Раббы Давытка ышанычлы антын бирде:
«Нәсел орлыгыңнан берәүне тәхетеңә утыртачакмын.
Әгәр угылларың, Килешүемә тугры калып,
биргән күрсәтмәләремне үтәсә,
аларның үз угыллары да гомер бакый синең тәхетеңдә утырыр»,
һәм антыннан Раббы баш тартмаячак[+][+].

13Раббы Иерусалимне[*] үз итте,
аны Үзенә өй итеп сайлады:[+]
14«Яшәгән урыным мәңге шушы булыр, – диде. –
Биредә төпләнәчәкмен, чөнки аны Үзем сайладым.
15Ризык-нигъмәтләрен мул кылырмын,
фәкыйрьләренең тамагы тук булыр;[+]
16руханиларын котылу киеменә төрермен,
тугры адәмнәре сөенешеп тантана итәрләр.
17Давыт нәселеннән шушында көчле патша куярмын –
май сөрткән затымның шәм-чырагын сүндермәм;[+]
18аның дошманнарын хур итәрмен,
башындагы таҗы ялтырап-балкып торыр».

#### 132

Давытның «Зиярәтчеләр җыры».

1Никадәр яхшы вә күңелледер кардәшләрнең бергә тату яшәве![+]
2Татулык – рухани Һарунның башына сөртелеп, сакалына,
киемнәре якасына агып төшкән затлы, хуш исле май кебектер,[+]
3яисә Һермон тауларыннан
Сион тавына төшкән чык суы кебектер.
Чөнки Раббы Сионга Үзенең фатихасын –
мәңгелек тормыш бирде[+].

#### 133

Зиярәтчеләр җыры.

1Әй сезләр, Раббының барлык коллары,
Аның йортында төн буе торучылар,
инде Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз![+]
2Мөкатдәс урынга таба кулларыгызны сузып,
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз![+]
3Күкне вә җирне бар иткән Раббы сезгә
Сионнан торып Үзенең фатихасын күндерсен![+]

#### 134

1-2Раббыны данлагыз!

Әй сезләр, Раббы коллары,
Аның йортында, Аллабызның ихатасында торучылар,
Раббы исемен данлагыз![+]
3Раббыны данлагыз, чөнки Ул игелекле,
исеменә мәдхияләр җырлагыз, чөнки татлы эштер бу!
4Раббы Үзенә Ягъкуб токымын сайлады,
Исраилне Үзенең биләмәсе итте[+].

5Мин беләм: Раббы бөектер,
Хуҗа-Хакимебез бар илаһлардан югарыдыр![+]
6Раббы ни тели, шуны эшли күктә вә җирдә,
диңгезләрдә вә барлык тирәнлекләрдә[+].
7Җир йөзенең һәр тарафында Ул болыт хасил итәр,
яңгыр яуганда, яшенен яшьнәтер,
саклыкханәсеннән җилләр истерер[+].

8Мисырда Ул адәм затының һәм терлекләрнең
беренче балаларын үлемгә дучар итте[+].
9Әй Мисыр, синең җиреңдә Ул,
фиргавенне[†] һәм аның колларын җәзалап,
галәмәтләр вә могҗизалар кылды[+].

10Байтак халыкларны кырды Ул,
кодрәтле патшаларны орып салды:[+]
11амориләр патшасы Сихонны,
Башан патшасы Огны,
барлык Кәнган патшаларын[+].
12Җирләрен биләмә, әйе, биләмә итеп
Үз халкы Исраилгә бирде[+].

13И Раббы, исемең Синең мәңгелек,
даның буыннан-буыннарга күчешледер![+]
14Раббы Үз халкын хаклы чыгарыр,
Үз колларына миһербанлык күрсәтер[+].

15Мәҗүсиләрнең көмеш вә алтын потлары –
кеше кулы ясаган әйбер:[+]
16авызлары булса да, сөйләшмәсләр,
күзләре булса да, күрмәсләр,[+]
17колаклары булса да, ишетмәсләр,
тын-сулышсыздыр алар[+].
18Мондый потларны ясаган,
аларга өмет баглаган һәр кеше шул җансыз потлар кебек булыр![+]

19Әй Исраил йорты, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
Әй Һарун токымы, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
20Әй Леви токымы, Раббыга мактау-шөкерләр яудыр!
Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүчеләр,
Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз![+]
21Торак урыны Иерусалимдә булган Сион Раббысына
мактау-шөкерләр яусын!

Раббыны данлагыз![+]

#### 135

1Игелеге өчен Раббыга мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек![+]
2Аллаларның Алласына мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
3Хуҗаларның Хуҗасына мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.

4Бөек могҗизалар тудыручы бердәнбер Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
5Күкне осталарча бар кылган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
6Сулар өстенә коры җирне урнаштырган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
7Бөек яктырткычларны бар кылган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
8Көннең идарәчесе кояшны бар кылган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.
9Төннең идарәчесе ай вә йолдызларны бар кылган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.

10Мисырда беренче булып туган җан ияләрен юк иткән Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
11-12Көчле кул-беләкле Раббыга,
Үз халкын Мисырдан алып чыккан Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
13Камышлы диңгезне[†] урталай ярган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
14Исраилне диңгез аша алып чыккан Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.
15Фиргавенне һәм аның гаскәрен диңгезгә батырган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].

16Үз халкын чүл аша алып чыккан Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
17Бөек патшаларны җиңгән Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
18Көчле патшаларның җаннарын кыйган Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.
19Амориләр патшасы Сихонны тар-мар иткән Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
20Башан патшасы Огны тар-мар иткән Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
21-22Аларның җирен Үз халкына – колы Исраилгә милек итеп биргән Затка мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.

23Җәберләнгән көннәребездә Ул безне искә төшерде,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек.
24Безне дошманнарыбыз кулыннан коткарды,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].
25Бөтен җан ияләрен ризыкландыра Ул,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек[+].

26Күкләр Алласына мактау-шөкерләр яудырыгыз,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек!

#### 136

1Сион искә төшкәндә,
без Бабилдәге елгалар буена утырып елый идек[+].
2Елга буендагы тал ботакларына гөсләләребезне элеп куя идек.
3Чөнки безне әсир иткән кешеләр бездән җыр сорар иде,
залимнәребез күңел ачмак булып:
«Сион җырларының берсен җырлагыз әле», – дип йөдәтер иде.
4Раббыга багышланган җырларны
чит җирдә ничек җырламак кирәк?!

5Әй Иерусалим, әгәр сине онытсам, минем уң кулым корысын![+]
6Сине, Иерусалим, онытсам,
сине шатлык-сөенечләремнең башына куймасам,
телем аңкавыма ябышсын![+]

7И Раббы, Иерусалим җиңелгән көндә Эдом угылларының:
«Җимер, нигезенә кадәр җимерегез аны!» –
дип кычкыруларын исеңә төшер[+].
8Әй син, җимереләсе Бабил-кыз!
Безгә ни кылсаң, үчен сиңа кайтарасы кеше бәхетледер![+]
9Бәхетледер сабыйларыңны тотып ташка бәрәсе кеше![+]

#### 137

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, бөтен йөрәгемнән Сиңа рәхмәтләр укыйм,
илаһлар алдында Сиңа дан җырлыйм![+]
2Мөкатдәс гыйбадәтханәң алдында башымны иям,
мәрхәмәтең вә тугрылыгың хакына исемеңә шөкрана итәм,
чөнки исемең вә сүзеңне Син һәрнидән өстен куйдың[+].
3Чакырган көнемдә Син мине ишеттең,
җаныма көч-дәрт керттең.

4И Раббы, данласыннар Сине җир йөзенең барлык патшалары,
чөнки ишетә алар Синең авыздан чыккан сүзләрне;
5хак юлыңны мактап җырласыннар,
чөнки Раббының дан-шөһрәте зурдыр!
6Раббы югарыда: мескен мазлумны да күрә Ул,
тәкәбберне дә ерактан ук абайлый.

7Хафалы чагымда Син җаныма дәва бирәсең,
ярсыган дошманымнан кулыңны сузып яклыйсың –
уң кулың мине коткарып кала[+].
8Миңа вәгъдә иткәннәрнең барысын тормышка ашырыр Раббы.
Синең мәрхәмәтең, и Раббы, мәңгелек!
Кулыңа алган эшләрне ташлама![+]

#### 138

Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, Син мине сынап карадың, мине белдең[+].
2Утырганымны да, торганымны да,
уйларымны да ерактан белеп торасың[+].
3Йөримме мин, ял итәмме – Син гел минем янда,
бар юлларым Сиңа билгеле[+].
4Мин әле авыз ачып та өлгермим,
ә Син, Раббым, әйтәсе сүземне инде беләсең.
5Алдымда да, артымда да – һәр ягымда Син,
өстән дә Синең кулың мине саклый.
6Хәбәрдарлыгың минем өчен бер могҗизадыр –
көчем-аңым җитмәслек биеклектә[+].

7Синең Рухыңнан мин кая китә алыйм?!
Хозурыңнан кая кача алыйм?![+]
8Күкләргә күтәрелсәм – Син анда,
үлеләр дөньясына төшсәм – анда да Син![+]
9Әгәр мин таң канатларында көнчыгышка очсам
йә диңгезнең аръягына – көнбатышка китеп урнашсам,
10анда да Синең кулың мине озатып йөрер,
уң кулың миңа булышлык итәр.
11Әгәр: «Мине караңгылык яшерсен,
яктылык төнгә әйләнсен!» – дисәм дә,
12караңгылык Синең өчен караңгылык түгелдер,
төн Синең өчен көн кебек яктыдыр,
караңгылык та, яктылык та бертигездер[+].

13Барча эчке әгъзаларымны Син яраттың,
анам карынында җыйнап, миңа кыяфәт бирдең[+].
14Сиңа рәхмәт укыйм,
чөнки Син мине искитмәле итеп яраттың;
эш-гамәлләрең могҗизалы –
моны мин яхшы беләм!
15Җир тирәнлегендә[*] укмашкан чагымда,
яшерен рәвештә кыяфәт алганда,
минем сөкләрем Синнән яшерен түгел иде,[+]
16яралгымны Син Үз күзләрең белән күрдең.
Минем дөньяда яшисе көннәрем
Синең китабыңа мин туганчы ук алдан язып куелган[+].

17И Аллаһы, Синең уй-ниятләрең миңа бик тә кадерле!
Алар исәпсез-хисапсыздыр:[+]
18санасаң, ком бөртекләреннән дә ишлерәктер.

…Уянган чакта да мин һаман Синең янда!

19И Аллаһы, яманнарны юк итсәң иде Син!
Әй кулы канлы бәндәләр, миннән ерак торыгыз![+]
20Алар Синең турыда ялган сөйлиләр,
явызлык кылып, Сиңа каршы баш күтәрәләр.
21Сиңа нәфрәтлеләргә миңамы нәфрәт белән карамаска?!
Сиңа каршы баш күтәргәннәрдән миңамы җирәнмәскә?![+]
22Үтә бер нәфрәт белән күрәлмыйм мин аларны,
кан дошманы булды алар минем өчен.

23И Аллаһы, сына мине, күңелемдәген танып бел,
өйрән мине, уй-ниятләремне ачыкла![+]
24Тикшереп кара, хәтәр юлда түгелме мин?
Мәңгелек юлыңа мине турыла!

#### 139

1Җырчылар җитәкчесенә. Давытның мәдхиясе.

2И Раббым, явыз кешеләрдән арала мине,
залимнәр кулыннан коткар![+]
3Аларның күңелләре явыз ният белән тулган,
җәнҗал куптарып йөриләр һаман.
4Елан кебек, телләрен үткенлиләр,
күзлекле елан агуы сеңгән сүзләренә[+].

5Сакла мине, Раббым, яман бәндә кулыннан!
Мине егарга теләгән залим кулыннан коткар![+]
6Тәкәбберләр яшерен ятьмә җәйделәр,
ау җепләре суздылар мине тотмак булып,
юлларыма тозак куйдылар[+].

7Раббыга мин әйттем: «Минем Аллам – Син!
Ишет дога-гозеремне, и Раббым!» – дидем.
8И Хуҗа-Раббым, кодрәтле Коткаручым,
сугыш көнендә Син башымнан каплап торасың.
9Яманнарны Син, Раббы, максатларына ирештермә,
хәйлә-мәкерләре уңышка очрамасын иде баш калкыткан чакларында!

10Мине сырып алганнарның авызларыннан түгелгән явызлыклары
үз башына төшсен,
11өсләренә утлы күмер яусын,
ут-ялкын эченә, чокыр төбенә атылсыннар,
бүтән баш калкытыр булмасыннар![+]
12Явыз телле адәм җир йөзендә ныгый алмасын,
залимнең явызлыгы аның үзен һәлакәткә илтсен!

13Беләм ки, мазлумның дәгъвасын Раббы хәл итәр,
гаделлекне дә юксылларга Ул кайтарыр[+].
14Әйе, тәкъвалар Синең исемеңә рәхмәт укырлар,
саф җанлылар Синең күз алдыңда йөрерләр.

#### 140

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, Сиңа дәшәм, минем янга ашык!
Сине чакырып дәшкәндә, догаларым авазын колак биреп тыңла!
2Догам – Синең хөрмәткә көйрәтелгән хуш исле сумала,
Сиңа таба сузылган кулларым
кичке корбан булып кабул кылынсын[+].

3И Раббым, сак куй минем авызыма,
иреннәремне ябарга капка кор[+].
4Явызлыкка берегергә күңелемә ирек бирмә,
бозыклар белән бергә яман гамәлләр кылудан сакла,
алар ризыгыннан авыз иттермә.

5Тәкъва кеше миңа сабак укытсын –
мәрхәмәт күрсәтү кебек булыр бу;
мине фаш итсен, ваз кичмәм –
башыма зәйтүн мае сөртү кебек булыр бу[+].

6Аларның башлыкларын кыядан тотып аткач,
минем сүзләремдә хаклык барына инанырлар;[+]
7җир сөргәндә, кантарларын ватып тараткан кебек,
аларның сөякләрен дә
үлеләр аймагының авызына сибеп ташларлар[+].

8И Хуҗа-Раббым, минем күзләрем Сиңа төбәлгән,
мин Сиңа сыгынамын – җанымны һәлак иттермә[+].
9Бозыклар җәйгән ау ятьмәсеннән,
миңа куелган тозактан сакла[+].
10Корган ауларына яманнар үзләре төшсеннәр,
ә мин аны исән-имин үтәрмен[+].

#### 141

Давытның нәсыйхәте, мәгарәдә әйткән догасы.

1Раббыга мин кычкырып дәшәм,
ялварулы аваз салам[+].
2Күңелем зарын Аңа ирештерәм,
кайгы-сагышымны бәян итәм[+].
3Рухым бик төшкән чакларда да
Син минем юлымны белеп торасың.

Мин йөргән сукмакларда яшерен аулар корылган иде[+].
4Уңга борылып карадым да күз йөрттем:
мине танып кабул итәр беркем юк;
качып котылыр урын калмаган,
инде мине кайгыртыр кем дә юк.

5И Раббым, мин Сиңа эндәштем:
«Син – минем сыену урыным,
терекләр дөньясындагы өлешем!» – дидем[+].
6Фөрьядыма колак сал,
чөнки мин чарасыз калдым;
эзәрлекләүчеләрдән коткар мине,
чөнки алар миннән көчлерәк[+].
7Җанымны тоткынлыктан йолып ал,
һәм мин исемеңә рәхмәтләр укырмын.
Миңа кылган игелекләреңә күрә
тәкъва җаннар минем янга тупланыр[+].

#### 142

Давытның мәдхиясе.

1И Раббым, догамны ишет;
Син тугры бит – ялваруыма колак сал,
Син хактыр – миңа җавап бир!
2Колың белән хөкемдә дәгъвалашма,
чөнки тереләрдән һичкем Синең алда аклана алмас[+].

3Дошманым мине куып җитте дә җиргә салып таптады,
караңгыда яшәргә мәҗбүр итте,
гүя мин күптәннән үлемен[+].
4Шул сәбәпле рухым төкәнде,
йөрәгемә шом оялады.

5Үткәндәге көннәр турында уйландым,
Синең гамәлләрең,
кулларың башкарган эшләр турында фикер йөрттем[+].
6Кулларымны Сиңа таба сузам,
тәмам корышкан җир кебек Сиңа сусыймын[+].

7Җавабыңны тиз бир, Раббым,
рухым алҗыды минем;
йөзеңне миннән читкә борма,
мине үлем чокырына төшәр хәлдә калдырма![+]
8Иртә таңда миңа мәрхәмәтең хакында ишеттер,
чөнки бар өметем Синдә генә.
Миңа йөрер юлымны ачып күрсәт,
чөнки җаным Сиңа тапшырылган[+].
9Дошманнар кулыннан коткар мине,
чөнки бары Сиңа сыгынамын.
10Өйрәт миңа ничек ихтыярыңны үтәргә,
чөнки Син – минем Аллам!
Игелекле Рухың мине тигез юлдан әйдәп барсын![+]

11И Раббым, исемең хакына җанымны сакла,
хаклыгың белән мине афәттән арала![+]
12Мәрхәмәтең йөзеннән дошманнарымны кырып бетер,
җаныма каныгучыларның берсен-бер калдырмый юк ит,
чөнки мин – Синең колыңдыр![+]

#### 143

Давытның мәдхиясе.

1Раббыга – Кыяташыма мактау-шөкерләр!
Кулларымны Ул сугышка,
бармакларымны орышка өйрәтә[+].
2Ул миңа Мәрхәмәт итүче,
минем Ныгытмам вә Кальгам,
Коткаручым вә Калканым!
Мин Аңа сыенам,
халкымны Ул миңа буйсындырып тота[+].

3И Раббы, ни-нәрсә ул кеше токымы?! –
Алай да Син аны кайгыртасың!
Адәм нәселе ни-нәрсә ул?! –
Алай да Син аңа игътибар итәсең![+]
4Кеше гомере – исеп киткән җил кебектер,
аның яшәү көннәре – юкка чыгып барган күләгә генә[+].

5И Раббы, күкләрне авыштыр да түбән төш,
тауларга кагыл – төтәсеннәр;[+]
6яшен яшьнәт – тарат дошманнарны,
укларыңны ат – качып китсеннәр![+]
7Югарыдан кулыңны суз да коткар мине,
тирән су төпкеленнән чыгар,
чит-ят угыллар кулыннан азат ит:[+]
8аларның авызы ялган чәчә,
уң куллары алдашуга хезмәт итә[+].

9И Раббым, Сиңа яңа бер җыр җырлармын,
көен ун кыллы лирада уйнармын[+].
10Патшаларны, колың Давытны дәһшәтле кылычтан коткаручы Син бит[+].
11Коткар, азат ит мине чит-ят угыллар кулыннан! –
Аларның авызы ялган чәчә,
уң куллары алдашуга хезмәт итә.

12Таза агачтай нык булсын безнең угылларыбыз,
сарайны бизи торган баганалар күк сылу булсын кызларыбыз![+]
13Амбарларыбызда муллык булсын,
анда һәртөрле ашлык-нигъмәтләр тулып торсын;
утлаудагы сарыкларыбыз меңнәрчә,
ун меңнәрчә үрчем бирсен,
14сыерларыбыз да гел буаз булсын;
диварларыбыз җимерелмәсен, кешеләребез әсир төшмәсен,
урамнарыбызда моң-зар ишетелмәсен![+]
15Бәхетледер мондый тормышка ия булган халык!
Бәхетледер Аллалары Раббы булган халык![+]

#### 144

Давытның мактау җыры.

1И Аллам, минем патшам, Сине күтәреп мактармын,
гомер бакый исемеңә мактау-шөкерләр яудырырмын!
2Сиңа шулай шөкерләр кылып,
исемеңне мәңгедән-мәңгегә данлармын!
3Раббы бөек һәм һәртөрле макталуга лаек,
бөеклегенә Аның һичбер чикләр юк[+].
4Эшләреңне, и Раббы, буын арты буын мактап сөйләячәк,
нинди кодрәтле икәнеңне бәян итәчәк.
5Синең мәһабәтлегеңне, дан-шөһрәтеңнең бөеклеген
вә могҗизалы эшләрең турында һәрчак уйлап йөрермен.
6Кеше арасында дәһшәтле эшләреңнең кодрәте телгә алыныр,
мин дә Синең бөеклегеңне игълан итәрмен[+].
7Искә төшерерләр күптөрле изге гамәлеңне,
хаклыгыңны сөенә-сөенә мактарлар.
8Раббы кызганучан вә рәхимле,
сабыр-түзем һәм мәрхәмәткә байдыр[+].
9Һәркемгә игелекле Ул,
Үзе бар кылганнарга рәхим-шәфкать күрсәтүче.
10Кулың яратканнарның һәммәсе Сиңа, Раббы, рәхмәтен белдерер,
тугрыларың мактау-шөкерләр яудырыр.
11Алар патшалыгыңның дан-шөһрәте турында сөйләр,
Синең көч-куәтеңне бәян итәр.
12Шуңа күрә һәр кеше Синең кодрәтле эшләреңне,
патшалыгыңның мәһабәтле шөһрәтен белеп торыр.
13Патшалыгың Синең – мәңгелек,
хакимлегең буыннан-буынга күчешледер[+].
14Егылырга торган һәммәсенә таяныч Син, Раббы,
җиргә сыгылганны турайтып бастыручы да[+].
15Бар терек җан өмет белән Сиңа күз төбәгән:
Син аларны үз вакытында тукландырасың[+].
16Учыңны ачып,
һәрбер җан иясенә теләгән ризыгын бирәсең[+].
17Бөтен йөрер юлларыңда Син хактыр, Раббы,
башкарган бар гамәлеңдә тугрылык сыйфатың чагыла.
18Раббы Үзен дәшеп чакыручы,
ихлас күңел белән мөрәҗәгать итүче һәркемгә якын[+].
19Үзеннән курыккан,
Үзен хөрмәт иткән бар кешенең теләген үти Раббы,
моң-зарын тыңлый, аларны коткара[+].
20Раббы Үзен сөйгән һәр бәндәсен саклап тота,
яман бәндәләрне исә үлемгә дучар итә.

21Авызымнан Раббыга мактау сүзләре түгелсен;
һәрбер җан иясе Аның изге исеменә
мәңгедән-мәңгегә мактау-шөкерләр яудырсын!

#### 145

1Раббыны данлагыз!

И күңелем, Раббыны данла![+]
2Гомерем ахырынача Раббыны данлаячакмын,
исән чагымда Аллама мәдхияләр җырлаячакмын![+]

3Түрә-башлыкларга өмет багламагыз,
алар адәм затыннан гына – сезне коткара алмыйлар![+]
4Җаны-рухы чыкты исә,
адәм баласы үзенең туфрагына кире кайта,
аның бөтен теләк-ниятләре шул көнне үк юк була[+].

5Бәхетледер Ягъкуб Алласыннан ярдәм алганнар,
өметен үз Алласына, Раббыга баглаганнар!
6Күкне вә җирне, диңгезне,
андагы бар нәрсәне яраткан,
тугрылыгын мәңге саклап,
7мазлумнарның хакын яклаган,
ачларга ризык биргән Раббы ул!
Раббы тоткыннарны иреккә чыгара,[+]
8Раббы сукырларның күзләрен ача,
сыгылганнарны турайтып бастыра,
тәкъваларны ярата-сөя,[+]
9читтән килгәннәрне саклап яшәтә,
үксезгә вә тол хатынга ярдәмен күрсәтә,
яман бәндәләрнең юлларын исә һәлакәткә илтә[+].

10Раббы мәңге патшалык итәр,
әй Сион, синең Аллаң буыннан-буынга патшалык итәр!

Раббыны данлагыз![+]

#### 146

1Раббыны данлагыз!

Аллабызга мәдхияләр җырлау – яхшы эштер!
Никадәр ләззәтле вә килешледер Аны мактау![+]

2Раббы Иерусалимне яңадан төзи,
сөрелгән Исраил халкын җыеп ала;[+]
3яралы күңелләрне савыктыра,
аларның яра-җәрәхәтләрен бәйли[+].
4Йолдызларны хисапта тота Ул,
аларның һәркайсына исеме белән дәшә[+].
5Бөектер Хуҗа-Хакимебез вә бик кодрәтледер,
гакылының чиге юктыр![+]
6Раббы мазлумнарны югары күтәрә,
яман бәндәләрне исә түбән төшерә.

7Раббыга рәхмәт җырлары багышлагыз,
гөслә кылларын чиртеп, Аллабызга мәдхияләр җырлагыз![+]
8Улдыр күкләрне болытлар белән каплаучы,
җир өстенә яңгырлар яудыручы,
тау битләрендә үлән үстерүче[+].
9Хайваннарга азыкны Ул бирә,
җим сораган карга балаларын Ул ашата[+].

10Атның зур көченә дә,
кеше аягының йөгереклегенә дә Раббының исе китмәс[+].
11Ул фәкать Үзеннән куркучыларга,
мәрхәмәтенә өмет баглаучыларга илтифатын күрсәтә[+].

#### 147

1Әй Иерусалим, Раббыны зурла!
Әй Сион, үз Аллаңны данла!
2Чөнки синең капка бикләреңне Ул ныгытты,
халкыңа мөбарәк фатихасын бирде,[+]
3чикләрең эчендә иминлек урнаштырды,
сине затлы бодай белән тукландырды[+].

4Җир йөзенә Ул Үз боерыкларын күндерә,
һәм Аның сүзе җитез-йөгерек була.
5Җиргә Ул, йон кебек, ап-ак карлар түши,
көл сипкәндәй бәсен иңдерә,[+]
6эре-эре бозлар яудыра,
аның зәмһәрир салкынын кемнәр кичерә ала?!
7Сүзен боерса, бөтен нәрсә эри башлый;
җилләрен күндерсә, сулар агып китә.

8Раббы Ягъкубка Үзенең сүзен,
Исраилгә Канун кагыйдәләрен
вә карар-хөкемнәрен ирештерде.
9Башка халыкларга Ул моны эшләмәде,
шуңа күрә алар Аның хөкем-карарларын белмиләр.

Раббыны данлагыз![+]

#### 148

1Раббыны данлагыз!

Әй күктәгеләр, Раббыны данлагыз,
әй югарыдагылар, Раббыны данлагыз![+]
2Раббыны данлагыз, әй Аның фәрештәләре,
Раббыны данлагыз, әй Аның бар гаскәри көчләре![+]
3Әй кояш, син дә, ай, Раббыны данлагыз,
әй йолдыз вә яктырткычлар, Раббыны данлагыз!
4Раббыны данлагыз, күкләрнең күкләре
вә күкләр өстендәге сулар![+]

5Аларның һәркайсы Раббы исемен данласын,
чөнки алар Раббы боерыгы белән барлыкка килде[+].
6Аларның барысын Ул мәңгелеккә
үз урыннарына урнаштырды,
һәм шул тәртип һичкайчан үзгәрмәс[+].

7Раббыны данлагыз, әй җир йөзендәгеләр,
диңгездәге җанварлар, төпсез чоңгыллар,[+]
8яшен-ялкыннар, боз бөртекләре, төтен-болытлар,
Раббы сүзен гамәлгә ашыручы давыллы җилләр,[+]
9барлык таулар һәм калкулыклар,
барлык җимеш вә эрбет агачлары,
10киек-җәнлек вә терлек-хайваннарның һәр төре,
сөйрәлүчеләр вә канатлы кошлар,
11җир йөзенең патшалары, барлык халыклар,
бөтен хөкем ияләре, түрә-башлыклар,
12егетләр һәм кызлар, картлар һәм балалар –
13барыгыз да Раббы исемен данлагыз!
Чөнки Аның исеме биектән дә биектәдер,
Аның шөһрәте җир вә күкләрдән өстендер![+]

14Раббы Үзенә якын булган Исраил угылларын,
Үзенең барлык тугрыларын данга күмде,
Үзенең халкын көчле-кодрәтле итте!

Раббыны данлагыз!

#### 149

1Раббыны данлагыз!

Раббы шәрәфенә яңа җыр көйләгез,
тугрылары җыенында Аны данлагыз![+]
2Үзен бар кылган патшаны күңел түрендә тотып
куансын Исраил, шатлансын Сион угыллары!
3Бии-бии Аның исемен данлагыз,
шөлдерле барабан кагып, гөсләдә уйнап,
Аңа мәдхияләр җырлагыз!
4Чөнки Раббы – Үз халкын хуш күрүче,
мазлумнарны коткарып югары күтәрүче.
5Аның тугрылары дан-гыйззәт эчендә тантана итсеннәр,
хәтта яткан җирләрендә сөенеп җырласыннар![+]
6Авызларында – Аллаһыны олуглау сүзе,
кулларында исә ике яклы үткен кылыч булсын:
7шулай алар чит кавемнәрдән үч алырлар,
ят халыкларга тиешле җәзасын бирерләр,
8патшаларын чылбырлар белән бәйләп-чорнап,
түрә-башлыкларының аяк-кулларына
тимер зынҗырлар салырлар –
9шул дошманнарына чыгарган хөкемне гамәлгә ашырырлар.
Раббының тугрылары өчен бу зур өстенлектер.

Раббыны данлагыз![+]

#### 150

1Раббыны данлагыз!
Мөкатдәс урынында данлагыз Аллаһыны!
Данлагыз Аны Үзенең кальгасында – күк гөмбәзендә![+]
2Данлагыз Аның кодрәтле гамәлләрен!
Тиңсез бөеклеген данлагыз!
3Данлагыз Аны мөгез быргы авазлары яңгыратып,
лира вә гөслә кыллары чиертеп![+]
4Данлагыз Аны барабаннар кагып, бии-бии!
Кыллы уен коралларында, курайда уйнап данлагыз![+]
5Данлагыз Аны хуш авазлы тәлинкәләр
һәм яңгыравык тәлинкәләр чыңлатып![+]
6Әй бөтен терек җаннар, Раббыны данлагыз!

Раббыны данлагыз!

### Гыйбрәтле сүзләр

#### Гыйбрәтле сүзләр

Гыйбрәтле сүзләр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]


#### 1


Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре


Гыйбрәтле сүзләрнең файдасы

1Исраил[†] хөкемдары Давыт углы Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре[+] 2зирәклек һәм нәсыйхәтнең асылын танып белергә, акыл көченең хикмәтле мәгънәләрен аңларга; 3акыллы гамәл-хәрәкәтләрнең, тәкъвалык[†], гаделлек, намуслылыкның кагыйдәләрен үзләштерергә;[+] 4гади кешегә – тапкыр булырга, яшь кешегә гыйлемдә һәм эш-гамәлдә үзенең сәләтен үстерергә ярдәм итәр[+]. 5Зирәк кеше, боларны тыңлап, белемен киңәйтер, аңлы кеше акыллы гамәлләр табар 6һәм дә бу гыйбрәтле вә хикмәтле сүзләрнең, зирәк затлар әйткән бу тәгъбирләрнең серләренә төшенер.

7Гыйлемнең башы – Раббыдан[†] курку һәм Аны хөрмәт итү; зирәклекне һәм киңәш-нәсыйхәтне фәкать ахмаклар гына хәкарәт итә[*][+].


Зирәклекне көмеш эзләгән кебек эзлә

8Углым! Атаң нәсыйхәтен тыңла, анаң үгетен кире какма;[+] 9чөнки алар синең башыңа кидерелгән гүзәл таҗ һәм муеныңа тагылган нәфис бизәктер[+].

10Углым! Гөнаһлылар[†] сине үз якларына аударырга тырышсалар риза булма;[+] 11әгәр алар сиңа әйтсәләр: «Әйдә безнең белән, аулак җирдә тозак корып, гаепсезләрне сагалап торыйк,[+] 12аларны теге дөньяга олактыргандай, тере килеш кабергә күмгәндәй, җаннарын кыйыйк та,[+] 13һәртөрле мал-мөлкәтләрен алып, өйләребезне тутырыйк, 14шунда уртак малдан үзеңә дә өлеш чыгар», – дисәләр, аларга иярмә, сүзләрен тыңлама.

15Углым! Сак бул, алар белән бер юлга чыкма, алар сукмагына аяк басма;[+] 16чөнки аларның аяклары явызлыкка таба чаба, кан коярга ашыга[+]. 17Кошларның үз күзләре алдында аларны эләктерер өчен тозак кору – мәгънәсезлек; 18гөнаһлылар куйган тозак та бары аларның үз каннары коелуга, үз җаннары кыелуга гына китерәчәк. 19Чит кеше малына кызыккан һәркемнең юлы әнә шулай тәмамлана: комсызлыгы аны һәлак итә[+].

20Зирәклек ул үзен урам чатларында белдерә, аның авазы мәйданнарда яңгырый[+]. 21Сүзләрен ул халык җыелган урыннарда, шәһәр капкалары алдында бәян итә:

22– Әй томана бәндәләр, кайчанга кадәр шулай беркатлы булып калырсыз?! Әй акылсызлар, кайчанга кадәр шулай ахмаклыктан тәм табарсыз?! Әй наданнар, кайчанга кадәр гыйлемне дошман итәрсез?![+] 23Гыйбрәт итеп тыңлагыз: уемдагын сезнең өскә яудырам, сүзләремне сезгә җиткерәм. 24Мин өндәдем, ә сез тыңламадыгыз; сезгә кулымны суздым, сез игътибар итмәдегез[+]. 25Сез минем барлык мәслихәтләремне кире кактыгыз, шелтә сүзләремә колак салмадыгыз[+]. 26-27Шуңа күрә мин дә сезнең һәлакәтле язмышыгызга көлеп карармын; давыл кебек куркынычлы афәт, өермә кебек хәтәр бәла-каза өстегезгә ябырылганда, сезне кайгы һәм кысынкылык чолгап алганда, мин дә шатланып көләрмен[+]. 28Менә шул чакта мине чакырырлар, ә мин ишетмәм; мине эзләрләр, ләкин тапмаслар[+]. 29Чөнки алар гыйлемне хәкарәт иттеләр һәм үзләренә Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү юлын сайламадылар; 30минем киңәшемне кабул итмәделәр, искәртүләремә колак салмадылар; 31менә шуның өчен алар үзләре сайлаган юллары һәм ниятләренең ачы җимешен татырлар[+]. 32Чөнки томаналарның дуамал кирелеге, акылсызларның ваемсызлыгы аларның үзләрен һәлакәткә илтәчәк. 33Ә инде мине тыңлаучы, явызлыклардан курыкмыйча, хәвефсез һәм имин яшәячәк.

#### 2

1-2Углым! Әгәр син, зирәклекне үз күреп һәм күңелеңне фикер йөртүгә баглап, минем сүзләремне кабул итсәң һәм боерыкларымны хәтереңдә сакласаң,[+] 3гыйлемлеккә таба йөз тотып, үзеңә акыл эстәсәң, 4аны мәгъдәннән[*] көмеш эзләгән кебек, хәзинә эзләгән кебек тырышып эзләсәң,[+] 5син Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итүнең мәгънәсен аңларсың һәм Аллаһының[†] асылына төшенерсең[+]. 6Чөнки зирәклекне бәндәсенә Раббы Үзе күндерә; гыйлемлек һәм акыл Аның теленнән төшә[+]. 7Раббы – күңеле саф адәмнәр өчен котылу, туры юлда булганнар өчен калкан[+]. 8Гадел бәндәләренең сукмакларын һәм тугры кешеләренең юлларын саклый Ул[+].

9Шул чагында син тәкъвалык, гаделлек, намуслылык һәм һәртөрле игелекле юлның мәгънәсен аңларсың[+]. 10Зирәклек синең йөрәгеңә кереп урнашкач һәм гыйлемлек синең җаныңны биләп алгач, 11төплелек вә гакыл сине саклап торучылар булыр. 12Алар сине явызлык юлына төшүдән, ялган сөйләүчеләр коткысыннан, 13туры юлдан тайпылып, караңгылык сукмагына аяк басучылардан, 14эшләгән явызлыкларына куанучы, кылган азгынлыкларына сокланучы бәндәләрдән саклап торыр[+]. 15Гөнаһ кылучыларның сукмагы кәкре, алар шул кәкре сукмакларында адашып йөриләр[+].

16-17Аллаһы иңдергән зирәклек белән акылыңа таянсаң, яшьлегендә ирен ташлап киткән, Раббысына антын оныткан чит хатынның юмакай тел белән күңелеңне йомшартырга тырышуына син һичкайчан алданмассың[+]. 18Юкса андый хатынның өе – әҗәлгә, йөргән юлы үлеләр аймагына[†] илтә[+]. 19Аның янына кергән кире чыкмый һәм тормыш юлына бүтән аяк басмый. 20Шуңа күрә йөргән юлың яхшы кешеләр юлы булсын, аягың тәкъвалар сукмагыннан читкә тайпылмасын. 21Чөнки күңеле саф адәмнәр, туры юлда булганнар гына илдә яшәр[+]. 22Ә яманнар юк ителер, гөнаһ юлындагылар илдән куылыр[+].

#### 3

1Углым! Минем нәсыйхәтләремне онытма һәм боерыкларымны йөрәгеңдә сакла;[+] 2шулай эшләсәң, алар синең гомереңне озайтыр, имин яшәү елларыңны арттырыр[+].

3Мәрхәмәт һәм тугрылык сине ташламасын; аларны муенса итеп муеныңа багла, йөрәгеңнең түренә язып куй[+]. 4Шул чакны син үзең дә Аллаһы каршында, кешеләр алдында мәрхәмәт һәм илтифат казанырсың.

5Бөтен йөрәгең белән Раббыга сыен, үз белдегеңә таянма[+]. 6Йөрер юлларыңда һәрвакыт Аллаһыны юлдаш ит, Ул синең адымнарыңны туры якка юнәлдерер[+]. 7Үзеңне акыл иясе дип санама; Раббыдан курык, Аны хөрмәт ит һәм явыз гамәлләрдән ерак тор[+]. 8Менә шулар синең тәнең өчен – шифа, сөякләрең өчен азык булыр.

9Раббыны малыңнан өлеш чыгарып һәм беренче уңышың белән хөрмәтлә[+]. 10Шулай итсәң, амбарларыңда түбәләмә муллык булыр, кисмәкләреңдә яңа шәраб чишмәләре ташып торыр[+].

11Углым! Раббының сабагын кире какма, Аның шелтәсенә рәнҗемә;[+] 12ата кеше үзенең сөйгән углын ничек шелтәләсә, Раббы да Үзенең яраткан бәндәсен шулай шелтәли[+].

13Акыл җыеп, зирәклеккә ирешкән адәм – менә кем ул бәхетле кеше! 14Зирәк акыл иясе көмеш тапкан кешедән баерак, һәм моңардан килгән табыш та алтын-көмештән килгән табышка караганда күпкә мулрак[+]. 15Зирәк акыл асылташлардан күп мәртәбә кыйммәтрәк, син теләгән бер нәрсә дә аның белән тиңләшә алмый[+]. 16Зирәк акыл иясенең уң кулында – гомер озынлыгы, сул кулында – байлык һәм хөрмәт[+]. 17Аның йөрер юллары – хозур-күркәм, атлаган сукмаклары тыныч-имин булыр. 18Зирәк акыл – аны казанучылар өчен тереклек агачы ул, аны саклап тотучылар өчен – бәхет[+].

19Зирәк акылы белән Раббы җирне бар итте, күкләрне яратты[+]. 20Аның зирәк акылы белән упкыннар ачылды, болытлар яңгыр яудырды[+].

21Углым! Син моны күз уңыңнан төшермә; сәламәт акылыңны һәм уйлап эш итүеңне сакла, 22шулай эшләсәң, алар синең җаның өчен яшәү һәм муеның өчен бизәк булырлар. 23Шулчак син үз юлыңнан хәвефсез һәм абынмыйча йөрерсең[+]. 24Йокларга яткач курыкмассың, йокың исә тыныч-тәмле булыр[+]. 25Көтелмәгән афәт килгәндә, яман бәндәләр сиңа һәлакәт белән янаганда – куркып калмассың;[+] 26чөнки Раббы синең таянычың булыр, Ул синең аягыңны тозакка эләгүдән саклап торыр.

27Хәлеңнән килгәндә, мохтаҗларга игелек күрсәтүдән баш тартма[+]. 28Яныңда әйберең була торып, күршеңә: «Бар, чык, иртәгә керерсең, шунда бирермен», – димә[+]. 29Синең янда шик-шөбһәсез яшәүче якыныңа мәкер тотма. 30Сиңа явызлык эшләмәгән кеше белән сәбәпсез ачуланышма. 31Көченә таянып, бүтәннәргә җәбер кылучы кеше белән ярышма, аның бер генә әмәлен дә үзеңә үрнәк итмә;[+] 32чөнки яманлык кылу – Раббы алдында зур кабахәтлек. Ә Раббы фәкать гадел гамәлле бәндәләре белән генә аралаша. 33Раббы Үзенең ләгънәтен яманнар өстенә яудыра, ә тәкъва бәндәләренең өйләренә фатихасын күндерә[+]. 34Мактанчык тәкәбберләрдән Ул көлә, тыйнак-күндәм бәндәләренә исә мәрхәмәтен[†] күрсәтә[+]. 35Зирәк акыл шөһрәт казаныр, ә ахмаклардан мираска бары хурлык калыр.

#### 4

1И угылларым, ата нәсыйхәтен тыңлагыз, үгетен аңларга тырышыгыз[+]. 2Мин сезгә игелекле сабак өйрәттем. Минем вәгазьләрне күңелегездә саклагыз. 3Чөнки мин дә үз атамның углы идем, үз анамның назлы-сөекле бердәнбер баласы идем. 4Атам мине өйрәтеп әйтте: «Күңелеңдә минем сүзләремне гомерең буе сакла, үгетләремне онытмыйча, озак яшә, – диде. –[+] 5Зирәклек эстә, акыл җый; исеңдә тот моны, һәм мин биргән үгет-нәсыйхәттән читкә тайпылма. 6Зирәк акыл сине ташламаса, ул сине имин яшәтер; аны ярат, һәм ул да сине үз күреп саклап торыр. 7Иң мөһиме – зирәклек; аны эстәп, бөтен барлыгың белән аның кодрәтен казан. 8Акыл көченең кадерен бел, һәм ул да сине югары күтәрер; син аңа сарылып торсаң, ул да сине данлы итәр;[+] 9гүзәл чәчәкләрдән такыялар үреп бирер, башыңа гаҗәеп таҗ кигезер»[+].

10Тыңла, углым, һәм минем сүзләремне кабул ит, шулчак синең гомер елларың артыр[+]. 11Мин сиңа зирәклекнең сукмагын күрсәтәм, сине туры юлдан алып барам. 12Атлаганда, синең адымнарың ялгышмас, йөгергәндә, аякларың абынмас[+]. 13Нәсыйхәтемне нык тот, аны ташлама, сакла; чөнки ул – синең тормышыңдыр[+]. 14Иманы юклар сукмагына аяк басма, явызлар юлыннан йөрмә[+]. 15Ул юлдан кач, аңа кермә, аңардан читкә тайпыл, аны читләтеп үт. 16Чөнки гөнаһ ияләре яманлык эшләмәсәләр йоклый алмыйлар; кемне дә булса аяктан егылыр дәрәҗәгә җиткермәсәләр, аларның йокылары кача[+]. 17Чөнки аларның ашый торган азыгы – яманлык, эчә торган шәраблары – җәбер кылу.

18Тәкъваларның юлы таң нуры кебек, төшлек җиткәнгә кадәр яктылыгын арттырганнан-арттыра бара[+]. 19Яманнар юлы исә куе караңгылык кебек; алар нәрсәгә абынып егыласыларын да белмиләр[+].

20Углым! Минем сүзләремә колак сал, мин әйткәннәрне күңелеңә беркетеп куй. 21Аларны күз уңыңнан төшермә; аларны йөрәгең түрендә сакла. 22Мәгәр бу сүзләремне күңеленә сеңдергән кеше үзенең яшәвеннән мәгънә табар һәм бөтен тәнен сәламәт тояр[+]. 23Барыннан да бигрәк йөрәгеңне сакла; чөнки йөрәк – тереклек чыганагы. 24Ялган сөйләүдән телеңне тый, хәйлә-мәкер сүзләрен авызыңнан алып ташла[+]. 25Күз карашың төз, керфекләрең туп-туры алга таба юнәлгән булсын. 26Аягың басасы юлны алдан яхшылап уйла, йөрисе юлларың нык-таза булсын[+]. 27Уңга да, сулга да тайпылма; аягыңны явызлык эзенә бастырма[+].

#### 5

1-2Углым! Һәр гамәлеңне, мин өйрәткәнчә, акыл белән, фикер йөртеп башкарыйм дисәң, күңелеңне минем зирәк акылыма багла, минем үгет-нәсыйхәтләремә колак сал[+][+]. 3Юкса чит хатынның иреннәре балдай татлы, сүзләре майдай йомшак тоелса да,[+] 4моның ахыры барыбер әремдәй ачы һәм ике кыры да үткен кылычтай һәлакәтле булыр[+]. 5Чит-ят хатынның аяклары үлемгә таба атлый, адымнары үлемне якынайта[+]. 6Тормыш бирүче юл турында уйламый ул; аның йөрер сукмаклары кәкре һәм үзгәрүчән; аларны ул үзе дә белми.

7Димәк ки, угылларым, фәкать мине тыңлагыз, минем телдән төшкән үгет сүзләреннән читкә тайпылмагыз. 8Йөрер юлыңны чит-ят хатын сукмагыннан ерак тот, аның өй ишегенә якын барма. 9Юкса сәламәтлегең – башкаларга, гомер елларың явыз кешеләргә сарыф ителер; 10көч-кодрәтең җимешеннән ятлар файдаланыр, хезмәтеңнең җимеше читләр өенә күчәр. 11Юкса соңыннан, бәдәнең-тәнең хәлсезләнгәч, ыңгырашып әйтерсең: 12«Нигә мин үгет-нәсыйхәтне кире кактым икән?! Йөрәгем ник шелтә сүзләрен игътибарга алмады икән?! 13Ни өчен акыл ияләренең, остазларымның үгетләрен тыңламадым, киңәшләренә колак салмадым икән?!» – диярсең. 14«Менә шуңа күрә дә халык, җәмәгать күзе алдында мин чак кына төрле хурлыклы хәлләргә төшми калдым», – дип офтанырсың.

15Эчәр суыңны үз күлеңнән ал, сусавыңны үз коеңның суы белән бас[+]. 16Синең чишмәң сулары урам буйлап акмасын, мәйданнарга ташкын булып җәелмәсен. 17-19Синең чишмәң мөбарәк булсын; ул бары синеке генә булсын, читләр белән уртак булмасын. Яшьлегеңдәге зифа боландай һәм гүзәл кыр кәҗәседәй сөекле хатының белән күңелең ач; аның кайнар күкрәкләре сине һәрвакыт ашкындырып торсын, аның сүрелмәс мәхәббәте белән ләззәтләнеп яшә[+].

20И углым, нигә сиңа чит-ят хатын белән мавыгырга һәм чит-ят хатынның күкрәгенә сыенырга?! 21Мәгәр һәр кешенең гомер юлы Раббы күзе алдында, һәм Ул бәндәсенең бөтен гамәлләрен күреп-үлчәп тора[+]. 22Яман кеше һәрвакыт үз явызлыгының авына эләгә һәм үз гөнаһлары тозагында гомер кичерә. 23Ул, акылсыз гамәлләре күплегеннән тәмам юлдан язып, фатихасыз-нәсыйхәтсез үләчәк.

#### 6

1Углым! Әгәр син якыныңа ярдәм вәгъдә итеп тә, икенче берәү хакын яклап кулың сузгансың икән,[+] 2син, димәк, телеңнән төшкән вәгъдәң тозагына каптың, авызыңнан чыккан сүзләр ятьмәсенә кереп буталдың. 3Углым, үзеңне коткару чарасына кереш: син – якыныңның ятьмәсендә; аның янына ашык, аягына егыл, коткаруын үтен. 4Йокыңны оныт, күз кабакларың йокымсырап йомылмасын. 5Аучы кулыннан – тау кәҗәсе кебек, кошчы авыннан – кош кебек, үзеңне коткар[+].

6И ялкау, барып, әнә кырмысканы күр: ул ничек тырыша, гыйбрәт ал[+]. 7Аның өстеннән күзәтүче башлык та, идарәче дә, хөкемдар да юк. 8Әмма ул җәен, урак вакыты беткәнче, үзенә ризык әзерли[+]. 9И ялкау, кайчанга кадәр син ял итәрсең икән? Йокыңнан кайчан уянырсың икән[+]? 10«Бераз йоклап алыйм, бераз черем итеп алыйм, кулларыма ял биреп ятып торыйм» 11дигән арада өеңә, карак кебек, ярлылык килеп керер, өстеңә, юлбасар кебек, мохтаҗлык ябырылыр[+].

12Яман кеше, хәйләкәр-алдакчы кеше үзенең авызыннан ялган сибеп йөрер;[+] 13күзләрен челт-мелт йомгалар, аякларын әрле-бирле айкар, бармаклары белән ишарәләп сөйләр[+]. 14Күңелендә мәкер булыр; һәрвакыт явызлык уйлап, гауга чыгарып йөрер. 15Шуңа күрә аның һәлакәте дә кисәктән булыр – аны көтмәгәндә бәреп егар, котылуга юл калдырмас[+].

16Раббыны нәфрәтләндерә торган алты нәрсә бар, хәтта җиде нәрсә Аңа җирәнгеч:[+] 17тәкәббер күзләр, ялганчы тел, гаепсезгә кан коючы куллар,[+] 18усал ният-мәкер тулы йөрәк, явызлык юлында җитез чабучы аяклар,[+] 19ялган сөйләп шәһадәт бирүче шаһит[*] һәм кардәш-туганнар арасында җәнҗал-гауга тудыручы кеше[+].

20Углым! Атаң нәсыйхәтен тыңла һәм анаң үгетен кире какма[+]. 21Алар һәрвакыт синең күңелең түрендә булсын, аларны муеныңа урап куй[+]. 22Йөрер юлларыңда алар сиңа туры юнәлеш күрсәтерләр; йокларга яткач, сине саклап торырлар; уянгач, синең белән дустанә әңгәмә корырлар. 23Чөнки нәсыйхәт ул – чыраг, үгет ул – яктылык, гыйбрәтле сүзләр – тормышка юлдыр[+]. 24Болар сиңа азгын хатын вәсвәсәсеннән, чит-ят хатынның юмакай теленнән саклану өчен кирәк[+]. 25Ул хатын үзенең гүзәллеге белән синең күңелеңне аздырмасын һәм керфек сирпүләре белән сине сокландыра алмасын[+]. 26Уйнашчы хатын сине бер телем икмәккә калдырыр; ә чит-ят хатын кадерле җаныңнан яздырыр.

27Берәү, өстендәге киемен яндырмыйча, куенында ут йөртә алырмы?! 28Яки берәү, аякларын пешермичә, утлы күмер өстендә йөри алырмы?! 29Үз якынының хатыны янына кергән кеше белән дә шулай була; кем андый хатынга кагыла, ул җәзасыз калмый. 30Ачыккан карак җанын саклау, тамагын туйдыру өчен урлашса, кешеләр аны артык хур күрмиләр; 31әмма урлаганда тотылса, ул зыян өчен җиде тапкыр артыграк итеп түли һәм өендә булган бөтен малын бирә[+]. 32Чит-ят хатын белән зина кылучының акылы зәгыйфь; моны эшләүче үзенең җанын харап итә[+]. 33Ул кыйналуга һәм мәсхәрә-хурлыкка дучар була, андый хурлык исә гомер буе онытылмый. 34Чөнки көнчелек – ир кешедәге ярсыткыч бер хис ул, үч алганда, ул хис беркемне аямый,[+] 35аны бернинди йолым хакы, бернинди ришвәт белән дә ризалаштырып, каплап булмый.

#### 7

1Мин әйткән сүзләрне, углым, онытма, үгет-нәсыйхәтләремне күңелең түрендә сакла[+]. 2Нәсыйхәтләремә тугры булып яшә; минем өйрәтүемне күз алмасыдай кадерләп сакла[+]. 3Аларны бармакларыңа урап бәйлә, йөрәгеңә язып куй[+]. 4Зирәклеккә «кыз кардәшем» диген, ә акылга «туганым» дип эндәш. 5Шулчак син башка берәү хатынының да, юмакай телле чит-ят хатынның да вәсвәсәсенә бирелмәссең[+].

6Бервакыт мин, төнге караңгылык төшә башлаган кичке эңгер-меңгер вакытта, өем тәрәзәсеннән рәшәткә аша урамга карап тора идем. 7-9Шулчак күрдем: кичке эңгер төшеп, караңгылана башлагач, жилбәзәк бер егет тәҗрибәсез яшь кешеләр төркеменнән аерылды да мәйдан аша урамны кисеп чыкты һәм ирле хатын яши торган өйгә таба юнәлде[+][+]. 10Ул арада өй ишегендә фахишәләрчә киенгән хәйләкәр хуҗа хатын күренде[+]. 11Аяклары өйдән чыгып китәргә җайланып торган, шау-шулы һәм тотнаксыз бер хатын иде ул. 12Урамдамы, мәйданнардамы – һәркайда, һәр почмакта ул мәкерле эшләр корып йөри иде[+]. 13Менә ул, егетне каршылап, аны кочаклап үпте һәм оятсыз кыяфәт белән аңа болай диде:

14– Татулык корбаны китереп,[†] бүген менә үземнең нәзеремне үтәдем. 15Шуның өчен, сине күрим дип, каршыларга чыктым һәм теләгәнемне таптым. 16Ятагыма асыл келәмнәр, Мисыр парчалары җәйдем. 17Ятагыма мирра[†], сабур[*], дарчин хушбуйлары сиптем[+]. 18Әйдә, кер, иртәнгә кадәр күңел ачарбыз, сөешеп ләззәтләнербез. 19Чөнки ирем өйдә юк – ул ерак сәфәргә китте. 20Үзе белән бер янчык көмеш алды; ай тулганда гына кайтачак.

21Хатын, үзенең шушы ягымлы, җылы-йомшак сүзләре белән мавыктырып, егетне тәмам үзенә җәлеп итте[+]. 22Һәм егет, сугым үгезе кебек, ук каршына атылып чыккан болан кебек,[+] 23аучы тозагына очып кергән кош кебек, һәлак буласын абайламыйча хатын артыннан иярде.

24Шуңа күрә, и угылларым, мине тыңлагыз, сүзләремә дикъкать итегез. 25Күңелең чит-ят хатын мәкеренә алданмасын, аның бозык сукмакларында адашып йөрмәсен. 26Чөнки андый хатын күпләрне бәлагә төшерде, күп могтәбәрләрнең үлеменә сәбәпче булды. 27Чит-ят хатынның өе – кешене үлем йортына, һәлакәткә илтә торган юл башыдыр[+].

#### 8

1Зирәк акыл, хикмәтле акыл үз авазын сезгә ишеттермиме?![+] 2Ул юл буйларындагы калкулыкларда[†], юл чатларында өндәп тора; 3шәһәр капкалары[†] алдында, йорт ишекләре төбендә өндәп-чакырып тора:

4– И кешеләр, мин сезгә мөрәҗәгать итәм, минем өндәү авазым адәм балаларына юнәлтелгән! 5И аңсызлар, акыл белән эш итәргә өйрәнегез; и ахмаклар, акылга утырыгыз[+]. 6Тыңлагыз, чөнки мин бик мөһим нәрсәләр турында сөйлим, минем гыйбрәтле сүзләрем – чын хакыйкать. 7Чөнки минем телем бары хак сүз сөйли, алдау минем телем өчен ят һәм җирәнгеч. 8Минем авыздан чыккан сүзләр барысы да гадел; аларда мәкер дә, хәйлә дә юк. 9Акылы булган кешегә – аңлаешлы, гыйлем ияләре өчен тугры һәм хак алар. 10Минем тәгълимат көмештән дә, хәтта саф алтыннан да кадерлерәк, шуңа күрә мин өйрәткәнне кабул итегез[+]. 11Зирәк акыл якутлардан яхшырак, күңел теләгән һәр нәрсәдән кадерлерәк[+].

12Мин, зирәк акыл, хикмәтле фикер белән дуслыкта яшим, төпле гыйлем эзлим. 13Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү – явызлыкны дошман күрү дигән сүз; мин тәкәбберлекне, мин-минлекне өнәмим, золым юлына һәм мәкерле телләргә нәфрәт белән карыйм[+]. 14Миндә – үгет һәм аек акыл; мин – гакылның үзедер, һәм кодрәт тә миндәдер[+]. 15Минем кодрәтем белән патшалар патшалык итә, хөкемдарлар гаделлек урнаштыра. 16Минем кодрәтем белән түрә һәм башлыклар, җир йөзенең барлык хакимнәре гадел идарә итәләр. 17Мине яратучыларны мин яратам, һәм мине эзләүчеләр мине табарлар[+]. 18Байлык һәм кадер дә, җуелмас хәзинә һәм бәрәкәт тә – минем ихтыярда[+]. 19Минем җимешләрем алтыннан – иң саф алтыннан да гүзәлрәк, мин китергән файда саф көмешкә караганда күп югары[+]. 20Мин тәкъвалык юлыннан, гаделлек сукмагыннан йөрим 21һәм үземне яратучыларга байлык китерәм, аларның хәзинәләрен арттырам.

22Раббы Үз юлының башында ук, борын-борыннан, Үзенең илаһи гамәлләрен башкарырга керешкәнче үк, мине булдырды[+]. 23Җир-дөнья башлануга кадәр үк, әүвәлдән үк барлыкка килдем мин. 24Диңгез чоңгыллары әле булмаган вакытта ук, мул сулы чишмәләр-елгалар әле юк чакта ук тудым. 25-26Аллаһы әле җирне дә, кырларын да, дөньяның башлангыч туфрагын да барлыкка китермәгән вакытта, таулар әле үз урыннарына урнаштырылудан элек, калкулыклардан элек тудым мин[+]. 27Аллаһы күкләрне яратканда, мин анда идем. Аллаһы диңгез упкыны өстеннән офык сызыгын сызган чакта,[+] 28күк йөзенә болытлар урнаштырган, упкыннардан чишмә юлларын ныгыткан чакта,[+] 29сулар үз чикләреннән ташып чыкмасын дип, диңгезгә ярлар ихтыяр иткән, җиргә нигез терәкләр куйган чакта,[+] 30мин һөнәрче сыйфатында Аллаһы янында булдым, һәр заман, һәр көн Аның сөенече, һәрвакыт Аның янында куанучы булдым. 31Аллаһы бар иткән дөньяны һәм адәм балаларын күреп сөендем.

32Менә шулай, угылларым, мине тыңлагыз, бары миңа иярүчеләр бәхет табарлар![+] 33Нәсыйхәтләремне тыңлагыз һәм акыл җыегыз; зирәк акылны кире какмагыз. 34Минем капкам янында, өем ишеге төбендә һәр көн, мине көтеп, уяу сакта торган кеше бәхеткә ирешер! 35Мине тапкан кеше тормыш юлын да табар һәм Раббысының илтифатын да казаныр[+]. 36Ә инде миңа каршы гөнаһ кылучы бөлгенлеккә төшәр; мине дошман күрүчеләр һәммәсе үлемне яр итәрләр.

#### 9

1Зирәклек, җиде багана күтәреп, үзенә йорт салды, 2хайван чалды, тәмләткечләр кушып, шәраб куйды, аш табыны әзерләде[+]. 3Аннан, асрауларын җибәреп, шәһәрнең калку урыннары өстеннән игълан әйттерде:[+]

4– Кемгә акыл кирәк, монда килегез!

Акылы сай булганнарны да чакырды:

5– Килегез, минем ашны ашагыз, мин хәзерләгән шәрабтан авыз итегез;[+] 6акылсыз эшләрегезне ташласагыз, имин яшәрсез; акыллы юлда йөрегез, – диде.

7Мәсхәрәләп көлүченең сүзен дөресләсәң – мыскыл алырсың, яманны шелтәләсәң – хурлыкка калырсың. 8Мәсхәрәләп көлүчене шелтәләмә, юкса сине күрәлмас булыр; зирәкне шелтәлә – ул сине яратыр[+]. 9Нәсыйхәтне зирәк кешегә җиткерсәң, ул тагы да зирәгрәк булыр; гадел кешене өйрәтсәң, ул белемен арттырыр[+].

10Зирәклекнең башы – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү; Раббының мөкатдәслегенә төшенү – акыллылык[+]. 11Чөнки зирәк акыл синең гомер көннәреңне арттырыр һәм гомер елларыңны озайтыр[+]. 12Зирәк икәнсең, бу сиңа үзең өчен кирәк; мәсхәрәле көлүче икәнсең, михнәте дә үз өстеңә төшәр.

13Аңгыралык – берни белмәс гаугалы-аңсыз хатын –[+] 14-15үз эшләре белән урамда үтеп-сүтеп йөрүче ирләрне җәлеп итәр өчен, өенең ишеге төбенә чыгып яки шәһәрнең берәр калкурак җиренә менеп, урындыкка утырыр да:

16– Кемгә акыл кирәк, монда килегез! – дип чакырыр; акылы сай булганнарга: – 17Урлап эчкән су татлы, урлап ашаган икмәк тәмле, – дип вәсвәсә салыр[+].

18Егет белми ки, анда кергәннәр инде мәет, үлем ияләредер.

#### 10


Сөләйман патшаның хикмәтле сүзләре

1Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре.

Зирәк угыл атасын шатландырыр, ә акылсыз угыл анасын кайгы-хәсрәткә батырыр[+].

2Нахак юл белән табылган хәзинә файда китермәс, тәкъвалык исә үлемнән коткарыр[+].

3Раббы тәкъва бәндәсенең җанына ачыгырга юл куймас, яманның комсызлыгын исә кире кагар[+].

4Ялкау куллар кешене фәкыйрь итәр, ә тырыш куллар баетыр[+].

5Җәен үз вакытында ашлыгын урып-җыйган угыл акыллыдыр, ә урак өстендә вакытын йоклап уздырган угыл хурлык китерер.

6Тәкъва кешенең күңелендә мәрхәмәт булыр, яманның теле исә золым белән туеныр.

7Тәкъва кешенең истәлеге мөбарәк булыр, ә яманның исеме тиз онытылыр[+].

8Зирәк кеше үгетне кабул итәр, ә ахмак телле абынып егылыр.

9Туры юлдагы кеше хәвефсез йөрер, ә кыек юлдагы тозакка эләгер[+].

10Күз кысып ишарәләүче кеше бәлагә салыр, ә ахмак телле абынып егылыр[+].

11Тәкъва кешенең теле – тормыш чишмәсе, ә яманның теле золым белән туеныр[+].

12Нәфрәт хисе гауга тудырыр, әмма мәхәббәт хисе барлык гөнаһларны каплар[+].

13Акыл иясенең авызыннан хикмәт чыгар, ә акылсызның сыртына чыбык төшәр[+].

14Зирәкләр белем туплар, ә акылсыз кеше үзенең теле белән һәлакәтен якынайтыр[+].

15Байның милке – куәтле шәһәрдер, ярлының бәласе – фәкыйрьлектер[+].

16Тәкъва кешенең әҗере – тормышка юл, ә яманның табышы – җәзадыр[+].

17Нәсыйхәткә тугры кеше тормыш бирүче юлдадыр, ә нәсыйхәтне кире кагучы адашып йөрер[+].

18Нәфрәтен яшергәннең теле дә ялган сөйләр, ялган таратучы исә ахмак булыр.

19Күп сөйләү гөнаһка китерер, ә телен тыйган акыллы булыр[+].

20Тәкъва кешенең сүзләре саф көмеш кебек, ә яманның күңеле буп-буш.

21Тәкъва кешенең теле күпләрне тукландыра, ә ахмак кеше акыл азлыгыннан харап була[+].

22Раббының фатихасы кешене баета һәм кайгы-хәсрәттән коткара.

23Ахмак кеше өчен җинаять[†] эшләү күңел ачу кебек, ә акыллы кешенең сөенече – зирәклектер[+].

24Яман кешенең курыкканы үз башына килер, ә тәкъва кешенең теләге үтәлми калмас[+].

25Яман кеше үзе чыгарган өермәдән юк булыр, ә тәкъва кешенең нигезе мәңгелек[+].

26Теш өчен – серкә, күз өчен төтен ничек булса, йомышы төшкән кеше өчен ялкау да шундый[+].

27Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү гомерне озайтыр, ә яман кешеләрнең гомер еллары кыскара барыр[+].

28Тәкъва кешеләрнең өмете – шатлык, ә яман кешеләрнең өмете акланмас[+].

29Раббының юлы – намуслы кеше өчен сыену урыны, ә явызлык кылучылар өчен – һәлакәт.

30Тәкъва кеше гомер-гомергә тотрыклы яшәр, ә яман кеше иленнән куылыр[+].

31Тәкъва кешенең авызыннан хикмәт чыгар, ә яманның теле чабып өзелер[+].

32Тәкъва кешенең телендә – ягымлы-хуш сүзләр, ә яманнарның телендә әдәпсез сүзләр булыр.

#### 11

1Алдый торган үлчәү – Раббы каршында кабахәтлек; Раббыга үлчәүнең гадел булганы хуш[+].

2Тәкәббергә ияреп, хурлыгы да килеп җитәр, әмма тыйнакларга ияреп, зирәклек килер[+].

3Гадел кешенең күңел сафлыгы аңа туры юл күрсәтер, ә мәкерле кешенең хәйләсе аның үзен һәлак итәр[+].

4Хисап көнендә байлык ярдәм итә алмас, тәкъвалык исә үлемнән коткарыр[+].

5Гаепсез кешене тәкъвалыгы туры юлдан алып барыр, ә яманнар үзләренең яманлыгыннан һәлак булыр[+].

6Гадел кешене тәкъвалыгы коткарыр, ә яманнар үзләренең явыз ниятләре аркасында тозакка эләгер[+].

7Яманның үлеме белән бергә аның өметләре дә юкка чыгар, бозык кешенең өметләре җимерелер[+].

8Тәкъва кеше бәла-казадан котылып калыр, ә аның урынына бәла-казага явыз кеше эләгер[+].

9Монафикъ кеше үзенең мәкерле теле белән якынын һәлак итәр, әмма тәкъва кешеләр зирәклекләре аркасында бәладән котылып калырлар.

10Тәкъва кешеләр унышка ирешкәндә, шәһәр шатлыкка күмелер; явызлар һәлак булганда, тантана итәр[+].

11Гаделләрнең бәрәкәтле фатихасы шәһәрне югары күтәрер, ә явызларның мәкерле теле аны җимереп ташлар[+].

12Акылы сай кеше үзенең якынын хурлап тәм табар, акыллы кеше исә дәшми калыр.

13Сүз йөртүче кеше серне ачар, ышанычлы кеше исә серне саклый белер[+].

14Үгетсез халык бөлгенлеккә төшәр, ә үгетчеләре күп халык имин яшәр[+].

15Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучы бәлагә тарыр, ә бу йөкне үз өстенә алудан баш тарткан кеше хәвефсез яшәр.

16Ачык йөзле хатын – хөрмәт, ә тырыш кеше байлык казаныр.

17Миһербанлы кеше үз-үзенә игелек итәр, ә миһербансыз кеше үз-үзенә зыян китерер.

18Яман кешенең бар эше өметсез чыгар, ә тәкъвалык орлыгы чәчүченең әҗере ышанычлы булыр[+].

19Тәкъвалык кешене тормыш юлына кертә, ә явызлык эстәүче үзенең үлемен якынайта[+].

20Күңеле мәкерлеләр Раббы каршында җирәнгеч саналыр, әмма гөнаһсыз юлдагыларны Раббы якын күрә[+].

21Хакыйкать ки, яманнар җәзасыз калмас, тәкъва кешеләр исә коткарылыр[+].

22Җилбәзәк хатынның гүзәллеге – дуңгыз борынындагы алтын боҗра белән бер үк.

23Тәкъва кешеләрнең эстәгәне – фәкать игелек, яманнарны көткән нәрсә – газап.

24Берәү юмарт була, шулай да аның байлыгы арта бара; икенче берәү бик саран булса да, фәкыйрьлектән котыла алмый[+].

25Юмарт җанлы бай булыр; бүтәннәргә ярдәм иткәннең үзенә дә әҗер чыгар[+].

26Кыйммәт бәһа өмет итеп, ашлыгын сатмыйча торучыны халык каргар, ә ашлыгын вакытында сатканны мактар[+].

27Кем игелек эсти, ул илтифат табар, ә кем яманлык эзли, эзләгәне башына килер[+].

28Байлыкка гына өмет итүче егылыр, ә тәкъва кеше җәйге яфрак кебек яшәрер[+].

29Үз өенең иминлеген туздыручы әҗергә җил алыр; ахмак кеше зирәк акыллыга кол булыр.

30Тәкъва кешенең җимеше – тереклек агачы; зирәклек саф җаннарны үзенә җәлеп итәр[+].

31Тәкъва кеше дөньялыкта ук бүләкләнер, ә яман бәндә һәм гөнаһкяр, һичшиксез, җәзасын алыр[+].

#### 12

1Нәсыйхәтне үз күрүче белемне дә яратыр, ә шелтә сүзен күрәлмаучы – томанадыр[+].

2Игелекле кешедән Раббы разый булыр, ә мәкерле кешене хөкем итәр.

3Явыз гамәлләре белән кеше иминлек казана алмый, тәкъва кешеләрнең исә нигез тамырлары нык булыр[+].

4Игелекле хатын – ире өчен таҗ, яманаты чыккан хатын исә иренең сөякләрендәге черек кебек[+].

5Тәкъва кешенең уй-теләге – гаделлек, ә явызларның үгете – мәкер[+].

6Явызларның сүзләре – кан кою өчен тозак, ә гаделләрнең сүзе яманлыктан коткара[+].

7Явызлар гөнаһларына батып дөмегерләр, ә тәкъваларның өе имин торыр.

8Акылы зирәк булганны мактарлар, ә бозык уйлы бәндә нәфрәткә дучар булыр.

9Бер телем икмәккә мохтаҗ булып та, үзен затлы итеп күрсәтергә тырышучы тәкәббердән үзе эшләп ризык табучы гади кеше күпкә яхшырак.

10Тәкъва кеше үзенең мал-туары турында да кайгыртып яшәр, явызның күңеле исә рәхимсез[+].

11Үзенең җирен эшкәртүче икмәккә туяр, ә эшләмичә көн күрүчеләргә ияргәннең акылы сайдыр[+].

12Яман кеше намуслыларны явыз гамәлләр ятьмәсенә эләктерергә теләр; әмма тәкъваларның нигез тамырлары нык.

13Явыз кеше үз сүзенең тозагына эләгер, ә тәкъва кеше бәладән котылыр[+].

14Кеше үз сүзенең җимешләре белән игелеккә ирешә; һәм бүләге дә кешегә хезмәтенә карап бирелә[+].

15Ахмак кеше үзенең юлын туры дип уйлар; ә акыллы кеше үгет-киңәшкә колак салыр[+].

16Ахмак кешенең ачуы тиз кабыныр, ә акыллы кеше хәкарәт ителүен яшерә белер[+].

17Хакыйкать сөйләүченең сүзләре гадел; ялган сөйләүченең шаһитлыгы да ялган[+].

18Әдәпсезнең сүзләре кеше җанын үткен кылычтай телгәли, ә акыллы кешенең сүзләре йөрәккә дәва булып ята[+].

19Хак сүзнең гомере – мәңгелек, ә ялган сүзнең гомере – күз ачып йомганчы гына[+].

20Усал ниятле кешеләр йөрәгендә – мәкер, ә татулык яклы кешеләр йөрәгендә сөенеч-шатлык булыр.

21Тәкъва кешегә һичнинди явызлык килмәс, яман кешенең күңеле исә золым-әшәкелек белән тулган[+].

22Ялган сөйләү – Раббы алдында җирәнгечтер, ә хакыйкать сөйләүчене Раббы үз күрә[+].

23Зирәк кеше үзенең белгәнен яшереп саклый, ә акылсыз кеше үзенең ахмаклыгын теленә күчерә[+].

24Тырыш кеше хакимлек итәр, ә ялкау кеше кол булыр.

25Йөрәктәге сагыш кешенең рухын төшерә, ә ягымлы сүз аның күңелен ача.

26Тәкъва кеше үзенең якынына дөрес юл күрсәтер, ә яманнар күрсәткән юл адаштырыр.

27Ялкауга кош итен кыздырып ашау да насыйп түгелдер, ә тырыш кеше зур байлыкка ия булыр.

28Тәкъвалыкның юлы – тормышка илтүче юлдыр; тормыш юлында үлем юк.

#### 13

1Акыллы угыл үз атасының үгет-нәсыйхәтен тыңлар, ә җәнҗаллы угыл шелтә сүзенә колак салмас[+].

2Кеше үзе әйткән яхшы сүзләрдән игелек күрер, ә Канун[†] бозучы үзенең җанында бары явызлык тояр[+].

3Телен тыйган җанын саклар, ә авызын ерып күп лыгырдаучы үзен бәла-казага дучар итәр[+].

4Ялкауның җаны нәрсә генә эстәсә дә, теләгенә ирешмәс, ә тырыш кешенең җаны тук булыр[+].

5Тәкъва кеше ялганны дошман күрә, ә яман кеше үзен хур һәм рисвай итә.

6Гаепсез кешене тәкъвалык саклар, ә намуссызны кылган гөнаһлары һәлак итәр[+].

7Кайбер кеше, һичнәрсәсе булмаса да, бай булып кылана; икенче берәү, байлыгы зур булса да, үзен ярлы итеп күрсәтә[+].

8Бай кеше байлыгы белән үзенең тормышын саклап калыр, ә фәкыйрь кешегә һичнәрсә янамас.

9Тәкъваларның уты якты янар, ә яманнарның шәме пыскып сүнәр[+].

10Тәкәббер кешедән фетнә чыгар, ә киңәш-табыш итүчеләр акыл җыяр[+].

11Хәрәм юл белән табылган мал тиз бетәр, ә хезмәт белән табылганы арта барыр.

12Гамәлгә озак ашмаган өмет йөрәкне әрнетер, ә чынга ашканы тереклек агачыдай булыр[+].

13Гыйбрәтле сүзне санга сукмаучы үзенә зыян китерер, ә үгет-нәсыйхәткә колак салучы тиешле әҗерен күрер.

14Зирәк акыл иясенең өйрәтүләре – үлем тозагыннан саклый торган тереклек чишмәседер[+].

15Аек акыл кеше күңеленә хуш килер, явызларның юлы исә һәлакәткә илтер.

16Аңлы кеше белемгә таянып эш итәр, ә аңсыз кеше ахмаклыгын күрсәтер[+].

17Начар илче бәлагә эләгер, ышанычлы илче иминлек китерер[+].

18Нәсыйхәтне кире кагучы фәкыйрьлеккә һәм мәсхәрәгә дучар булыр, ә мәслихәтне тотучы хөрмәт казаныр[+].

19Гамәлгә ашкан теләк җанны җылыта; ахмаклар өчен иң газаплысы – яманлыктан аерылу.

20Зирәкләр белән аралашучы үзе дә зирәк булыр, ә ахмаклар белән дуслык йөртүче юлдан язар.

21Гөнаһлылар бәла-казага калыр, ә тәкъва кешеләр бәрәкәт табар.

22Яхшы кеше оныкларына да мирас калдыра, ә гөнаһлының байлыгы тәкъва кешеләр файдасына булыр[+].

23Фәкыйрьләр басуында да ашлык мул игелә, әмма гаделсезлекләр аркасында алардан да кайберәүләр һәлак була.

24Ата кеше үз углын чыбыкларга кызгана икән, димәк, ул аны яратмый; ә кем үз углын ярата, ул аны чыбыклап үстерә[+].

25Тәкъва кеше туйганчы ашар, ә яманның карыны ач калыр[+].

#### 14

1Акыллы хатын үзенең өен җыеп тотар, ә акылсыз хатын аны үз куллары белән җимерер.

2Туры юлдан йөрүче кеше Раббысына хөрмәт күрсәтә, ә юлы бозык кеше Аны санга да сукмый[+].

3Ахмакның телендә тәкәбберлек казасы булыр, зирәкләр исә телләре белән үз-үзләрен сакларлар[+].

4Үгезләр юк җирдә утлык та буш; мәгәр үгезләр көченнән күп табыш алып буладыр.

5Иманы нык шаһит ялган сөйләмәс, ә ялганчы шаһитның телендә алдашу күп булыр[+].

6Тәкәббер кеше, зирәклек эстәсә дә, аңа ирешмәс, ә аңлы кеше өчен белем алу җиңелдер[+].

7Ахмак кешедән читләш, чөнки аның авызыннан акыллы сүз ишетмәссең.

8Акыллы кешенең зирәклеге – аның үз юлын аңлавында; аңсызларның ахмаклыгы исә – аларның ялгыш фикердә булуында.

9Ахмаклар гөнаһка көлеп карар, ә гадел кешеләр Раббының илтифатын казаныр.

10Йөрәк үзенең әрнүен үзе генә белер, һәм ул үзенең шатлыгын да читләр белән уртаклашмас.

11Явызларның йорты бөләчәк, ә гаделләрнең торагы чәчәк атачак[+].

12Юлның кайберсе кешегә туры булып тоелырга да мөмкин, әмма аның ахыры – үлемдер[+].

13Шатланып көлгән чакта да, йөрәк сыкрарга мөмкин, һәм шатлыкның да ахыры кайгыга әйләнүе ихтимал[+].

14Күңеле азгын кеше – үзенең бозык юлыннан, ә игелекле кеше үзенең игелегеннән туенып яшәр.

15Аңсыз кеше һәр ишеткән сүзгә ышаныр, акыллы кеше исә юлындагы һәр адымын уйлап-үлчәп атлар.

16Зирәк кеше яманлыктан курка һәм аңардан кача, ахмак кешегә исә дуамаллык һәм мин-минлек хас.

17Дуамал кеше ахмаклык эшләр; нияте бозык кешегә нәфрәт белән карарлар.

18Томана кеше ахмаклыкны мирас итәр, аңлы кеше исә үзенә гыйлем таҗы казаныр.

19Игелексез кешеләр – игелеклеләр алдында, ә гаделсезләр тәкъва кешенең капкасы каршында баш иярләр[+].

20Фәкыйрь кешене хәтта кардәш-якыннары да чит күрер, ә байның дуслары күп булыр[+].

21Үз якынын дошман күргән кеше гөнаһ эшли; ә кем фәкыйрьләргә миһербанлы, ул – бәхетле[+].

22Явыз ниятле кешеләр юлдан язмыйлармыни?! Әмма мәрхәмәт белән тугрылык фәкать игелекле кешеләргә генә хас.

23Һәр хезмәтнең табышы була, ә сафсатадан зыян гына килә[+].

24Зирәкләрнең таҗы – аларның байлыгы, ә наданнарның ахмаклыгына дәлил – шул ук ахмаклык.

25Ышанычлы шаһит җаннарны коткарыр, ә ялган шаһит хыянәткә сәбәп булыр.

26Өмет-ышанычның ныгы – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү; һәм Раббы – андый кешеләрнең балалары өчен дә сыену урыныдыр.

27Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү – үлем тозагыннан саклый торган тереклек чишмәседер[+].

28Патшаның бөеклеге – аның халкы күп булуда; ә халкы аз булган хөкемдар харап булыр.

29Сабыр кеше акылга бай булыр, ә дуамал кеше күп ахмаклыклар эшләр[+].

30Күңел сабырлыгы – тәнгә сихәт, ә көнчелек сөякләрне черетә[+].

31Фәкыйрьне рәнҗетү аның Яратучысын хурлау белән бер; Раббысын хөрмәт иткән кеше исә мохтаҗларга мәрхәмәт күрсәтер[+].

32Яман кеше үз явызлыклары өчен тиешле җәзасын алмый калмас, ә тәкъва кешенең, җан биргәндә дә, котылуга өмете сүнми.

33Зирәклек акыл иясенең йөрәгендә яши, фәкать ахмак кешеләр йөрәгендә генә ул үзенең барлыгын сиздермичә тора.

34Тәкъвалык халыкны югары күтәрә, ә гөнаһ – халык өчен хурлык.

35Патша үзенең мәрхәмәтен акыллы колларына күрсәтә, ә ачуын үзен хурлаучы бәндәләренә каршы юнәлтә.

#### 15

1Йомшак җавап ярсуны басар, мәсхәрәле сүз исә ачуны кузгатыр[+].

2Зирәкнең теле файдалы белем бирер, ә ахмакның теле бары ахмаклык чәчәр[+].

3Раббының күзе җитмәгән урын юк; Ул явызларны да, игелекле бәндәләрен дә күреп-күзәтеп торыр[+].

4Йомшак тел – тереклек агачы, әмма тотнаксыз тел рухны какшатыр[+].

5Ахмак угыл атасының үгет-нәсыйхәтенә игътибар бирмәс; мәгәр шелтә сүзләренә колак салу – акыллылык билгеседер.

6Тәкъваның өендә мул хәзинә булыр, ә яманның килерендә – таркаулык.

7Зирәкләрнең теле гыйлем тарата, ә ахмакның күңелендә гыйлемгә урын юк.

8Явыз кеше китергән корбан – Раббы алдында зур кабахәтлектер, ә гадел кешенең догасын Ул мәгъкуль күрер[+].

9Раббы яман кешенең юлына җирәнеп карый, ә тәкъвалык юлыннан йөрүчене үз күрә.

10Хак юлдан тайпылучы каты җәзасын алыр, шелтә сүзен кире кагучы исә һәлак булыр[+].

11Үлеләр аймагы һәм һәлакәт урыны Раббыга анык билгеле, әмма адәм балаларының күңелләрендә ни барын Ул бигрәк тә сизгер күзәтә[+].

12Азгын кеше үзен фаш итүчене яратмас һәм зирәк кеше янына якын бармас[+].

13Күңеле шатның йөзе дә нурлы, ә йөрәкнең әрнүе рухны какшата[+].

14Аңлы кешенең йөрәге белем эзләр, ахмак кеше исә ахмаклыгы белән туеныр[+].

15Бәхетсез кешенең көннәре тоташ сагышлы булыр, ә күңеле шат кеше һәрвакыт кәеф-сафа кылып яшәр.

16Раббыга сыенган хәлдә азга шөкер кылып яшәү зур хәзинә иясенең кайгы-шөбһә тулы тормышыннан яхшырак[+].

17Яшел азыкка канәгать булып дуслыкта яшәү симез үгез ите ашап дошманлыкта яшәүдән яхшырак[+].

18Кызу кешедән низаг чыгар, сабыр кешедән ызгыш тукталыр[+].

19Ялкауның йөрер юлын чәнечкеле үлән баскан, ә гадел кешенең юлы тигез-шомадыр[+].

20Зирәк угыл атасын шатландырыр, ә акылсыз угыл анасын санга сукмас[+].

21Зиһенсез кеше өчен ахмаклык – сөенеч, ә акыллы кеше туры юлдан йөрер[+].

22Киңәшсез эш таркалыр, ә киңәш күп җирдә эш ахырына җиткерелер[+].

23Шатлыкка сәбәп – кешенең гадел җавабында; сүзнең вакытында әйтелгәне яхшы[+].

24Зирәк кешенең гомер юлы үлеләр йортыннан котылу тарафына – югарыга таба юнәлгән[+].

25Раббы тәкәббернең йортын бөлгенлеккә төшерер, ә тол хатынның ызанын ныгытыр[+].

26Явызларның усал ниятләре – Раббы алдында зур кабахәтлек, ә хак сүзләрне Ул мәгъкуль күрә[+].

27Комсыз бәндә үзенең йортын бәлагә салыр, ә ришвәтне күрәлмаучы кеше имин яшәр[+].

28Тәкъва кеше әйтер сүзен төптән уйлар, ә яман кеше авызыннан явызлык чәчәр[+].

29Раббы яманнардан ерак торыр, ә тәкъва бәндәләренең догасын ишетер[+].

30Нурлы күз карашы йөрәкне җылытыр, яхшы хәбәр сөякләрне ныгытыр[+].

31Тормыш гыйлеменә игътибарлы колак зирәкләр арасында булыр.

32Үгет-нәсыйхәтне кире кагучы үзенең җанын рәнҗетә, ә шелтә сүзенә колак салучы акыл җыя[+].

33Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү зирәклекне арттырыр, ә күндәм-тыйнак булу дан-хөрмәткә юл ачар[+].

#### 16

1Кеше үзенең ниятен күңеленнән фараз итә, әмма соңгы сүзне Раббы әйтә[+].

2Кеше үзенең барлык юлларын пакь дип уйлый, әмма Раббы бәндәләренең ниятләрен үлчәп-күзәтеп тора[+].

3Эшләреңне Раббы иркенә тапшырсаң, ниятләрең гамәлгә ашыр[+].

4Раббы һәр нәрсәне Үз максаты өчен яратты, бәла-каза көненә кадәр Ул хәтта яман кешене дә саклар[+].

5Күңеле тәкәббер кеше Раббы алдында кабахәт саналыр; һичшиксез, ул кеше җәзасыз калмас[+].

6Мәрхәмәт вә тугрылык белән кеше үзенең гөнаһына ярлыкау табар, Раббыдан куркуы һәм Аңа хөрмәте белән явыз гамәлләрдән сакланыр[+].

7Кешенең юлы Раббыга мәгъкуль булса, Раббы аны дошманнары белән дә татулаштырыр[+].

8Гадел юл белән табылган аз гына нәрсә дә нахак юл белән табылган күп малдан яхшырак[+].

9Барыр юлын кеше үзе билгели, әмма адымнарының юнәлеше – Раббы ихтыярында[+].

10Патшаның авызында – илһамлы сүз; хөкемдә аның авызыннан хата сүз сөйләнмәс[+].

11Дөрес көйләнгән бизмән һәм үлчәү тәлинкәләре – Раббыдан; үлчәүнең барлык герләре дә Аның хөкемендәдер[+].

12Явыз гамәл – патша өчен җирәнгечтер, чөнки тәхет бары гаделлек белән генә ныгытыла[+].

13Патшага тәкъва сүз кадерле, ул дөресен сөйләгәнне ярата[+].

14Патша күңелендәге ачу – үлемгә хәбәр; әмма зирәк кеше патшаның да мәрхәмәт-шәфкатен яулый алыр[+].

15Патшаның нурлы күз карашы тормыш вәгъдә итә; аның илтифаты яз көнендәге беренче яңгыр болыты кебек[+].

16Зирәклек казану алтынга ия булудан яхшырак; белем казану саф көмештән кыйммәтрәк[+].

17Гаделләрнең юлы – явызлыктан читкә тайпылу; пакь юлына тугры калган кеше үзенең җанын саклар.

18Горурлык – һәлакәткә, масаю хурлыкка илтә[+].

19Тыйнак рухлы фәкыйрьләр белән аралашу тәкәбберләр белән табыш бүлешүдән яхшырак.

20Нәсыйхәтне тыңлап гамәл кылучы игелек табар; Раббыга таянучы бәхеткә ирешер[+].

21Күңеле сизгер кеше акыллы дип аталыр; сүзе ягымлы кеше гыйлемен арттырыр.

22Зиһене бар кеше өчен акыл – тормыш чишмәсе; ә зиһене юкларның җәзасы – ахмаклык[+].

23Зирәк акыллының теле дә зирәк булыр һәм аның белемен арттыруга хезмәт итәр.

24Яхшы сүз кәрәзле бал кебек: җан өчен татлы һәм сөякләр өчен шифалы[+].

25Юлның кайберсе кешегә туры булып тоелырга да мөмкин, әмма аның ахыры – үлемдер[+].

26Хезмәт кешесе үзе өчен эшли, чөнки эшләргә аны карыны мәҗбүр итә[+].

27Хәйләкәр кешенең күңелендә – явыз ният һәм мәкер, авызында исә чәчрәп-чәчрәп янган уттай зәһәр сүз булыр[+].

28Мәкерле кеше гауга чыгарыр, әләкче кеше дуслар арасын бозар[+].

29Яман кеше үзенең якынын аздырып бозык юлга этәрер,[+] 30күзләрен уйнатып мәкерләр корыр, иреннәрен тешләп явыз гамәлләрен эшләр.

31Агарган чәч – кешенең туры юлда казанып алган шөһрәтле таҗы[+].

32Сабыр кеше баһадирдан кадерлерәк, нәфесенә хуҗа булган кеше шәһәр яулап алучыдан өстенрәк[+].

33Итәккә жирәбә салып язмышны юрыйлар, әмма кешенең бөтен язмышы – Раббы хөкемендәдер[+].

#### 17

1Ите-мае җитеш, мул, әмма талаш-гаугасы күп булган тормышка караганда бер кисәк каткан икмәкле, әмма имин-тыныч тормыш күпкә хәерлерәк[+].

2Акыллы кол-хезмәтче хуҗа кешенең юлдан язган углыннан өстен булыр һәм мирастан да хуҗаның угыллары белән беррәттән өлеш алыр[+].

3Көмеш эретү өчен – кызу мич, алтын эретү өчен утлы учак кирәк, ә кешеләрнең күңел сафлыклары Раббы тарафыннан сынала[+].

4Яман кеше явызлар сүзенә колак салыр; ялганчы кеше юлдан язганнарның сүзен тыңлар.

5Фәкыйрьне тиргәүче аның Яратучысын да хурлый; башка берәүнең бәхетсезлегенә шатланучы кеше җәзасын алмый калмас[+].

6Картларның таҗы – оныклар, ә балаларның даны – ата-анадыр[+].

7Ахмак кешегә – акыллы сүз, ә хөрмәт иясенә ялган сүз килешмәс[+].

8Ришвәт – аны бирүче кеше өчен кыйммәтле ташка бәрабәр; ришвәт белән һәрнәрсәгә ирешеп була, дип уйлый ул[+].

9Үпкә-кинә тотмаган кешенең дуслары күп булыр, ә ачу саклаган бәндә дусларын югалтыр.

10Акыллы кешегә бер шелтә сүзе дә уңай тәэсир ясар, акылсыз кешене исә йөз мәртәбә суктырсаң да файдасы булмас.

11Явыз кешенең бөтен эстәгәне – фетнә, шуңа күрә аңа каршы илченең дә иң аяусызы җибәреләчәк.

12Ахмак уйлы томана белән очрашуга караганда балаларыннан мәхрүм калган ана аю белән очрашу хәерлерәк[+].

13Яхшылыкка яманлык иткәннең өеннән яманлык китмәс[+].

14Җәнҗалның башлануы су ташкыны кебек: аны, зураеп киткәнче, вакытында туктату зарур[+].

15Гаеплене аклау һәм гаепсезне гаепләү – икесе дә Раббы алдында зур кабахәтлектер[+].

16Акыл җыю өчен, ахмакка кулындагы акча ярдәм итмәс, акыл тупларга аның барыбер зиһене юк.

17Чын дусның дуслыгы беркайчан сүрелмәс; туган туганга ярдәм итәр өчен дөньяга килер[+].

18Ярдәм кулы сузмакчы булып, икенче берәү өчен җаваплылыкны үз өстенә алган кеше – акылсыздыр.

19Низагка һәвәс кеше гөнаһка да һәвәс; үз-үзен югары куеп мактанган тәкәббер үзенә һәлакәт эзли[+].

20Мәкерле йөрәк игелек тапмас; ялган телле бәндә бәлагә юлыгыр.

21Акылсыз угылның атасы үз башына кайгы алыр, ахмак угылның атасы куаныч тапмас[+].

22Шат-хозур күңел – тәнгә сихәт, ә сагышлы йөрәк сөякләрне корыта[+].

23Явыз кеше, гаделлек юлын бозар өчен, куеныннан ришвәт чыгарыр[+].

24Акыллының күз алдында – зирәклек үзе, ә ахмакның күз карашы дөнья читенә юнәлгән.

25Акылсыз угыл үзенең атасына – гарьлек, анасына кайгы китерер[+].

26Гаепсез кешене гаепләү һәм туры сүзе өчен хөрмәт иясен кыйнау һич килешмәс.

27Акыллы кеше сүздә – тыйнак, гамәлендә сабыр-тыныч булыр[+].

28Авызын йомып эндәшмичә утырса, ахмак та акыллы булып күренергә мөмкин[+].

#### 18

1Үзбелдекле кеше үзенә генә кирәкне эзли һәм һәр акыллы гамәлгә каршы чыга.

2Ахмак кеше белемне яратмас, әмма үзен акыллы итеп күрсәтергә тырышыр.

3Яманга ияреп – хурлыгы, оятсызга ияреп, гарьлеге дә килә.

4Кеше теленнән түгелгән сүзләр тирән су кебек; зирәклек чыганагы ташкын суга охшаш[+].

5Гаепсезне хаксызга гаепләп, гаеплене аклап маташу – җинаятьтер[+].

6Акылсызның сүзләре җәнҗал куптарыр һәм кыйналуга сәбәп булыр[+].

7Ахмакның теле – үзе өчен һәлакәт, ә җаны өчен – тозак[+].

8Гайбәтченең сүзләре татлы ризык кебек, алар карынның иң тирән урыннарына үтеп керәләр[+].

9Эшендә ялкау – афәтченең кардәшедер.

10Раббының исеме – биек ныгытма-манара ул: тәкъва кеше, аның эченә кереп, хәвефтән котыла[+].

11Байның милке – куәтле шәһәрдер: хуҗасы хыялында ул биек ихаталы кальга[†] булып күренә[+].

12Егылыр алдыннан кешенең күңеле тәкәбберләнер, ә күндәм-тыйнак булу дан-хөрмәткә юл ачар[+].

13Кеше сүзен тыңлап бетермичә җавап әйткән – ахмак, һәм хурлыгы да аның үзенә булыр.

14Рухи ныклык кешенең хасталыгын да җиңә; ә рух какшаса, аны кем ныгыта алыр?![+]

15Аңлы кеше колагы белән белем эзләр һәм йөрәге белән акыл туплар.

16Биргән бүләк кешегә киң мәйдан ача, ул аны бөекләр дәрәҗәсенә күтәрә[+].

17Хөкемдә беренче сөйләүче үзенең дәгъвасында хаклы кебек күренсә дә, көндәше, килеп, аның дәлилләрен җимерер.

18Көчле дәгъвачылар арасында бәхәсне жирәбә туктата һәм хәл итә.

19Ачуы кабарган кардәшең шәһәр-ныгытмадан да көчлерәктер: бәхәстә аны җиңеп булмый.

20Кешенең карыны үз авызының җимешләре белән тулы: ул үзе әйткән сүзләр белән туена[+].

21Үлем һәм яшәү – тел хакимлегендә; телгә осталар аның җимешләрен ашарлар.

22Хатын тапкан ир бәхетен дә табар һәм Раббысының илтифатын казаныр[+].

23Ярлы кеше ялварып сөйләр, ә бай кешенең җавабы тупас булыр.

24Дусларның күп булуы яхшыга илтми; дусның кайберсе бертуганыңа караганда да якынрак һәм кадерлерәк була[+].

#### 19

1Ялган телле һәм өстәвенә акылы сай кешедән күңеле саф булган ярлы кеше күпкә яхшырак[+].

2Белемсез кеше үз җанында бушлык тояр һәм ашыгып атлаган юлында абыныр[+].

3Ахмаклыгы кешене юлдан яздырыр һәм аның күңелендә Раббысына карата ачу хисе кузгатыр[+].

4Байлык дусларны ишәйтер, ә ярлыны бердәнбер дусты да ташлап китәр[+].

5Ялган шаһит һәм ялган сөйләүче җәзаларын алмыйча калмаслар[+].

6Түрәләр алдында күпләр ялагайланыр; һәм һәркайсы бүләк бирүчене үзенә дус санар[+].

7Ярлыны барлык туганнары чит күрер, аннан да бигрәк, дуслары ташлап китәр; ул, сөйләшеп аңлашыр өчен, аларны эзләп барса да, һич тота алмас[+].

8Акыл җыйган үзенең җанын да яратыр; акыл белән гамәл кылучы бәхет табар[+].

9Ялган шаһит һәм ялган сөйләүче җәзаларын алмыйча калмаслар[+].

10Ахмакка – бай-мул тормыш, кол кешегә аксөяк түрәләр өстеннән хакимлек килешмәс[+].

11Акыллы кеше ачуы кабынып китүдән үзен тыя белер һәм бүтәннәрнең яман эшләренә карата мәрхәмәтле мөнәсәбәте белән үзенә ихтирам яулар[+].

12Патшаның ачуы арыслан үкерүенә бәрабәр, ә илтифаты үлән өстендәге чык кебек[+].

13Тинтәк угыл – атасы өчен бәла; ә мыгырдавык хатын берөзлексез тамчылап торган су кебек[+].

14Йорт-кура һәм хуҗалык – ата-анадан килгән мирас, ә акыллы хатын – Раббыдандыр[+].

15Ялкаулык кешене йокыга сабыштырыр, иренчәк җан исә үзен ачлыктан интектерер[+].

16Үгет-нәсыйхәтләрне үтәүче кеше үзенең җанын саклар, ә йөрер юлын кайгыртмаган кеше һәлак булыр[+].

17Фәкыйрьгә күрсәтелгән игелек Раббыга бирелгән бурыч кебек; Раббы исә Үзенең бурычын кайтармый калмый[+].

18Өмет бар чагында, углыңны шелтәлә, юкса аның һәлакәтенә сәбәпче булырсың[+].

19Дорфа бәндә тиешле җәзасын алсын: әгәр бер кызгансаң, аңа янә җәза бирергә тиеш булырсың.

20Зирәк булыр өчен, хәзердән үк киңәшне тыңла һәм үгет-нәсыйхәтне кабул ит.

21Кеше күңелендә ният-максатлар күп булыр, әмма Раббы аларның Үзе ихтыяр иткәннәрен генә гамәлгә ашырыр[+].

22Кешенең хыянәтсез булуы кадерледер; ярлы кеше ялганчыга караганда күпкә яхшырак.

23Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү кешене тормыш юлына бастыра; Раббыдан курыккан һәм Аны хөрмәт иткән кеше үзен канәгать һәм хәвефсез тояр; аңа бернинди явызлык та кагыла алмас[+].

24Ялкау кеше тустаганны кулына алыр, әмма аны авызына китерергә иренер[+].

25Мәсхәрәләүчене җәзага тартсаң, гади кешегә дә акыл керер; акыллыны шелтәләсәң, үгет-нәсыйхәтне үзләштерер[+].

26Атасын бөлдерүче һәм анасын өйдән куып чыгаручы угыл – оятсыз һәм хурлыклы бәндәдер[+].

27И углым, нәсыйхәттән читкә тайпылсаң, белем бирүче сүзләрдән мәхрүм булырсың.

28Ялган шаһит гадел хөкемне мыскыл итә; яман кешеләр бозыклыкны йота бара[+].

29Мәсхәрәләүчеләр өчен – аяусыз хөкем буласын, ахмакларның сыртларына таяк төшәсен онытмагыз[+].

#### 20

1Шәраб мәсхәрәгә калдыра, каты эчемлек дуамалландыра; алар белән мавыгучы һәркем акылсыз[+].

2Патшаның дәһшәте арыслан үкерүенә тиң; аны ярсытучы үзен хәвефле хәлгә куя[+].

3Гаугадан читләшүче кешегә хөрмәт тиеш; ә һәр ахмак гауга чыгарыр.

4Ялкау кирәк вакытында җир сөрмәс; урак вакытында эзләнер, әмма һичнәрсә тапмас[+].

5Кеше күңелендәге теләк-ниятләр тирән су кебек; акыллы кеше аларны чумырып-чумырып алыр[+].

6Күп кеше үзен: «Мин хыянәтсез!» – дип ышандырырга тырыша, әмма тугры кешене кем табар?!

7Тәкъва кеше гомере буе гөнаһсыз сукмактан барыр; үзеннән соң аның балалары да бәхетле булыр!

8Хөкем тәхетендә утыручы патша үзенең күз карашы белән бөтен явызлыкны куып таратыр.

9«Мин күңелемне пакьләдем, бар гөнаһымнан арындым», – дип кем әйтә алыр?![+]

10Ике ягы тигезсез үлчәү, алдагыч герләр – икесе дә Раббы алдында кабахәтлектер[+].

11Эшләгән гамәленә карап, хәтта баланың да холкы сафмы, гаделме икәнен белеп була.

12Ишетүче колакны, күрүче күзне – икесен дә Раббы бар иткән[+].

13Фәкыйрь буласың килмәсә, йокыга салынма, тук буласың килсә, күзеңне ачык тот[+].

14Сатып алучы: «Бик кыйммәт, бик кыйммәт», – дип сатулашыр, ә сатып алгач: «Очсызга алдым!» – дип мактаныр.

15Алтын һәм күп төрле якут-асылташлар бар, әмма иң кыйммәтлесе – акыллы кеше авызыннан чыккан хак сүз.

16Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучының киемен алаласың – аны үзеңдә рәһен[*] итеп калдырырга була[+].

17Нахак юл белән табылган икмәк кайбер кешегә тәмле тоелыр, әмма соңыннан аның авызы эре ком белән тулыр[+].

18Зур максатлар киңәш-мәслихәт белән ныгытыла; сугышка да киңәшләшмичә чыкма[+].

19Сүз йөртүче серне ачар; тишек авыз кеше белән аралашма[+].

20Ата-анасына яман телләнүченең гомер шәме дөм караңгылык эчендә пыскып сүнәр[+].

21Җиңел килгән мирасның бәрәкәте булмас[+].

22«Явызлык өчен тиешен кайтарырмын», – димә, бу эшне Раббыга тапшыр, Ул сине саклап калыр[+].

23Алдагыч герләр – Раббы алдында зур кабахәтлектер; ялган үлчәүне Раббы хупламый[+].

24Кешенең адымнары Раббы тарафыннан юнәлтелә; юкса кеше үзенең барасы юлын каян белсен[+]?

25Ашыгып нәзер әйтү һәм, нәзер әйткәннән соң, аның турында уй йөртү – кеше өчен тозак[+].

26Зирәк патша яманнарны пыр туздырыр һәм алар өстенә җәза тәгәрмәчен җибәрер.

27Кеше күңеленең бөтен төпкелләрен яктыртып сынаучы Раббы куйган шәм – кешенең рухыдыр[+].

28Патшаны мәрхәмәте һәм тугрылыгы саклый, аның тәхетен дә гаделлеге тотып тора.

29Көч-куәт – яшьләрнең даны, ә картларны бизәгән матурлык – чаларган баш[+].

30Кыйналу яралары һәм җәрәхәтләр явызлыктан дәвалый, кешенең холык-фигылен төзәтә.

#### 21

1Су ташкыннары кебек, патшаның күңел теләкләре дә Раббы ихтыярында: Ул аларны кая теләсә, шул тарафка юнәлтә[+].

2Кеше йөрәге сайлаган юл хак булып тоелырга мөмкин, әмма йөрәк омтылышларын Раббы Үзе үлчи[+].

3Раббы алдында тәкъвалык һәм гадел эш-гамәл корбан китерүдән мәгъкульрәк[+].

4Тәкәббер күз карашы һәм масаючан йөрәк яман кешегә хас, бу сыйфатлар гөнаһ саналадыр[+].

5Тырыш кешенең уе-нияте – муллык; ә ашык-пошык эшләүче мохтаҗлыкка дучар булыр[+].

6Ялган юл белән табылган мал томан кебек таралып китәр; андый кеше үзен үлемгә дучар итә[+].

7Яманнарның золым-җәбере аларның үз башына килер; чөнки алар гаделлек юлын кире кактылар.

8Бозык кешенең юлы – кәкре, ә күңеле саф кешенең эше намуслы булыр.

9Холыксыз хатын белән яшәүгә караганда түбәнең бер почмагында яшәү хәерлерәк[+].

10Бозык кешенең җаны явызлык тели; якын кешесе дә аның күзендә шәфкать нуры тапмас.

11Мәсхәрәләүчегә җәза бирелгәндә, гади кеше үзен зирәк тояр, зирәккә акыллы сүз әйтелгәндә, ул белем җыяр[+].

12Аллаһы – тугры, Ул явызларның эш-гамәлен күреп-күзәтеп торыр һәм аларны бөлгенлеккә дучар итәр.

13Ярлының ялваруын ишетергә теләмичә, колагын томалаган ваемсызга үзе ярдәм сорап кычкырган чагында да җавап бирелмәс[+].

14Яшертен бүләк – ачуны, куенга кыстырылган ришвәт исә ярсуны сүрелдерер[+].

15Гадел хөкем – тәкъва кеше өчен куаныч, явызлык эшләүчеләр өчен – дәһшәт.

16Акыл юлыннан читкә тайпылган кеше үлеләр аймагыннан урын алыр[+].

17Кәеф-сафаны яратучы фәкыйрьләнер, ә шәраб һәм майлы ризык яратучыга байлык насыйп булмас.

18Яман бәндә – тәкъва кешенең, хыянәтче бәндә намуслы кешенең йолымыдыр[+].

19Холыксыз һәм дуамал хатын белән бергә яшәүгә караганда чүлдә яшәү хәерлерәк[+].

20Зирәк кешенең өендә зиннәтле җиһаз-хәзинә һәм майлы сый булыр; ә ахмакның бар белгәне – байлыкны туздырудыр.

21Тәкъвалыкка вә тугрылыкка омтылучы кеше имин яшәр һәм кадер-хөрмәт казаныр.

22Зирәк кеше теләсә нинди көчле сак астындагы шәһәргә дә үтеп керә һәм җимерелмәс дип уйланылган ныгытманы да җимерттерә алыр[+].

23Авызын һәм телен тыйган үзенең җанын бәладән саклар[+].

24Масаючан һәм тәкәббер кеше, исемен әйтсәк, денсез бәндә, һәр адымын-хәрәкәтен үзенең мин-минлегенә таянып эшләр[+].

25-26Ач күзлелек ялкауны харап итәр, чөнки аның комсызлыгы көннән-көн арта, ә куллары эшләргә теләми; тәкъва кеше исә биргәнен кызганмый бирә[+][+].

27Яман кешеләр китергән корбан, бигрәк тә явыз ният белән тәкъдим ителгәне – зур кабахәтлектер[+].

28Ялган шаһит һәлак булыр; үз колагы белән ишеткәннәрне сөйләүченең сүзе дөрескә чыгар[+].

29Яманның чыраенда усал масаю чагылыр, ә гадел кеше үзенең юлын нык тотар.

30Раббының ихтыярыннан тыш зирәклек тә, акыл да, нәсыйхәт тә юк[+].

31Атны сугыш бәйгесенә алдан хәзерлиләр, әмма җиңү – Раббыдан[+].

#### 22

1Абруйлы исем мал-мөлкәттән кадерлерәк, ихтирам казану көмеш һәм алтыннан кыйммәтрәк[+].

2Бай белән ярлының охшашлыгы шундадыр: бер-берсе белән очрашырлар; аларның икесен дә бер Раббы яраткан[+].

3Акыллы кеше, бәла-каза якынлашуын абайлап, читкә тайпылыр, тәҗрибәсез кеше исә, бәла эченә ташланып, михнәткә дучар булыр[+].

4Тыйнак булу, Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итүнең җимеше – байлык, хөрмәт һәм имин тормыш[+].

5Мәкерле кешене юлында чәнечкеле куак һәм тозаклар сагалап тора; үзенең иминлеген кайгырткан кеше андый юллардан ерак йөрсен[+].

6Балаңа барачак юлын яшьтән үк өйрәт, шулчак ул, картайгач та, бу юлдан читкә тайпылмас[+].

7Бай кеше ярлылар өстеннән хакимлек итәр, ә бурычлы кеше бурычка бирүченең колына әверелер.

8Ялган чәчкән кеше бәла урып алыр; һәм аның мәкер-ачу таягы сынар[+].

9Шәфкать иясе мөбарәк булыр, чөнки ул үз икмәгеннән фәкыйрьләргә дә өлеш чыгара[+].

10Денсезне яныңнан кусаң, гауга-җәнҗал бетәр, талаш-ызгыш, әдәпсезлекләр дә юкка чыгар[+].

11Күңел сафлыгын саклаганның телендә гел ягымлы сүзләр булыр; андый кешене патша да үзенә дус санар[+].

12Раббы күзе белем-мәгърифәтне саклый, ә Канун бозучының сүзләрен Ул кире кага.

13Ялкау әйтер: «Тышта арыслан йөри, чыксам – ул мине ботарлап ташлар», – дияр[+].

14Чит хатынның авызы төпсез упкын кебек; Раббы ачуына дучар булганнар шунда егылып төшәрләр[+].

15Бала күңелендә акылсыз уйлар да булыр, әмма әдәпкә утырту чыбыгы аңардагы ахмаклыкны тиз куып чыгарыр[+].

16Байлыкны арттыру максаты белән ярлыны җәберләүче һәм байга ришвәт бирүчеләр ахырда үзләре дә фәкыйрьлеккә төшәрләр[+].


Утыз киңәш

17Колак салып тыңла, зирәкләрнең сүзләренә игътибар ит, йөрәгең кыйбласын минем белем хәзинәмә таба бор[+]. 18Чөнки мин өйрәткәннәр синең йөрәгеңдә сакланса һәм дә телеңә күчсә, бу сиңа зур юаныч булыр. 19Өмет-таянычың Раббыдан аерылмасын өчен, мин бүген сиңа үгет-нәсыйхәтләремне җиткерәм. 20-21Ышанычлы-хак сүзләрне өйрәнеп, минем янга сине юллаучыларга син дөрес җавап бирсен өчен, мин сиңа утыз киңәш һәм үгет-нәсыйхәтемне язып күндердем түгелме?!

22Болай да фәкыйрь булган ярлыны талама; хөкем алдында мохтаҗны кысма;[+] 23мәгәр аларның дәгъваларын Раббы Үзе хәл итәр, аларны талаучыларның җаннарын Раббы Үзе кисәр[+].

24Күңелендә ачу саклаган кеше белән дуслашма, үчле кеше белән аралашма. 25Юкса аларның гадәтләренә өйрәнүең һәм җаныңның тозакка эләгүе бар.

26Ярдәм кулы сузмакчы булып, кеше бурычын үз өстеңә алма. 27Юкса, түләр чамаң калмагач, ятып йоклый торган ястыгыңны да алып китәрләр[+].

28Ата-бабаң күптән утыртып куйган ызан ташын күчермә[+].

29Үз эшенең остасы булган кешене күргәнең бармы?! – Андый кеше гади кешеләргә түгел, патшаларга хезмәт итәр.

#### 23

1Хөкемдар белән бергә табынга утырганда, алдыңдагы сыйга җентекле караш ташла. 2Бик ашыйсың килсә дә, нәфесеңне тыя бел. 3Табындагы тәмле ризыкларга сокланып комсызланма; мәгәр алар – алдаучан-авыр ризыклар.

4Байлык туплау хакында кайгыртма; зирәклегең андый уйларга юл бирмәсен[+]. 5Байлыкка күз төшереп тә өлгермәссең, ул шундук юк булыр; байлык ул – канатлы нәрсә, бөркет кебек, күккә күтәрелеп оча да китә[+].

6Саран кешенең өендә ризык ашама, аның табынындагы тәмле ризыкларга алданып комсызланма. 7Чөнки саран кешенең күңелендә нәрсә булса, аның гамәлендә дә шул булыр; ул сиңа: «Аша һәм эч», – дигән булыр, әмма күңеле белән синең янда булмас. 8Син анда ашаган ризык кисәген кире чыгарырсың, әйткән яхшы сүзләрең заяга китәр.

9Ахмак кеше колагына сүзләреңне сөйләмә, чөнки ул синең акыллы сүзләреңне мыскыл гына итәр.

10Күптән утыртып куелган ызан ташын күчермә; ятимнәр җиренә басып кермә[+]. 11Чөнки аларның да Яклаучысы бар; Ул – кодрәтле, ятимнәрнең сиңа каршы дәгъваларын Ул Үзе тикшерер[+].

12Күңелеңне гыйлемгә беркет һәм колагыңны акыллы сүз тыңларга өйрәт.

13Баланың гаебен җәзасыз калдырма; чыбык белән җәзалаудан кеше үлми[+]. 14Чыбык белән җәзалап, син аның җанын үлемнән коткарасың.

15Углым! Син зирәклеккә ирешсәң, минем күңелем дә шатлык кичерер. 16Синең авызың хакыйкать сүзләрен сөйләгәндә, мин дә бөтен җаным-тәнем белән сөенермен.

17Күңелең гөнаһлыларга кызыкмасын; Раббыдан курку һәм Аңа хөрмәт хисе гомер буе синең йөрәгеңдә саклансын[+]. 18Шул чакны синең тормышың имин-мөбарәк булыр, өметләрең бушка китмәс[+].

19И углым, тыңла һәм зирәк бул, күңелеңне хак юлга юнәлдер. 20Исергәнче шәраб эчүчеләр, шартлаганчы ит ашаучылар арасында булма,[+] 21чөнки эчкече һәм бирән корсаклар бөлгенлеккә төшәр, йокы өянәге исә аларга сәләмә кием кидерер.

22Атаң сүзен тыңла; ул сине бар иткән; анаңны картайган көннәрендә дә ярдәмеңнән мәхрүм итмә[+]. 23Хакыйкатьне сатып ал һәм аны кире сатма; зирәклек, гыйлем һәм акыл җый. 24Ата өчен тәкъва угыл – зур шатлык, зирәк угыл – сөенеч. 25Синең атаң белән анаң хозурланып бәйрәм итсен, анаң тантаналы шатлык кичерсен.

26И углым! Йөрәгеңне миңа беркет, күзләрең минем юлны күзәтеп торсын. 27Юкса фахишә хатын – тирән упкын ул, чит кеше хатыны – тар кое[+]. 28Фахишә хатын, юлбасар сыман, аулакта сагалап торыр һәм ирләр арасында хыянәтчеләр санын арттырыр[+].

29Кемдә кайгы? Кемдә хәсрәт? Кемдә җәнҗал? Кемдә ыңгырашу? Кемдә сәбәпсез җәрәхәтләр? Кемдә зәһәрле кызыл күзләр? – 30Озаклап шәраб янында хозурланып утыручыларда, тәмләткечләр салынган шәраб эзләп йөрүчеләрдә![+] 31Шәраб матур булып кызарып торса да, касә эчендә елык-елык җемелдәсә дә, эчкәндә, татлы тоелса да, аңа кызыгып алданма[+]. 32Ахырдан ул сине зәһәрле елан кебек, юха кебек чагар. 33Синең күзләреңә сәер нәрсәләр күренер, күңелеңдә юньсез уйлар туар. 34Һәм син үзеңне диңгез уртасындагы көймәнең озын колгасы башында йокыга талган бер кеше итеп хис итәрсең. 35Аннары әйтерсең: «Мине кыйнадылар, әмма мин авырту сизмәдем; мине төрткәләделәр, әмма мин хәтерләмим. Уянгач, тагын шәраб эзләргә китәрмен», – диярсең[+].

#### 24

1Яман кешеләрдән көнләшмә һәм алар белән аралашма[+]. 2Чөнки аларның йөрәкләре фәкать золым-җәбер эзли, авызлары фәкать яманлык чәчә[+].

3Йорт зирәклек белән корылыр һәм акыл белән ныгытылыр. 4Һәм йортның эче дә һәртөрле кыйммәтле, гүзәл әйберләр белән осталарча җиһазланыр[+].

5Зирәк кеше кодрәтле булыр; акыллы кеше үзенең кодрәтен арттыра барыр[+]. 6Шуңа күрә сугышыңны бөтен яктан уйлап, акыл белән алып бар; сугышның күп киңәшләр нигезендә алып барылганы уңыш китерә[+].

7Ахмак кеше өчен зирәклек артык югары; капка төбе җыеннарында ул авызын ачып сүз әйтә алмас.

8Явыз ниятле кеше азгын дип аталыр. 9Ахмакның нияте гөнаһ саналыр, ә башкаларны мыскыллаучыга җирәнеп карарлар[+].

10Әгәр син бәла-каза килгәндә хәлсезләнеп каласың икән, димәк, синең көч-кодрәтең аз[+].

11Үлемгә дучар ителгәннәрне йолып ал, һәлакәт янаган ул гаепсезләрне коткарудан баш тартма[+]. 12«Менә бит, без моны белмәдек!» – диярсеңме? Күңел сафлыгын Үлчәүче әллә моны белмиме?! Синең җаныңны Күзәтүче боларның һәммәсен белә; Ул һәр бәндәсенә гамәленә карап әҗерен бирер[+].

13Углым, бал аша, чөнки ул яхшы азык; бигрәк тә тамагың өчен татлы[+]. 14Шуны бел: зирәклек тә синең җаның өчен шул бал кебек; зирәклек тапсаң, синең тормышың имин-мөбарәк булыр, синең өметең бушка китмәс[+].

15И явыз, син тәкъва кешенең торагына каршы мәкер корма; аның өен бөлгенлеккә төшермә[+]. 16Чөнки тәкъва кеше, җиде мәртәбә егылса да, янә торып басар; явызлар исә егылган җирләрендәге афәттән һәлак булырлар[+].

17Дошманың егылганга сөенмә, ул абынганга, йөрәгең куанмасын[+]. 18Югыйсә Раббы, сөенгәнеңне күреп, бу эшне Үзенә мәгъкуль санамас һәм синең дошманыңа булган Үзендәге ачуын тыеп калыр[+].

19Яманлык эшләүчеләрне күреп борчылма, намусы юк бәндәләрдән көнләшмә[+]. 20Чөнки яман кешенең киләчәге барыбер юк, намуссызларның гомер шәме барыбер сүнәчәк[+].

21И углым, Раббыдан һәм патшадан курык, фетнәчеләр белән аралашма,[+] 22чөнки Раббыдан да, патшадан да җәза көтмәгәндә килер – аларның һәр икесеннән киләчәк бәлане кем алдан белә алыр?!


Зирәкләр әйткән сүзләр

23Зирәкләр тагын болай дигәннәр:

Хөкемдә монафикълык яхшы түгел[+]. 24Гаепле кешегә «син хаклы» диючене кавемнәр дошман күрерләр, халыклар аңа ләгънәт укырлар[+]. 25Ә гаеплене фаш итүчеләр мөбарәк-имин булыр; алар фатиха алыр, бәрәкәткә ирешер.

26Гадел җавап үбешү кебек татлы булыр.

27Әүвәл тыштагы эшләреңне башкар, кырдагыларын тәмамла; шуннан соң йортыңны кор.

28Якыныңа каршы ялган шаһитлык итмә; алдашып сөйләмә[+]. 29«Ул миңа нәрсә эшләгән булса, мин дә аңа шуны ук эшлим, аның кылган эшенә муафыйк җавап бирәм», – димә[+].

30Бервакыт мин ялкау һәм акылга сайрак бер кешенең иген басуы һәм йөзем бакчасы яныннан узып бара идем. 31Күрәм: иген басуын да, бакчаны да чәнечкеле куаклык басып киткән, җир өсте кычыткан белән капланган, бакчаның таш коймасы җимерелгән. 32Бу хәлне күреп һәм күңелемнән кичереп, мин үземә сабак алдым: 33«Бераз йоклап алыйм, бераз черем итеп алыйм, кулларыма ял биреп ятып торыйм» 34дигән арада, өеңә, карак кебек, ярлылык килеп керер, өстеңә, кораллы юлбасар кебек, мохтаҗлык ябырылыр[+].

#### 25


Сөләйман патша хикмәтләренең дәвамы

1Болары да Сөләйман патшаның гыйбрәтле сүзләре; аларны Яһүдә[†] патшасы Хизәкыйянең кешеләре җыеп калдырган[+].

2Аллаһының даны – эш-гамәлне сер итеп тоту, патшаларның даны – һәр эшне тикшереп, аның асылын ачу[+].

3Күк һәм диңгез тирәнлекләрендәге серләрне белеп булмаган кебек, патшалар күңелендәге уйларны да белеп булмас.

4Көмешне мәгъдәннән[*] аер, һәм көмешче аннан гүзәл савыт ясый алыр; 5яман бәндәне патшадан читләштерсәң, тәхет идарәсендә гаделлек ныгыр[+].

6Патша алдында үзеңне эре тотма һәм дәрәҗәле түрәләрнең урынын алырга тырышма[+]. 7Чөнки берәүнең сиңа дәрәҗәле кеше алдында: «Урыныңны менә аңа бир дә түбәнгә төшеп утыр», – дип әйтүенә караганда түрәң алдында: «Менә монда, түргәрәк күчеп утыр», – дип әйтүләрен ишетү яхшырак булыр.

8Дәгъва эшен ашыгып башлама; югыйсә ахырда көндәшең җиңеп рисвайга калсаң нишләрсең?

9Әгәр якын кешең белән низагка керсәң, башка берәүнең серен чишмә, 10югыйсә бүтәннәр, ишетеп, сине хур итәрләр һәм гомерлек рисвайга калдырырлар.

11Әдәпле әйтелгән сүз ялтыравык көмеш савыттагы алтын алма кебек[+].

12Алтын алка һәм саф алтыннан ясалган муенса ничек булса, зирәк кешенең шелтәсе дә игътибарлы колакка шулай булыр[+].

13Кызу урак өстендә салкын су кешеләрне ничек сөендерсә, ышанычлы илче дә үзен юллаган хуҗасының җанын шулай шатландырыр[+].

14Бүләк бирмәсә дә, бирдем дип мактанучы алдакчы кеше кысыр болыт яки җил белән бер үк[+].

15Сабырлык түрәне дә мәрхәмәтле булырга мәҗбүр итә; һәм татлы сүз сөякләрне җылыта.

16Бал таптыңмы? Туйганчы аша, әмма арттырып җибәрмә, юкса кире чыгарырсың[+]. 17Дустыңның өенә еш барып йөрмә, юкса, синнән туеп, бөтенләй күрәлмый башлар.

18Үзенең якынына ялган шаһитлык биргән кеше авыр чүкеч, үткен кылыч һәм очлы ук кебектер[+].

19Афәт көнендә ышанычсыз кешегә өмет баглау сынган тешкә һәм хәлсез аякка өмет баглау белән бер.

20Күңеле боек кешегә җыр җырлау салкын көндә берәүнең киемен салдыру яки ачык җәрәхәткә серкә сибү белән бер.

21Дошманың ач булса, аңа икмәгеңне бир, әгәр сусаган булса – су эчер[+]. 22Бу игелегеңне эшләп, син аның башына утлы күмер өясең; Раббы сиңа әҗерен Үзе бирер[+].

23Төньяк җиле яңгыр китерер, юха тел йөзне бозар.

24Холыксыз хатын белән яшәүгә караганда түбәнең бер почмагында яшәү хәерлерәк[+].

25Сусаган җанга салкын су ничек булса, ерак илдән килгән яхшы хәбәр дә шулай[+].

26Болганчык чишмә һәм бозылган кизләү ничек булса, явызлар алдында баш бирүче тәкъва кеше дә шулай.

27Күп бал ашау яхшы булмаган кебек, дан өстенә дан казанырга омтылу да яхшы түгел.

28Үзенең рухы-җанына хуҗа була алмаган кеше диварлары җимерелгән шәһәр кебек.

#### 26

1Җәен – кар, урак өстендә яңгыр яхшы булмаган кебек, ахмак өчен хөрмәт тә яхшы түгел[+].

2Чыпчык – пырылдап, карлыгач томырылып очып киткән кебек, нахак ләгънәт тә кешегә кунмас[+].

3Ат өчен – камчы, ишәк өчен – йөгән һәм ахмак өчен таяк яхшы[+].

4Ахмакның ахмак соравына ахмакларча җавап кайтарма, югыйсә үзең дә шул ахмакка охшап калырсың. 5Ахмак үзенә акыллы булып күренмәсен өчен, аның ахмак соравына ахмак җавап кайтар[+].

6Ахмак кешегә йомыш кушучы үзенең аякларын кисәр һәм бәла-казага дучар булыр.

7Аксакның аяклары тигез атламаган кебек, ахмаклар авызында гыйбрәтле сүзләр дә шулай аксый.

8Ахмакка хөрмәт күрсәтүче кеше ташаткыч корал көпшәсенә таш салырга маташучы кеше белән бер[+].

9Исерекнең кулында чәнечкеле күгән ботагы ничек булса, ахмаклар авызында да гыйбрәтле сүзләр шундыйдыр.

10Ахмакны яки очраклы үтеп баручыны яллаган кеше һәр җан иясен яралаучы дуамал укчы белән бер.

11Үз косыгына әйләнеп кайткан эт кебек, ахмак та үзенең ахмаклыгына кат-кат әйләнеп кайтыр[+].

12Үзен зирәк дип санаучы кешене күргәнең бармы? Иң акылсыз кеше дә үзен зирәк дип санаучы кешедән өметлерәк[+].

13Ялкау кеше: «Юлда арыслан бар! Мәйданда арыслан йөри!» – дип, урамга чыкмас[+].

14Ишек – үзенең тупсасында, ялкау исә үзенең ятагында әйләнер.

15Ялкау кеше тустаганны кулына алыр, әмма аны авызына китереп җиткерергә иренер[+].

16Ялкау үзен акыллы җавап бирүче җиде зирәкнең җидесеннән дә зирәгрәк дип уйлар.

17Башкалар низагына тыгылу урам этенең колагыннан эләктереп алу белән бер.

18-19Үзенең дустын алдап та: «Мин моны мәзәк өчен генә эшләдем», – дип акланучы бәндә утлы кисәү, уклар атып, үлем чәчеп йөрүче акылдан язган кеше белән бер.

20Утын бетсә, ут сүнәр; гайбәтче булмаган җирдә гауга тынар[+].

21Күмер – кызулык өчен, утын – учак өчен, ә дуамал кеше – гауганы кыздыру өчен.

22Гайбәтченең сүзләре татлы ризык кебек, алар карынның иң тирән урыннарына үтеп керәләр[+].

23Ялкынлы тел белән мәкерле күңел көмеш йөгертелгән балчык савыт кебек[+].

24Дошман кешенең авызы бер нәрсә сөйли, ә күңелендә икенче нәрсә – мәкер ята. 25Ул ягымлы тавыш белән сөйләсә дә, аңа ышанма; аның йөрәгендә җиде кабахәтлекнең җидесе дә бар[+]. 26Бергә-бер очрашканда, мәкерен яшерсә дә, халык җыенында аның бөтен явызлыклары ачылыр.

27Башкаларга баз казыган кеше үзе шул базга егылып төшәр; югарыга таш тәгәрәткәннең ташы аның үз башына кире төшәр[+].

28Ялган телле кеше үзе хәкарәт иткәннәрне дошман күрә; ялагай тел һәлакәткә илтә.

#### 27

1Иртәгәге көн белән мактанма, чөнки ул көннең нәрсә китерәсен белмисең[+].

2Үз-үзеңне түгел, бәлки башка кеше, үз телең түгел, бәлки чит кеше теле мактасын.

3Таш та авыр, ком да авыр, әмма ахмак кешенең рәнҗетүе аларның икесеннән дә авыррак[+].

4Ачу – рәхимсез, ярсу – тыелгысыз, әмма көнчелеккә кем каршы тора алыр?![+]

5Ачыктан-ачык шелтә сүзе яшерен мәхәббәттән хәерлерәк[+].

6Дус ясаган яралар – тугрыдыр; дошманның үбүе – ялган үбүдер[+].

7Тук җан кәрәзле балны да кире кагар, ә ач җанга ачы нәрсә дә татлы тоелыр[+].

8Оясын ташлап киткән кош үзен ничек сизсә, торган урынын ташлап киткән кеше дә үзен шулай хис итәр.

9Ислемай һәм хуш исләр йөрәккә хозурлык бирә; дусның ихлас киңәше дә күңелгә шулай хозур тоелыр.

10Үз дустыңны да, атаң дустын да ташлама; бәхетсезлек килгәндә, ярдәм эзләп, ерактагы туганың өенә барма; ерактагы туганнан якындагы күршең яхшырак[+].

11И углым, зирәк бул һәм минем йөрәгемне сөендер; шулчак мин гаепләүчеләремә тиешле җавапны бирә алырмын[+].

12Акыллы кеше бәлане алдан күрер һәм аңардан яшеренә белер, ә тәҗрибәсезләр туп-туры бәла эченә барып керерләр дә михнәткә дучар булырлар[+].

13Чит-ят кеше өчен үз өстенә җаваплылык алучының киемен алаласың – аны үзеңдә рәһен итеп калдырырга була[+].

14Таң иртәдән дустын кычкырып мактаган кеше аңа ләгънәт укыгандай булыр.

15Яңгырлы көндә туктаусыз тамчылап торган су белән холыксыз хатын – икесе бер-беренә тиң[+]. 16Андый хатынны тыеп тору җилне бәйдә тоту яки учыңда зәйтүн маен тотарга тырышу белән бердер.

17Тимер тимерне кайрар, кеше үз дустының уй-фикерен чарлар.

18Инҗир агачын карап үстерүче аның җимешен дә ашар; хуҗасын саклап торучы үзе дә хөрмәт казаныр[+].

19Су өстендә йөз чагылып күренгән кебек, йөрәк тә кешене шулай чагылдырып күрсәтә.

20Үлем йорты һәм һәлакәт мәйданы һич туймас; кешенең күзе дә шулай күреп туймас[+].

21Көмеш эретү өчен – кызу мич, алтын эретү өчен утлы учак кирәк, ә кешенең абруе мактау белән сыналыр[+].

22Ахмакны ашлыгы белән бергә килегә салып төйсәң дә, аны ахмаклыгыннан аерып алып булмый.

23Мал-туарыңны яхшылап кара, көтүең иминлеген кайгырт. 24Чөнки байлык мәңгелек түгел; хакимият тә гел нәселдән-нәселгә күчеп йөрми[+]. 25Үлән шиңәр, аның урынына яңалары чыгар, тауларда яшеллекләр җыеп алыныр. 26Сарыклар сине кием-салым белән тәэмин итәр, кәҗәләрең җир сатып алырга тотылыр. 27Кәҗәләрең синең үзеңә, гаиләңә һәм асрауларыңа җитәрлек сөт ризыгы бирер.

#### 28

1Яман кеше үз артыннан һичкем кумаганда да кача башлар, ә тәкъва кеше арыслан кебек кыю булыр[+].

2Гаугалы илдә түрәләр ишәер; ил белән акыллы һәм белемле кешеләр идарә иткәндә, ул нык һәм озын гомерле булыр[+].

3Ярлы кешенең ярдәмгә мохтаҗ хәлсезләрне җәберләве игеннәрне агызып киткән көчле яңгыр ташкынына тиң[+].

4Канун бозучылар яман кешеләрне мактар, ә Канунга тугрылар аларны дошман күрер.

5Явызлык яклылар гаделлекне аңламас, ә Раббыны эзләүчеләр гаделлекне таный белер.

6Кыек юлда йөрүче бай кешегә караганда күңеле саф ярлы кеше күпкә яхшырак[+].

7Канунга тугры угыл акыллы булыр, ә исрафчылар белән дуслык йөрткән угыл үзенең атасын да хурлыкка дучар итәр.

8Риба[*] алып, үзенең байлыгын арттырган кешенең бар малы фәкыйрьләргә ярдәм итүче кулына эләгер[+].

9Канун сүзенә саңгырау кешенең догасы да җирәнгечтер[+].

10Намуслы кешеләрне бозыклык юлына сөйрәүчеләр үзләре казыган базга егылып төшәр; гаепсезләр исә мирас итеп игелек кабул итәр[+].

11Бай кеше үз-үзенә зирәк булып күренер, әмма акылы булган ярлы кеше аны фаш итәр[+].

12Тәкъвалар өстен чыкканда, зур шатлык хөкем сөрер, яманнар баш калкытканда исә, кешеләр яшеренергә мәҗбүр булыр[+].

13Үзенең гөнаһларын яшерүче кеше уңышка ирешә алмас; гөнаһларын икърар итеп, алардан ваз кичкән кеше исә ярлыкау табар[+].

14Раббыга һәрвакыт ихтирамлы кеше бәхетле; ә күңеле аяусыз кеше бәла-казага юлыгыр.

15Ярлылар өстеннән хакимлек итүче явыз хөкемдар ерткыч арыслан һәм ач аю белән бер[+].

16Зиһенсез хөкемдар күп җәбер-золым кылыр, ә комсызлыкны кире кагучы озак идарә итәр.

17Кеше канын коюда гаепле бәндә, үзен эләктереп алмасыннар дип, каберенә кадәр йөгереп-качып гомер кичерер, һәм аңа һичкем ярдәм итмәс[+].

18Гаепсез кеше хәвефсез яшәр, ә кыек юлда йөрүче абынып егылыр[+].

19Үзенең җирен эшкәртүче икмәккә туяр, ә эшлексезләргә ияргәннең ашаганы ярлылык булыр[+].

20Туры юлдагы кешегә күп бәрәкәт насыйп; тиз генә баерга ашыгучы исә тиешле җәзасын алыр[+].

21Монафикълык – күркәм сыйфат түгел; андый кеше бер сынык икмәк өчен дә хаксызлык эшләр[+].

22Саран кеше бик тиз баеп калырга омтыла; берзаман мохтаҗлык килеп буасын ул әле уйламый[+].

23Хаксыз эшкә шелтә белдерүче үзенә мәрхәмәт яулар, ә тасма телле ялагайга андый хөрмәт эләкмәс[+].

24Үзенең ата-анасын талап та: «Бу – гөнаһ түгел!» – дип акланучы угыл җан кыючы юлбасарга тиң[+].

25Комсыз кеше гауга чыгарыр, ә Раббы мәрхәмәтенә өмет итеп яшәгән кеше бәхетле булыр[+].

26Үзенә генә өмет итүче кеше ахмак; зирәк акыллы кеше исә исән-имин яшәр.

27Хәерчегә хәер-сәдака бирүче фәкыйрьлеккә төшмәс, ә хәерчене күрмәмешкә салынып узып киткән кешегә күп ләгънәтләр явар[+].

28Хакимлек яманнар кулына күчкәндә, тәкъва кешеләр яшеренә; ә яманнар юкка чыккач, тәкъваларның саны тагы да арта[+].

#### 29

1Күп мәртәбә шелтәләнеп тә, һаман үз киресен дәвам иткән кеше беркөн кинәт сынып төшәр, һәм котылуга аның һичбер юлы калмас[+].

2Тәкъвалар идарәлегендә халык бәйрәм итәр, ә яманнар хакимлек иткәндә, халык ыңгырашып елар[+].

3Зирәклек иясе үзенең атасын шатландырыр, ә азгын хатыннар белән чуалучы исә мал-мөлкәтен туздырыр[+].

4Патша мәмләкәтне гаделлек белән ныгытыр, ә бүләк яратучы аны бөлгенлеккә төшерер.

5Дустына ялагайланучы кеше үзенең аягына ятьмә сала[+].

6Яман кешенең гөнаһында үзенә дигән тозак бар, ә тәкъва кеше куанып һәм җырлап яшәр[+].

7Тәкъва кеше фәкыйрьнең дәгъвасын җентекләп тикшерер, ә яман кеше аңа игътибар да итмәс[+].

8Мәсхәрәләүчеләр шәһәрне фетнәгә салыр, зирәкләр исә шәһәрдә тынычлык урнаштырыр[+].

9Зирәк кеше белән хөкем дәгъвасында ахмак кеше ачуланыр, мәсхәрәләп көләр, әмма аңа карап тынычлык урнашмас.

10Канга сусаучылар гаепсез кешене дошман күрер, ә гадел кеше гаепсезнең тормышы турында кайгыртып яшәр[+].

11Эчендәге ачуын ахмак кеше капылт тышка чыгарыр, ә зирәк кеше ачуын тыеп торыр[+].

12Әгәр хөкемдар ялган сүзгә колак сала икән, димәк, аның барлык киңәшчеләре дә намуссыз дигән сүз.

13Ярлы белән залимнең охшашлыгы шундадыр: аларның икесенең дә күзләренә яктылыкны Раббы бирә[+].

14Әгәр патша ярлыны гадел хөкем итә икән, димәк, аның тәхете дә гомерлек[+].

15Чыбык белән шелтә сүзе зирәклек бирер, әмма игътибарсыз калдырылган бала үз анасын хурлыкка төшерер[+].

16Яманнар арту белән явызлык та артыр, әмма тәкъвалар яманнарның һәлакәтен үз күзләре белән күрерләр[+].

17Углыңа җәзаны кызганма – күңелең шат, җаның тыныч булыр[+].

18Вәхиләр иңмәгән халык – йөгәнсез халык; Канунга тугры кеше бәхетле булыр[+].

19Кол кеше сүз белән генә тәрбия ителмәс, чөнки ул, сүзләрне аңласа да, аларга колак салмас.

20Ашыгып сөйләүче кешене күргәнең бармы? Андый кешегә караганда ахмакта өмет күбрәк[+].

21Колны бала чагыннан ук назлап тәрбияләсәң, соңрак ул синең мирасчың булырга да теләр.

22Ачулы кеше ызгыш-талаш чыгарыр; дуамал кеше күп гөнаһлар эшләр[+].

23Тәкәбберлек кешене түбәнәйтә; тыйнак рухлы кеше хөрмәт казаныр[+].

24Угры белән табыш бүлешүче кеше – үзенең җанына дошман; Аллаһыдан үз өстенә ләгънәт-җәза төшәсен белсә дә, ул хак сүз сөйләмәс[+].

25Кешедән курку – корылган тозак, ә Раббыга таянучы хәвефсез булыр[+].

26Күпләр хөкемдардан мәрхәмәт эстәр; әмма гаделлекне кеше фәкать Раббыдан таба[+].

27Тәкъвалар – гаделсезләргә, ә яманнар туры юлдан йөрүчеләргә җирәнеп карар.

#### 30


Агурның сүзләре

1Мәссә кавеменнән Якый углы Агурның сүзләре.

Бу кеше болай дигән:

– Мин бик арыдым. Раббым, мин бик арыдым, йончып-йөдәп беттем. 2Чыннан да, мин башка кешеләр белән чагыштырганда томана икәнмен, миндә акыл дигән нәрсәнең әсәре дә юк икән. 3Зирәклеккә дә өйрәнмәгәнмен, изге Затны белмәгәнмен.

4– Кем күккә ашты да, кем күктән иңде?! Кем җилне үзенең учына җыйды?! Кем суларны киемгә урап бәйләде?! Җирнең чикләрен кем билгеләде?! Аның исеме ничек? Углының исеме ничек? Беләсеңме шуны[+]?

5Аллаһының һәр сүзе саф-пакьтер; Ул – Үзенә сыенучылар өчен калкан[+]. 6Аллаһының сүзләренә өстәмәләр кертмә, югыйсә Ул сиңа шелтәсен белдерер, һәм син ялганчы булып чыгарсың[+].

7И Раббым, Синнән шушы ике нәрсәне сорыйм, мин исән чакта гозеремне кире какма: 8алдашуны һәм ялган сүзне миннән читләштер, миңа фәкыйрьлек тә, байлык та бирмә, мине көндәлек икмәгем белән туендыр[+]. 9Чөнки, ризыгым күп булса, «Кем ул – Раббы?» дип әйтүем һәм Сине инкяр итүем яки фәкыйрьләнеп урлаша башлавым һәм Синең исемеңә тап төшерүем бар[+].

10Хезмәтчене аның хуҗасына яманлап сөйләмә, югыйсә ул сиңа ләгънәт укыр да, син үзең гаепле булып калырсың[+].

11Үз атасына ләгънәт укучы һәм үз анасын хәер-догадан мәхрүм итүче ыруг бар[+]. 12Үзенең пычрагына кереп баткан булса да, үзен пакь дип санаучы ыруг бар[+]. 13Аһ, тагын шундый ыруг бар: анысы күз керфекләрен калкытып, тәкәббер күз карашын төбәп торыр[+]. 14Җир йөзендәге барлык фәкыйрь һәм хәерчеләрне йотарга әзер торган кылыч тешле, пычактай теш казналы ыруг та бар[+].

15Сөлекнең ике кыз баласы бар, икесенең дә исеме «Бир-бир». Һичкайчан тамагы туймас өч нәрсә бар, «җитәр!» дигәнне белмәгән хәтта дүрт нәрсә бар: 16үлеләр аймагы, кысыр карын, суга туймас туфрак һәм «җитәр!» дигәнне белмәс ут.

17Атасын мәсхәрәләп көлүче һәм анасына итагатьне үзенә хурлык дип санаучының күзен үзән козгыннары чукып чыгарыр һәм ерткыч кошлар ашар[+].

18Минем өчен ирешә алмаслык өч, юк, дүрт нәрсә бар:[+] 19күктәге бөркет юлы, кыя өстендәге елан юлы, диңгез уртасындагы кораб юлы һәм ир кешенең кыз кешегә гашыйклык юлы.

20Зиначы хатынның да юлы шундый; уйнаш итәр өчен ашар-эчәр дә, авызын сөртеп: «Мин бернинди начарлык эшләмәдем», – дияр.

21Өч нәрсәне, юк, дүрт нәрсәне җир чыдата алмас һәм тетрәр: 22патша тәхетенә утырган колны, күбенгәнче икмәк ашаучы ахмакны,[+] 23хурлыкка төшкән хатынның кияүгә чыгуын, бикәсенең урынын алган кол хатынны.

24Җир йөзендә кечкенә генә дүрт мәхлук бар, әмма алар зирәкләрдән зирәгрәк: 25кырмыска кавеме көчле түгел, әмма алар җәен үзләренә ризык әзерләп куяр;[+] 26кушаяклар да көчле түгел, әмма алар кыяларда үзләренә өн ясар; 27саранчаларның патшалары юк, әмма алар бердәм оешып хәрәкәт итәләр[+]. 28Үрмәкүч аягы белән диварга ябышып йөри, шулай булса да патша сараендагы бүлмәләргә үтеп керә.

29Менә йөреш-хәрәкәте мәһабәт булган өч, юк, адымнары вәкарьле дүрт җан иясе: 30җәнлекләр арасында иң көчле һәм һичкемгә баш бирмәс арыслан; 31тәкәббер әтәч, тәкә һәм үз халкы белән идарә итүче патша.

32Әгәр син тәкәбберлегең аркасында берәр ахмаклык яки мәкер уйлаган булсаң, учың белән тизрәк авызыңны капла;[+] 33чөнки сөтне болгатудан – май, борынга сугудан кан чыккан кебек, ачуны кыздыру да ызгыш-талаш чыгара.

#### 31


Лемуил патшаның сүзләре

1Мәссә кавеменең патшасы Лемуилнең анасы аңа менә шушы үгет-нәсыйхәтләрен әйтеп калдырган:

2– И углым, сиңа ни әйтим? И карынымнан өзелеп төшкән углым, сиңа ни дим? И нәзерләремнең углы, сиңа нәрсә өйрәтим? 3Көчеңне дә, ирлек куәтеңне дә патшаларны һәлакәткә дучар итүче хатыннарга сарыф итмә[+]. 4И Лемуил, шәраб эчү – патшалар шөгыле түгел, каты эчемлекләр эзләп йөрү – башлык-түрәләр эше түгел[+]. 5Чөнки алар эчеп-исереп йөрсә, кануннар онытылачак, җәбер-золымга дучар ителгәннәрнең хаклары якланмаячак. 6Каты эчемлекне – һәлакәт юлына басучыларга, шәрабны җан газабы кичерүчеләргә калдырыгыз[+]. 7Эчсеннәр һәм үзләренең фәкыйрьлекләрен, үзләренең газапларын онытсыннар.

8Өнсезләр хакын, хокуксызлар дәгъвасын яклап, сүзеңне әйт[+]. 9Гадел хөкем хакына, ярлылар һәм хәерчеләрне яклап, сүзеңне әйт[+].


Игелекле хатынны мактау

10Игелекле хатынны кем таба алыр? Андый хатын асылташлардан да кадерлерәк[+].

11Андый хатынга ире бөтен йөрәге белән ышаныр – аның белән ул беркайчан да мохтаҗлык күрмәс.

12Андый хатын иренә яманлык кылмас, гомере буе игелекле булыр.

13Йон һәм җитен җитештерер, кулларын һич эшсез тотмас.

14Андый хатын, сәүдә көймәләре кебек, икмәген ераклардан китерер.

15Ул, иртә таңнан торып, гаиләсен ашатыр, хезмәтче кызларга эш бүлеп бирер[+].

16Кыр-басулар турында кайгыртып, җирләр сатып алыр; үзе тапкан акчасына йөзем бакчалары булдырыр.

17Билен кысып бәйләп куеп, кулларының көч-куәтен арттырыр.

18Башкарган эшенең кыйммәтен белер, һәм төннәрен дә аның бүлмәсендә шәм яктысы сүнмәс.

19Ул, кулларын кабага таба сузып, зырылдата-зырылдата бармаклары белән орчык бөтерер.

20Андый хатын фәкыйрьләргә игелек күрсәтер, мохтаҗларга ярдәм кулы сузар[+].

21Кар яуса да – курыкмас, чөнки аның бөтен гаиләсе ике кат җылы кием белән тәэмин ителгән булыр.

22Ул үзенә келәмнәр сугар, аның киемнәре нәзек җитеннән һәм җете кызыл төстәге йон тукымадан булыр.

23Аның ире, абруйлы кеше булып, илнең өлкәннәре[†] белән бергә утырыр.

24Андый хатын кием-салым тегеп сатар, сәүдәгәрләр өчен бил каешлары тегәр.

25Ныклык һәм яхшы сыйфатлылык – аның өс киемедер; ул үзенең киләчәгенә өмет белән карар.

26Аның авызы акыллы сүзләр белән ачылыр, телендә фәкать ягымлы-тыйнак үгет-нәсыйхәт сүзләре булыр.

27Андый хатын үзенең хуҗалыгы һәм өе хакында кайгыртыр, бушка икмәк ашап ятмас.

28Балалары аның: «Син бәхетле!» – диярләр; ире дә аны мактар: 29«Игелекле хатыннар күп булгандыр, әмма син аларның һәммәсеннән өстен!» – дияр.

30Ягымлылык ышанычсыз, гүзәллек тә – буш нәрсә; әмма Раббыдан куркучы һәм Аны хөрмәт итүче хатын мактауга лаек.

31Андый хатынның куллары җимешеннән аның үзенә дә өлеш чыгарыгыз һәм халык җыеннарында аның эшләренә дан җырлагыз![+]

### Вәгазьче

#### Вәгазьче

Вәгазьче


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### 1


Вәгазьче

1Иерусалимдә патша булып торган Давыт углының – Вәгазьченең сүзләре[+].


Барысы да фани дөнья мәшәкате генә

2– Барысы да фани, – дигән Вәгазьче, – барысы да фани дөнья мәшәкате генә![+] 3Кояш астында чиккән авыр хезмәтеннән кешегә ни файда?![+] 4Буын арты буын алышына тора, ә дөнья – мәңгелек[+].

5Кояш калка да бата, аннары яңадан калыккан урынына ашыга[+]. 6Җил көньякка, аннары төн ягына карап исә, үз юлыннан бөтерелә-бөтерелә хәрәкәт итә, шулай үз юлы белән әйләнеп йөри. 7Барлык елга-сулар диңгезгә коя, әмма диңгез тулып ташымый; сулар кабат башланган җирләренә әйләнеп кайта, яңадан инеш-елга булып ага башлый[+].

8Бөтен нәрсә мәшәкать белән тулы – адәм баласы бөтенесен сөйләп бетерә алмый; карап-карап та, күзе туймый, күпме тыңласа да, ишеткәннәре белән колагы тулмый[+]. 9Моңарчы булганнар аннан соң да кабатланачак – нәрсә эшләнгән булса, шул эшләнәчәк; кояш астында бернинди дә яңа нәрсә юк[+]. 10Кайчак әйтәләр: «Кара, менә монысы яңа нәрсә!» – диләр, әмма ул да безгә кадәрге заманнарда инде бер булган нәрсәдер. 11Электә булган хәтердә калмаган, моннан соң буласы да киләчәк буынның хәтерендә сакланмаячак[+].

12Мин, Вәгазьче, Иерусалимдә Исраил[†] патшасы идем; 13һәм мин, бөтен йөрәк дәртемне сарыф итеп, күк астында булган бар нәрсәне акылым белән җентекләп өйрәндем һәм сынап карадым; бу авыр хезмәт-мәшәкатьне адәм баласына Аллаһы[†] Үзе күндергән[+]. 14Мин кояш астында эшләнгән эшләрнең барысын да күрдем һәм аларның бөтенесе дә фани һәм бушка җил куу икәнлегенә төшендем. 15Кәкре булганны – турайтып, гамәлдә булмаганны санга алып булмый[+].

16Мин күңелемнән болай дидем: менә мин үземә кадәр Иерусалимдә хакимлек иткәннәрнең һәммәсеннән күбрәк шөһрәт һәм акыл казандым, минем йөрәгем күп гыйлем һәм зирәклек туплады[+]. 17Мин бөтен тырышлыгымны акыл җыюга, дуамаллык һәм ахмаклыкны танып белүгә сарыф иттем; тик моның да бушка җил куу гына икәнлеген аңладым. 18Зур акылның хәсрәте дә зур; гыйлемен арттыручы үзенең кайгы-хәсрәтен дә арттыра[+].

#### 2

1Мин күңелемнән үз-үземә әйттем: «Әйдә, сынап кара: кәеф-сафа кыл, яхшылыклар күреп рәхәтлән!» – дидем, әмма чынлыкта бу да фани дөнья мәшәкате генә икән. 2Көлүне мин: «Ахмаклык», ә күңел ачуны: «Нәрсәгә кирәк ул?!» – дидем[+]. 3Мин, зирәклегемне җуймыйча, шәраб белән сыйланып, үземә акылсызлык кылырга юл куйдым – кыска гына гомер көннәрендә адәм балаларының күк астында ни эшләргә тиешлеген беләсем килде.

4Мин бик зур эшләр башкардым: үземә йортлар салдым, үзем өчен йөзем бакчалары утырттым;[+] 5бакчалар һәм куаклыклар булдырдым, анда һәртөрле җимеш агачлары үстердем;[+] 6бакчадагы агач һәм куакларны сугару өчен, сулыклар эшләттем. 7Үземә хезмәт итәр өчен, ир һәм хатын-кыз коллар сатып алдым. Өемдә туып үскән коллар да бар иде; Иерусалимдә миннән әүвәл булганнарның һәммәсенекенә караганда күбрәк мал-туар – вак һәм эре терлек көтүе асрадым. 8Шулай ук үз хаҗәтем өчен алтын-көмеш, төрле патшалардан һәм өлкәләрдән җыеп, кыйммәтле әйберләр хәзинәсе тупладым; сараемда ир һәм хатын-кыз җырчылар, адәм балаларының күңелен ачар өчен, кәнизәкләр асрадым[+].

9Иерусалимдә миңа кадәр булганнарның һәммәсенә караганда бөегрәк һәм баерак идем; зирәклегем дә үзем белән бергә калды[+]. 10Күзем төшкән бернәрсәдән дә баш тартмадым мин; йөрәгем ашкынган бернәрсәне тыймадым, чөнки минем йөрәгем барлык эшләгән эшләремә куана белә иде; авыр хезмәтемнән миңа тигән өлеш тә шул куаныч хисе иде. 11Менә мин кулларым башкарган барлык шул эшләремә, көч куеп ирешкән хезмәтләремә борылып карадым да күрдем: аларның бөтенесе бушка җил куу, фәкать фани дөнья мәшәкате генә булган икән, кояш астында алардан бернинди дә файда юк икән[+].

12Мин зирәклек, дуамаллык һәм ахмаклыкларны күрим дип тә борылып карадым; чөнки патшадан соңра килгән кеше, аңардан уздырып, тагын нәрсә эшли алсын?! 13Һәм мин күрдем: яктылык караңгылыктан өстен булган кебек, зирәклек тә ахмаклыктан шулай өстен икән. 14Зирәк кешенең күзе – башында, ә ахмак кеше дөм караңгыда йөри. Әмма мин һәр икесенең язмышы бертөрле икәнне аңладым[+].

15Ахмакның башына килгән язмыш минем башыма да киләчәк; әгәр шулай икән, минем бик зирәк булуымнан ни файда?! Мин күңелемнән әйттем: «Бу да – фани», – дидем. 16Чөнки ахмак кешене искә алмаган кебек, зирәк кешене дә истә калдырмаячаклар; киләчәк көннәрдә һәммәсе онытылачак; зирәк кешене дә, ахмак кешене дә бер үк үлем көтә[+]. 17Шуннан миндә тормышка карата нәфрәт хисе уянды: кояш астында бар нәрсә миңа яман булып тоела башлады; чөнки аларның һәммәсе – фани дөнья мәшәкате, бушка җил куу гына икән.

18Мин кояш астында көч түккән бөтен хезмәтемә нәфрәт хисе тойдым; чөнки мин хезмәтемнең бар җимеше үземнән соң киләчәк бәндәләргә калачагын аңладым[+]. 19Һәм кем әйтә алсын: ул бәндә зирәк акыллы булырмы, әллә ахмакмы?! Ә бит ул кояш астында мин зирәклек күрсәтеп ирешкән авыр хезмәтем җимешенә хуҗа булачак. Бу да – фанидыр. 20Шуннан соң кояш астында ирешкән барлык авыр хезмәтләремнән минем йөрәгемне өметсезлек биләп алды. 21Чөнки берәү үзенең зирәклеге, гыйлеме, уңганлыгы белән хезмәтендә уңышка ирешсә дә, икенче берәү, бернинди хезмәт куймыйча, аны үзенә мирас итеп алырга тиеш. Бу – зур яманлык һәм мәгънәсезлектер! 22Юкса кояш астында көч түгеп, йөрәк маен сарыф итеп ирешкән авыр хезмәтеннән кешенең үзенә нәрсә кала?! 23Аның бөтен көннәре тоташ борчу, мәшәкать эчендә уза, хәтта төннәрен дә аның йөрәге тынгылык белми. Бу да – фани, буш нәрсә![+]

24Кеше өчен ашап-эчү һәм үз хезмәте белән җанын сөендерүдән башка хозур нәрсә юк. Мин шуны аңладым: бу – Аллаһы тарафыннан кешегә бирелгән бер нигъмәттер[+]. 25Чөнки Аллаһы ихтыярыннан башка кем ашый һәм кәефләнә алсын?! 26Аллаһы үз хозурындагы бәндәсенә зирәклек тә, гыйлем дә, шатлык та ирештерә; гөнаһлыга[†] исә, соңыннан Аллаһы хозурындагы кешеләргә тапшырсын дип, мал җыю һәм туплау мәшәкатен йөкли. Һәм болар да – фани, бушка җил куудыр![+]

#### 3


Һәр нәрсәнең үз вакыты бар

1Һәр эшнең – үз заманы, күк астындагы һәр нәрсәнең үз вакыты бар.

2Туу вакыты бар һәм үлү вакыты бар;
утырту вакыты бар һәм утыртылганны йолкып алу вакыты бар[+].
3Үтерү вакыты бар һәм дәвалау вакыты бар;
җимерү вакыты бар һәм төзү вакыты бар.
4Елау вакыты бар һәм көлү вакыты бар;
сызлану вакыты бар һәм бию вакыты бар[+].
5Ташларны сибеп ташлау вакыты бар
һәм аларны җыеп алу вакыты бар;
кочаклау вакыты бар һәм кочактан читләшү вакыты бар.
6Эзләү вакыты бар һәм эзләнүдән туктау вакыты бар;
туплау вакыты бар һәм тупланганны туздыру вакыты бар.
7Ерту-сүтү вакыты бар һәм тегү-ямау вакыты бар;
дәшмәү вакыты бар һәм сөйләү вакыты бар[+].
8Ярату вакыты бар һәм нәфрәтләнү вакыты бар;
сугыш вакыты бар һәм иминлек вакыты бар.

9Эшләүчегә үзенең авыр хезмәтеннән ни файда?![+] 10Мин адәм балаларына Аллаһы Үзе күндергән шушы хезмәт мәшәкатьләрен күрдем[+]. 11Аллаһы һәр нәрсәне үз вакытында күркәм итеп яраткан, аларны бәндәләренең күңеленә мәңгегә сеңдергән; әмма кеше Аллаһы кылган эшне башыннан алып ахырынача аңлап бетерә алмый[+]. 12Мин шуны аңладым: күңел ачып һәм игелек эшләп гомер уздырудан кешеләр өчен башка яхшы әмәл юк икән[+]. 13Әгәр берәү ашап-эчүдән һәм үзенең һәр эшеннән тәм һәм игелек таба икән, бу, димәк, аңа Аллаһы биргән нигъмәттер[+]. 14Мин тагы шуны аңладым: Аллаһы кылган һәр эш-гамәл мәңгелек; аңа һичнәрсә өстәлмәс, аңардан һичнәрсә киметелмәс. Аллаһы моны, Аның Үзенә булган курку-хөрмәт өзелмәсен дип, шулай эшләде. 15Моңарчы булган хәзер дә бар; киләчәктә буласы инде бер булган; Аллаһы үткәндәгене янә кабатлап тора[+].

16Кояш астында мин тагы шуны күрдем: хаклык тиеш булган урында – хаксызлык, гаделлек тиеш булган урында гаделсезлек икән. 17Һәм мин күңелемнән әйттем: «Гадел кешене дә, яман кешене дә Аллаһы Үзе хөкем итәчәк, чөнки һәр нәрсәнең, һәр эш-гамәлнең үз вакыты бар»[+]. 18Мин күңелемнән тагы шуны әйттем: «Бу сынауны адәм балаларына, үзләренең асылда хайван икәнлекләрен күрсеннәр өчен, Аллаһы җибәргән», – дидем[+]. 19Чөнки адәм балаларының да, хайваннарның да язмышлары бер үк; тегеләре дә, болары да үлемгә дучар; һәркайсының сулышы-рухы бертөрле; адәм баласының хайваннан бернинди өстенлеге юк; чөнки болар һәммәсе – фани[+]. 20Барысы да бер урынга китеп барачак; һәммәсе туфрактан яратылган һәм һәммәсе дә кабат туфракка әйләнеп кайтачак[+]. 21Адәм балаларының рухы югарыга күтәреләме, әллә хайваннарның рухы түбән төшә, җир эченә иңәме – моны кем белсен?! 22Шулай итеп, мин күрдем: кешегә үз хезмәте-эше белән ләззәтләнүдән дә кулайрак башка әмәл юк; бу – аның язмышы-тәкъдиредер; юкса үзеннән соң буласыны күрергә аны киләчәккә кем алып барсын?![+]

#### 4


Икәү булу ялгызлыктан яхшырак

1Борылып карап, кояш астында эшләнә торган һәртөрле җәбер-золымны күрдем; әнә, күзләре яшьләнгән җәберләнүчеләр, ә аларны юатучы юк; әнә, җәберләүчеләре дә, боларының кулында – көч-куәт, ә җәберләнүчеләрне юатучы юк[+]. 2Һәм мин әлегәчә терек тормыш алып баручы адәм балаларына караганда вафат булганнарны бәхетлерәк дип таптым[+]. 3Әлегә тумаганнары һәм кояш астында эшләнә торган явызлыкларны күрмәгәннәре исә боларның икесенә караганда да бәхетлерәк, дидем[+].

4Шулай ук мин һәр хезмәтнең һәм хезмәттә ирешелгән һәр уңышның кешеләр арасында көнчелек тудыруын күрдем. Бу да – фани, бушка җил куудыр. 5Ахмак кеше кул кушырып утырыр һәм үз-үзен харап итәр[+]. 6Күп хезмәт һәм күңел тынычлыгы сарыф итеп ирешелгән бай тормышка караганда бер уч нигъмәткә канәгать булып, тыныч күңел белән яшәү хәерлерәктер[+].

7Борылып карагач, кояш астында мин тагын шундый фани дөнья мәшәкатьләрен күрдем. 8Менә бер кеше – ялгыз, берүзе: углы да, туганы да юк; ә үзе гомере буе туктаусыз эштә, күзләре байлыкка һич тә туймый. «Кем өчен әле мин шулкадәр көч түгәм, җанымны рәхәттән мәхрүм итәм?!» – ди ул. Бу да – күңелгә ятмый торган фани бер эштер[+].

9Икәү бергә булу ялгыз булудан яхшырак, чөнки икәүнең бердәм хезмәтендә яхшы әҗер бар. 10Мәгәр берсе егылса, икенчесе, үзенең иптәшен торгызып, аякка бастырыр. Әмма кеше ялгыз калса, аны бәла көтә: егылса, аны торгызып бастыручы булмас. 11Шулай ук, икесе бергә ятканда, аларның икесенә дә җылы буладыр, ә ялгыз кеше ничек җылына алсын?![+] 12Берәүнең ялгыз кешене җиңүе мөмкин, ә инде икәү каршы торса, алар бирешмәс. Өч каттан ишелгән бауны да җиңел генә өзеп булмый.

13Киңәшләргә колак салмаган, картайган, акылга сай патшадан фәкыйрь булган, әмма акыллы егет күпкә яхшырактыр. 14Чөнки ул егет, тумышы белән бу мәмләкәттә фәкыйрь саналса да, акылы белән ул, зинданнан чыгып, патша тәхетенә утырырлык иде[+]. 15Мин, кояш астындагы барлык кешеләр патша тәхетенә утырырга лаек, дип санаган икенче бер яшь егетне күрдем. 16Хозурына җыелган халыкның исәбе-хисабы булмаса да, ул үзеннән соңгыларга сөенеч китермәсен белә иде. Бу да – фани, бушка җил куу белән бердер.

17Аллаһы йортына[†] юл алганда, аягыңны карап атла һәм анда ахмакларга корбан бирергә дип түгел, ә тыңларга дип бар, чөнки корбан китерүчеләр үзләренең нинди яманлык эшләгәнлекләрен уйламыйлар[+].

#### 5


Хезмәт кешесенең йокысы татлы

1Телең белән такылдарга ашыкма һәм, Аллаһы каршында вәгъдәләр биреп, йөрәгеңне җилкендермә, чөнки Аллаһы күктә, ә син җирдә, шуңа күрә синең сүзләрең аз булсын[+]. 2Юкса күп мәшәкать-борчулардан начар төшләр кергән кебек, ахмак сүзләр дә күп сөйләнүдән барлыкка килә[+].

3Аллаһы алдында нәзер әйткәч, аны үтәү вакытын сузма, чөнки Аллаһы ахмакларны яратмый – нәзереңне вакытында үтә[+]. 4Вәгъдә итеп тә, аны үтәмисең икән, бөтенләй вәгъдә бирмәү синең өчен яхшырак булыр[+]. 5Телеңә ирек биреп, үзеңне гөнаһка батырма һәм: «Бу – ялгыш кына булды», – дип акланма. Нигә кирәк сиңа, акылсыз сүзләр сөйләп, Аллаһының ачуын кузгатырга һәм, кулларың эшләгән эшне җимерү өчен, сәбәп тудырырга?![+] 6Күп сөйләүдә дә, төштәге кебек, бик күп файдасыз, буш-фани нәрсәләр бар; син шулай да Аллаһыдан курык, Аны хөрмәт ит[+].

7Әгәр син берәр төбәктә фәкыйрьләрнең җәберләнүен, гадел хөкем һәм гаделлек бозылуын күрәсең икән, моңа һич гаҗәпләнмә; югары булганның өстеннән аңардан югарысы, ә соңгысы өстеннән тагы да бөегрәге күзәтеп торуын истән чыгарма[+]. 8Җирнең нигъмәте һәркем өчен, хәтта патша үзе дә кырдан җыеп алынган уңыш исәбенә яши.

9Көмеш сөйгән – көмешкә, байлык сөйгән малга туймас. Бу да – фани дөнья мәшәкате генә! 10Мал арту белән аны кулланучылар да арта; ләкин бу малның хуҗасына күз белән карап торудан башка ни файдасы бар?! 11Аз ашаса да, күп ашаса да, хезмәт кешесенең йокысы татлы була; әмма байның күп малы аңа йоклап китәргә ирек бирми.

12Кояш астында мин күреп белгән яман бер чир бар, ул – хуҗасы тарафыннан үз зарарына туплана торган байлык[+]. 13Һәм бу байлык очраклы бер бәхетсезлек аркасында юк булыр; углы тудымы – байлык иясенең үз кулында бер нәрсәсе дә калмаячак. 14Анасы карыныннан дөньяга ничек шәрә килгән булса, шул рәвешендә ул дөньядан китәчәк; көч түгеп ирешкән хезмәт җимешеннән аның кулында алып китәрдәй бер нәрсәсе дә булмаячак[+]. 15Бу бик яман чир: кеше дөньяга ни рәвешле килгән булса, шул рәвешендә китеп тә бара. Җилгә очкан тырыш хезмәтеннән аңа ни файда?![+] 16Ә бит ул гомеренең бөтен көннәрен караңгыда яшәп, тирән борчылу, күңелсезлек һәм хасталыклар эчендә үткәрергә мәҗбүр.

17Күңелемә хуш һәм яхшы дип тапкан нәрсәләр тагын шулардыр: кеше ашасын да эчсен, үзенә Алласы насыйп иткән гомеренең аз көннәрендә кояш астындагы шөгыль-хезмәтенең игелеген һәм рәхәтен күреп яшәсен икән. Бу – аның үз өлешедер. 18Әгәр Аллаһы берәүгә байлык-мөлкәт биреп, шул байлык-мөлкәттән үз өлешен алырга һәм хезмәтеннән куанып файдаланырга куәт биргән икән, бу – Аллаһының аңа язган бүләгедер[+]. 19Кеше үзенең дөньялык көннәре кыска икәнлеген белмәс, шуның өчен Аллаһы аның күңелен шатлык-сөенечләр белән бүләкләгән.

#### 6

1Кояш астында мин күргән чирләрдән адәм балалары өчен икенче бер яман чир дә бар[+]. 2Аллаһы кемгәдер байлык-мөлкәт вә кадер-хөрмәт бирә, һәм андый кеше үзе теләгән бар нәрсәгә ия була ала, әмма Аллаһы аңа шулардан файдаланырга ирек бирми – аның булган бар байлыгы чит кешегә кала. Бу да – фани һәм авыр газап[+]. 3Берәү, йөз баланың атасы булып, озын-озак гомер кичерергә мөмкин, ләкин ул күпме генә яшәсә һәм тормышның рәхәтен күрмәсә яки хөрмәт белән җирләнмәсә, үле туган баланың язмышы аныкыннан яхшырактыр[+]. 4Чөнки үле туган баланың дөньяга килүе үк урынсыз иде: тууы белән үк ул кабат караңгылыкка китеп барды, исемен дә шул караңгылык йотты. 5Ул хәтта кояшны да күрмичә һәм һичнәрсә белмичә китте; аның ялы-рәхәте тегенекеннән күбрәк. 6Теге кеше ике мең ел яшәсә дә, малыннан игелек күрмәгәч, моннан аңа ни файда?! Ахыр чиктә, барыбыз да бер үк урынга китәбез түгелме соң?!

7Кешенең бөтен хезмәт җимеше – аның авызы өчен; аның җаны һичкайчан туймас[+]. 8Зирәк кешенең – ахмактан, тереләр арасында йөри алган фәкыйрьнең бүтәннәрдән нинди өстенлеге бар?![+] 9Җанның, ашкынып, әрле-бирле сугылуына караганда күз белән күреп йөрүең хәерлерәк. Бу да – фани һәм бушка җил куу белән бердер.

10Булган бар нәрсә инде үз исемен алган; кешенең дә асылы мәгълүм – ул үзеннән көчлерәккә каршы тора алмый[+]. 11Дөньяда фани нәрсәләр бик күп; кешегә алардан ни файда?![+] 12Чөнки үзенең фани гомерен, ыгы-зыгылы аз көннәрен күләгәдәй яшәп уздырганда, нәрсәнең яхшы-яман икәнен ул каян белсен?! Үзеннән соң кояш астында тагын ниләр буласын аңа кем әйтсен?![+]

#### 7


Зирәклек кешенең йөзен нурландыра

1Абруйлы исем – кыйммәтле хушбуйдан, үлем көне туу көненнән яхшырак[+]. 2Мәҗлесле өйгә баруга караганда җеназалы өйгә бару яхшырак, чөнки һәр кешене шул ук үлем көтә, һәм терек кеше бу көнне үзенең йөрәгенә салып куярга тиеш[+]. 3Зар елау көлүдән яхшырак, чөнки йөзе кайгылы чакта кешенең күңеле йомшара[+]. 4Зирәк кешенең күңеле – кайгылы өйдә, ә ахмакның күңеле – кәеф-сафалы өйдә.

5Ахмакның мактавын тыңлауга караганда зирәкнең шелтәсен тыңлау яхшырак[+]. 6Чөнки ахмакның көлүе казан астында чатыр-чотыр янган чыбык-чабык белән бер. Бу да – фани дөнья мәшәкате генә.

7Башкаларны җәберләү зирәк кешене дә ахмак итә; ришвәт исә күңел бозылуга китерә[+].

8Эшнең ахыры аның башыннан яхшырак; сабыр рухлы кеше тәкәббердән яхшырак[+].

9Рухыңны үч-ачу вәсвәсәсенә дәртләндермә, чөнки үч-ачу ахмаклар йөрәгенә оялый.

10«Үткән көннәр хәзергедән нигә шулай яхшырак булды икән?» – димә; мондый сорау синең зирәклегеңне күрсәтми.

11Зирәклек ул – кояш йөзен күргәннәр өчен мирас кебек үк яхшы нәрсә. 12Көмешнең кешегә калкан булуы кебек, зирәклек тә аңа шундый ук калкандыр; ләкин гыйлем-зирәклекнең өстенлеге шунда ки, гыйлем-зирәклек иясенең тормышын саклый ул.

13Аллаһының эшен күреп фикер йөрт: Ул кәкре итеп кылганны кем турайта алсын?![+] 14Имин көннәреңдә сөен, ә кайгылы көннәреңдә фикер йөрт; кешеләр үзләренә ниләр буласын белмәсен өчен, Аллаһы аларга сөенечен дә, кайгы-хәсрәтен дә бертигез биргән.

15Фани гомерем көннәрендә мин боларның һәммәсен күрдем; тәкъва кеше үзенең тәкъва булуына карамастан харап була; яман кеше исә үзенең яманлыклары эчендә озак яши[+]. 16Үзеңне артык тәкъва һәм зирәк итеп күрсәтмә; нигә сиңа үз-үзеңне харап итәргә?! 17Явызлык юлына басма, ахмак булма; нигә сиңа вакытыннан элек үләргә?![+] 18Беренче киңәшне тотып, икенчесен дә күздән ычкындырмау яхшы; чөнки Аллаһыдан курку һәм Аны хөрмәт итү сине бар афәтләрдән саклап калыр.

19Зирәклек зирәк кешене шәһәрдәге ун хөкемдардан көчлерәк итә[+].

20Җир йөзендә бер дә гөнаһка кермәгән, гел изгелек юлында булган тәкъва кеше юк[+]. 21Колыңның сиңа яман телләнүен ишетмим дисәң, кешеләр сөйләгән юк-бар сүзгә игътибар итмә[+]. 22Мәгәр еш кына үзең башкаларга яман телләнгәнеңне синең йөрәгең үзе дә яхшы белә ич.

23-24Мин боларның бөтенесен акылым белән сынадым һәм: «Мин зирәк булырмын», – дидем, әмма зирәклек миннән ерак йөрде. Булып узганның мәгънәсенә кем төшенә алсын?! Ул бик тирәндә ята, һәм аны аңлау бик читен[+]. 25Акыл вә зирәклекне эзләп табар, аларны тикшерер, танып белер өчен, шулай ук явызлыкның – ахмаклык, дуамаллыкның мәгънәсезлек икәнен белер өчен, мин бөтен йөрәк дәртемне сарыф иттем[+].

26Һәм белдем ки, үлемнән дә ачырагы – кулына богау һәм ау ятьмәсе тоткан, йөрәге тозак булган хатын-кыз икән; Аллаһының тугрылыклы бәндәсе аңардан качып котылыр, ә гөнаһлысы аның тозагына барып эләгер[+]. 27Менә мин, – дигән Вәгазьче, – бер-бер артлы сынаулар ясап, шуны аңладым. 28Мин тагы башка сорауларга да җавап эзләдем, ләкин тапмадым; мең ир заты арасыннан хөрмәткә лаеклы бер ир таптым, әмма хатын-кыз затыннан бер генә лаеклысы да табылмады. 29Фәкать шуны белдем: Раббы[†] адәм баласын тугры итеп яраткан, ләкин кешеләр төрлесе төрле юлга кереп киткәннәр[+].

#### 8

1Зирәк кешедән кала, әйберләрнең асыл мәгънәсен аңлардай тагын кем бар?! Зирәклек кешенең йөзен нурландыра һәм кырыслыгын йомшарта.

2Минем сиңа үгетем шул: патшаның әмерен тот – бу синең Аллаһы алдында биргән антыңа бәрабәр[+]. 3Патшаның хозурыннан читкә чыгарга ашыкма һәм яман эшкә барма, чөнки патша ни теләсә, шуны эшли ала[+]. 4Патша сүзе булган урында хакимлек бар; патшага: «Син нәрсә эшлисең?» – дип, кем әйтә алсын?![+] 5Әмергә тугры кеше явызлыктан имин булыр; зирәкнең йөрәге вакытны да, хөкемне дә тоя белер. 6Чөнки һәр эшнең үз вакыты һәм үз хөкеме бар; ә кешенең белеме аз. 7Ул алда нәрсә буласын белми; киләчәктә нәрсә буласын аңа кем әйтсен?! 8Кеше җилне[*] тотып, үзенә буйсындыра алмый; кешенең үлем сәгатен кичектерергә дә хакимлеге юк; бу тартышта аңа котылу юк; һәм явызны явызлык та коткара алмый. 9Мин боларның һәммәсен күрдем һәм кояш астында эшләнгән һәр эшкә йөрәк дәртемне сарыф иттем. Бер кешенең башка кеше өстеннән хакимлеге аның үзенә генә зарар китерә[+].

10Яман кешеләрнең каберләрен күргәнем бар минем: җирләгәч, бу «изге» урынга зиярәт кылалар, гадел кешеләрне исә бу шәһәрдә тиз оныталар иде[*]. Бу да – фани дөнья мәшәкате генә. 11Яман эшләргә хөкем тиз ясалмый, шунлыктан адәм баласы явызлык арты явызлык эшләүдән курыкмый. 12Гөнаһ иясе, йөз мәртәбә гөнаһ эшләп, үзенең гомер көннәрен озайтса да, миңа мәгълүм: фәкать Аллаһыны хөрмәт итүче һәм Аллаһыдан куркучыларга гына игелек насыйптыр. 13Ә яман кешегә игелек булмаячак, Аллаһыдан йөз чөерүченең гомере күләгәнекедәй кыска булыр[+].

14Җир йөзендә тагын мондый фани хәлләр дә була: кайчак яманның явыз эшенә тиеш җәза тәкъва кешенең башына төшә, ә тәкъва кешенең эшенә лаек игелекне яманнар үзләштерә. Мин: «Болар да фани!» – дидем[+]. 15Шуннан мин күңел ачып яшәүне мактый башладым; чөнки кояш астында кеше өчен ашап-эчүдән һәм кәеф-сафа корып яшәүдән дә яхшырак нәрсә юк; адәм баласы моны кояш астында Аллаһы биргән гомеренең барлык хезмәт көннәрендә эшли ала[+].

16Зирәклекне аңлау һәм җир йөзендә эшләнә торган эшләрне күзәтү өчен, йөрәк дәртемне багышлаганда, – ә андый чакта кешенең күзенә көнен дә, төнен дә йокы керми, –[+] 17менә шул вакытта мин Аллаһының кояш астындагы барлык эш-гамәлләрен күрдем һәм бу эш-гамәлләрнең мәгънәсенә кешенең төшенә алмаячагын аңладым. Адәм баласы, тикшеренеп белү өчен, никадәр генә көч сарыф итсә дә һәм, зур акыл иясе булып: «Мин бөтенесен беләм», – дисә дә, ул моңа төшенәчәк түгел[+].

#### 9


Һәркемне бер үк язмыш көтә

1Тикшереп өйрәнү өчен, мин боларның һәммәсен йөрәгем аша уздырдым һәм шуны аңладым: гадел һәм акыллы кешеләр дә, аларның эшләре дә – барысы Аллаһы кулында икән, үз күзе белән күргәннәргә үзендә мәхәббәтме-нәфрәтме туасын кеше белми икән. 2Һәркемне: гаделне һәм гаделсезне дә, игелеклене һәм явызны да, пакьне һәм нәҗесне дә, корбан бирүчене һәм корбан бирмәүчене дә бер үк язмыш көтә; гаепсезгә ничек булса, гаеплегә дә – шул ук язмыш; ант итүчегә дә, ант итәргә куркучыга да – бер үк төрле[+]. 3Кояш астында эшләнгән һәр эшнең начар ягы да шунда: һәркем бер үк төрле язмышка дучар; адәм балаларының күңелләре һәм гомер көннәре явызлык белән, акылсызлык белән тулы; шуннан соң алар барыбер үлеләр аймагына[†] китеп баралар. 4Ә тереләр арасында кешенең өмете бар, чөнки үлгән арысланнан тере эт хәерлерәк. 5Тереләр үләчәкләрен беләләр, ә үлеләр бернәрсә дә белмиләр; үлеләр өчен инде дөньяда аласы әҗер юк, алар хакында инде хәтердә истәлекләр дә җуелып беткән[+]. 6Аларның мәхәббәтләре дә, нәфрәтләре дә, дәртле хисләре дә мәңгегә юкка чыккан; кояш астында эшләнә торган бер генә эшкә дә аларның катнашу ихтималы юк.

7Шулай булгач, Аллаһы синең хезмәтләреңнән разый чакта рәхәтләнеп икмәгеңне аша һәм шат күңел белән шәрабыңны эч[+]. 8Кием-салымың һәрвакыт ак булсын, һәм башыңа ягылган хушбуй бетмәсен. 9Кояш астында сиңа язган гомернең барлык фани көннәрен сөйгән хатының белән бергә рәхәттә яшәп уздыр, чөнки бу – кояш астындагы гомерең һәм тырыш хезмәтеңнән сиңа насыйп булган үз өлешеңдер. 10Хәл кадәренчә кулыңнан килгәннең барысын да эшлә, чөнки син керәчәк кабердә эш тә, уй-ният тә, белем дә, зирәклек тә юк[+].

11Игътибарымны баглап, кояш астында мин тагы шуны күрдем: ярышта җиңү йөгерек аяклыларга булмый, көрәштә иң көчле егет батыр калмый, зирәкләр һәрвакыт мул иген уңышы алуга ирешми, байлык та һәрвакыт аңлы кешеләргә эләкми, сәләтлеләр исә күп вакыт югары күтәрелә алмый кала; мәгәр боларның һәммәсен тәкъдир һәм вакыт хәл итә. 12Өстәвенә, кеше үзенә тиешле вакытны алдан белми. Балык – һәлакәтле ятьмәгә, кош афәтле тозакка барып кергән кебек, адәм балалары да көтмәгәндә пәйда булган бәла-казага килеп эләгәләр[+].


Зирәклек һәм ахмаклык

13Кояш астында мин менә тагын бер хикмәтле хәл күрдем, һәм ул миңа бик мөһим булып тоелды. 14Менә кечкенә генә бер шәһәр, халкы да күп түгел; олуг бер патша шул шәһәргә һөҗүм итте һәм аны чолгап алды, аңа басып керү өчен, зур хәзерлек башлады. 15Әмма шәһәрдә акыллы бер фәкыйрь кеше бар иде, шул үзенең зирәклеге белән шәһәрне коткарып калды; шуңа карамастан, соңыннан бу фәкыйрьне искә алучы да булмады. 16Мин болай дип нәтиҗә ясадым: зирәклек көчтән яхшырак; шулай булса да, фәкыйрь кешенең зирәклегенә игътибар итмиләр һәм аның әйткән сүзләренә колак салмыйлар[+]. 17Мәгәр зирәкләрнең тыйнаклык белән әйткән сүзләре ахмаклар арасында хөкемдар акыруыннан яхшырак ишетелә. 18Зирәклек сугыш коралыннан яхшырак; ә бер гөнаһлы бәндә күп кенә игелекләрне харап итә ала[+].

#### 10

1Үле чебен хушбуйны бозган һәм сасыткан кебек, аз гына ахмаклык та зирәклекне һәм абруйны бозып куярга мөмкин.

2Зирәк кешенең йөрәге – уң тарафка, ә ахмакның йөрәге сул тарафка эшли. 3Ахмак кеше нинди генә юлдан китсә дә, аның эш-хәрәкәтенә акыл җитми: ул үзенең ахмаклыгын һәр очраган кешегә фаш итә.

4Түрәнең сиңа ачуы кабарса, хезмәт урыныңны ташлап китәргә ашыкма; мәгәр күндәмлек зуррак гаепләрне дә каплап калдыра[+].

5Мин кояш астында хөкемдар тарафыннан эшләнгән ялгышлыкка охшаш тагын бер гаделсезлек күрдем: 6ул – ахмак кешеләрнең югарыда, ә бай кешеләрнең түбәндә утыруы. 7Мин атка атланган колларны да, коллар сыман җәяү йөрүче түрәләрне дә күрдем[+].

8Чокыр казыган кеше үзе үк шул чокырга егылып төшәргә мөмкин; койма җимереп тишек уючыны елан чагарга мөмкин[+]. 9Таш белән эш итүче үзе шул таштан имгәнергә мөмкин; утын яручы үз-үзен куркыныч астына куярга мөмкин[+]. 10Балта үтмәсләнеп, йөзе кайралмаса, эшкә күп көч сарыф ителер; эш башкарганда, зирәклек файдалыдыр. 11Еланны тылсымлаганчы ук, ул чага икән, аны тылсымлап торуның инде хаҗәте юк[+].

12Зирәк кешенең авызыннан чыккан сүз – игелекле, ә ахмакның теле аның үзен харап итә[+]. 13Ахмакның сүз башлавы ук акылсыздыр, ә сүзенең ахыры – бөтенләй тилелек. 14Ахмак кеше күп лыгырдар. Алда ни буласын беркем белми; үзеннән соң нәрсә буласын ахмакка кем әйтсен?![+] 15Ахмак үз эшеннән тиз ялыгыр – ул хәтта шәһәргә бару юлын да белми.

16Әй ил халкы, патшаң яшүсмер булып, түрәләрең таң иртәдән мәҗлес ясый торган булса, кайгы-мәшәкатьтән башың чыкмас. 17Әй ил халкы, патшаң затлы нәселдән булып, түрәләрең азыкны кәеф-сафа кору өчен түгел, ә хәл алу өчен һәм үз вакытында ашый торган булса, син бәхетле[+].

18Ялкаулыктан өй түшәмең ишелеп төшәр; кулларың эшсезлегеннән өең эченә түбәңнән яңгыр тамчылап торыр.

19Мәҗлес күңел ачу өчен ясалыр; шәраб тормышны күңелле итәр өчен эчелер. Әмма боларның һәммәсе өчен көмеш кирәк[+].

20Хәтта күңелеңнән генә булса да патшага каршы яман телләнмә; йокы бүлмәңдә байга каршы яман телләнеп сукранма: юкса күк кошының синең сүзләреңне эләктереп алып китүе һәм, канатландырып, аларны сибеп йөрүе мөмкин[+].

#### 11

1Икмәгеңне су юллары белән сатуга җибәр, чөнки күпмедер көннәрдән соң аны тагын булдырырсың. 2Икмәгеңне җиде, юк, хәтта сигез өлешкә бүлеп җибәр, чөнки кояш астында нинди бәла-каза буласын белмисең.

3Болыт, тулып ашкач, җиргә яңгыр яудыра; әгәр агач көн ягына яисә төн ягына таба карап ава икән, ул шунда, ауган җирендә калыр. 4Җилнең басылуын көткән кешенең җире чәчелми калыр, болытка күз багып торучы ашлыгын урып-җыя алмас. 5Йөкле хатын карынында ничек сулыш яралуын белмәгән кебек, һәр нәрсәне бар итүче Алланың да эшләрен белә алмыйсың[+]. 6Орлыгыңны иртән дә чәч, кулыңа ял бирмичә, кичен дә чәч; чөнки кайсысының яхшырак уңыш бирәсен, яисә икесе дә бер дәрәҗәдә яхшы уңыш бирәме-юкмы икәнен син белмисең.


Үзеңне Бар итүчене онытма

7Яктылык татлы; кояш яктысын күреп яшәү күзгә хозурлык бирә. 8Әгәр кешенең гомер еллары күп икән, ул аларның һәммәсен дә шат күңел белән яшәп уздырсын, әмма караңгы көннәрне дә хәтердән чыгармасын; чөнки андыйлары да күп булыр. Боларның һәммәсе дә – фани дөнья мәшәкате генәдер.

9И яшь егет, яшьлегеңдә күңелле итеп яшә, яшьлегең көннәрендә йөрәгең сине шат итсен; йөрәгең һәм күзләрең теләгән юлларда йөре; әмма бел: боларның һәммәсе өчен Аллаһы сине хөкем алдына бастырачак[+]. 10Күңелеңдәге кайгы-борчуларны чыгарып ташла, чир-газапны бәдәнеңнән ку; мәгәр балалык һәм яшьлек вакыты да фанидыр.

#### 12

1-2Яшьлегеңдә, ягъни авыр көннәрең килеп җиткәнче, «Алардан миңа канәгатьләнү юк!» – диячәк елларың якынлашканчы, кояш һәм яктылык, ай һәм йолдызлар сүнеп караңгыланганчы, яңгырдан соң яңа болытлар җыелу вакыты җиткәнче, үзеңне Яратучыны искә ал[+][+].

3Килер бер көн: өй саклаучылар тетрәп калыр, көчлеләр сыгылып төшәр, болай да аз калган ончылар он тартудан туктар, тәрәзәдән тамаша кылучыларның күз аллары караңгыланып, 4урамга чыга торган ишекләр томаланыр; тегермән шавы тынып, кош сайравыннан таң белән уянган кеше үз тавышын ишетмәс[+]. 5Ул көнне биек урыннар куркыныч һәм юлда йөрү дәһшәтле тоелыр; бадәм агачы чәчәк атар; чикерткәләр гәүдәләре белән сөйрәлеп, каперс куагы җиргә таралып түшәлер. Ул көнне кеше мәңгелек йортына китәр, урам матәм кичерүче кешеләр белән тулыр[+].

6Көмеш чылбыр өзелгәнгә кадәр, алтын касә төшеп ватылганга, чишмә янындагы чүлмәк ярылганга һәм кое чыгыры ашалып җимерелгәнгә кадәр үзеңне Бар итүчене искә ал![+] 7Туфрактан яратылган тән кире туфракка кайтыр; Аллаһы Тәгалә биргән рух иясенә кире кайтыр[+].

8Барысы да фани, – дигән Вәгазьче, – барысы да фани дөнья мәшәкатедер![+]


Адәм баласының төп вазифасы – Аллаһыдан курку һәм Аны хөрмәт итү

9Вәгазьче, зирәк акыллы булудан тыш, халыкка гыйлем өйрәтүче дә булган. Ул бик күп хикмәтле нәрсәләрне сынап-тикшергән һәм өйрәнгән[+]. 10Вәгазьче хикмәтле-үткен сүзләр табарга тырышкан; хакыйкать сүзләрен ул дөрес язган. 11Зирәкләрнең сүзе сөңге кебек, хикмәтле сүзләр тупланмасы кагылган кадак кебек; һәм алар безгә һәммәбезнең бердәнбер көтүчесе булган Аллаһы тарафыннан күндерелгән[+].

12И углым, болардан тыш, шуңа да игътибар ит: күп китаплар төзү-язуның иге-чиге юк; күп уку тәнне ялыктыра[+].

13Боларның һәммәсенең асыл мәгънәсе шулдыр: Аллаһыдан курык һәм Аны хөрмәт ит, Аның кушканнарын үтә, чөнки адәм баласының төп вазифасы шуннан гыйбарәт[+]. 14Мәгәр Аллаһы һәртөрле эш-гамәлне, һәр яшерен шөгыльне – яхшысын да, яманын да – Үзенең хөкеме алдына куячак[+].

### Җырлар җыры

#### Җырлар җыры

Җырлар җыры


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]


#### 1


Җырлар җыры


Беренче җыр

1Сөләйман турындагы җырлар җыры.[*]


Мәгъшука[*]

Иреннәре белән үпсен ул мине!
Синең иркә-назың шәрабтан дә татлырак[+].
2Тәннәреңнән хуш исләр аңкый,
исемең дә хушбуй кебек синең;
кызлар шуңа ярата сине[+].
3Күзең генә сирпе – без синең артыңнан чабарга әзер!
Патша мине үзенең сараена алып керде.
Син безнең өчен шатлык-сөенеч чыганагы,
синең назларыңны шәрабтан дә югарырак күккә чөеп мактарбыз –
яратуга лаек син![+]
4И Иерусалим кызлары!
Кыдар чатырларыдай каратут йөзле булсам да,
Сөләйманның чаршаулары сыман матур мин[+].
5Кара-тутлы булуыма исегез китмәсен –
кояш шулай каралтты мине.
Абыйларымның миңа ачулары килеп,
йөзем бакчаларын сакларга кизү итеп куйдылар,
ләкин үземнең баг-бостанымны саклап кала алмадым мин.
6Әйтче, сөеклем, кайда көтәсең син көтүеңне?
Төшкелектә кайда ял итәсең?
Нигә әле мин дусларыңның көтүләре янында, бөркәнчек бөркәнеп,
каңгырып йөрергә тиеш ди?![+]


Мәгъшук

7И кызыкай, гүзәлләрнең дә гүзәле!
Әгәр син моны белмисең икән,
куй көтүләре артыннан ияреп бар да
көтүче егетләр тирмәсе янында кәҗә бәтиләреңне утлатып йөр[+].
8Фиргавен[†] арбасына җигелгән байталга
охшаттым мин сине, мәгъшукам![+]
9Яңакларыңны асылма зиннәтләр бизәп тора,
муеныңда муенсалар.
10Көмештәй җемелдәп торган
алтын муенса эшләтербез сиңа, мәгъшукам![+]


Мәгъшука

11Патша үз өстәле янында шулай утырганда,
минем нард[*] хуш исләр таратып торды[+].
12Мәгъшукым минем – мирра[†] бәйләме кебек,
күкрәкләрем уртасында ята ул минем[+].
13Эн-Геди йөзем бакчаларындагы
бәйләм-бәйләм кына чәчәкләре кебек минем сөйгән егетем![+]


Мәгъшук

14Аһ, нинди гүзәл кыз син, гүзәлкәем, нинди гүзәлсең!
Күгәрченнекедәй синең күзләрең[+].


Мәгъшука

15Аһ, нинди гүзәл егет син, сөеклем, татлыдыр иркә-назларың!
Ятагыбыз безнең – хәтфә чирәм үлән;
16өебезнең түшәм-түбәсе – эрбет ябалдашлары,
диварлары – кипарислар[+].

#### 2

1Мин – Шаронның нәркис гөле,
үзәннәрнең лалә чәчәге![+]


Мәгъшук

2Чәнечкеле куаклар арасында лалә чәчәге ничек матур,
кызлар арасында минем сөеклем дә шундый.


Мәгъшука

3Урман агачлары арасында алмагачлар ничек,
егетләр арасында минем сөеклем дә шундый.
Алмагачлар күләгәсендә утырып торырга яратам мин,
аның җимешләре шундый татлы[+].
4Шәрабханәсенә алып керде ул мине,
баш очымда җилфердәгән әләм – егетемнең мәхәббәте.
5Йөземле ризык белән,
алма белән сыйлап, көч-дәрман өстәгез миңа –
сөю утында янам мин[+].
6Мәгъшукымның сул беләге минем баш астында,
ә уң кулы мине иркәли[+].
7И Иерусалим кызлары!
Җәйраннар һәм кыр боланнары исеме белән
ялынып-ялварып сорыйм сездән:
үзе теләми торып хисләрен уятмагыз сөйгән кешенең,
борчымагыз аның йокысын![+]


Икенче җыр


Мәгъшука

8Ишетелә мәгъшукымның аяк тавышы!
Әнә, таулар буйлатып чаба,
калкулыклар[†] буйлап йөгерә ул миңа таба.
9Тау җәйранына һәм яшь боланга охшаган ул
минем сөйгәнем.
Әнә, безнең дивар артында басып тора ул,
тәрәзәгә күз төшерә,
рәшәткә аша күренеп-күренеп китә[+].
10Пышылдады миңа сөйгәнем:
«Кузгал, сөеклем минем,
гүзәлкәй генәм, каршыма чык!
11Менә, кыш та үтеп китте инде,
яңгырлары да үтте, туктады.
12Җирдә чәчәкләр күренде,
кошлар сайрар чак җитте.
Күк күгәрчен гөрли илебездә[+].
13Бөреләрен ачып, инҗир агачлары, йөзем куаклары
чәчәк атты, хуш ис таратты.
Кузгал, сөеклем минем,
гүзәлкәй генәм, каршыма чык!
14Кыяташлар каплап алган тарлавыктагы күгәрченем минем!
Йөзең ачып күрсәт миңа, тавышыңны ишеттер миңа,
чөнки тавышың назлы синең һәм дә йөзең ягымлыдыр»[+].


Күмәк җыр

15Китерегез тотып йөзем бакчасын кимерүче төлкеләрне,
төлке балаларын,
чөнки шау чәчәктә безнең йөзем бакчалары.


Мәгъшука

16Минеке генә ул минем мәгъшукым,
мин дә аныкы гына.
Лалә чәчәкләре арасында көтү көтеп йөри ул[+].
17Сүрелгәнче көннең сулышы,
күләгәләр эреп беткәнче
әйләнеп кайт син, сөйгәнем минем, –
текә тауларның җәйраны кебек,
яшь боланы кебек җитез бул син![+]

#### 3


Өченче җыр


Мәгъшука

1Төне буе эзләдем мин ятагымда җан сөйгәнемне,
эзләдем, тик тапмадым мәгъшукымны[+].
2Торыйм әле, чыгыйм шәһәргә, урам һәм мәйданнарга,
эзлим җан сөйгәнемне.
Эзләдем мин аны, тик тапмадым мәгъшукымны.
3Шәһәр буйлап йөргән сакчыларга мин юлыктым:
«Очратмадыгызмы минем җан сөйгәнемне?»[+]
4Алардан аерылып кына китеп баруым булды,
очраттым мин җан сөйгәнемне.
Кочаклап алдым да, әнкәм өенә кайтып җиткәнче,
эчке бүлмәләргә алып кергәнче,
кулларымнан җибәрмәдем мәгъшукымны[+].
5И Иерусалим кызлары!
Җәйраннар һәм кыр боланнары исеме белән
ялынып-ялварып сорыйм сездән:
үзе теләми торып хисләрен уятмагыз сөйгән кешенең,
борчымагыз аның йокысын![+]


Дүртенче җыр


Күмәк җыр

6Мирра һәм фимиам,
төрледән-төрле хуш исле майлар аңкытып,
чүл өстеннән күтәрелгән төтен баганасыдай кем килә ул?[*][+]
7Әнә Сөләйманның тәхет-түшәге:
алтмыш баһадир чолгап алган аны –
Исраилнең[†] гаярь егетләре – 8сугыш осталары;
барысының кулларында кылыч,
билләрендәге бу кылычлар
төнге шомнан саклану өчен[+].
9Сөләйман патша эшләткән
ул тәхет-түшәк – Ливан агачыннан:
10аяклары – көмештән, арка ягы – алтыннан,
утыргычы – җете кызыл бәрхеттән!
Иерусалим кызлары аны нинди матур итеп бизәгән!
11И Сион кызлары!
Килегез дә карагыз таҗ кигән Сөләйман патшага:
никахында – иң бәхетле көнендә –
әнисе кидерде аңа бу таҗны!

#### 4


Бишенче җыр


Мәгъшук

1Аһ, нинди гүзәл кыз син, гүзәлкәем, нинди гүзәл!
Челтәр аша төбәлгән күзләрең синең күгәрченнекедәй!
Чәчкәйләрең синең Гилыгад тавыннан төшеп килүче
кәҗә көтүен хәтерләтә;[+]
2тешкәйләрең судан чыгып килүче,
йоны кыркылган ап-ак куйлар көтүен хәтерләтә:
һәрберсенә ияргәндер игезәк бәти,
бәтисезләре юктыр куйларның[+].
3Ал тасмадай иреннәрең,
уймактыр авызкаең.
Бит очларың, урталай ярылган анар алмасыдай,
челтәр аша алсуланып балкып торалар[+].
4Давытның калкан-сөңге элеп куя торган баганасы кеби
синең муенкаең,
мең калкан эленеп тора анда,
гаярь яугирләр[*] калканы.
5Ике күкрәгең ике җәйран бәтие кебектер,
кыргый лалә чәчәкләре арасында утлап йөргән
игезәк болан бәтие кебек[+].
6Сүрелгәнче көннең сулышы,
күләгәләр эреп беткәнче,
күтәрелим хушбуй тауның түбәсенә
һәм баш орыйм мирра калкулыкларына[+].
7Нинди гүзәлсең син, минем сөеклем,
бернинди тап юктыр синдә.
8Ливаныңны калдыр син, и кәләшем!
Ливаннан килеп җит син минем янга!
Амана түбәсеннән,
Сенир вә Хәрмун таулары түбәсеннән,
арысланнар өне вә капланнар оясыннан бирегә ашык![+]
9Йөрәгемне яулап алдың син, сеңлем минем[*], кәләшем;
бер күз сирпү белән яулап алдың йөрәгемне
муеныңдагы бер муенса нуры белән[+].
10Аһ, нинди татлы синең иркәләвең,
сеңлем минем, кәләшем минем.
Аһ, шәрабтан дә татлы синең назың,
тәнкәеңнең хуш исе барлык хушбуйлардан тәмлерәк[+].
11Кәрәзле бал тама синең авызыңнан, кәләшем,
бал вә сөт тәме телкәеңдә.
Киемеңә сеңгән гөлләр исе –
алар Ливанның хуш исләрен хәтерләтә[+].
12Сеңлем минем – йозактагы баг-бакча,
минем кәләшем – капкачы ябык кое, томаланган чишмә.
13Синең баг-бостаныңда янып торган анарлар,
татлы җиләк-җимешләр, кына гөлләр,[+]
14нард һәм зәгъфраннар,
хуш исле камышлар һәм дарчин куаклары,
мирра һәм сабур тирә-якка тәмле исләр аңкытып утыра.
15Бакчаңны Ливанның саф-тере сулы кое
һәм чишмәләре сугара[+].
16Күтәрел, и көньяк җиле!
Син дә ис, и төньяк җиле!
Исеп шулай, баг-бостанымны хуш исләргә төрендер!


Мәгъшука

Килсен мәгъшукым үзенең бакчасына,
үзе теләгән татлы җиләк-җимешләрдән авыз итсен[+].

#### 5


Мәгъшук

1Килдем мин үз бакчама, сеңлем-кәләшем,
мирра белән хуш исле үләннәр җыйдым,
кәрәзле балдан авыз иттем,
сөтемне дә, шәрабымны да эчтем.


Күмәк җыр

И дусларым, ашагыз!
Эчегез, гашыйклар, туйганчы эчегез![+]


Алтынчы җыр


Мәгъшука

2Йоклыймын мин,
әмма минем йөрәгем уяу.
Әнә, мәгъшукымның ишек шакыган тавышын ишетәм:
«Ач ишегеңне, сеңлем, сөеклем,
күгәрченем минем, аппагым!
Юкса, чәчләрем минем төнге чыкка чыланган,
чигә бөдрәләрем дымланган»[+].
3Мин бит инде чишенгән,
киемнәремне хәзер ничекләр кире киим?
Аякларымны юганмын,
хәзер аны ничекләр тапландырыйм?
4Мәгъшукым миңа ишек ярыгыннан кулларын сузды –
бөтен тәнемне тетрәнү алды.
5Сөйгәнемне каршыларга дип, мин торып чыктым:
кулларымнан хуш исле мирра мае тамды,
бармакларымнан сеңеп калды йозак тоткасына.
6Ишекне ачкан гына идем –
сөеклем инде китеп барган!
Минем җаным урыныннан чыгып китәрдәй булды.
Мин аны эзләдем, ләкин таба алмадым;
мин аңа эндәштем, ләкин ул җавап бирмәде[+].
7Төнге шәһәр сакчылары мине тотып алдылар да
канга батырганчы кыйнап ташладылар,
өстемнән бөркәнчегемне алып киттеләр дивар сакчылары[+].
8И Иерусалим кызлары!
Мин ялынып-ялварып сорыйм сездән:
әгәр сез минем сөеклемне очратсагыз әйтегез:
«Сөю утында янам мин!»[+]


Иерусалим кызлары

9И гүзәлләрнең гүзәле!
Нәрсәсе белән шулай матурлардан матуры соң ул синең сөйгәнең?
Нәрсәсе белән башка гашыйклардан чибәррәк соң ул?
Син нәрсә дип бездән шулкадәр ялынып-ялварып сорыйсың[+]?


Мәгъшука

10Мәгъшукымның тәне ак-пакьтер,
йөзкәйләре – алсудыр;
ул – уннарча мең гашыйклар арасында бердәнбер.
11Башкайлары – саф алтыннан коелган,
дулкын-дулкын бөдрәләре козгынныкы кеби чем-кара;
12агымсуда йөзгән, сөттә гөр-гөр килеп коенган
күгәрченнәрне хәтерләтә күзкәйләре[+].
13Яңаклары – хуш исле чәчәк түтәле,
иреннәре – мирра исе аңкыткан лаләләр кеби.
14Кулкайларын, асылташлар тезеп, алтыннан ясаганнармыни;
күкрәк-эчкәйләрен, зәңгәр якутлар тезеп, фил сөягеннән уйганнармыни;
15аяклары – алтын тәлинкәләргә бастырган мәрмәр баганалардай;
буе-сыны Ливанның эрбет агачы кеби зифа-мәһабәт.
16Телләреннән аның бал тама,
һәр нәрсәсе гүзәл, ягымлы.
Менә кем ул минем мәгъшукым,
менә нинди ул минем җан дустым,
и Иерусалим кызлары!

#### 6


Иерусалим кызлары

1Гүзәлләрдән дә гүзәлкәй,
кая китеп югалды синең сөйгән ярың?
Кай тарафларга карап китте ул?
Синең белән бергә эзләп карыйк без аны[+].


Мәгъшука

2Минем мәгъшукым үзенең баг-бостанына китте,
хуш исле гөл-чәчәкләр арасында хозурланырга,
шунда лаләләр җыярга китте ул[+].
3Минеке генә ул минем сөйгәнем,
мин дә аныкы гына.
Ул үзенең баг-бостанында хозурланып, лаләләр җыеп йөри[+].


Җиденче җыр


Мәгъшук

4Тирса каласы кебек гүзәлсең син, минем мәгъшукам!
Иерусалим кебек нәзакәтле, сөйкемлесең,
байраклар җилфердәтеп килгән чирү кебек мәһабәтлесең.
5Алай текәлеп карама миңа,
күз карашың утка сала мине.
Чәчкәйләрең синең Гилыгад тауларыннан
төшеп килүче кәҗә көтүен хәтерләтә;[+]
6тешкәйләрең судан чыгып килүче,
йоны кыркылган ап-ак куйлар көтүен хәтерләтә:
һәрберсенә ияргәндер игезәк бәти,
бәтисезләре юктыр куйларның[+].
7Бит очларың, урталай ярылган анар алмасыдай,
челтәр аша алсуланып балкып торалар[+].
8Патша сараенда алтмыш мәликә, сиксән җария
вә исәпсез-хисапсыз кыз-кыркын булсын,
9тик минем күгәрченем, аппагым – бердәнбер!
Ул – әнисенең дә бердәнбере,
әнисенең дә сөекле кызы.
Яшь кызлар, мәликәләр һәм җарияләр аны күрделәр дә –
барысы да мактау яудырды,
10«Кем соң ул шулай ал таң кебек саф һәм чиста,
айдай гүзәл, кояштай якты йөзле,
байракларын җилфердәтеп килгән чирү кебек мәһабәт сынлы?» – диде.


Мәгъшука

11Үзәнлектәге яшеллекләрне күрергә дип,
мин чикләвек бакчасына кердем:
йөземнәр өлгермәдеме, анарлар чәчәк атмадымы икән[+]?
12Белмим, ничекләр итеп мин
халкымның шөһрәтле заты йөргән арба янына килеп чыкканмын!

#### 7


Сигезенче җыр


Күмәк җыр

1Борылып карачы, борылып кара, Шулам кызы,
борылып карачы, борылып кара – күрикче бер, күрик үзеңне!


Мәгъшук

Нигә әле сез Шулам кызына
ике рәткә тезелгән биючеләр арасында[*]
бөтерелгән кызга караган кебек карарга тиеш?!

2О, сандал кигән аякларың
нинди төз һәм матур синең, шөһрәтле гүзәлкәй!
Боткайларың синең осталардан да оста сынчы койгандай сылудыр.
3Кендегең – хуш исле шәраб һәрчак мөлдерәмә тулып торган касәдер,
корсак-эчкәйләрең лаләләр белән бизәлгән бодай көлтәсе кебек матурдыр.
4Ике күкрәгең ике җәйран бәтие кебектер,
игезәк болан бәтие кебек[+].
5Муенкаең – фил сөягеннән уеп ясалган манарадай зифадыр.
Күзкәйләрең Бәйт-Раббим капкалары каршындагы
Хишбун күлләре кебектер.
Борынкаең Дәмәшкъкә каратып салынган
Ливан манарасы кебектер.
6Башың синең Кәрмил тавы кебек мәгърурдыр,
бөдрә чәчләрең, патшаны да әсир итәрдәй булып,
кичке шәфәкъ нурларына коенадыр.
7Нинди ягымлы һәм мөлаем син,
сөйкемле син, минем гүзәлкәем!
8Хөрмә агачы кебек зифа-төздер синең сының,
күкрәкләрең хөрмә җимеше кебек тулышкандыр.
9Уйладым мин: «Менәрмен, – дидем, – хөрмә агачына,
тотынырмын, – дидем, – җимеш тәлгәшенә;
йөзем тәлгәшләре кебек тулышып торсын күкрәкләрең,
алма исе килеп торсын сулышыңнан».
10Телләреңнән татлы шәраб тама синең.


Мәгъшука

Ул шундый шәраб ки,
иреннәремне һәм тешләремне дымландырып,
сөйгәнемнең авызына талгын гына агып тора.
11Барлык вөҗүдем[*] белән сөйгәнемнеке мин,
аның да теләгәне мин генә[+].
12Кил дә, мәгъшукым, бергә сәхрәләргә чыгыйк,
авыл-карьяләрдә төннәр куныйк.
13Иртәләрен йөзем бакчасында йөрербез:
йөзем агачлары яфрак ярмадымы икән,
бөреләре ачылмадымы икән,
анарлар чәчәк атмадымы икән?
Шунда мин сиңа иркә-назларымны бүләк итәрмен[+].
14Адәмут[*] инде хуш исләр таратты,
ишек төбебез иске һәм яңа уңышның татлы җимешләре белән тулы;
аларның барысын сиңа дип сакладым мин, мәгъшукым минем!

#### 8

1Әй, бер ана сөтен имеп үскән
бертуган абыем булсаң идең син!
Шул чакта урамда очраткач,
кочып-үбеп алыр идем сине,
һәм моның өчен һичкем минем йөземне каралтмас иде.
2Култыклап алыр идем дә
әнкәм йортына алып кайтыр идем.
Яратырга өйрәтер идең син мине,
ә мин сине татлы шәраб белән,
анар алмамның ширбәте белән сыйлар идем[+].
3Аның сул беләге минем баш астында,
ә уң кулы мине иркәли[+].
4И Иерусалим кызлары!
Ялынып-ялварып сорыйм сездән:
үзе теләми торып хисләрен уятмагыз сөйгән кешенең,
борчымагыз аның йокысын![+]


Тугызынчы җыр


Күмәк җыр

5Кем ул чүл ягыннан
мәгъшукына сыенып атлап килә?


Мәгъшука

Алма агачы төбендә яткан җиреңнән уяттым мин сине, мәгъшукым;
әнкәң сине шунда дөньяга китергән,
шунда тапкан сине[+].
6Йөрәгеңә мөһер итеп басып куй син мине,
кулыңа тамга итеп каеп куй.
Сөю – әҗәлдәй көчледер,
көнчелек – үлеләр дөньясы[†] кебек рәхимсездер;
дөрләп янган ут ул,
уклары ялкын кебектер[+].
7Сөюне ташкыннар да сүндерә алмый,
дәрьялар да күмеп китә алмый аны.
Кем дә булса берәү сөю хакына
йортындагы бар байлыгын бирәм дисә дә,
көлкегә генә калыр иде.


Кушымталар


Кызның абыйлары

8Безнең кечкенә бер сеңлебез бар,
әле күкрәкләре дә үсмәгән аның.
Ярәшергә диеп килсәләр,
нишләтербез ул сеңлебезне?
9Әгәр ул дивар булса,
өстенә көмештән манара торгызыр идек;
ә инде капка булса,
аны эрбет такталары белән тышлар идек.


Мәгъшука

10Мин – дивар,
күкрәкләрем дә манарадай калку.
Мин аның каршында
күңел тынычлыгы бирүче бер кыз булып пәйда булырмын.


Мәгъшук

11Сөләйман патшаның Багал-Һамунда йөзем бакчасы бар иде.
Бакчасын ул йөзем үстерүчеләргә бирде;
җимеш җыйган өчен, аларның һәммәсе
меңәр көмеш түләп торырга тиеш булды[+].
12Ә минем йөзем бакчасы – үзем белән.
Мең көмеш – сиңа, Сөләйман,
ә ике йөзе – йөзем үстерүчеләргә[+].
13Бакча кызы! Дусларым синең тавышыңны бирелеп тыңлыйлар,
минем дә сине тыңлыйсым килә.


Мәгъшука

14Ашык син, мәгъшукым!
Җәйрандай яки яшь боландай,
хуш исле яшеллекләр каплаган таулар буйлап чап син![+]

### Ишагыйя

#### Ишагыйя

Ишагыйя


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]

[53]

[54]

[55]

[56]

[57]

[58]

[59]

[60]

[61]

[62]

[63]

[64]

[65]

[66]


#### 1


Ишагыйя пәйгамбәр

1Яһүдә[†] патшалары Уззия, Иотам, Әхәз, Хизәкыйя идарә иткән вакытларда, Амотс углы Ишагыйягә Яһүдә вә Иерусалим хакында Раббыдан[†] иңгән күренешләр[+].


Яһүдәнең Раббыга каршы баш күтәрүе

2Әй күк, тыңла, әй җир, колак сал!
Раббы болай ди:
«Мин балаларны тәрбияләп үстердем,
ә алар Миңа каршы баш күтәрделәр[+].
3Үгез – үзенең иясен, ишәк үз хуҗасының утлыгын таный;
ә Исраил[†] Мине танымый, халкым Мине белергә теләми»[+].

4И-и гөнаһлы[†] кавем, җинаятькә[†] баткан халык,
явызлар токымы, бозык балалар!
Раббыдан йөз чөереп, Исраилнең изге Алласын[†] санга сукмыйча
Аңа аркагыз белән борылдыгыз.
5Сезнең кай җирегезне кыйнарга тагын?!
Ни өчен сез һаман үҗәтләнәсез?
Башыгыз җәрәхәт белән тулы, йөрәгегез тәмам хәлдән тайган.
6Аяк табаныгыздан баш түбәгезгә кадәр исән җирегез юк:
кара көйгән тәнегездәге җәрәхәтләр, кан саркып торган яралар
юып-чистартылмаган, бәйләнмәгән һәм май сөртелмәгән[+].
7Җирегез ташландык хәлгә килгән, калаларыгыз көлгә әйләнгән;
кырларыгыз уңышын күз алдыгызда чит-ятлар ашап ята –
бар нәрсәгезне алар вәйран итте[*][+].
8Сион-кыз[*] гына калды – йөзем бакчасындагы чатыр,
кыяр түтәлендәге куыш, камалыштагы шәһәр кебек булды.
9Әгәр Күкләр Хуҗасы Раббы
кайберләребезне исән калдырмаган булса,
без Сәдүм каласына, Гамура каласына тиңләшер идек[+].

10Раббы сүзен тыңлагыз, Сәдүм җитәкчеләре!
Аллабызның канунына[†] колак сал, Гамура халкы![*][+]
11«Сезнең күп санлы корбаннарыгыз нигә кирәк Миңа?! – ди Раббы. –
Яндырылган корбан тәкәләреннән,
симертелгән терлек маеннан Мин гарык булдым;
үгезләрнең, сарык вә кәҗә тәкәләренең канын теләмим Мин[+].
12Сез Минем хозурыма киләсез, әмма кем сорый сездән моны?!
Минем ишегалларымны нигә таптап йөрисез?![+]
13Файдасыз бүләкләр ташудан туктагыз,
хуш исле бәлзәмнәр төтененнән Минем күңелем болгана.
Яңа ай бәйрәмнәрегезгә, шимбә көннәрегезгә[†],
бәйрәм җыеннарыгызга –
гөнаһларыгыз белән бозылган изге җыеннарыгызга түзеп тора алмыйм[+].
14Яңа ай вә бүтән бәйрәмнәрегезне Мин күрәлмыйм:
Минем өчен авыр йөк алар;
бу йөкне күтәреп алҗыдым.
15Кулларыгызны Миңа сузып дога кылганда,
күзләремне сездән читкә алырмын;
никадәр дога кылсагыз да, сезне тыңламам,
чөнки кулларыгыз канга буялган[+].
16Юыныгыз, пакьләнегез, явыз эшләрегезне күз алдымнан юк итегез,
явызлык кылудан туктагыз,[+]
17игелек кылырга өйрәнегез,
гаделлеккә омтылыгыз, изелгәнне коткарыгыз,
ятимнең хакын хаклагыз, тол хатынның эшен яклагыз!»[+]


Раббының Иерусалимне хөкем итүе

18«Килегез, бергәләп уйлашыйк, – ди Раббы. –
Гөнаһларыгыз куе кызыл төстә булса да,
үзегез кардай ап-ак калырсыз;
гөнаһларыгыз карасу-кызыл төстә булса да,
үзегез ап-ак йонга охшарсыз[+].
19Сүзләремә колак салсагыз, җирдәге нигъмәтләрдән авыз итәрсез;[+]
20әгәр инде Миннән йөз чөереп, Миңа каршы чыксагыз,
сезне кылыч ашар», – ди Раббы;
бу сүзләр Аның авызыннан килеп иреште[+].

21Аһ, тугрылыклы башкала әнә ничек фахишәгә әйләнгән!
Ул гаделлек белән тулы иде, анда дөреслек хакимлек итә иде,
хәзер исә анда адәм җаны кыючылар яши[+].
22Көмешең инде тәмам касмакланып беткән,
шәрабыңа су кушылган[+].
23Түрәләрең синең – фетнәчеләр,
угрылар белән бергә эш итүчеләр;
аларның һәммәсе ришвәт алырга ярата, бүләк артыннан куа,
ятимнең хакын хакламый,
тол хатынның гозере аларга барып җитми[+].

24Шуңа күрә Хаким[†], Күкләр Хуҗасы Раббы,
Исраилнең кодрәтле Алласы болай ди:
«Дошманнарымны җәзага тартып юанырмын,
алардан үчемне алырмын![+]
25Кулымны сиңа таба сузып, юшкыныңны селте белән чистартырмын,
бөтен пычрагыңны юк итәрмен[+].
26Әүвәлге замандагы кебек гадел хөкемчеләр,
киңәшчеләр булыр синдә.
Шуннан соң сине „Дөреслек, тугрылык каласы“ дип атарлар»[+].

27Сион – гаделлек аша,
ә тәүбә иткән кешеләре тәкъвалык[†] белән котылыр.
28Фетнәче вә гөнаһлылар исә һәлак булыр,
Раббыдан йөз чөергәннәр юк ителер[+].
29Бик тә яраткан изге имән агачларыгыз аркасында сез оятка калырсыз,
үзегез сайлап алган бакчалар аркасында хурлык ачысын татырсыз[+].
30Сез яфрагы шиңгән имән, сусыз бакча кебек булырсыз[+].
31Көчле адәмнәр – сүс, ә аларның эшләре очкын кебек булыр:
алар шулай бергәләп янып китәр, һәм аларны сүндерүче булмас[+].

#### 2


Соңгы көннәрдә Раббы тавының барлык таулардан биегрәк булуы

1[•]Амотс углы Ишагыйягә Яһүдә вә Иерусалим хакында ирешкән вәхи.

2Шундый көннәр килер,
Раббы йорты[†] урнашкан тау башка барлык таулардан биегрәк булыр,
калкулыклар өстеннән күтәрелеп торыр,
һәм бар халыклар шунда агылыр.
3Байтак халыклар, килеп:
«Әйдәгез, Раббы тавына,
Ягъкуб Алласы йортына меник, – дип әйтер.
Ул безгә Үзенең юлларын өйрәтер, –
һәм без шулардан йөрербез».
Чөнки Канун – Сионнан, Раббы сүзе Иерусалимнән чыгачак[+].
4Кавемнәр арасында Ул хөкем оештырачак,
күп халыкларның дәгъваларын хәл итәчәк;
һәм алар кылычтан – сука төрәне, ә сөңгедән урак ясаячак;
бер халык икенчесенә кылыч күтәрмәячәк,
һәм сугыш һөнәренә алар бүтән өйрәнмәячәк[+].

5И Ягъкуб халкы!
Әйдәгез, Раббы чәчкән яктылык нурында йөрик![+]


Раббы көне

6Син Үзеңнең халкыңны – Ягъкуб нәселен ташладың,
чөнки алар Шәрык халыкларының гореф-гадәтләренә ияреп киттеләр,
пелештиләргә охшап сихерчелек кылырга өйрәнделәр,
чит-ятлар белән аралаша башладылар.
7Аларның җире көмеш вә алтынга тулган,
хәзинәләрендәге байлыкның исәбе-хисабы юк,
илләрендәге атлар бихисап күп,
сугыш арбалары санап бетергесез[+].
8Аларның җире потлар белән тулган,
алар үз куллары белән эшләгән әйберләргә,
бармаклары ясаган нәрсәләргә табыналар[+].
9Шулай, адәм баласы түбән тәгәрәде,
һәрберсе хурлыкка калды, –
кичермә Син аларны, Раббы!

10Раббының дәһшәтеннән,
Аның шөһрәт[†] вә мәһабәтлегеннән куркып,
тау кыясы эченә кер, җир тузанына күмел![+]
11Тәкәббер бәндәнең башы түбән иеләчәк, горурлыгы тыелачак;
ул көнне бер Раббы гына югары күтәреләчәк[+].
12Чөнки һәр тәкәббер вә горур, югары күтәрелгән бәндәгә
Күкләр Хуҗасы Раббының көне[†] киләчәк,
һәм шулчак алар түбәнсетеләчәк!
13Биек вә мәгърур Ливан эрбетләренә, Башан имәннәренә,[+]
14барлык биек тауларга, текә калкулыкларга,
15һәр биек манарага, һәр ныгытылган диварга,
16Таршиш корабларына, барча матур көймәләргә дә киләчәк ул көн![+]
17Адәм баласының тәкәбберлеге юкка чыгачак,
кешенең горурлыгы түбәнсетеләчәк,
бары тик бер Раббы гына ул көнне югары күтәреләчәк,
18пот-сыннар бөтенләйгә гаип булачак[*].

19Ул көнне Раббы җирне дер селкетер өчен күтәреләчәк,
һәм кешеләр Раббы дәһшәтеннән,
Аның шөһрәт вә мәһабәтлегеннән куркып,
кыядагы ярыкларга, җирдәге чокырларга кереп посачак[+].
20-21Ул көнне Раббы җирне дер селкетер өчен күтәреләчәк,
һәм кешеләр үзләре табынган көмеш вә алтын потларын
сукыр тычканнарга вә ярканатларга ыргытачак;
Раббы дәһшәтеннән, Аның шөһрәт вә мәһабәтлегеннән куркып,
кыядагы ярыкларга вә тау-таш арасындагы тарлавыкларга кереп посачак[+].

22Адәм баласына өмет баглаудан туктагыз:
аның гомере, сулышы кебек үк, өзелергә генә тора;
нәрсә эшли ала соң ул?![+]

#### 3


Иерусалимдәге тәртипсезлекләр

1Менә хәзер Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
Иерусалим белән Яһүдәнең бар булган маясын –
икмәген вә суын тартып алачак[+].
2Шулай ук баһадирларын вә сугышчыларын,
хөкемчеләрен вә пәйгамбәрләрен[†],
күрәзәчеләрен вә өлкәннәрен[†],
3гаскәр башлыкларын, түрәләрен вә киңәшчеләрен,
уңган һөнәрчеләрен вә оста тылсымчыларын тартып алачак Ул.

4«Халыкка башлык итеп яшүсмерләрне куячакмын,
аның өстеннән акылсыз бала-чага хакимлек итәчәк», – ди Раббы.

5Бер кеше – икенче берәүне,
һәркем үзенең якынын изәчәк;
өлкәннәр алдында яшьләр үзләрен оятсызларча тотачак,
ә наданнар затлы кешеләргә мыскыллап караячак[+].
6Берәү, үз кардәшенә барып ябышып:
«Синең япанчаң бар, шуңа күрә безгә – юлбашчы,
бу хәрабәләргә хуҗа бул!» – дип әйтәчәк.
7Теге исә, тавышын күтәреп:
«Мин сезгә шифа бирә алмыйм,
йортымда икмәгем дә, япанчам да юк,
халыкның юлбашчысы итә күрмәгез мине!» – дип җавап бирәчәк.

8Иерусалим абынды, Яһүдә егылды,
чөнки аларның сүзләре вә гамәл-эшләре
Раббыга, Аның шөһрәтенә каршы юнәлгән.
9Аларның гаепләре йөзләренә язылган;
кылган гөнаһлары белән мактаналар,
сәдүмлеләр яшереп тормаган кебек яшермиләр,
үз башына бәла алалар – кайгы аларга![+]

10Тәкъва кешегә: «Син бәхетле!» – дип әйтегез,
чөнки ул үзе кылган гамәлләрнең савабын алачак[+].
11Яман кешегә исә – кайгы!
Бәхетсез ул, үзе кылганның җәзасын алачак.
12Минем халкымны яшь балалар җәберли,
аның өстеннән хатын-кызлар хакимлек итә.
Әй халкым! Юлбашчыларың сине адаштыра,
ялгыш юлга алып керә.

13Раббы Үз дәгъвасын белдерер өчен,
халыкларга хөкем оештырыр өчен әзер тора[+].
14Ул Үз халкының өлкәннәрен вә түрәләрен җавапка тарта:
«Йөзем бакчасын сез юк иттегез;
сезнең йортларыгызда – фәкыйрьләрдән талап алынган мал[+].
15Минем халкымны кысарга,
фәкыйрьләрне тузанга салып таптарга
ни хакыгыз бар сезнең?!» – ди.
Бу – Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы сүзләре[+].


Иерусалим хатыннарына кисәтү

16Раббы болай ди:
«Сион кызларының тәкәбберлеге өчен,
башларын югары чөеп, күзләрен уйнатып,
аяк чылбырларын чылтыратып, кәс-кәс атлап йөргәннәре өчен,[+]
17Хуҗа-Хаким аларның башларын кутыр белән каплаячак,
оят җирләрен шәрә калдырачак».

18Ул көнне Хуҗа-Хаким аларның бизәнү әйберләрен –
аяк чылбырларын, ай рәвешендәге маңгай бәйләвечләрен
вә муенсаларын тартып өзәчәк[+].
19Алкаларын, беләзекләрен, йөзләрен каплаган челтәрләрен,
башлыкларын, тубыкларындагы чылбырларын, тасмаларын,
хушбуй савытларын, тылсымлы бөтиләрен,
20йөзекләрен, борын балдакларын,
21бәйрәм киемнәрен, япанчаларын, шәлләрен, акча янчыкларын,
22нәфис җитен күлмәкләрен, баш киемнәрен,
япмаларын да тартып алачак аларның.

23Хуш исләр урынына – сасы исләр,
билбау урынына – сүс бау,
бөдрә чәч урынына – пеләш баш,
матур күлмәк урынына – сәләмә кием,
гүзәллек урынына хурлык булачак.
24Синең ир-атларың, Сион, кылычтан үләчәк,
баһадирларың сугышта һәлак булачак;
25капкаларың кайгырып елаячак;
син үзең, бар нәрсәдән мәхрүм булып,
тузан эчендә утырып калачаксың[+].

#### 4

1Ул көнне җиде хатын бер иргә барып ябышып: «Үз икмәгебезне ашар идек, үз киемебездән йөрер идек, тик ирсез калу хурлыгын юып төшер бездән, синең исемеңне йөртик», – диячәк.


Сионның коткарылуы

2Раббы үстергән үсенте ул көнне матур вә шөһрәтле булачак, җирнең җимеше исән калган исраилиләргә горурлык вә гүзәллек китерәчәк[+]. 3Сионда, Иерусалимдә исән калганнар, шунда яшәр өчен теркәлгәннәр изге дип аталачак[+]. 4Хуҗа-Хаким, хөкемен чыгарып, Үзенең утлы сулышы белән Сионны әшәкелектән арындырачак, Иерусалимдә түгелгән канны юып төшерәчәк[+]. 5Аннан соң Раббы Сион тавы һәм җыен уздырган урыннар өстендә көндезен – болыт, төнлә исә төтенләп-янып торган ут булдырачак: Раббының шөһрәте бар нәрсәне япма кебек каплап алачак[+]. 6Ул япма көндезге челләдә күләгә бирәчәк, давыл вә яңгырдан саклап торачак[+].

#### 5


Йөзем бакчасы турында җыр

1Яраткан Дустыма аның турында
һәм аның йөзем бакчасы турында җыр җырлыйм әле:
бик тә уңдырышлы калкулыкта
яраткан Дустымның йөзем бакчасы бар иде[+].
2Җирне казып, ташлардан чистарткан иде Ул аны,
шунда иң әйбәт йөзем чыбыклары утырткан иде,
уртага күзәтү манарасы да салып куйган,
йөзем изәр өчен, ташны чокып, чокыр да ясаган иде,
йөзем бакчасы әйбәт җимеш бирер дип көткән иде,
тик җимеше әче булып чыкты.

3«Хәзер инде сез, Иерусалим вә Яһүдә халкы,
Минем белән йөзем бакчам арасындагы эшне хәл итегез.
4Бакчам өчен тагын ниләр эшләргә кирәк иде соң?!
Аның өчен Мин нәрсә эшләп җиткермәдем икән?!
Ни өчен ул, җимеше яхшы булыр, дип өмет иткән чагымда,
әче җимеш бирде икән?
5Хәзер Мин сезгә Үземнең йөзем бакчам белән
ни-нәрсә эшләсемне әйтәм:
Мин аның коймасын сүтәм – аны талап бетерәчәкләр,
диварын җимерәм – аны таптап йөриячәкләр[+].
6Мин аны ташландык хәлгә китерәм:
аның ботакларын да кисмәсләр, җирен дә йомшартмаслар,
аны күгән куагы, чәнечкеле билчән басып китәр;
болытларга Мин ул урында бер тамчы яңгыр яудырмаска кушармын»[+].

7Күкләр Хуҗасы Раббының йөзем бакчасы – Исраил халкы ул,
Яһүдә кешеләре – Аның яратып утырткан үсентеләре.
Гаделлек урнашыр дип көткән иде Ул, тик кан кою килеп чыкты;
дөреслек көткән иде, тик аһ-зар гына ишетте[+].


Исраил халкы кылган явызлыклар

8Җирдә үзләре генә яшәгән сыман, бүтәннәргә урын калмаслык итеп,
бер-бер артлы йортлар, кырлар сатып алган кешеләргә – кайгы![+]
9Күкләр Хуҗасы Раббының сүзләрен ишеттем мин:
«Хак дөрестер, күп йортлар бушап калачак,
зур вә матур йортларда яшәргә кеше булмаячак, – дип ант итте Ул. –
10Йөзем бакчасындагы ун кишәрлек җир[*] – фәкать бер бат[*] шәраб,
бер хомер[*] чәчелгән орлык нибары бер эфа[*] уңыш бирәчәк».

11Иртә таңнан исерткеч эчемлек эзләп йөргән
һәм кичен, йокламыйча, төн җиткәнче
шәраб эчеп кәефләнеп йөргән кешеләргә – кайгы![+]
12Алар үз мәҗлесләрендә гөслә, лира вә курай уйнатып,
шөлдерле барабан кагып, шәраб эчеп күңел ачалар,
ә Раббы эшләренә дикъкать итмиләр,
Ул кылган гамәлләрне күрмиләр[+].
13Менә, акылсызлыгы өчен минем халкым сөрген китәчәк,
аның аксөякләре ачтан үләчәк, гади халкы сусаудан җәфаланачак[+].
14Әнә, үлеләр дөньясы[†], тәмам киңәеп,
авызын чамадан тыш зур итеп ачкан:
Иерусалимнең аксөякләре дә, гади халкы да,
кәеф-сафа сөрүчеләр дә – һәммәсе шунда убылып төшәчәк[+].
15Адәм баласы баш ияргә мәҗбүр булыр,
һәркем басынкыланып калыр, тәкәббер күзләр җиргә төбәлер[+].
16Ә Күкләр Хуҗасы Раббы Үзенең гаделлеге белән югары күтәрелер,
изге Аллаһы Үзенең изгелеген гадел хөкем аша күрсәтер.

17Бәрәннәр анда үз көтүлегендәге сыман йөрер,
кәҗә бәтиләре хәрабәләр арасында утлар.

18Алдау арканнары белән – җинаятьне,
арба каешлары белән гөнаһны сөйрәп китерүчеләргә – кайгы!
19Алар: «Ашыксын Ул, Үзенең эшен тизләтсен,
шул чагында без ул эшләрне күрербез;
Исраилнең изге Алласы Үз ниятен тизрәк тормышка ашырсын,
шул чагында без инанырбыз!» – диләр[+].
20Явызлыкны – яхшылык, ә яхшылыкны явызлык дип атаган,
караңгылыкны – яктылык, ә яктылыкны караңгылык дип күргән,
әчене – татлы, ә татлыны әче дип санаган кешеләргә – кайгы![+]
21Үзләрен зирәк дип, акыллы дип санаган кешеләргә – кайгы![+]
22Шәраб эчәргә маһир булганнарга,
исерткеч эчемлекләрне бергә кушарга оста булганнарга – кайгы!
23Андыйлар, ришвәт алып, гаеплене аклыйлар,
гаепсезне исә гадел хөкемнән мәхрүм итәләр[+].
24Шуның өчен, ут телләре саламны ялмап алган,
кипкән печәнне ялкын куырып алган кебек,
аларның тамырлары корыячак,
чәчәкләре, тузан сыман, җилгә очачак.
Алар Күкләр Хуҗасы Раббының канунын кире кактылар,
Исраилнең изге Алласы сүзен санга сукмадылар бит[+].


Ерактан килгән халыкның һөҗүм итүе

25Әнә шулай Раббының Үз халкына ярсуы кабынды,
һәм Ул, кулын күтәреп, аңа китереп сукты.
Таулар селкенде, урамнарда мәетләр тизәк кебек аунап ятты.
Ләкин алай да Раббының ярсуы басылмады,
кулын күтәреп, Ул әле һаман яный[+].

26Еракларда яшәүче халыкка Раббы билге бирәчәк,
сызгырып, аны җир читеннән чакырачак –
алар бик тиз вә тоткарлыксыз килеп җитәчәк[+].
27Аларның берсе-бер арымый да, абынмый да,
йокымсырамый һәм йоклап та китми;
билендәге билбавы сүтелми, аяк киемендәге каешы өзелми.
28Аларның уклары очланган, җәяләре киерелгән;
атларының тояклары – чакматаш,
арбаларының тәгәрмәчләре өермә сыман[+].
29Аларның ырылдавы арысланныкы кебек –
яшь арысландай үкерә алар;
табышын эләктереп, үкерә-үкерә алып китәләр –
һичкем коткара алмас аны[+].
30Ул көнне алар, котырынган диңгез кебек үкереп,
табышка ябырылачак;
ил өстенә күз салган кеше фәкать караңгылык вә кайгы күрәчәк,
һәм кара болытлар яктылыкны каплаячак[+].

#### 6


Раббының Ишагыйяне хезмәткә чакырып алуы

1Уззия патша үлгән елны мин югарыда, биек тәхеттә утыручы Хуҗа-Хакимне күрдем, Аның озын кием чабулары бөтен Йортын тутырган иде[+]. 2Раббы тирәсендә һавада серафимнәр[*] бөтерелә; һәрберсенең алтышар канаты бар: шуның икесе белән алар йөзләрен, икесе белән аякларын каплаганнар, канатның икесе белән җилпенәләр иде[+]. 3Алар бер-берсенә:

«Күкләр Хуҗасы Раббы изге, изге, изге!
Бөтен җир йөзе Аның шөһрәте белән тулган»,

– диешәләр иде[+]. 4Аларның көчле тавышыннан Аллаһы йортының ишек яңаклары селкенеп торды, һәм Йорт эче төтен белән тулды[+].

5– Аһ, беттем, – дидем мин шунда, – күзләрем Патшаны, Күкләр Хуҗасы Раббыны күрде, гәрчә иреннәрем нәҗес, яшәвем дә нәҗес авызлы халык арасында булса да.

6Шулчак минем янга серафимнәрнең берсе очып килде, аның кулында мәзбәхтән[†] кыскыч белән алган утлы күмер иде. 7Шул күмерне авызыма тидереп, ул:

– Менә, бу күмер синең иреннәреңә тиде, инде гаебең алынды, гөнаһларың кичерелде, – диде[+].

8Мин шунда Хуҗа-Хакимнең авазын ишеттем, Ул:

– Кемне җибәрергә Миңа? Безнең өчен кем барыр икән? – диде.

– Мин барам, мине җибәр! – дидем.

9Ул шунда әйтте:

– Бар һәм бу халыкка болай диген:

«Ничек кенә тыңласагыз да аңламассыз;
ничек кенә карасагыз да төшенмәссез»[+].
10Күзләре күрмәсен, колаклары ишетмәсен,
акыллары аңламасын һәм Миңа борылып дәва алмасын өчен,
бу халыкның акылын зәгыйфь кыл,
колакларын томала, күзләрен капла[+].

11Мин шунда:

– И Хуҗа-Хаким, бу хәл күпме дәвам итәр икән? – дип сорадым.

Ул болай диде:

«Шәһәрләр бушап, анда кешеләр яшәми башлаганга,
йортлар кешесез калып, бу җир тәмам бушап калганга кадәр.
12Раббы кешеләрне еракка куып чыгарачак,
һәм бу җир бөтенләй ташландык хәлгә киләчәк.
13Анда халыкның уннан бер өлеше генә калса да,
алары да бөлгенлеккә төшәчәк.
Ләкин таза-юан агачны йә имәнне кискәннән соң төбе калган кебек,
Исраилдән дә агач төбе калачак, һәм ул – изге орлыктыр»[+].

#### 7


Иммануил – Әхәз патша өчен Раббы билгесе

1Уззиядән туган Иотамның углы – Яһүдә патшасы Әхәз идарә иткән көннәрдә, Арам[†] патшасы Рәсин һәм Исраил патшасы Ремалия углы Пеках Иерусалимгә каршы яуга чыктылар, ләкин аны ала алмадылар[+]. 2Патшалык итүче Давыт йортына «Арам белән Эфраим[*] үзара килешү төзегәннәр![*]» дигән хәбәр килеп ирешкәч, Әхәз патша һәм аның халкы урмандагы агачлар кебек калтыранды.

3Шунда Раббы Ишагыйягә болай диде:

– Углың Шеар-Яшуб[*] белән бергә Әхәзне каршыларга чык. Ул Югары буаның суүткәргече беткән урында, Йон юучылар басуында, юлда тора[+]. 4Әйт аңарга: «Күзәтеп тор һәм бер дә борчылма! Курыкма пыскып яткан шушы ике кисәү башыннан, арамиләр патшасы Рәсиннең һәм Ремалия углының ярсуын күреп рухың сүнмәсен! 5Эфраимнәр һәм Ремалия углы белән бергә арамиләр сиңа явызлык кылмакчы була, 6„Әйдәгез, Яһүдәгә һөҗүм итик! Халкын хафага төшереп, аны яулап алыйк! Табеил углын шунда патша итеп куйыйк!“ – ди алар».

7Ләкин Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:

«Бу эш барып чыкмас, тормышка ашмас[+].
8Чөнки Арамның башкаласы – Дәмәшкъ,
ә Дәмәшкънең башында – Рәсин патша.
Алтмыш биш елдан Эфраим җимерелер
һәм халык булудан туктар.
9Эфраимнең башкаласы – Самарея[†],
ә Самареянең башы – Ремалия углыдыр.
Әгәр сез ныклап ышанмыйсыз икән,
бөтенләй дә каршы тора алмассыз».

10Раббы, сүзен дәвам итеп, Әхәзгә болай диде:

11– Раббы Аллаңнан билге бирүен сора. Бу билге үлеләр дөньясыннан яисә күкләр биеклегеннән булса да ярый.

12Әхәз:

– Юк, сорамыйм, Раббыны сынамыйм, – диде.

13Шунда Ишагыйя:

– Әй син, патшалык итүче Давыт йорты, тыңла! Кешеләрнең түземлеген сынавың гына җитмәгән, инде Алламның түземлеген сынамакчы буласыңмы?! 14Инде Хуҗа-Хаким Үзе сиңа билге бирә: менә, кыз кеше, авырга калып, угыл табачак һәм аңа Иммануил[*] дип исем кушачак[+]. 15Явызлыкны кире кагып, яхшылыкны сайлап алырга өйрәнгәнгә кадәр бу бала эремчек вә бал белән тукланачак. 16Ул, явызлыкны кире кагып, яхшылыкны сайлап алырга өйрәнгәнгә кадәр син куркып торган теге ике патшаның җирләре бушап калачак. 17Раббы сиңа, халкыңа һәм атаң йортына Эфраим Яһүдәдән аерылганнан бирле күрелмәгән көннәр җибәрә: Ашшур[†] патшасы килә[+].

18Ул көнне Раббы Мисыр елгасының ерак култыкларыннан чебеннәрне һәм Ашшур җиреннән бал кортларын сызгырып чакырачак[+]. 19Алар, күч-күч булып очып килеп, чокыр-үзәннәрне вә кыя ярыкларын, барлык чәнечкеле куакларны, сугару урыннарын сырып алачак. 20Фырат елгасының аръягыннан ялланган пәке, ягъни Ашшур патшасы белән Хуҗа-Хаким ул көнне башыгызны вә тәнегездәге төкне кырачак, хәтта сакалыгызны да кырып алачак[+].

21Яшь сыер һәм ике сарык асраган кеше шул көнне 22мул сөттән эремчек ашаячак; бу җирдә исән калган һәммә кеше эремчек вә бал белән тукланачак.

23Ул көнне мең шәкыл[*] көмеш белән бәяләнгән мең тармаклы йөзем үскән һәр урынны күгән һәм чәнечкеле куак басачак. 24Шул җирләрдә ук-җәя белән коралланган аучылар гына йөриячәк[+]. 25Күгән вә чәнечкеле куаклардан куркып, кайчандыр китмән белән эшкәртелгән үр җирләргә дә беркем бармаячак, анда үгезләр утлап йөриячәк, ул җирне вак терлек таптаячак, – диде.

#### 8


Ишагыйя пәйгамбәр – халыкны тынычландыру өчен Раббыдан җибәрелгән билге

1Раббы миңа әйтте:

– Язар өчен зур такта ал да шунда ачык итеп «Маһер-Шалал-Хаш-Баз»[*] дип язып куй[+]. 2Шаһит итеп рухани[†] Урияне вә Әбәрәхия углы Зәкәрияне чакыр[+].

3Шулай, мин үземнең пәйгамбәр хатыным белән якынлык кылдым, һәм ул, авырга калып, миңа угыл табып бирде. Раббы миңа әйтте:

– Аңа Маһер-Шалал-Хаш-Баз дип исем куш, 4чөнки бала «әткәй», «әнкәй» дип әйтергә өйрәнгәнче, Ашшур патшасы Дәмәшкънең байлыгын вә Самареядә таланган малны үзе белән алып китәчәк[+].

5Раббы миңа тагын әйтте:

6«Бу халык тын гына агып яткан Шилуах суларын санга сукмаган
һәм Рәсин белән Ремалия углына сокланган өчен,[+]
7Хуҗа-Хаким аңа каршы Фырат елгасының көчле-мул ташкынын –
Ашшур патшасын – бөтен көч-гайрәте белән юнәлтәчәк.
Шушы „елга“, үзенең бөтен тармакларын тутырып,
ярларыннан ташып чыгачак;[+]
8Яһүдә җиренә җәелеп, сулар муенга җитәчәк.
Ашшур патшасының җәелгән канатлары
җиреңне иңләп-каплап алачак, и Иммануил!»[+]

9Тупланыгыз, әй халыклар, куркудан дер калтырагыз!
Тыңлагыз, барлык ерак җирләр!
Сугышка әзерләнегез, куркудан дер калтырагыз!
Сугышка әзерләнегез, куркудан дер калтырагыз!
10Киңәшләшегез, тик сезнең ниятләрегез җимереләчәк,
сүз берләшегез, тик бу файда китермәячәк.
Чөнки Аллаһы безнең белән![+]


Раббыны ихтирам итегез

11Үзенең нык кулы белән мине тотып һәм бу халыкның юлыннан йөрмәскә кисәтеп, Раббы миңа болай диде:

12«Бу халык яшерен эш дип атаганны яшерен дип санамагыз,
ул курыккан нәрсәдән курыкмагыз, котыгыз алынмасын[+].
13Күкләр Хуҗасы Раббыны изге дип ихтирам итегез,
Аңардан гына куркыгыз, Аңардан гына котыгыз алынсын!
14Ул изгедер,
әмма Исраилнең ике патшалыгын да абындыра торган таш,
сөрлектерә торган кыя,
Иерусалим кешеләре өчен капкын вә тозак булачак[+].
15Халыкның күбесе абыначак,
егылып яраланачак, тозакка эләгеп тотылачак.

16Шушы сүзләр язылган таныклыкны бәйләп куй,
шәкертләрем алдында нәсыйхәтемә мөһер сук»[+].

17Ягъкуб нәселеннән йөзен яшергән Раббыга өметләнәм һәм ышанам мин![+] 18Менә мин һәм миңа Раббы биргән балалар; без – Сион тавында яшәүче Күкләр Хуҗасы Раббыдан Исраилгә җибәрелгән билге-галәмәттер[+].

19Сезгә: «Әрвахларның рухын чакыручылардан, пышылдаучы һәм әфсенләүче күрәзәчеләрдән сорагыз», – дип әйткәндә: «Халык үзенең Алласыннан сорарга тиеш түгелме соң?! Тереләр турында үлеләрдән сорыйлармыни?!» – дип җавап бирегез[+]. 20Аллаһы канунына вә күрсәтмәләренә мөрәҗәгать итегез. Шулар буенча сөйләмәгән кешеләр өчен таң атмас[+]. 21Алар төшенкелеккә бирелеп, ач килеш ил буйлап каңгырып йөрерләр; ачлыктан тәмам интеккәннән соң, ярсып, үзләренең патшасына һәм Алласына каргыш яудырырлар. Күзләрен күккә төбәсәләр дә,[+] 22җиргә карасалар да, бар җирдә шул бер үк нәрсә – кайгы-хәсрәт, күңелне изә торган караңгылык күрерләр; аларны әнә шунда ташларлар.


Угыл бүләк ителде безгә

Әмма изелгәннәр өчен караңгылык булмаячак![+]

#### 9

1Элекке заманда Зәбулун вә Нәптали җирләре кимсетелгән иде, ләкин киләчәктә бу яклар – диңгез юлы, Үрдүн аръягы һәм мәҗүсиләр[†] Гәлиләясе[†] данлы булачак[+].

2Караңгылыкта йөргән халык көчле яктылык күрде –
зольмәт[*] илендә яшәгәннәргә нур балкыды[+].
3Бу халыкны Син ишәйттең, аларның шатлыгын арттырдың.
Синең алда алар күңел ачалар –
уңыш җыялар яисә ганимәт[*] бүлешәләр диярсең[+].
4Чөнки Син аларның муенындагы камытны –
җилкәләрен басып торган йөкне һәм җәберләүченең таягын –
Мидьян халкын җиңгән кебек сындырып ташладың[+].
5Дошманнарының яу кырын таптаган итекләре
вә канга буялган өс киемнәре утка азык булачак[+].

6Менә, безнең өчен бер сабый бала туды: угыл бүләк ителде безгә;
аның иңендә хакимлек булачак,
һәм аңа Гаҗәеп Киңәшче, Кодрәтле Аллаһы,
Мәңгелек Ата[†], Иминлек Хакиме дигән исем биреләчәк[+].
7Аның какшамас хакимлеге ныгый барачак,
һәм гомер-гомергә илдә иминлек хөкем сөрәчәк:
гаделлек вә дөреслеккә нигезләнгән Давыт тәхетен ул нык итәчәк,
Давыт патшалыгын мәңгегә куәтле кылачак.
Күкләр Хуҗасы Раббы моны
Үз халкына булган көчле мәхәббәте хакына эшләячәк[+].


Тәкәбберлек вә явызлыкны хөкем итү

8Ягъкубка[*] каршы Хуҗа-Хаким сүз күндерде,
ул сүз Исраил өстенә төшәчәк,
9һәм бар халык – Эфраим вә Самарея кешеләре –
бу хакта хәбәрдар булачак.
Алар тәкәбберләнеп, һаваланып:
10«Кирпеч диварлар җимерелеп төшкән икән,
шомартылган таштан салырбыз;
сикомор[†] агачлары киселгән икән,
алар урынына эрбет утыртырбыз», – диләр.
11Әмма Раббы бу халыкка каршы Рәсиннең дошманнарын күтәрер,
аларны яу чыгарга котыртыр:[+]
12көнчыгыштан арамиләрне, көнбатыштан пелештиләрне җибәрер,
алар авыз тутырып Исраилне ашарлар.

Әмма шуннан соң да Раббының ярсуы басылмас,
кулын күтәреп, Ул һаман янап торыр[+].

13Бу халык үзенә суккан Раббыга кайтмады,
Күкләр Хуҗасы Раббыны эзләмәде[+].
14Шуның өчен Раббы бер көн эчендә
Исраилнең башын вә койрыгын,
хөрмә ботагын вә камышын кисеп алачак[+].
15Баш дигәне – илнең өлкәннәре вә аксөякләре ул,
койрык исә – ялганга өйрәтүче пәйгамбәрләредер[+].
16Юлбашчылары халыкны юлдан яздырды,
һәм алар артыннан барганнар югалып калды.
17Алар барысы да денсезләр, явызлык кылучылар,
телләре ахмак сүзләр сөйли,
шуңа күрә Хуҗа-Хаким халыкның яшь егетләрен хуп күрмәячәк,
аның ятимнәрен вә толларын кызганмаячак.

Әмма шуннан соң да Аның ярсуы басылмас,
кулын күтәреп, Ул һаман янап торыр[+].

18Явызлык, төтен баганалары үрләтеп,
чәнечкеле үләнне, куакларны,
урман ешлыкларын яндыра торган ут кебек дөрли.
19Күкләр Хуҗасы Раббының ярсуы ил-җирне көйдерә:
халык утка азык була,
туган туганны кызганмый[+].
20Уң яктан ашап баралар, ләкин ач калалар,
сул яктан ашап киләләр, әмма тамаклары туймый.
Һәркем үз баласын ашый:[+]
21Менашше – Эфраимне, Эфраим Менашшены ашый,
икесе бергә алар Яһүдәгә каршы күтәрелә.

Әмма шуннан соң да Раббының ярсуы басылмас,
кулын күтәреп, Ул һаман янап торыр[+].

#### 10

1-2Юксыл-мескенне гадел хөкемнән мәхрүм итү өчен,
халкымның бичара мазлумнарын[*] хокукларыннан яздыру өчен,
тол хатыннарның мөлкәтенә кул сузар, ятимнәрне талар өчен
гадел булмаган кануннар чыгарган,
рәхимсез кагыйдәләр язган кешеләргә – кайгы![+][+]
3Җәза көнендә ерактан өстегезгә бәла килгәндә ни кылырсыз икән?!
Ярдәм эзләп, кая качарсыз икән?!
Байлыгыгызны кая яшерерсез икән?!
4Әсирләр арасында бөрешеп калырсыз яисә, үлеп, җиргә аварсыз сез!

Әмма шуннан соң да Раббының ярсуы басылмас,
кулын күтәреп, Ул һаман янап торыр[+].


Ашшурның тәкәбберлеге һәм аның һәлак булуы

5Раббы болай дип әйтә:
«Ашшур – Минем ачуымның таягыдыр!
Ярсуымның күсәге аның кулында![+]
6Мин Ашшурны денсез халыкка,
ачуымны чыгарган кавемгә каршы җибәрәм:
таласын ул аны, байлыгын тартып алсын,
үзен урам пычрагын таптагандай таптасын[+].
7Ашшурның уенда бары тик җимерү,
күпләгән халыкларны юк итү генә.
Әмма бу фикер аның үзеннән түгел,
моны ул үзе уйлап чыгармаган[+].
8Ул: „Барлык түрәләрем дә патшалар түгелмени?!
9Кәлне каласы – Кәркәмеш кебек, Хамат – Арпад кебек,
Самарея Дәмәшкъ кебек җиңелмәдеме?![+]
10Потлары Иерусалим вә Самареядәгедән күбрәк булган
патшалыкларны мин үз кулыма эләктердем.
11Иерусалим вә аның потлары белән мин
Самарея вә аның сыннары белән эшләгәнне эшләрмен!“ – ди»[+].

12Сион тавында вә Иерусалимдә Үз эшен тәмамлагач, Хуҗа-Хаким болай диячәк:

– Тәкәббер йөрәге вә һавалы карашы өчен Ашшур патшасын Мин җәзага тартырмын[+]. 13Чөнки ул болай дип әйтә:

«Үземнең көчле кулларым вә зирәк акылым белән эшләдем моны.
Мин халыклар арасындагы чикләрне үзгәрттем,
хәзинәләрен талап алдым,
патшаларын тәхеттән үгез кебек сөзеп төшердем[+].
14Халыкларның байлыгын мин
кош оясын туздырган кебек туздырдым;
ояда ташлап калдырылган йомыркаларны җыйган кебек,
бөтен җирләрне җыеп алдым;
беркем канат очын да селкетмәде,
томшыгын ачып чыркылдамады да».

15Балтачы алдында балта үзен өстен куярмы?!
Пычкычы алдында пычкы мактанып торырмы?!
Кеше кулындагы таяк кешенең үзен күтәреп болгармы?!
Күсәк үзен күтәргән кешене күтәрерме?!
16Шулай итеп, Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
Ашшурның таза-нык кешеләренә интектергеч авыру җибәрәчәк,
аның шөһрәтен учакта яндыргандай яндырачак[+].
17Исраилнең Нуры – ут, Исраилнең изге Алласы ялкын булачак.
Бу ут-ялкын бер көн эчендә
Ашшурның күгән куакларын вә чәнечкеле билчәннәрен яндырып-ашап бетерәчәк:[+]
18данлыклы урманнарын вә уңдырышлы кырларын тулысынча юк итәчәк;
һәм Ашшур тәмам зәгыйфьләнгән сырхау хәленә төшәчәк;
19урманнарында калган агачларны хәтта бала-чага да исәпли алачак.


Исән калган Исраил халкының котылуы

20Ул көнне шулай булачак: Исраилнең – Ягъкуб токымының котылып калган кешеләре үзләрен тар-мар иткән халыкка түгел, бәлки чын күңелдән Раббыга, Исраилнең изге Алласына таяначаклар.

21Ягъкуб токымыннан исән калганнар
кодрәтле Аллаһыга кире кайтачак.
22Әй Исраил, халкың диңгез ярындагы ком бөртекләре санынча күп булса да,
аның бик аз өлеше генә кире кайтачак.
Һәлакәтең инде алдан билгеләп куелган,
һәм бу гадел хөкем ташкын булып килә[+].
23Шулай, алдан билгеләнгән һәлакәтне Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
бөтен җир йөзендә тормышка ашырачак[+].

24Менә, Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы, болай ди:

– Сион тавында яшәүче халкым Минем, Ашшурдан курыкма! Ул сине таяк белән кыйнаса да, электә сиңа каршы күсәк күтәргән Мисыр сыман булса да, курыкма аңардан![+] 25Тиздән, бик тиздән Минем сиңа булган ачуым басылыр, ярсуым исә Ашшурны юк итүгә юнәлер. 26Шул чагында Күкләр Хуҗасы Раббы, Ореб кыясы янында мидьяниләрне җиңгәндәге сыман[*], Ашшурга каршы камчысын күтәрер; Мисырдагы сыман, сулар өстенә таягын сузар[+].

27Ул көнне шулай булачак:
Ашшурның йөге – синең җилкәдән,
аның камыты муеныңнан алыначак;
син ныгып киткәнгә күрә, ул камыт сыначак[+].


Дошманнарның Иерусалимгә янавы

28Ашшур гаскәрләре Әйят каласына җитте, Мигронны үтте,
Микмәстә үзенең олауларын туплады;[+]
29шуннан тау үткелен узды, Гебада төн кунды.
Рамаһ халкы дер калтырый,
Шаул Гибгасында яшәүчеләр качып китте[+].
30Әй Гәллим, үкереп-үкереп ела! Ләйшә, тыңла моны!
Син дә кушылып ела, Анатот![+]
31Мадмена халкы качып китте, Гебимдәгеләр яшеренер урын эзли.
32Дошман бүген үк Нобта торачак,
йодрыгы белән Сион тавына, Иерусалим калкулыгына янаячак[+].
33Менә, Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
коточкыч бер көч белән агач ботакларын сындырачак;
озын-озын агачлар киселәчәк, биек-биекләре җиргә авачак[+].
34Урман ешлыклары балта белән чабып аударылачак,
Ливан Кодрәт Иясе кулыннан җиргә егып салыначак.

#### 11


Ишай тамырыннан чыккан үсентенең дөреслек вә иминлек китерүе

1Ишай тамырыннан бер үсенте калкып чыгачак, бер сабак үсәчәк.
2Аңарда Раббы Рухы – зирәклек вә зиһен,
киңәш вә кодрәт, белем вә Раббыдан курку рухы булачак[+].
3Раббыдан куркып, Аны хөрмәт итүдә ул шатлык табачак,
кешенең тышкы кыяфәтенә карап хөкем итмәячәк,
имеш-мимешләргә таянып хәл кылмаячак.
4Юксыл-мескеннәргә ул дөреслек белән хөкем чыгарачак,
илдәге мазлумнарның эшләрен гаделлек белән хәл итәчәк;
үзенең сүзе-таягы белән җирне кыйнаячак,
иреннәренең сулышы белән явызны үтерәчәк[+].
5Билендә аның дөреслек вә тугрылык билбавы булачак.

6Шулай, бүре белән сарык бәрәне бергә яшәячәк,
юлбарыс белән кәҗә бәтие рәттән ятачак,
бозау, яшь арыслан һәм симез терлек көтүен кечкенә бала көтәчәк[+].
7Сыер белән ана аю бергә утлап йөриячәк,
аларның балалары янәшә ятачак,
арыслан да, үгез сыман, салам ашаячак.
8Имчәк бала зәһәр елан өне янында уйнап йөриячәк,
һәм күкрәктән аерылган сабый үзенең кулын елан оясына сузачак.
9Минем изге тавымда инде явызлыкка вә зыян-зарарга урын калмаячак,
чөнки, диңгез су белән тулган кебек,
бөтен җир Раббыны танып белү белән тулачак[+].
10Ишай тамырыннан үсеп чыккан сабак ул көнне
халыклар өчен байрак булачак –
кавемнәр аны эзләп киләчәк, һәм аның торагы данлы булачак[+].
11Ул көнне Хуҗа-Хаким кабат Үзенең кулын сузачак
һәм Үз халкыннан исән калганнарны Ашшурдан, Мисырдан,
Патростан, Хәбәшстаннан, Эламнан, Шинардан, Хаматтан,
диңгез ярларындагы төбәкләреннән кире кайтарачак[+].

12Халыкларга байрак күтәрер Ул,
Исраилдән сөрелгәннәрне бергә туплар,
куып таратылган Яһүдә кешеләрен
дөньяның дүрт тарафыннан җыеп алыр[+].
13Эфраимнең көнчелеге сүнәр,
Яһүдәнең дошманлыгы юкка чыгар,
Эфраим Яһүдәгә көнләшеп карамас,
Яһүдә дә Эфраимгә дошман булмас[+].
14Алар көнбатышта пелештиләр җилкәсенә менеп атланыр,
бергәләшеп көнчыгыш кабиләләрен талар,
Эдом[†] белән Мәабка[†] кул сузар,
аммониләрне буйсындырыр[+].
15Раббы Мисыр диңгезенең култыгын киптерер,
Үзенең яндыргыч җилен җибәреп,
Фырат елгасы өстендә кулын болгар да
аны аяк киемен салмыйча кичә торган җиде инешкә бүләр[+].
16Шул чагында Аның Ашшурда калган халкы өчен,
Исраил халкы Мисыр җиреннән чыккан вакыттагы сыман, олы юл ачылыр[+].

#### 12


Котылганнарның рәхмәт җыры

1Шул көнне син, Исраил халкы:

«Сиңа рәхмәтләремне әйтәм, и Раббы! –
Синең ачуың чыккан иде миңа,
инде ул басылды,
һәм Син миңа юаныч бирдең, – дип әйтәчәксең. –[+]
2Аллаһы – Коткаручым минем;
өметемне Аңа баглыйм һәм курыкмыйм,
чөнки Раббы – минем көч-кодрәтемдер,
мине Ул коткара!»[+]

3Котылу чишмәләреннән сез сөенә-сөенә су алырсыз.
4Шул көнне: «Раббыга рәхмәтләрегезне белдерегез,
Аның исемен телгә алыгыз,
халыкларга Аның гамәлләрен сөйләгез,
исеменең бөеклеген яд итегез![*] – диярсез. –[+]
5Раббыга мәдхияләр җырлагыз,
чөнки Аның эшләре гаҗәептер,
моны бөтен җир йөзендә белеп торсыннар![+]
6Әй Сион кешеләре, сөенешеп тантана итегез,
шатлык авазлары яңгырап торсын:
Исраилнең изге Алласы сезнең арада, һәм Ул бөектер!»[+]

#### 13


Бабилнең ахыры инде якын

1Амотс углы Ишагыйягә ирешкән вәхи[*] – Бабил[†] турындагы пәйгамбәрлек сүзе[+].

2Раббы әйтә:
«Шәрә тау өстендә байрак күтәрегез,
хакимнәр капкасыннан керсеннәр өчен,
гаскәрләргә каты итеп кычкырып кул болгагыз[+].
3Үзем сайлап алганнарга Мин боерык бирдем –
ачуымны гамәлгә ашырсыннар өчен,
мәһабәтлегемә сокланучы гаскәриләремне чакырып алдым».

4Таулардан гавам шаулашуын хәтерләткән гөрелте ишетелә,
бер урынга җыелган патшалыклар вә халыклар тавышы бу:
Күкләр Хуҗасы Раббы сугыш өчен гаскәрләрен барлый.
5Алар ерак илдән, күк читеннән үк килә:
Раббы Үзенең газаплый торган коралы белән
бөтен җир йөзен тар-мар итәчәк![+]

6Үкереп-үкереп елагыз, чөнки Раббы көне якын!
Кодрәт иясе җибәргән һәлакәт булып килә ул![+]
7Шуңа күрә бар кешенең кулы салынып төшәр,
һәр кешенең йөрәге куркудан туктап калыр[+].
8Аларның котлары алыныр,
һәрберсе авырту вә газапка дучар булыр;
алар бала табучы хатын кебек изаланыр,
куркышып, бер-берсенә карар,
битләре уттай янып торыр[+].
9Менә, Раббының рәхимсез көне якынлаша,
ул көн дәһшәт һәм янып торган ярсу алып килә,
җирне чүлгә әйләндерергә, гөнаһлы бәндәләрне юк итәргә килә![+]
10Күктәге йолдызлардан вә йолдызлыклардан якты төшмәс,
чыккан чагында, кояш сүрән булыр, ай да үз яктысын бирмәс[+].

11Раббы әйтә:
«Дөньяны Мин – явызлыгы өчен,
яманнарны кылган җинаятьләре өчен җәзага тартырмын;
тәкәбберләрнең мин-минлегенә,
залимнәрнең[*] масаюына чик куярмын[+].
12Кешеләрне Мин саф алтыннан,
Офир алтыныннан да сирәгрәк очрый торган итәрмен[+].
13Шуның өчен күкләрне дер селкетермен,
һәм, Күкләр Хуҗасы Раббының ачуы дөрләгән көнне,
Аның ярсуыннан Җир үз күчәреннән чыгар![+]
14Шул чагында һәркем,
аучы эзәрлекләгән болан, көтүчесез калган сарык сыман,
үз халкына таба йөгерер, үз җиренә качар[+].
15Качып котыла алмаганына сөңге кадалыр,
кулга эләккәне кылычтан һәлак булыр.
16Сабый балаларын ташка бәреп үтерерләр,
йортларын таларлар, хатыннарын мәсхәрә итәрләр[+].

17Менә, бабиллеләргә каршы Мин көмеш дип исе китмәгән,
алтынга хирыс булмаган мадайлыларны күтәрермен[+].
18Мадайлыларның ук-җәяләре яшь егетләрне үтерер;
сабыйларны алар аямас, балаларны кызганмас[+].
19Барлык патшалыклар арасында иң гүзәле,
килданиләрнең[†] даны һәм горурлыгы булган Бабилне
Аллаһы юк иткән Сәдүм вә Гамура язмышы көтә![*][+]
20Инде анда беркайчан да яшәмәсләр,
мәңге беркем килеп урнашмас;
күчмә халыклар үз чатырларын анда кормас,
көтүче дә сарыкларын ял итәргә тупламас[+].
21Анда чүл җанварлары гына хәл җыяр,
йортларга ябалаклар кереп тулыр,
анда тәвә кошлары яшәр, кәҗә тәкәләре уйнаклап йөрер[+].
22Андагы ныгытмаларда – сыртланнар,
гүзәл сарайларда чүл бүреләре улар.
…Бабилнең ахыры инде якын, аның көннәре аз калды».

#### 14


Исраилнең үз җиренә кайтуы

1Раббы, рәхим-шәфкать күрсәтеп, Ягъкубны яңадан сайлаячак – аны үз җиренә кайтарачак; һәм Ягъкуб нәселенә килмешәкләр кушылып, аның белән янәшә көн күрә башлаячак[+]. 2Чит халыклар Исраил халкын үз ватанына кайтарачак, һәм анда, Раббы җирендә, исраилиләр бу халыкларны үзләренең колларына әйләндерәчәк. Элек үзен әсир иткәннәрне Исраил әсирлеккә алачак, элек үзен изгәннәр өстеннән хакимлек итәчәк[+].


Бабил патшасының җиңелүе турында мәсхәрәле җыр

3Раббы сезне кайгы-газаплардан, дучар булган авыр коллыктан азат итеп тынычландырган көнне, 4Бабил патшасы турында мәсхәрәле җырыгызны җырларсыз:

«Менә, залимнең көне бетте, аның ярсуына чик куелды![+]
5Раббы яманнарның күсәген, хөкемдарларның таягын сындырды!
6Ярсулы ул таяк халыкларны туктаусыз кыйный,
кавемнәр белән зобаниларча идарә итә,
аларны эзәрлекләүдән туктамый иде.
7Хәзер исә бөтен дөнья тынычлап ял итә, шатланып җырлый.
8Хәтта кипарислар да сөенә синең һәлакәтеңә,
Ливан эрбетләре дә куана,
„Син җиргә егылганнан бирле, безне кисмиләр!“ – ди алар[+].

9Сине каршыларга дип,
җир астындагы үлеләр дөньясы хәрәкәткә килде:
җир йөзе юлбашчыларының әрвахлары уянды,
халыклар белән идарә иткән патшаларының рухлары тәхетләреннән купты.
10Алар һәммәсе сиңа эндәшеп:
„Син үзең дә безгә охшап калдың: безнең кебек үк көчсез хәзер!“ –
дип әйтерләр.
11Синең дан-шөһрәтең лира авазлары белән бергә үлеләр дөньясына күчте;
синең ятагың да, өстеңдәге җәймәң дә тоташ корттандыр.

12Әй таң йолдызы, әй таң углы, күктән атылып төштең син!
Әй халыкларны җиңүче, җиргә егылып бәрелдең син![+]
13Эчеңнән син болай дип уйладың:
„Күккә ашармын,
тәхетемне Алланың йолдызларыннан да биегрәк куярмын,
ерак төньякта илаһлар җыелышкан тауда утырырмын,[+]
14болытлардан да өскәрәк менәрмен, Аллаһы Тәгаләгә тиң булырмын“[+].
15Ләкин син үлеләр дөньясына, упкын тирәнлегенә төшерелдең[+].
16Сине күргән һәркем, җентекләп күзәтеп, болай дип уйлар:
„Җирне селкетеп, патшалыкларны дер калтыратып торган,
17җир йөзен чүлгә әйләндереп, калаларны вәйран иткән,
әсирләрне өйләренә кайтармаган адәм шушымы инде?!“[+]
18Халыкларның патшалары, хөрмәттә дәфен кылынып[*],
һәрберсе үз төрбәсендә ята;
19ә син күмелмичә калгансың,
кисеп ташланган кирәксез агач ботагы сыман булгансың;
сине упкындагы ташлар өстенә ыргытканнар,
кылыч чапкан мәетләр – синең кәфенеңдер;
җәсәдең[*] аяк астында таптала.
20Сине бүтән патшаларны җирләгән кебек җирләмәсләр:
син үз җиреңне таладың, үз халкыңны кырдың.

Явыз кешеләрнең токымы мәңге искә алынмасын![+]
21Аталарының җинаятьләре өчен угылларын суярга урын әзерләгез! –
Алар беркайчан да, аякка басып, җиргә хуҗа булмасыннар,
җир йөзен калалары белән тутырмасыннар».

22Күкләр Хуҗасы Раббы белдерәдер:
«Бабилгә каршы күтәрелеп, аның исемен, калган халкын,
нәсел-токымын бетерәчәкмен! – ди Раббы. –
23Ул җирне керпеләр яши торган урын, сазлык итәчәкмен,
себереп түгеп юк итәчәкмен!»
– ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+].


Ашшур гаскәренең һәлак булуы

24Күкләр Хуҗасы Раббы ант итеп әйтте:
«Мин ничек ниятләсәм, һичшиксез шулай булачак,
Мин ничек билгеләсәм, шул тормышка ашачак.
25Ашшурны Үз җиремдә юк итәчәкмен,
Үз тауларымда таптап бетерәчәкмен!
Ул кидергән камыт халкым муеныннан салдырылыр,
ул салган йөк иңнәреннән алыныр[+].
26Бу – бөтен дөнья өчен Мин корган ният,
халыкларга каршы күтәрелгән кулым».
27Күкләр Хуҗасы Раббы карар кылгач, кем аны кире кагар?!
Аның кулы күтәрелгәч, кем түбән төшерер?![+]


Әй Пелешет, сөенмә

28Әхәз патша үлгән елны шундый пәйгамбәрлек сүзе булды:[+]

29«Әй Пелешет[†], сине кыйнаган таяк сынган дип сөенмә,
чөнки елан тамырыннан тагын да куркынычрак кара елан чыгачак,
аның токымы оча торган агулы елан булачак.
30Ул чагында юксыл-мескеннең тамагы туячак,
фәкыйрь-фөкра куркынычсыз урында булачак,
ә синең нәсел тамырыңны ачтан үтерәчәкмен,
калган халкыңны юк итәчәкмен.
31Әй капкалар, үкереп-үкереп елагыз!
Әй калалар, кычкырып-кычкырып елагыз!
Куркудан калтырап тор, бөтен Пелешет җире,
чөнки төньяктан тузан болыты килә,
һәм дошман гаскәрендә артта калучы юк».

32Чит халыкның илчеләренә нинди җавап бирергә?
«Сионның нигезен Раббы салды,
Аның халкыннан бичара мазлумнар шунда
сыеныр урын табачак!» – җавап әнә шул булыр[+].

#### 15


Мәаб җиренең һәлак булуы

1Мәаб турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Төнлә белән Мәабның Ар каласы таланыр, юк ителер!
Төнлә Мәабның Кыйр каласы таланыр, юк ителер![+]
2Менә, Дибон кешеләре, еларга дип,
калку жирдәге гыйбадәтханәгә[†] килә,
Нәбу белән Медеба хакында мәабиләр үкереп-үкереп елый,
һәммәсенең чәч-сакалы кырылган[+].
3Кешеләр урамда тупас тукымага[†] төренеп йөри,
өй түбәләрендә[*] вә мәйданнарда барысы үкереп елый,
күз яшенә баткан.
4Хишбун һәм Элгале шәһәрендә халык илереп кычкыра,
аларның тавышы хәтта Яһаста да ишетелә;
Мәаб сугышчылары үкерә, аларның җаны куркудан калтырый![+]
5Мәаб хакында йөрәгем сызлый.
Мәаб кешеләре Согарга, Эгләт-Шелишиягә качалар,
елый-елый Лухиткә таба менәләр,
үзләренә ябырылган афәттән Хорунаим юлында зар елашалар[+].
6Нимрим сулары корыган, болыннар кибеп беткән,
үләннәр көйгән, яшеллек тәмам юкка чыккан.
7Шуңа күрә мәабиләр үзләренең малларын, саклаган әйберләрен
Таллар үзәненең аръягына күчерәләр.
8Мәабның барлык чикләрендә үкереп елыйлар,
елаган тавышлар хәтта Эглаимгә вә Беер-Элимгә барып җитә.
9«Әнә, Димон сулары кан белән тулды! – ди Раббы. –
Ләкин әле Мин Димонга[*] тагын шундый каза әзерләдем:
Мәабтан качып киткән
һәм илдә калган кешеләргә арысланнар өстерәчәкмен!»

#### 16

1Селадан чүл аша Сион тавына,
илнең идарәчесенә бүләккә бәрәннәр җибәрегез![+]

2Арнон елгасындагы кичүләр янында мәабиләрнең кызлары
кая барып бәрелергә белмәгән кошлар,
оясыннан чыгарып ташланган кош балалары хәлендә[+].

3«Киңәш бир безгә, карар кыл:
көн үзәгендә безне төн сыман күләгәң белән капла,
сөрелгән халыкны яшер, качакларны сатма.
4Илләреннән сөрелгән Мәаб халкы синдә яшәп торсын,
җимерүче-талаучыдан сакла аларны!»[*]

Изүче юк ителгәч, җимерү-талау туктагач,
бу җирне таптаучы юк булгач,
5Давыт чатырында мәрхәмәткә нигезләнгән тәхет урнашачак,
анда гаделлек эзләүче һәм дөреслеккә омтылучы,
ышанычлы хаким утырачак[+].

6Мәабның горурлыгы, аның чамасыз горурлыгы,
мин-минлеге вә тәкәбберлеге хакында ишеткән идек без,
әмма бу – шапырыну гына[+].

7Инде Мәаб, үзен кызганып, үкереп-үкереп елый,
һәммәсе күз яше коя,
Кыйр-Харесетның татлы йөзем көлчәләрен сагынып ыңгыраша[+].
8Хишбун кырлары да, Сибманың йөзем куаклары да корыган,
ә элек халыкларның җитәкчеләре
аларның иң шәп жимешләреннән кәефләнә иде;
ул йөзем ботаклары бит Ягызерга кадәр барып җитә,
чүл буйлап сузыла иде,
аның үсентеләре, тармакланып, диңгез аръягына хәтле чыга иде[+].
9Менә, Сибманың йөзем куакларын кызганып,
мин Ягызер белән бергә елыйм;
сезне, и Хишбун, и Элгале, күз яшьләрем белән чылатам,
чөнки сезнең йөзем җыйгандагы һәм иген ургандагы
шатлыклы авазларыгыз инде ишетелми;[+]
10мул уңышлы бакчалардан шатлык-куанычлар юкка чыкты,
йөзем бакчаларында инде беркем җырламый –
сөенечле авазлар яңгырамый,
беркем йөзем изгечләрдә[†] җимеш изми-таптамый;
күңелле авазлар тынды.
11Шуңа күрә йөрәгем, Мәабны кызганып, гөслә кебек ыңгыраша,
җаным Кыйр-Хересны кайгыртып кыйнала[+].
12Мәаб кешеләре, калку җиргә[†] килеп, арыганчы ялынса-ялварса да,
изге урынга килеп, күпме генә дога кылса да,
һәммәсе файдасызга.

13Мәаб хакында Раббы күптәннән әйткән сүз әнә шундый иде. 14Ә хәзер Раббы болай ди:

– Ялланып эшләгән кеше елларны төгәл санаган кебек, нәкъ өч ел үтүгә Мәабның мәһабәтлелеге күп санлы халкы белән бергә түбәнсетеләчәк. Бик аз кеше генә котылып калачак, һәм алар көчсез булачак[+].

#### 17


Арамга һәм Исраилгә биреләчәк җәза

1Дәмәшкъ турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

«Менә, Дәмәшкъ калалар исәбеннән чыгарып ташланачак,
хәрабәләр өеменә әвереләчәк[+].
2Арогыр калалары бушап калачак,
анда көтү-көтү маллар гына тыныч ятачак –
аларны һичкем борчымаячак[+].
3Эфраим – ныгытмасыз, Дәмәшкъ патшалыксыз калачак,
Арамның исән калган халкы
Исраил халкының даны беткән кебек бетәчәк», –
ди Күкләр Хуҗасы Раббы.

4«Ул көнне шулай булачак:
Ягъкубның[*] даны сүреләчәк, симез тәне арык булып калачак.
5Уракка төшкән чактагы кебек булачак:
уракчы, кулына урак тотып, игеннәрне урып алачак,
кешеләр Рефаим үзәнендәге кырларда
ялгыз башакларны җыеп йөриячәк[+].
6Шулай, бик азлар гына котылып калачак.
Бу – зәйтүн агачын селкеткәндәге кебектер:
иң очта – ике-өч,
җимешле ботакларда дүрт-биш данәсе генә калачак», –
ди Исраилнең Раббы Алласы[+].

7Кеше ул көнне күз карашын үзен Бар итүчегә юнәлтәчәк,
күзләрен Исраилнең изге Алласына төбәячәк.
8Кеше үз куллары белән ясаган мәзбәхләргә,
алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган баганаларга
һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләренә инде карамаячак[+].

9Ул көнне Исраилнең ныгытылган калалары,
исраилиләрдән качучылар калдырып киткән шәһәрләр кебек,
бушап калачак –
анда агач вә куаклар гына үсәчәк.
Бар җир вәйранлыкта ятачак[+].

10Хак дөрестер: син, Исраил, коткаручы Аллаңны оныттың,
сине сыендыручы Кыяташыңны искә алмадың;
шуңа күрә гүзәл үсемлекләр утыртсаң да,
чит үсентеләр үстерсәң дә,[+]
11чәчкән көнне үк алар шытып чыкса да,
утырткан иртәдә үк чәчәк атса да,
газап чигү, сыкрану-сызлану көнендә уңышың юкка чыгачак.

12Әнә, күп халыкларның шаулашуы ишетелә –
котырынган диңгез сыман шаулый алар!
Бу – кавемнәр гөрелтесе;
алар ташкын су кебек үкерә[+].
13Кавемнәр куәтле сулар кебек үкерә;
ләкин Раббы аларга янаячак,
һәм алар бик еракка качып китәчәк –
таулар буйлап җил куган ашлык кибәге сыман,
өермә күтәргән дүңгәләк сыман куылып йөртеләчәк.
14Кичен бу халыклар дәһшәт таратса,
таң атканда инде юкка чыгачак.
Безне талаучыларның язмышы,
безне тунаучыларның өлеше әнә шундый.

#### 18


Раббының Хәбәшстан илчеләренә җавабы

1Хәбәшстан елгалары аръягына, канат шавы ишетелгән илгә – кайгы!
2Бу ил, камыш көймәләргә утыртып,
су буйлап үзенең илчеләрен җибәрә.

Әй җитез илчеләр! Җирләрен елгалар кискәләгән,
озын буйлы, шома тәнле халык янына,
бар тарафка дәһшәт сала, сәер телдә сөйләшә торган,
көчле-җиңүчән кавем янына барыгыз!

3Әй әһле җиһан! Әй җир йөзендә яшәүчеләр!
Тауларда байрак күтәрелгәч – күрерсез,
быргы кычкырткач – ишетерсез![+]
4Чөнки Раббы миңа болай диде:
«Эссе көндә һавада эленеп торган рәшә кебек,
урак өсте челләсендә хәрәкәтсез торган чык болыты кебек,
Мин дә Үз торагымнан тыныч кына күзәтеп торырмын»[+].

5Йөзем куаклары инде чәчәк коеп, тәлгәшләре тула башлагач,
уңыш өлгергәнне көтмичә,
бакчачы пычагы белән Раббы үсентеләрне кисеп алачак,
ботакларны өзеп ташлаячак.
6Аларны таулардагы ерткыч кошларга,
кыргый җәнлекләргә калдырачак;
җәен алар белән – кошлар, ә кышын кыргый җәнлекләр тукланачак.

7Җирләрен елгалар кискәләгән,
озын буйлы, шома тәнле халык янына,
бар тарафка дәһшәт сала, сәер телдә сөйләшә торган,
көчле-җиңүчән кавем шул чакта Күкләр Хуҗасы Раббыга,
Аның исемен йөрткән урынга – Сион тавына бүләкләр китерәчәк.

#### 19


Раббының Мисырга җибәргән җәзасы

1Мисыр турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Менә, Раббы, җитез болытка утырып, Мисырга киләчәк.
Аның каршында Мисыр потлары дер калтыраячак,
мисырлыларның йөрәге куркудан туктап калачак[+].
2«Мисырлыларны Мин бер-берсенә каршы котыртам:
шулчак туган – туганга, күрше – күршегә,
кала – калага каршы чыгачак,
һәм бер патшалык икенче патшалыкка каршы сугышачак[+].
3Мисырлылар төшенкелеккә биреләчәк;
Мин аларның ниятләрен бозачакмын,
алар потларга, үлгәннәрнең рухына,
әрвахларны чакыручыларга, күрәзәчеләргә ярдәм эзләп барачак[+].
4Мисырлыларны Мин рәхимсез хөкемдар кулына тапшырачакмын –
миһербансыз бер патша хакимлек итәчәк алар өстеннән», –
ди Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы[+].

5Нил елгасының сулары кибеп, ул тәмам корыячак,[+]
6аның ермаклары сасып бетәчәк;
Мисырдагы агымсулар саегачак һәм кибәчәк,
камышлары шиңеп төшәчәк[+].
7Елга тамагындагы үсемлекләр,
елга буенда чәчелгән барча игеннәр, корып,
җилгә очып юкка чыгачак.
8Балыкчылар кайгырачак,
елгага кармак салган бар кеше үкереп елаячак,
суга ятьмә салган кешеләр төшенкелеккә биреләчәк.
9Мисырның җитен талкучылары аптырашка калачак,
тукучылары өметсезлеккә биреләчәк;
10җитен эрләүчеләр кайгыга батачак;
барлык эшчеләр гамь чигәчәк.

11Соган[*] түрәләре тәмам акылдан язды,
фиргавеннең[†] зирәк киңәшчеләре мәгънәсез киңәшләр бирә.
Фиргавенгә: «Без – зирәкләр затыннан,
борынгы патшалар нәселеннән», –
дип әйтергә ничек телләре бара?![+]
12Кайда соң синең зирәк кешеләрең, фиргавен?
Хәзер инде алар әйтсен сиңа,
Күкләр Хуҗасы Раббының
Мисырга нинди язмыш билгеләгәнен белдерсен[+].
13Соган түрәләре акылсыз,
Мемфис[*] түрәләре үз-үзләрен алдый.
Мисырның кабилә башлыклары Мисыр халкын юлдан яздырды[+].
14Раббы аларның зиһеннәрен чуалтты,
һәм алар Мисырның йөргән юлларын саташтырдылар –
Мисыр, сәрхуштәй чайкалып, үзенең косыгы өстендә йөри[+].
15Ни баш, ни койрык, ни хөрмә ботагы, ни камыш[*] –
боларның берсе-бер инде Мисыр өчен һичнәрсә эшли алмаячак[+].


Раббының Мисырга, Ашшурга һәм Исраилгә фатихасы

16Ул көнне мисырлылар куркак хатын-кызга охшап калачак: Күкләр Хуҗасы Раббы аларга Үзенең кулын күтәрүгә тетрәнеп китәчәк[+]. 17Мисыр өчен Яһүдә коточкыч бер нәрсәгә әвереләчәк: Яһүдәне искә төшергән саен, алар Күкләр Хуҗасы Раббы билгеләгән язмыштан дер калтырап торачак.

18Ул көнне Мисыр җирендә кәнганиләр[†] телендә[*] сөйләшкән һәм Күкләр Хуҗасы Раббыга тугрылык сакларга дип ант эчкән биш кала булачак; шуларның берсе Кояш каласы[*] дип аталачак[+].

19Ул көнне Мисыр уртасында – Раббыга багышланган мәзбәх, аның читендә Раббы хөрмәтенә куелган изге багана булачак[+]. 20Болар Мисыр җирендә Күкләр Хуҗасы Раббы барлыгын таныткан билге вә шаһитлык булачак; һәм Мисыр халкы, изүчеләрдән зарланып Раббыга ялваргач, Ул аларга коткаручы вә яклаучы җибәрәчәк. 21Раббы шулай Мисырга Үзен танытачак, һәм алар ул көнне Раббыны танып беләчәк, Аңа сәҗдә кылып, корбаннар вә бүләкләр китерәчәк, Аның алдында нәзерләр әйтеп, аларны үтәячәк[+]. 22Раббы Мисырны бик каты җәзалаячак, ә аннары дәвалап терелтәчәк. Алар Раббыга мөрәҗәгать иткәч, Ул, ялваруларын ишетеп, аларны терелтәчәк[+].

23Ул көнне Мисырдан Ашшурга олы юл ачылачак, ашшурлылар – Мисырга, ә мисырлылар Ашшурга киләчәк; алар бергәләп Раббыга сәҗдә кылачак[+]. 24Ул көнне Исраил, шушы ике ил – Мисыр вә Ашшур белән бер дәрәҗәдә булып, бөтен дөнья уртасында хәер-фатиха ала торган җиргә әвереләчәк[+]. 25Күкләр Хуҗасы Раббы аларга фатиха биреп: «Әй халкым Мисыр, кулларым бар кылган Ашшур һәм биләмәм Исраил, мөбарәк фатихалы булыгыз!» – диячәк.

#### 20


Ишагыйя – Мисыр вә Хәбәшстан өчен кисәтүче билге

1Ашшур патшасы Саргон үзенең гаскәрбашын Ашдодка[*] җибәрде, һәм ул, Ашдодка һөҗүм итеп, аны басып алды[+]. 2Аңарчы Амотс углы Ишагыйя аша Раббы болай дип әйткән иде:

– Бар, билеңә ураган тупас тукымаларыңны, аягыңдагы сандалыңны салып ташла.

Ишагыйя нәкъ шулай эшләде, шәрә килеш вә яланаяк йөри башлады[+].

3Шуннан Раббы болай дип әйтте:

– Колым Ишагыйянең өч ел буе шәрә килеш вә яланаяк йөрүе – Мисыр вә Хәбәшстан турында алдан җибәрелгән кисәтүче билгедер:[+] 4Ашшур патшасы Мисыр әсирләрен вә Хәбәшстан тоткыннарын – яшьләрне дә, картларны да – яп-ялангач вә яланаяк, хәтта оят җирләре дә капланмаган килеш куып алып китәр, һәм Мисыр мәсхәрә ителәчәк[+]. 5Шул чагында Хәбәшстанга өмет баглаган, Мисыр белән горурланган кешеләрнең котлары алыначак, һәм алар хурлыкка калачак. 6Бу ярда яшәүчеләр[*] ул көнне: «Карагыз, Ашшур патшасыннан коткарыр дип, без өметләнеп торган, без ярдәм сорап барган кешеләргә нәрсә булган! Ничек котылырга инде хәзер безгә?!» – диячәкләр.

#### 21


Бабилнең җиңелүе турында пәйгамбәрлек сүзе

1Диңгез буендагы чүл турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Нәгебтә[*] дулаган өермә сыман, чүлдән, куркыныч илдән килә ул[+].
2Миңа куркыныч бер вәхи[*] килеп иреште:
«Хыянәтче сата, талаучы талый.
Элам, һөҗүмгә бар! Мадай, камап ал!
Бабил китергән барлык аһ-зарга Мин чик куячакмын!»[+]
3Боларны күреп, тәнемне авырту биләп алды,
бала табучы хатындай газап кичердем.
Ишеткән бар нәрсәм мине куркуга салды,
күргән бар нәрсәм котымны алды[+].
4Йөрәгем калтырады, бөтен тәнем дер-дер килде;
элек мин көтеп алган эңгер-меңгер вакыт
минем өчен коточкыч бер нәрсәгә әйләнде.

5Табыннар корылган, келәмнәр җәелгән: аш мәҗлесе бара…
Торыгыз, гаскәрбашлары, калканнарыгызны майлагыз!

6Чөнки Хуҗа-Хаким миңа болай диде:

«Бар, күзәтче куй, күргәннәрен әйтә барсын[+].
7Пар ат җигелгән арбаларны,
ишәкләргә һәм дөяләргә атланган җайдакларны күргәч,
игътибарлы булсын ул, тырышып күзәтсен!»
8Шунда күзәтче[*] кычкырды:
«Хакимем, күзәтү манарасында мин көнозын торам,
төннәрен дә урынымнан китмим[+].
9Менә күрәмен: пар ат җигелгән арбаларда ирләр килә!»
Шуннан соң күзәтче:
«Төшерелде, бәреп төшерелде Бабил!
Илаһларының барлык сыннары җимерелде,
алар җирдә аунап ята!» – диде[+].

10Әй ындырда суктырылган халкым минем!
Күкләр Хуҗасы Раббыдан, Исраил Алласыннан нәрсә ишетсәм,
сезгә шуны җиткердем[+].


Эдом турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе

11Думаһ[*] турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Миңа Сәгыйрьдән[*]: «Әй сакчы, төн әле күпмегәчә сузылачак?
Күпмегә сузылачак ул, әй сакчы?» – дип кычкыралар.
12Сакчының җавабы шундыйдыр:
«Таң атып килә, ләкин әле төн дәвам итә.
Әгәр инде күбрәк беләсегез килсә, кабат килеп сорагыз».


Гарәпләр җире турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе

13Гарәпләр җире турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Әй деданиләр[*] кәрваны,
гарәпләр җирендәге әрәмәләрдә төн кунарсың!
14Тейма[*] җирендә яшәүчеләр,
шул сусаганнарга су алып килегез, шул качакларга икмәк китерегез![+]
15Чөнки алар кылычтан качалар,
кынысыннан чыккан кылычтан,
киерелгән җәядән, дәһшәтле сугыштан кача алар.

16Хуҗа-Хаким миңа болай диде:

– Ялланып эшләгән кеше елларны төгәл санаган кебек, нәкъ өч ел үтүгә, Кыдарның[*] барлык шөһрәте юкка чыгачак[+]. 17Укчылардан, Кыдар сугышчыларыннан, бик азы гына исән калачак.

Исраилнең Раббы Алласы әнә шулай дип әйтте.

#### 22


Иерусалимнең Раббыны онытып күңел ачуы

1Вәхи[*] үзәне турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Нәрсә булды сиңа, нигә барлык кешеләрең өй түбәсенә менгән?
2Әй шау-шулы, гөжләп-кайнап торган кала!
Синең һәлак булган кешеләрең кылычтан да үтмәде,
бәрелештә дә үлмәде;[+]
3синең юлбашчыларың барысы бергә качты,
җәя киермичә генә әсирлеккә төште;
ничек кенә ерак качмасыннар, һәммәсе бергә әсирлеккә алынды.
4Шуңа күрә: «Калдырыгыз мине, мин әче күз яшьләре түгәм;
халкымның һәлакәте өчен кайгырганда юатырга маташмагыз мине!» – дидем[+].

5Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы, Вәхи үзәнендә ыгы-зыгы,
изү-кысу, чуалыш башланачак көнне билгеләде инде.
Диварны җимерәчәкләр,
кычкырган тавышлар тауга кадәр барып җитәчәк.
6Арбаларга утырган, атларга атланган,
садаклар[*] аскан эламлылар килә,
кыйрлылар инде калканнарын күтәргән![+]
7Менә, синең гүзәл үзәннәрең арбалар белән тулды,
җайдаклар шәһәр капкалары каршына килеп басты.
8Яһүдә яклаучысыз калды.

Ул көнне сез «Ливан урманы йорты»нда сакланган коралларны барладыгыз; 9Давыт каласы диварларында бик күп җимерек урыннар күрдегез һәм Аскы буада су җыйдыгыз;[+] 10Иерусалимдәге йортларны тикшереп карап чыктыгыз, диварны ныгытыр өчен, кайбер йортларны җимердегез; 11Иске буадан алган суны саклар өчен, ике дивар арасында чокыр казыдыгыз. Ләкин һәммә нәрсәне алдан ниятләгән Аллаһыга йөзегез белән борылмадыгыз, аларны гамәлгә ашыручы Аллаһыга карашыгызны юнәлтмәдегез.

12Ул көнне Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы, сезне еларга, кайгырырга,
чәчләрегезне кырып, тупас тукымаларга төренергә чакырды[+].
13Ләкин сез күңел ача бирдегез, кәеф-сафа кордыгыз,
үгез суйдыгыз, сарык чалдыгыз, ит ашадыгыз, шәраб эчтегез:
«Ашап-эчеп калыйк, чөнки иртәгә үләбез!» – дидегез[+].

14Күкләр Хуҗасы Раббы тарафыннан миңа әйтелде:

«Сезнең бу гөнаһыгыз үлгәнче кичерелмәячәк!»
Бу – Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе.


Шебна һәм Эльякыйм

15Күкләр Хуҗасы Раббы миңа болай диде:

«Сарай башлыгы мөдир Шебна янына бар да әйт аңарга:[+]
16„Ни эшең бар синең биредә?
Ни хакың бар монда үзеңә кабер чокырга?
Туганнарың күмелгәнме әллә биредә?! – диген. –
Син әнә биек урында үзеңә кабер чокыдың,
кыяда үзеңә торыр урын әзерләдең[+].
17Раббы сине моннан чыгарып ыргытачак, әй кеше!
Ул сине, ныгытып эләктереп алып, 18төенчек кебек төреп,
зур-киң бер илгә ыргытып бәрәчәк;
син – хуҗаң йортына хурлык китерүче бәндә –
шунда җан бирәчәксең,
һәм шәп арбаларың да синең шунда калачак!“
19Сине Мин дәрәҗәле урыныңнан төшерәчәкмен:
сине куып чыгарачаклар!

20Ул көнне Мин колым Хилкыйя углы Эльякыймны чакырып алачакмын[+]. 21Аңа синең киемеңне кидереп, биленә синең билбавыңны буып, синең хакимиятне аның кулына тапшырачакмын; һәм ул Иерусалимдә яшәүчеләр вә Яһүдә халкы өчен ата булачак. 22Давыт йортының ачкычын аның иңенә салачакмын: ул ачса, беркем бикли, ә бикләсә, беркем ача алмаячак[+]. 23Аны нык урынга чөй итеп кагачакмын, һәм аның тәхете атасы йортына дан китерәчәк. 24Аның нәселенең бөтен дан-шөһрәте, ягъни барлык балалары һәм варислары, касәдән алып чүлмәкләргә кадәр барлык кечкенә савытлары, аңарда чөйдәге сыман эленеп торачак».

25– Ул көнне, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы, – нык урынга кагылган чөй сынып төшәчәк, һәм ул тотып торган йөк харап булачак.

Бу – Раббы сүзе.

#### 23


Сур турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе

1Сур[*] каласы хакында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе.

Таршиш[*] кораблары, үкереп елагыз!
Чөнки башкалагыз җимерелгән, бер генә йорт та калмаган.
Бу хәбәр сезгә киттиләр җиреннән[*] кайткан чагыгызда иреште[+].
2Тын калыгыз, әй яр буенда яшәүчеләр һәм
диңгездә йөргән Сидун сәүдәгәрләре![+]
3Шихорда[*], Нил елгасы буенда үскән ашлык
зур сулар буйлап Сурга –
халыклар сәүдә итә торган шушы үзәккә кайта иде[+].
4Оят сиңа, Сидун, диңгез ярындагы ныгытма!
Диңгез хәзер болай ди:
«Мин тулгак газапларын белмәдем, бала тапмадым,
егетләр үстермәдем, кызлар тәрбияләмәдем дә кебек».
5Сур язмышын ишетеп, Мисыр кайгыга калачак.

6Таршишка күченеп китегез, әй яр буенда яшәүче халык,
үкереп-үкереп елагыз!

7Борынгы заманнарда ук нигез салынган,
сөенече ташыган шәһәрегезгә ни булган?
Хәзер инде сез ерак илләрдә яшәрсез,
чит-ят җирләрдә каңгырып йөрерсез.
8Сурга мондый язмышны кем билгеләде?
Бу кала патшаларга таҗ кидерә иде,
аның сәүдәгәрләре, хөкемдарлар кебек,
бөтен дөньяның ихтирамын казанган кешеләр иде.
9Күкләр Хуҗасы Раббы шулай карар кылды:
Сурның тәкәбберлеге вә мәһабәтлелеге хур булсын,
бөтен дөнья күзендә ихтирам казанганнар түбәнсетелсен!

10Әй Таршиш халкы,
Нил буе игенчеләре сыман үз җирегезне эшкәртегез,
чөнки синдә кораб төзи торган гавань юк инде.

11Раббы, диңгез өстенә кулын сузып, патшалыкларны дер селкетте;
Кәнган җирендәге ныгытмаларны җимерергә әмер бирде, әйтте:[+]
12«Бүтән инде сөенә алмассың,
әй мәсхәрә ителгән гыйффәтле Сидун-кыз!
Бар, киттиләр җиренә күчеп кит!
Тик анда да тынычлык тапмассың».

13Килданиләр җиренә күз төшерегез: бу халык бүтән юк!
Ашшур, камау корылмалары төзеп,
аларның кальга-ныгытмаларын[†] җимерде, хәрабәгә әйләндерде,
җирләрен чүл җанварларына бирде[+].

14Үкереп-үкереп елагыз, Таршиш кораблары!
Чөнки сез сыенган ныгытма җимерелгән.

15Шушы көннән алып Сурны җитмеш ел буена – бер патшаның гомеренә тәңгәл вакытка онытып торачаклар. Сур белән, җитмеш ел үткәннән соң, фахишә хатын турындагы җырдагыча булачак:[+]

16«Гөсләңне ал да кала буйлап уйнап йөр,
онытылган фахишә хатын!
Матур итеп уйна,
кешеләр сине исләренә төшерсен өчен, күпләп җыр җырла».

17Җитмеш ел узганнан соң, Раббы Сур хакында кайгыртачак: шәһәр яңадан үз сәүдәсе белән шөгыльләнә, бөтен дөньядагы патшалыклар белән уйнаш итә башлаячак[+]. 18Ләкин сәүдәдән килгән табышны тупламаслар һәм сакламаслар, ул табыш Раббыга багышланыр: туйганчы ашасыннар һәм затлы киемнәр кисеннәр өчен, Раббыга табынучылар файдасына китәр.

#### 24


Раббының җирне хөкем итүе

1Менә, Раббы бөтен дөньяны бөлгенлеккә төшерәчәк, вәйран итәчәк,
җирнең йөзен бозачак һәм халкын төрле якка таратачак[+].
2Халыкны һәм руханины да,
колны һәм аның хуҗасын да,
кол хатынны һәм аның хуҗабикәсен дә,
сатып алучыны һәм сатучыны да,
әҗәткә алучыны һәм биреп торучыны да,
бурычы булганны һәм рибачыны да бер үк язмыш көтә[+].
3Җир тәмам ташландык хәлгә килеп таланып бетәчәк.
Раббы, әнә шулай булачак, дип әйтте.

4Җир кайгырып сүрелә,
бөтен дөнья кибә, сула,
аның мәгърур затлары көчтән яза[+].
5Яшәүчеләр тарафыннан җир нәҗесләнгән,
чөнки алар кануннарны санга сукмадылар,
кагыйдәләрне хурладылар, мәңгелек Килешүне боздылар[+].
6Шуңа күрә җирне каргыш кимерә:
аның халкы үз гөнаһлары өчен түли;
шуңа күрә җирдә яшәүчеләр юкка чыга,
алар инде бик аз хәзер[+].
7Яшь шәраб кими, йөзем ботаклары кибә;
элек шат булганнар һәммәсе көрсенә[+].
8Дәртле барабаннар ишетелмәс булды,
кешеләрнең шатлыклы авазлары да,
гөсләнең моңлы тавышлары да тынып калды[+].
9Инде шәраб эчелми, җырлар җырланмый,
сыра әче булып тоела.
10Җимерелгән шәһәр бушап калган,
барлык йортлар бикле, анда кереп булмый.
11Урамнарда шәрабны сагынып елыйлар,
илдә шатлык сүнде, сөенеч бетте[+].
12Шәһәр тәмам вәйран булган, капкалары җимерелгән.

13Уңышны җыеп алганнан соң,
зәйтүн агачында яки йөзем куагында берән-сәрән җимеш калган кебек,
җир йөзендәге халыклар да шулай аз санлы булыр[+].

14Шатлыклы, көчле тавыш ишетелә:
көнбатышта Раббының мәһабәтлелегенә дан җырлыйлар.
15Әй көнчыгыш халкы, әй диңгез буенда яшәүчеләр,
Исраилнең Раббы Алласы исемен данлагыз!
16Җирнең читләреннән без
«Хаклык иясенә дан-шәрәфләр!» дигән җыр ишетәбез.

Ләкин мин: «Беттем! Беттем! Кайгы миңа!
Хыянәтчеләр хыянәт итә, хаинлек[*] кыла!» – дип әйтәм[+].
17Әй җир кешесе, сине афәт, чокыр, тозак көтә![+]
18Дәһшәтле тавыш ишетеп кача башлаган кеше чокырга егылыр,
чокырдан чыкканы ятьмәгә эләгер,
чөнки күк тәрәзәләре ачык, җирнең нигезләре чайкала[+].
19Җир шартлап ярыла, селкенә, тетри,
20исерек кеше кебек чайкала ул,
кырдагы ялгыз алачык кебек тибрәнә;
җирнең гөнаһлары аның өстенә авыр йөк булып ята –
җир егылыр һәм инде бүтән аякка басмас![+]
21Ул көнне Раббы күк гаскәрен – күктә,
ә җир патшаларын җир өстендә җәзага тартыр.
22Һәммәсе дә, тоткыннар кебек, бер чокырга тупланыр,
зинданга ябылыр һәм күп вакыт үткәннән соң җәзага тартылыр.
23Ай вә кояш оятларыннан йөзләрен каплар,
Күкләр Хуҗасы Раббы Сион тавында
вә Иерусалимдә патшалык итәр
һәм Үзенең шөһрәтен Үз халкының өлкәннәренә күрсәтер[+].

#### 25


Раббыга дан җырлау

1Әй Раббы, Син – минем Аллам!
Сине зурлыйм, исемеңә рәхмәтләр юллыйм!
Чөнки Син гаҗәеп эшләр башкардың,
Үзеңнең күптәнге ниятеңне –
дөрес вә ышанычлы ниятеңне тормышка ашырдың[+].
2Син шәһәрләрне таш өеменә әйләндердең,
ныгытылган калаларны хәрабә иттең;
чит-ят кешеләрнең ныгытмалары җимерелде,
алар инде беркайчан да тергезелмәс[+].
3Шуңа күрә көчле халыклар Сине данлый,
мәрхәмәтсез кавемнәрнең калалары Синнән өркеп тора.
4Юксыл-мескенгә, мохтаҗларга Син авыр вакытта сыеныр урын,
давылда – ышыклык бирә торган,
эссе көндә саклый торган күләгә булдың.
Чөнки залимнәрнең сулышы – диварга каршы коеп яуган яңгыр,[+]
5чүл-сахрадагы челлә кебектер.
Син чит-ят халыкларның шау-шуын бастың;
болыт күләгәсе кояшны каплаган кебек,
залимнәрнең җырын томаладың.

6Күкләр Хуҗасы Раббы Сион тавында барлык халыклар өчен
тәмле-тәмле ашамлыклардан, иң яхшы шәраблардан табын корачак;
анда туклыклы ризыклар һәм иң яхшы, сөзелгән шәраблар булачак[+].
7Бу тауда Раббы барлык халыкларны каплап торган япманы,
барлык кавемнәр өстенә ябылган пәрдәне алып ташлаячак,
8йотып җибәргәндәй үлемне мәңгегә юк итәчәк.
Хуҗа-Раббы барлык кешеләрнең күз яшен сөртәчәк,
бөтен җир буйлап Үз халкын хурлыктан коткарачак.
Раббы, әнә шулай булачак, дип әйтте[+].

9Ул көнне болай дип әйтәчәкләр:
«Менә бу – безнең Аллабыз!
Без Аңа өметләнеп торган идек, һәм Ул безне коткарды.
Ул – безнең Аллабыз!
Өметебезне Аңа баглаган идек,
инде безне коткарган өчен шатланыйк, куаныйк![+]
10Раббының кулы шушы тауны саклаячак».


Мәабның җимерелүе

Ә Мәаб тирескә тапталган салам кебек булачак;[+]
11суга батучы кеше кебек кулларын болгатса да, ничек кенә тырышса да,
Раббы аның тәкәбберлеген түбәнсетәчәк.
12Мәабның нык-биек диварларын Ул җимерәчәк,
җиргә аударып көл-тузан итәчәк.

#### 26


Яһүдәнең Раббыны данлау җыры

1Ул көнне Яһүдә җирендә мондый җыр җырланачак:

«Безнең калабыз көчле!
Раббы – безнең Коткаручыбыз,
дивар-ныгытмабыз кебек Ул.
2Ачыгыз капкаларны! Тугры вә тәкъва халык керсен бирегә![+]
3Син, Раббы, рухы нык булганнарны иминлектә саклыйсың,
чөнки алар Сиңа ышаналар.
4Раббыга гомер-гомергә ышанып яшәгез,
чөнки Раббы – мәңгелек Кыяташыбыз![+]
5Шулай, биектә яшәгәннәрне Ул егып салыр,
югары күтәрелгән каланы түбән төшерер, тузанга батырыр.
6Шул урын мазлумнарның аяклары,
юксыл-мескеннәрнең табан астында калыр».

7Тәкъваларның юлы туры,
аларның юлларын Син, Раббы, тигез кыласың[+].
8Карарларың кушкан юлдан йөргәндә, өметебезне Сиңа баглыйбыз;
бар теләк-эстәгәнем – исемеңне зекер кылудыр[*].
9Төнлә минем җаным Сиңа сусый, рухым ихластан Сине эзли,
чөнки җирдә Синең хөкем-карарларың үтәлгәндә,
дөньяда яшәүчеләр хаклык-дөреслекнең ни икәнен белерләр[+].
10Явыз кешеләргә миһербанлык күрсәтелсә дә,
алар хаклык-дөреслекнең ни икәнен белә алмаслар,
гаделлек хөкем сөргән җирдә явызлык кылуларын дәвам итәрләр,
Раббының мәһабәтлелегенә сокланып карамаслар.
11И Раббы, Синең кулың сугарга дип югары күтәрелгән,
ләкин явызлар моны күрми.
Халкың өчен ашкынып-атлыгып торуыңны күреп,
алар хурлыкка калсын,
дошманнарыңа әзерләнгән ут-ялкының аларны ялмап алсын[+].
12И Раббы, Син безне имин кыласың;
әйе, безнең казанышлар – һәммәсе Синең эшеңдер[+].
13И Раббы Аллабыз, безнең өстән бүтән хуҗалар хакимлек итте,
ләкин без фәкать Синең исемне яд итәбез[+].
14Алар үлде, инде терелмәс,
үлеләрнең рухы аякка басмас,
чөнки Син аларны җәзалап юк иттең,
алар турындагы хатирәне юкка чыгардың[+].
15Син, Раббы, Үз халкыңны ишәйттең,
аны ишәйтеп Үзеңә дан казандың;
Син илнең барлык чикләрен киңәйттең[+].
16И Раббы, бәла килгәндә, халкың Сине эзләде,
җәзаңны җибәргәндә, хәсрәтләнеп, үзенең догаларын пышылдады.
17Тулгак тоткан хатын ничек газапланса һәм кычкырса,
Синең хозурыңда без дә шундый булдык, Раббы[+].
18Без авырлы идек, газапландык,
ләкин без тудырган нәрсә җил генә булып чыкты.
Без җиргә котылу алып килә алмадык,
дөньяда яшәр өчен, һичкемне тудырмадык.
19Әмма Синең мәрхүмнәреңә җан керәчәк,
минем халкымнан үлеләр аякка торып басачак!
Җир куенына кергәннәр, уяныгыз, сөенечләр эчендә тантана итегез!
Чөнки Синең чык тамчысы – яктылык бирүче чык ул:
үлеләрне җир яңадан дөньяга тудырачак[+].


Исраилнең котылуы

20Бар, халкым, бүлмәләргә кереп яшерен,
үз артыңнан ишекләрне биклә,
Раббының ачу-ярсуы үткәнче, беразга яшеренеп тор[+].
21Менә, кылган гөнаһлары өчен җирдә яшәүчеләргә җәза бирергә дип,
Раббы Үзенең торагыннан чыга.
Шул чагында җир үзенә сеңдергән каннарны күрсәтеп бирәчәк,
җаннары кыелган кешеләрен бүтән яшермәячәк[+].

#### 27

1Ул көнне Раббы Үзенең дәһшәтле,

бөек вә көчле кылычы белән Ливьятанны[*],
боргалана-боргалана шуышучы җитез еланны орып салачак,
диңгез аждаһасын үтерәчәк[+].

2Ул көнне гүзәл йөзем бакчасы[*] турында җырлагыз:[+]
3«Мин, Раббы, – аның сакчысы, аңа гел су сибеп торам,
кем дә булса зыян салмасын дип, аны көне-төне саклыйм.
4Мин үч-ачу тотмыйм,
ләкин ул Миңа күгән куагы, чәнечкеле билчән үстерсә,
аңа каршы сугыш ачачакмын, аны тәмам көйдереп бетерәчәкмен[+].
5Иң яхшысы Минем яклавымны эзләсен ул,
Минем белән тынычлыкта яшәсен,
әйе, тынычлыкта яшәсен».

6Киләчәк көннәрдә Ягъкуб тамыр җәячәк,
Исраил чәчәк атачак, үсентеләр җибәрәчәк,
җир йөзен җимешләре белән тутырачак[+].

7Раббы Үз халкын дошманнары кебек җәзаладымы?!
Халкын үтергән катыйльләр кебек аны үтердеме?!
8Ул Үз халкын болай җәзалады: аны сөргенгә җибәрде,
көчле көнчыгыш җиле сыман Үзенең сулышы белән читкә сөрде[+].

9Үз халкы мәзбәхләрнең[*] ташын
акташны ваклагандай чәрдәкләп бетерсә,
алиһә Аширә хөрмәтенә куелган баганаларны
һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхләрен җимерсә,
гөнаһлардан арыну билгесе шул булыр,
һәм Ягъкубның гөнаһлары йолыныр[+].

10Ташландык хәлгә килгән кальга-шәһәр[*] кешесез калды,
чүл-далага әйләнде.
Анда хәзер агач яфраклары кимереп бозаулар утлап йөри[+].
11Ботаклар корыгач,
хатын-кызлар килә дә, аларны сындыргалап, утын әзерли.
Бу халык мәгънәсез булганга,
Бар итүче аңа рәхим-шәфкать күрсәтмәячәк,
дөньяны яраткан Зат аны кызганмаячак[+].

12Раббы ул көнне Фырат елгасыннан алып
Мисыр үзәненә кадәр ашлык сугачак,
һәм сезне, әй Исраил балалары, берәмтекләп бер урынга җыячак.
13Ул көнне, бөек быргы кычкырткач,
Ашшур җирендә югалып калганнар
һәм Мисыр җиренә куылганнар, кайтып,
Иерусалимдәге изге тауда Раббыга сәҗдә кылачак[+].

#### 28


Бозык руханиларны һәм пәйгамбәрләрне хөкем итү

1Эфраим сәрхушләре горурланган таҗга,
Эфраимнең гүзәллеге вә даны булган,
инде шиңә барган чәчәккә,
уңдырышлы үзән уртасында калкып торган,
халкы шәраб эчүгә сабышкан калага[*] – кайгы!
2-3Менә, Хуҗа-Хакимнең көчле бер баһадиры[*] бар:
бозлы яңгыр, һәлакәтле давыл кебек,
ярыннан ташыган ярсулы сулар кебек ул.
Эфраим сәрхушләре горурланган таҗны ул
үз кулы белән җиргә орып салачак, аяклары белән таптаячак[+].
4Вакытыннан алда өлгергән инҗир җимешен
беренче күргән кеше өзеп капкан кебек,
уңдырышлы үзән уртасында калкып торган,
Эфраимнең гүзәллеге вә даны булган,
шиңә барган чәчәк белән дә нәкъ шулай булачак.

5Ул көнне Күкләр Хуҗасы Раббы
Үзенең исән калган халкы өчен гүзәл таҗ, дан такыясы булачак.
6Хөкем чыгаручыга Ул гадел хөкем рухы иңдерәчәк,
дошманны капкадан кире боручы сугышчыга
батырлык чыганагы булачак[+].

7Руханилар вә пәйгамбәрләр шәрабтан исереп алпан-тилпән йөриләр,
исерткеч эчемлектән чайкалышып, шәрабтан акылларын җуйганнар;
аларның гаиптән алынган хәбәрләре[*] ялгыш,
кабул иткән карарлары дөрес түгел[+].
8Табын өстәлләре косык белән тулган – бер чиста җир юк.
9Раббы пәйгамбәре турында алар болай диләр:
«Кемгә нәрсә аңлатырга тели ул? Кемгә сабак өйрәтә? –
Әле генә күкрәк сөте имгән,
яңа гына күкрәктән аерылган имчәк баласынамы?!
10Әйе, сүз арты сүз, кагыйдә арты кагыйдә – аннан бераз, моннан бераз»[+].
11Шуңа күрә Раббы алар белән
чит халык телендә аңлаешсыз сүзләр белән сөйләшәчәк[+].
12Ул аларга: «Менә сезгә тынычлап ял итәр урын,
арыганнар хәл алсын», – дип әйткән иде,
тик алар тыңларга теләмәде.
13Хәзер инде Раббы сүзе аларга мондый булачак:
«Сүз арты сүз, кагыйдә арты кагыйдә – аннан бераз, моннан бераз».
Шуннан алар атлап барган уңайга артка егылып җәрәхәтләнәчәк,
ятьмәгә эләгеп, тозакка төшәчәк[+].


Раббының Сионга нигез ташы куюы

14Шуңа күрә, әй сез, мәсхәрәләп көлүчеләр,
Иерусалимдә бу халык өстеннән хакимлек итүчеләр,
Раббы сүзен тыңлагыз![+]
15Сез болай дисез: «Без үлем белән килешү төзедек,
үлеләр дөньясы белән сүз беркеттек,
һәлакәтле ташкын безгә тими үтәчәк,
чөнки без ялганны – сыену урыны,
алдауны яшеренү урыны иттек».
16Шуңа күрә Хуҗа-Раббы сезгә болай ди:
«Менә, Мин Сионга сыналган,
бәһасез почмак ташы, нык нигез ташы куям,
аңа ышанган кеше икеләнеп калмаячак[+].
17Гаделлекне Мин – үлчәү бавы,
ә дөреслекне кургаш асма итеп куям.
Ялганны – сыену урыныгызны – боз сугачак,
яшеренү урыныгызны су юып алып китәчәк[+].
18Үлем белән төзегән килешүегез бетереләчәк,
үлеләр дөньясы белән беркеткән сүзегез җимереләчәк.
Һәлакәтле ташкын сезне юып алып китәчәк:
19һәр иртәне, көндезен һәм төнлә ябырылган саен,
ул сезне үзе белән агызып алып китәчәк».
Бу хәбәрне аңлагач, сезнең котыгыз алыныр.
20Сузылып ятар өчен урын-җирегез кыска,
төренеп ятар өчен юрганыгыз бик тар булыр.

21Раббы, Перасим тавында күтәрелеп торган кебек[*],
урыныннан калкыр,
Гибгон үзәнендәге кебек[*] ачуы чыгар Аның:
Ул Үзенең гадәти булмаган эшен башкарыр,
гаҗәеп гамәлен тормышка ашырыр[+].
22Шулай булгач, мыскыллап көлүдән туктагыз,
юкса зынҗырларыгыз тагын да авырая төшәр.
Чөнки Хакимнән – Күкләр Хуҗасы Раббыдан –
мин бөтен илгә янаган һәлакәт турында белдем[+].


Оста игенченең гакыллы эшләре

23Игътибар белән сүзләремне тыңлагыз,
сөйләгәннәремә дикъкать белән колак салыгыз!
24Чәчү вакыты җиткәч,
игенче үзенең җирен сөрә, тырмалый, йомшарта гынамы?!
25Юк, җирне тигезләгәч,
ул анда укроп, әнеч[*], рәт-рәт итеп бодай, арпа чәчә,
кыр читенә борай чәчә.
26Бу һөнәргә аны Алласы өйрәтә, тәртибен Үзе күрсәтеп тора.
27Укропны – тешле чабагач, әнечне арба белән суктырмыйлар;
укропны – таяк, әнечне күсәк белән сугалар.
28Ашлыкны сукканда, аның өстеннән ат-арбаны озак йөртмиләр,
югыйсә ашлык бөртеге сытыла.
29Болар һәммәсе дә Күкләр Хуҗасы Раббыдан килә:
Аның киңәшләре искиткеч, зирәклеге бөек![+]

#### 29


Давыт каласына – кайгы

1И-и Ариил, Ариил[*],
и-и Давыт яшәгән кала, кайгы сиңа!
Әйдә, елдан-елга бәйрәмнәрегезне үткәрә бирегез,[+]
2тик Мин Ариилне кысрыклаячакмын:
анда кайгы һәм егълау хөкем сөрәчәк,
Минем алда ул мәзбәх учагы кебек булачак.
3Мин сиңа каршы гаскәр туплаячакмын,
күзәтү манаралары белән урап, кормап-чолгап алачакмын[+].
4Син, җиргә авып, шуннан дәшәчәксең:
авазың тузан эченнән киләчәк,
тавышың җир астыннан ишетелгән өрәк тавышы кебек булачак,
сүзләреңне тузан эченнән пышылдаячаксың.

5Ләкин синең күп санлы дошманнарың
вак тузан бөртеге кебек,
рәхимсезләр урдасы җилгә очкан кибәк кебек булачак.
Кинәт кенә, күз ачып йомган арада,
6Күкләр Хуҗасы Раббы сиңа күк күкрәү вә җир тетрәү,
дөбердәү-гөрелдәү, давыл вә өермә,
ялмап ала торган ут ялкыны белән киләчәк[+].
7Ариилгә каршы сугышучы,
аңа һәм аның ныгытмасына һөҗүм итүче,
аны кысрыклаучы халыклар өере төш кебек кенә булып калачак[+].
8Ач кеше, төшендә үзенең ашаганын күреп тә, ачыгып уянса,
сусаган кеше, төшендә су эчкәнен күреп тә, тамагы кибеп уянса,
Сион тавына каршы сугышкан барлык халыклар өере белән дә шундый хәл булачак.

9Гаҗәпләнегез, шаккатыгыз,
күзегезне сукырайтыгыз һәм сукыр килеш калыгыз,
шәрабсыз дә исерегез, исерткеч эчемлексез дә чайкалыгыз[+].
10Раббы сезне тирән йокыга талдырды;
пәйгамбәрләр – халыкның күзләредер, әмма Ул аларны йомдырды,
гаиптән хәбәр бирүчеләр – халыкның башыдыр,
әмма Ул әлеге башны томалады[+].

11Менә, шушы вәхи сезнең өчен мөһерләнгән төргәктәге[†] сүз кебек: әгәр аны хәреф таныган кешегә биреп: «Укы!» – дисәләр, әлеге адәм: «Укый алмыйм, чөнки ул мөһерләнгән», – дип җавап бирер[+]. 12Әгәр язманы хәреф танымаган кешегә биреп: «Укы!» – дисәләр, әлеге адәм: «Укый белмим», – дип җавап бирер.

13Хуҗа-Хаким болай ди:

«Бу халык Мине телдә генә хөрмәтли,
Минем яныма килүе сүздә генә,
аның йөрәге Миннән ерак;
бу халыкның Миңа табынуы
кешеләр арасында кабул ителгән кагыйдәдән генә килә[+].
14Шуңа күрә бу халыкка янә Мин гадәти булмаган шаккатыргыч эшләр эшлим:
аның зирәкләренең зирәклеге бетәчәк,
акыллыларының акылы юкка чыгачак[+].
15Ниятләрен, Раббыга күрсәтмәс өчен, тирәнгә яшергән,
кыңгыр эшләрен караңгыда эшләп:
„Кем күрсен, кем танысын безне?!“ –
дип уйлаган бәндәләргә – кайгы![+]
16Сезнең фикер йөртүегез бозык!
Чүлмәкчене балчык белән чагыштырып буламы?!
Үзен ясаган затка берәр әйбер: „Ул мине ясамады“, – дип әйтә аламы?!
Яисә үзен ясаган чүлмәкче турында балчык савыт:
„Ул берни дә аңламый“, – дип әйтә аламы?!»[+]


Исраилнең өметле киләчәге

17Бик тиздән Ливан – мул уңышлы бакчага,
ә бакча булган җирләр урманга әйләнмәс микән?!
18Ул көнне чукраклар язмадан укылган сүзләрне ишетер,
караңгылык дөньясында яшәгән сукырларның күзләре күрер![+]
19Бичара мазлумнар Раббыдан яңа сөенечләр алыр,
фәкыйрь-юксыллар Исраилнең изге Алласын телгә алып тантана итәр[+].
20Чөнки залимнәр юкка чыгар, мәсхәрәләп көлүчеләр гаип булыр,
күңелләре белән явызлыкка береккәннәр кырылып бетәр.
21Андыйлар кешеләргә яла ягалар,
хөкемчеләргә шәһәр капкасы[†] төбендә тозак коралар,
ялган сөйләп, хаклы кешене гадел хөкемнән мәхрүм итәләр[+].

22Шуңа күрә Ибраһимны йолып алган[†] Раббы Ягъкубның йорты турында болай ди:

«Ягъкуб нәселе бүтән оятка калмаячак, хурлыктан агарынмаячак![+]
23Үз янында балаларын – кулларымның иҗат җимешен күргәч,
алар Минем исемне мөкатдәс дип хөрмәтләячәк,
Ягъкубның изге Алласын изге дип таныячак,
Исраил Алласы алдында дер калтырап торачак.
24Туры юлдан язганнарга шул чагында акыл керәчәк,
сукранучыларга үгет-нәсыйхәт биреләчәк».

#### 30


Мисырга өметләнү файдасыз

1«Тыңлаусыз балаларыма – кайгы! – дип белдерә Раббы. –
Минем ниятләрне түгел, ә бәлки үзләренекен тормышка ашыра алар.
Минем рөхсәтемнән башка килешүләр төзи,
шул рәвешле гөнаһ өстенә гөнаһ өсти.
2Минем белән киңәшмичә фиргавеннән яклау эзләргә,
Мисыр күләгәсенә сыенырга Мисырга баралар[+].
3Ләкин фиргавеннең яклавы аларга – оят,
Мисыр күләгәсенә сыену хурлык китерер[+].
4Гәрчә түрәләре инде Соганга, илчеләре Хәнескә[*] барып җитсә дә,[+]
5аларның һәммәсе файдасыз шул халык аркасында рисвай булачак –
аңардан, оят белән хурлыктан башка,
ни булышлык, ни ярдәм тимәячәк»[+].

6Нәгеб хайваннары турында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе:

«Байлыкларын – ишәкләргә, хәзинәләрен дөя өркәчләренә төяп,
Мисырга бүләккә алып баралар,
бәла-каза вә куркыныч тулы, ана вә ата арысланнар,
кара вә канатлы еланнар яши торган җирне кичәләр.
Әмма Мисыр аларга булыша алмас,
7аның ярдәме заяга, файдасызга булыр.
Шуңа күрә Мисырга Мин „Буйсындырылган Раһаб[*]“ дигән исем бирдем»[+].

8Раббы әйтте миңа:
«Киләчәк көннәрдә мәңгелек шаһәдәтнамә булсын өчен,
хәзер инде бар,
халык өчен боларны таш тактага теркәп куй, төргәкле китапка яз»[+].

9Алар – фетнәчел халык, ялганчы угыллар,
Раббы канунын тыңларга теләмәүче угыллар.
10Гаиптән хәбәр бирүчеләргә алар:
«Инде Аллаһыдан иңгән күренешләрне сөйләүдән туктагыз»,
пәйгамбәрләргә: «Безгә дөреслекне сөйләүче вәхиләр кирәкми,
җаныбызга рәхәт сүзләр генә әйтегез,
ялган вәхиләр генә җиткерегез, – диләр. –[+]
11Барган юлыгыздан китегез, читкә тайпылыгыз,
Исраилнең изге Алласы турында исебезгә төшермәгез», – диләр.
12Шуңа күрә Исраилнең изге Алласы болай ди:
«Сез Минем сүзләрне кире кактыгыз,
изү һәм ялганга өметләнеп, шуларга таяндыгыз.
13Шулай булгач, бу гөнаһ сезнең өчен
биек дивардагы һаман киңәя барган ярык кебек булачак;
кинәт кенә, бер мизгел эчендә ишелеп төшәчәк ул дивар[+].
14Чәлпәрәмә килеп уалган чүлмәк кыйпылчыгының берсе дә
учактан – утлы күмер,
буадан су чумырып алырга ярамаган кебек,
ул дивар да шул хәлгә килеп җимереләчәк»[+].

15Хуҗа-Раббы, Исраилнең изге Алласы болай дигән иде:
«Кире кайтып тынычлыкта яшәсәгез, котылып калырсыз.
Сезнең көчегез тыныч кына өметләнеп яшәүдә.
Ләкин сез моны теләмәдегез.
16„Юк, атларга атланып качарбыз!“ – дидегез сез.
Ярый соң, качарсыз да!
„Җитез атларга атланып чабарбыз!“ – дидегез сез.
Ярый, сезне эзәрлекләүчеләр дә бик җитез булачак!
17Бер кеше янаса, меңегез куркып качар,
биш кеше янаса, барыгыз да чабарсыз.
Ә исәннәр – тау башындагы колга,
калкулыктагы байрак кебек ялгыз калыр»[+].


Раббының Иерусалим халкына рәхим-шәфкать күрсәтүе

18Хактыр, Раббы көтәр-көтәр дә сезне кызганыр,
кузгалыр да рәхим-шәфкатен күрсәтер;
чөнки Раббы – гаделлек Алласы,
Аңа өметләнгән һәркем бәхетле![+]

19Сион тавында, Иерусалимдә яшәүче халык, сез бүтән еламассыз! Сезнең ярдәм сорап ялваруыгызны күреп, Ул миһербанлык кылыр, сезне ишетүгә җавабын бирер. 20Гәрчә Хуҗа-Хаким сезгә кайгы икмәге ашатса да, газап суы эчерсә дә, Ул, Остазыгыз, инде сездән яшеренмәс – Аны үз күзегез белән күрерсез. 21Уңга яки сулга тайпылсагыз, артыгыздан «Менә юл, шуннан барыгыз!» дигәнне үз колагыгыз белән ишетерсез. 22Шулвакыт көмеш йөгертелгән сыннарыгызны, алтын йөгертелгән потларыгызны мәсхәрә итәрсез, аларны нәҗес әйберләр кебек чыгарып ташлап: «Күз алдыннан югалыгыз!» – дип әйтерсез[+].

23Кырга чәчкән орлыгыгызга Раббы яңгырын яудырыр, җир китергән уңыш бик мул булыр. Шул чакта терлекләрегез иркен көтүлекләрдә утлап йөрер;[+] 24басу-кырларны эшкәртүче үгез-ишәкләрегез көрәк вә сәнәк белән җилгәрелгән чиста азык ашар. 25Һәр биек тау башыннан, һәр калкулыктан чишмәләр, ташкын сулар агып торыр. Зур кырылыш вакытында, манаралар ауганда булыр бу хәл[+]. 26Ай яктысы – кояшныкы кебек, ә кояш яктысы, җиде көн яктысыдай, җиде мәртәбә яктырак булыр. Раббы, Үз халкының ярасын бәйләп, Үзе ясаган җәрәхәтләрне дәвалаган көнне булыр бу хәл[+].


Раббының Ашшурга хөкем чыгаруы

27Әнә, Раббы Үзе килә ерактан,
ярсуыннан кайнап, куе төтен эчендә килә Ул,
авызы ачу белән тулган,
теле – өтеп ала торган ут кебектер[+].
28Аның сулышы – ярларыннан чыккан ташкын сымандыр,
сулары муенга кадәр җитә.
Халыкларны Ул һәлакәт иләгеннән или,
авызларына юлдан яздыра торган йөгән кидерә[+].

29Ә сез изге бәйрәм төнендәге кебек җырлар җырларсыз;
курайда уйнап, Раббы тавына, Исраилнең Кыясы янына килгән кешеләрнекедәй,
йөрәгегез сөенеч белән тулыр[+].
30Шул чагында Раббы Үзенең мәһабәт авазын ишеттерер,
каты ачуы вә дәһшәтле уты белән,
давыллары, коеп яуган яңгыр-бозлары белән Үз кулының көчен күрсәтер[+].
31-32Раббы тавышыннан Ашшур куркып калыр.
Раббы аны таяк белән,
шөлдерле барабан вә гөслә авазларына кушылып,
Үзенең җәза таягы белән кыйнар.
Шулай, Ашшурга каршы Ул кулын күтәрер – сугыш алып барыр.
33Тофет[*] инде әллә кайчан әзер – патша өчен әзерләнгән ул.
Әлеге ут чокыры тирән вә киң, утыны күп.
Ялкынланып янган күкерт ташкыны сыман,
Раббының сулышы аны дөрләтеп җибәрер[+].

#### 31


Мисырга ярдәм эзләп баручыларга – кайгы

1Мисырга ярдәм эзләп баручыларга – кайгы!
Алар атларына ышаналар,
күп санлы арбаларына өметләнәләр,
җайдакларының көченә таяналар,
ә Исраилнең изге Алласына карашларын төбәмиләр,
Раббыдан киңәш сорамыйлар![+]
2Ә бит Ул зирәк – афәт җибәрер һәм Үз карарыннан кире кайтмас,
явызлык кылучыга да,
яман бәндәләргә ярдәм итүчегә дә каршы чыгар.
3Мисырлылар Аллаһы түгел, гади кешеләр;
аларның атлары да рух түгел, җисем-тәннән гыйбарәт.
Раббы Үзенең кулын җәйгәч,
ярдәмгә килүче абыныр, ярдәм алучы егылыр –
икесе бергә һәлак булыр[+].


Раббының Иерусалимне яклавы

4Раббы миңа шулай дип әйтте:

«Үзенең табышы өстендә ырлап торган арыслан, яшь арыслан,
әйләнәсенә күпме генә көтүче җыелса да,
аларның кычкыруыннан өрекмәс, шау-шуыннан курыкмас.
Шуның кебек, Күкләр Хуҗасы Раббы да Сион тавына,
шушы калку урынга сугышырга төшәчәк[+].
5Үзенең балаларын кайгыртып,
алар өстендә әйләнгән кош кебек,
Күкләр Хуҗасы Раббы да Иерусалимне кайгыртачак –
аны яклап йолып алачак, кызганып коткарып калачак»[+].

6Әй Исраил балалары! Үҗәтләнеп Раббыгыздан йөз чөерсәгез дә, кире Аңа кайтыгыз! 7Шул көнне сезнең һәрберегез гөнаһлы куллары белән ясаган көмеш вә алтын потларны чыгарып ташлар[+].

8«Ашшур кылычтан һәлак булачак,
ләкин кеше кулындагы кылычтан түгел;
кылыч аны ашаячак, ләкин кеше кулындагы кылыч түгел.
Ашшур кылычтан качачак;
аның яшь егетләрен кол итеп эшкә җигәчәкләр[+].
9Ашшур патшасы куркып качачак[*],
дошман байрагын күреп, түрәләренең коты алыначак».
Уты – Сионда, учагы Иерусалимдә булган Раббы сүзе бу[+].

#### 32


Дөреслек вә гаделлек патшалыгы

1Шундый вакыт киләчәк:
патша – дөреслек белән,
түрәләр гаделлек белән хакимлек итәчәк[+].
2Аларның һәрберсе – җилдән саклана,
давылдан ышыклана торган урын,
чүл-далада – су ташкыны,
корыган-кипкән җирдә биек кыя күләгәсе кебек булачак[+].
3Шул чагында инде күрүчеләрнең күзләре томаланмас,
колагы ишеткәннәр колак салып тыңлар;[+]
4уйлап эш итмәүчеләр фикер йөртә башлар,
сакауларның телләре җиңел һәм ачык итеп сөйләр;
5ахмак кешене инде – намуслы,
ә адәм актыгын мөхтәрәм дип атамаслар.
6Ахмак кеше бит акылсыз сүз сөйли,
аның йөрәге явызлыкны үз итә;
имансыз гамәлләр кыла ул, Раббы хакында ялган тарата,
ач кешене – ризыксыз, сусаган кешене сусыз калдыра[+].
7Адәм актыгының кылган гамәлләре явыз:
ярлы-мазлумның дәгъвасы дөрес булса да,
аны ялган сүзләр белән һәлак итәр өчен, төрле хәйләләр кора ул.
8Ә намуслы кеше хак эш турында уйлый
һәм хак нәрсәне яклап нык тора.


Хатын-кыз гамьсезлегенең курку белән алышынуы

9Әй сез, ваемсыз хатыннар! Торыгыз, сүземә колак салыгыз!
Гамьсез кызлар! Мин әйткәннәрне тыңлагыз![+]
10Бер елдан артык вакыт үтәр,
һәм сезнең куркудан котыгыз алыныр, гамьсезләр!
Чөнки йөзем җыюлар булмаячак,
җиләк-җимеш өлгерми калачак.
11Әй ваемсызлар! Куркудан котыгыз алынсын!
Әй гамьсезләр! Дер калтырап торыгыз!
Киемнәрегезне салып атып тупас тукымага төренегез!
12-13Гүзәл басу-кырларны, мул уңышлы йөзем бакчаларын,
халкымның җирен кызганып, күкрәгегезне төегез:
ул җирдә күгән куагы һәм чәнечкеле билчән генә үсәчәк.
Бәхетле йортлар, шатлык ташып торган кала турында елагыз![+]
14Чөнки зиннәтле сарай – кешесез,
шау-шулы кала ташландык хәлдә калачак;
калкулык вә күзәтү манарасы мәңгелек бушлыкка әвереләчәк,
анда – кыргый ишәкләрнең яраткан урыны,
терлек өчен көтүлек булачак.


Хаклык-дөреслекнең җимеше – иминлек

15Югарыдан безгә Рух иңгәнче,
болар һәммәсе шулай булыр.
Аннары чүл – мул уңышлы бакчага,
ә бакча булган җирләр урманга әйләнер,[+]
16чүлдә гаделлек хөкем сөрер,
бакчада хаклык-дөреслек урнашыр;
17хаклык-дөреслек шул чагында иминлек,
мәңгелек тынычлык вә хәвефсезлек китерер.
18Ул вакытта минем халкым
имин йортларда, хәвефсез урыннарда,
тыныч торакларда яшәр.
19Бозлы яңгыр урманны аударып,
нигезенә кадәр кала җимерелсә дә,[+]
20бәхет сезне ташламас:
сез су булган җирләрдә иген чәчәрсез,
үгез вә ишәкләрегезне утларга җибәрерсез.

#### 33


Афәт һәм аңардан котылу

1Әй син, әлегә җимерелү белмәгән җимерүче,
хыянәт татымаган хыянәтче,
кайгы киләчәк сиңа!
Син талаудан туктагач, үзеңне дә таларлар,
хыянәтләреңне кылып бетергәч, үзеңне дә сатарлар[+].
2И Раббы, мәрхәмәтле[†] бул безгә: без Сиңа өметләнеп торабыз;
һәр иртәдә безнең яклаучыбыз бул,
афәт килгәндә коткаручыбыз бул!
3Күкләрне күкрәткән дәһшәтле тавышыңнан халыклар кача башлар,
Син урыныңнан кузгалуга, кавемнәр таралып бетәр,
4ә аларның тапкан малына кешеләр саранчадай ябырылыр,
саранча өере кебек ташланыр[+].

5Раббы бар нәрсәдән өстен!
Ул күкләрдә яши.
Сионда Ул гадел хөкем вә дөреслек урнаштырды[+].
6Ул – тормышыгызның ышанычлы Сакчысы,
Коткаручы, зирәклек вә белемнең мул Чыганагы.
Сезнең хәзинәгез – Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү.

7Ишетәсезме, хәтта батырлар[*] да урамнарда ярдәм сорап кычкыра;
солых төзергә теләүчеләр әче күз яшьләре түгә[+].
8Олы юллар бушап калды, анда сәяхәтчеләр юк.
Килешү бозылды, аның шаһитлары[*] кире кагылды;
һичкемгә ихтирам күрсәтелми[+].
9Җир кайгыра, кибә;
Ливан оятка калган, сулган,
Шарон үзәне чүлгә охшап калган,
Башан белән Кәрмилнең яфраклары коелган[*][+].


Ут янында кайсыбыз яши ала?!

10«Хәзер Мин торып басам, – ди Раббы, –
инде урынымнан кузгалам, югары күтәреләм[+].
11Сез, халыклар, печән белән авырлы булып салам тудырасыз,
сезнең сулышыгыз ут булып үзегезне үк ялмап алыр.
12Халыклар, янып бетеп, акташка калыр,
кисеп ташланган чәнечкеле куак сыман көлгә әйләнер[+].
13Әй сез, ерактагылар, кылган эшләрем турында тыңлап торыгыз;
якындагылар, Минем көчемне белегез!»

14Сионда гөнаһкярләрнең котлары алынды,
имансызлар куркуга калды:
«Дәһшәтле көйдергеч ут янында кайсыбыз яши ала?!
Мәңгелек ялкын каршында кайсыбыз яши ала безнең?!»[+]
15Хак юлда йөреп дөресен генә сөйләгән,
кешеләрне җәберләмәгән һәм табыш артыннан кумаган,
ришвәт алырга дип кулын сузмаган,
канга сусаучыларның сүзләрен ишетмәс өчен колагын томалаган,
явыз эшләрдән йөзен борган кеше генә яши аладыр![+]
16Ул кеше биектә яшәр,
аның яшәү урыны кыядагы ныгытма булыр,
аның ашар икмәге дә, эчәр суы да бетмәс.


Патша – Сионда

17Синең күзләрең патшаның бөтен матурлыгын күрәчәк,
карашың җәйрәп яткан җирләрне иңләп алачак.
18Син, элеккеге куркуларыңны искә төшереп:
«Исәп-хисап алган теге кеше кайда хәзер?!
Ясакны үлчәгән,
манараларны санап йөргән адәм кайда?!»[*] – диячәксең.
19Аңлаешсыз, сәер телдә сөйләшкән бу усал халыкны
син бүтән күрмәячәксең[+].

20Бәйрәмнәребез каласы Сионга кара әле:
күзләрең Иерусалимне,
хәвеф-хәтәрдән саклаучы торакны,
урыныннан кузгалмас чатырны күрер;
аның казыклары һәрвакыт нык торыр,
бавы да беркайчан өзелмәс.
21Хактыр, кодрәтле Раббы анда безнең өчен
киң елгалы, ташкын сулы җир сыман булачак;
анда ишкәкле бер генә көймә дә кермәячәк,
бер генә зур кораб та үтә алмаячак.
22Чөнки Раббы – безнең Хөкемчебез,
канун чыгаручыбыз вә Патшабыз;
безне Ул коткарачак!

23Синең[*] бауларың бушаган,
алар инде мачтаны тотып тора
һәм җилкәнне киерә алмыйлар.

Шунда без табышны бүлә башларбыз,
хәтта аксаклар да талаучыларга кушылыр.
24Җирле халыктан берсе дә инде «мин хастамын» дип әйтмәс,
чөнки ул халыкның гөнаһлары кичерелер.

#### 34


Раббының халыкларга бирәсе җәзасы

1Әй халыклар, якынрак килеп тыңлагыз!
Кавемнәр, игътибар итегез!
Җир вә анда булган һәр нәрсә,
дөнья вә анда туган һәр нәрсә тыңлап торсын![+]
2Раббының барча халыкларга ачуы чыкты,
аларның барлык гаскәрләренә каһәре төште Аның.
Ул аларны тулысынча кырып ташлады, бугазларга хөкем итте.
3Аларның мәетләре күмелмичә ятып калачак,
алардан авыр ис таралачак,
түгелгән каннарыннан таулар юпь-юеш булачак[+].
4Барлык күк җисемнәре янып бетәчәк,
күкләр кулъязма төргәгедәй бөтерелеп киләчәк;
бөтен күк җисемнәре, йөзем куагының яфраклары
вә инҗир агачының җимеше кебек, саргаеп шиңәчәк[+].

5Раббы болай ди:
«Минем кылычым күктә кан эчеп туйды;
менә ул, хөкем ясар өчен, Эдомга –
Мин тәмам юк итәргә хәл кылган халык өстенә төшә»[+].
6Раббының кылычы канга һәм терлек маена –
бәрән вә кәҗә тәкәсе канына,
сарык тәкәсенең бөер маена буялган,
чөнки Раббы Босрада корбан китерә –
эдомиләр җирендә зур кырылыш бара[+].
7Алар белән бергә кыргый үгезләрнең яше дә, көчлесе дә егылачак,
җир аларның каны белән туеначак, майлары туфракка сеңәчәк[+].
8Чөнки Раббының үч алу көне,
Сионны рәнҗеткән өчен түләү елы җитте[+].

9Эдомның елгалары – сумалага,
туфрагы күкерткә әйләнәчәк,
җире янып торган сумала булачак,[+]
10һәм ул, иртән дә, кичен дә сүнмичә, мәңге төтенләп торачак.
Бу җир озак еллар дәвамында вәйран булып ятачак,
аннан беркайчан беркем үтеп йөрмәячәк[+].
11Анда чүл ябалагы белән керпеләр генә хуҗа булыр,
байгыш белән козгыннар гына яшәр.
Раббы бу җирдә үлчәү бавы сузар һәм кургаш асма асар –
анда вәйранлык вә бушлык хөкем сөрер[+].
12Анда патша итеп куярлык бер затлы кеше дә калмас,
Эдомның барлык түрәләре кирәксезгә әйләнер.
13Аның сарайларында – чәнечкеле үлән вә куаклар,
ныгытмаларында кычыткан вә тигәнәк үсеп чыгар.
Ул фәкать чүл бүреләре оясына
вә тәвә кошлары яши торган урынга әйләнер[+].
14Кыргый мәчеләр анда сыртланнарга тап булыр,
кәҗә тәкәләре бер-берсенә тавыш бирер;
төн ияләре[*] анда ял итәр, үзенә тыныч урын табар[+].
15Ябалаклар анда оя корып йомырка салыр, бала чыгарыр
һәм аларны үз күләгәсенә җыяр;
анда пар-пар булып лачыннар да җыелыр[+].

16Раббы китабыннан табып укыгыз:
әлеге җәнлекләрнең берсе дә шунда килми калмас,
һәркайсы үз пары белән булыр.
Чөнки бу әмер Раббы авызыннан чыкты.
Аның Рухы аларны бергә җыяр.
17Жирәбәне аларга Ул Үзе салды,
аларның өлешләрен үлчәү бавы белән Үзе бүлде;
алар гомер бакый шул җирнең хуҗасы булырлар,
токымнары буын арты буын шунда яшәр.

#### 35


Чәчәк аткан чүл һәм изге юл

1Чүл, корып беткән җир шатланачак,
дала сөенәчәк һәм чәчәк атачак.
Нәркис кебек 2мул булып чәчәк атсын ул,
куанычыннан тантана итсен.
Аңа Ливан даны, Кәрмил вә Шаронның мәһабәтлеге биреләчәк.
Барысы да Раббының шөһрәтен,
Аллабызның мәһабәтлелеген күрәчәк[+].

3Көчсезләнеп калган кулларга көч бирегез,
калтырап торган тезләрне ныгытыгыз[+].
4Куркып калганнарга:
«Нык булыгыз, курыкмагыз! Менә сезнең Аллагыз!
Сезнең өчен үч алырга,
дошманнарыгызга җәза бирергә киләчәк Ул,
килеп, сезне коткарачак», – диегез[+].
5Шул чагында сукырларның күзе ачылыр,
чукракларның колагы ишетә башлар,[+]
6аксак кеше болан кебек сикергәләп йөрер,
телсез кеше шатлыгыннан җырлап җибәрер,
чөнки чүлдә чишмәләр бәреп чыгар,
далада ташкын булып су ага башлар,[+]
7кайнар ком сахрасы күлгә әйләнер,
суга тилмергән җир су чыганагына әверелер,
чүл бүреләре яшәп яткан җирдә камыш урынына үлән үсәр.

8Аннан зур юл үтәр, аны Изге юл дип атарлар:
нәҗес кеше ул юлдан йөри алмас,
Раббы юлында йөрүчеләр өчен генә булыр ул;
хәтта мәгънәсез бәндәләр дә ул юлда адашмас[+].
9Анда арысланнар булмас, ерткыч җәнлек аяк басмас –
анда аларның берсе-бер күренмәс.
Анда фәкать котылу тапканнар гына йөрер.
10Раббы йолып алган кешеләр кире кайтыр,
сөенешеп-гөрләшеп, Сионга килер,
аларның баш очында шатлык таҗы мәңге балкыр.
Алар күңел күтәренкелеге, шатлык-куаныч табар,
кайгы-хәсрәт вә көрсенүләр качып китәр[+].

#### 36


Санхерибнең Иерусалимгә янавы

1[•]Хизәкыйя патша хакимлегенең ундүртенче елында Ашшур патшасы Санхериб, Яһүдәнең барлык ныгытылган калаларына һөҗүм итеп, аларны яулап алды. 2Аннары Ашшур патшасы Иерусалимгә, Хизәкыйя патша янына, Лахиш каласыннан зур гаскәр белән үзенең баш киңәшчесен җибәрде; тегесе, Йон юучылар кырына илтә торган юлга, югары буаның суүткәргече янына җиткәч, туктап калды[+]. 3Аның каршына сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип[†] Шебна вә Асафның углы елъязмачы Йоах чыкты[+].

4Баш киңәшче аларга әйтте:

– Хизәкыйя патшага җиткерегез: олуг патша, Ашшур патшасы, болай ди:

«Нәрсәгә өметләнәсең син? 5Минемчә, болар барысы да буш сүздер, сугыш өчен бит хәрби осталык һәм көч кирәк. Син миңа каршы баш күтәрдең – хәзер кемгә өметләнеп торасың? 6Син Мисырга, шул чатнаган камыш таякка таянмакчы буласың, ә бит ул үзенә таянган кешенең кулын җәрәхәтләп тишеп керәчәк! Мисыр патшасы, фиргавен, үзеннән ярдәм өмет иткән һәркем өчен шундый[+].

7Бәлки, сез миңа: „Раббы Аллабыз ярдәменә ышанабыз“, – дип әйтерсез. Әмма калкулыкларда Аллагызга гыйбадәт кылу урыннарын һәм Аның мәзбәхләрен Хизәкыйя юк итте түгелме?! Яһүдә белән Иерусалим халкына ул: „Бары тик шушы мәзбәх каршында гына сәҗдә кылыгыз!“ – дип әйтте түгелме?![+]

8Әйдә, минем хуҗам Ашшур патшасы белән кул сугып килешегез әле. Ул: „Ике мең баш атымны бирәм, тик җайдаклар таба алырсың микән?!“ – дип әйтә. 9Мисырның сугыш арбалары вә җайдакларына өметләнсәң дә, хуҗам хезмәтендәге иң кечкенә җитәкчегә ничек каршы тора алырсың икән?! 10Әллә мин бу җирне Раббы ихтыярыннан башка тар-мар итә дип уйлыйсыңмы?! Раббы Үзе миңа: „Ул җиргә һөҗүм ит һәм аны вәйран кыл“, – диде».

11Эльякыйм белән Шебна вә Йоах:

– Без колларың белән арамей телендә[†] сөйләш, без аны аңлыйбыз. Кала диварында басып торган халык алдында безнең белән яһүдчә сөйләшмә, – диделәр баш киңәшчегә[+].

12Әмма баш киңәшче аларга:

– Хуҗам мине бу сүзләрне сезнең хуҗага һәм сезгә әйтер өчен генә җибәргән дисезме әллә?! Юк, дивар өстендә басып торган, сезнең белән бергә үз тизәген ашап, үз сидеген эчәргә мәҗбүр булачак кешеләргә әйтер өчен дә җибәрде ул мине, – диде.

13Шуннан соң баш киңәшче урыныннан торды да яһүд телендә[†] болай дип кычкырды:

– Олуг патшаның, Ашшур патшасының сүзләрен тыңлагыз! 14Ул болай ди: «Хизәкыйя сезне саташтырмасын, ул сезне коткара алмаячак! 15Хизәкыйя сезне: „Раббы, һичшиксез, коткарачак безне, бу кала Ашшур патшасы кулына бирелмәячәк“, – дип өметләндермәсен». 16Хизәкыйяне тыңламагыз, чөнки Ашшур патшасы болай ди: «Минем белән солых төзегез, минем якка чыгыгыз; шул чагында һәркем үз йөзем куагының, үз инҗир агачының җимешен ашар, үз коесының суын эчәр[+]. 17Соңрак мин, килеп, сезне үзегезнеке кебек үк җиргә, ашлык вә шәрабка, икмәк вә йөзем бакчаларына бай булган җиргә алып китәрмен[+]. 18„Раббы безне коткарачак“, – дип, Хизәкыйя сезне саташтырмасын. Бүтән халыкларның илаһларыннан берәрсе Ашшур патшасы кулыннан үз җирен коткарып кала алдымы?! 19Хамат белән Арпад илаһлары кайда?! Сефарваим илаһлары кайда?! Самареяне минем кулдан коткарып кала алдымы алар?![+] 20Бу җирләрнең илаһларыннан кайсысы минем кулдан үз җирен коткарып кала алды?! Шулай булгач, ничек итеп Раббы Иерусалимне минем кулдан коткарыр икән?!»[+]

21Ләкин халык дәшмәде, берничек тә җавап кайтармады, чөнки патша аларга «җавап бирмәгез» дип боерган иде. 22Шуннан соң сарай башлыгы Хилкыйя углы Эльякыйм, кәтип Шебна һәм Асафның углы елъязмачы Йоах, киемнәрен ертып, Хизәкыйя янына кайттылар һәм баш киңәшченең сүзен җиткерделәр.

#### 37


Хизәкыйянең Ишагыйядән киңәш соравы

1[•]Моны ишеткәч, Хизәкыйя патша, үзенең киемнәрен ертып һәм тупас тукымага төренеп, Раббы йортына китте, 2ә сарай башлыгы Эльякыймны, кәтип Шебнаны һәм өлкән руханиларны (алар барысы да тупас тукымага төренгән иде) Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр янына җибәрде[+]. 3Алар, килеп:

– Хизәкыйя менә нәрсә әйтә: «Бүгенге көн – кайгы вә җәза, хурлык көнедер, әйтерсең баланың туар вакыты җиткән, ә аны тудырырга көч калмаган[+]. 4Хуҗа буларак Ашшур патшасы үзенең баш киңәшчесен тере Зат булган Аллаһыны хурларга җибәргән. Бәлки, Раббы Аллаң, аны ишетеп, шул сүзләре өчен җәзасын бирер, әгәр син әлегәчә исән калганнар өчен догада торсаң», – диделәр[+].

5Хизәкыйя патшадан килгән хезмәтчеләргә 6Ишагыйя болай диде:

– Хуҗагызга Раббы әйткәннәрне тапшырыгыз: «Ашшур патшасының хезмәтчеләре Мине хурлаган һәм син ишеткән шул сүзләрдән курыкма[+]. 7Менә, Ашшур патшасына Мин шундый рух иңдерәчәкмен, ул, бер хәбәр ишетүгә, үз җиренә кайтып китәчәк, һәм Мин аны шунда кылычтан уздырачакмын».

8Ашшур патшасы Лахиш каласын калдырып киткәнне ишеткәннән соң, баш киңәшче аның янына әйләнеп кайтты һәм патшаның Либнага һөҗүм итүен белде[+].

9Ашшур патшасы, Хәбәшстан патшасы Тирһаканың үзенә каршы сугышка чыгуын ишеткәч, Хизәкыйягә илчеләр җибәрде һәм аларга:

10– Яһүдә патшасы Хизәкыйягә әйтегез: «Өметләнеп торган Аллаң, Ашшур патшасы Иерусалимне яулап ала алмас, дип сине алдамасын. 11Ашшур патшаларының барлык илләрне нәрсә эшләткәнен ишеттең бит син: ул илләрне алар тулысынча юк итте; бер син генә котылып калырмын дип уйлыйсыңмы?! 12Минем ата-бабаларым тар-мар иткән халыкларның илаһлары аларны коткардымы соң?! Гөзән белән Харанны, Ресефне, Телассардагы Эден халкын коткарып кала алдымы?![+] 13Хамат белән Арпад патшалары, Сефарваим каласының, Һена вә Ивваның патшалары кайда хәзер?!» – дип әйтергә боерды[+].


Хизәкыйянең Раббыга ялваруы

14Илчеләр кулыннан хатны алып укыгач, Хизәкыйя Раббы йортына юнәлде һәм хатны Раббы каршына җәеп салды. 15Ул Раббыга дога кылды:

16– И-и Күкләр Хуҗасы Раббы, керубимнәр[†] өстендә утыручы Исраил Алласы! Син генә җирдәге барлык патшалыкларның бердәнбер Алласы! Син күкне вә җирне бар кылдың[+]. 17И-и Раббым, колагыңны салып тыңла! Раббым, күзләреңне ач вә күр! Тере Зат булган Аллаһыны хурлаучы Санхерибнең сүзләрен ишет![+] 18И-и Раббым, Ашшур патшаларының барлык илләрне[*] харап итүе 19һәм илаһларын утка ыргытуы хактыр. Ләкин бит алар илаһлар түгел, ә бәлки кеше кулы ясаган агач вә таш нәрсәләр иде, шуңа күрә аларны юк иттеләр дә[+]. 20Хәзер исә, Раббы Аллабыз, безне аның кулыннан коткара күр; шул чагында җирдәге барлык патшалыклар Раббының гына Аллаһы икәнен белерләр[+].


Санхерибнең җиңелүе

21Амотс углы Ишагыйя шуннан соң Хизәкыйягә мондый хәбәр җибәрергә кушты:

– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Син Миңа Ашшур патшасы Санхериб турында дога кылган идең. 22Аның турында Мин, Раббы, әйткән сүзләр мондыйдыр:

Гыйффәтле Сион-кыз сине кимсетеп көлә,
Иерусалим-кыз артыңнан баш чайкап кала.
23Кемне хурладың син? Кемне яманладың?
Кемгә каршы тавышыңны күтәрдең,
тәкәбберләнеп кемгә күзеңне күтәреп карадың? –
Исраилнең изге Алласына!
24Син үзеңнең колларың аша Хуҗа-Хакимне хурладың
һәм: „Күп санлы арбаларым белән биек тау башларына,
Ливанның кеше аяк басмаган сыртларына күтәрелдем,
андагы биек-биек эрбет агачларын, гүзәл кипарисларны кистем,
тауның иң очына, урманнарның үзәгенә барып җиттем;[+]
25җирне казып, шуннан чыккан чишмәнең суын эчтем;
аяк табаннарым белән барлык Мисыр елгаларын киптердем“, – дидең.
26Ишетмәдеңмени? Мин моны инде күптән әзерләгән,
борын заманнарда ук алдан ниятләп куйган идем,
хәзер исә тормышка ашырдым –
ныгытылган калаларны
синең кулың белән хәрабәләр өеменә әйләндердем[+].
27Анда яшәүчеләр көчсезләнеп калды,
алар рисвай булып дер калтырап тора;
алар кырдагы үлән, болындагы яшеллек,
түбәдә тамыр җибәрмәс борын көнчыгыш җиленнән көйгән үсенте кебек[+].
28Урыныңнан торасыңмы син,
утырасыңмы, чыгасыңмы, керәсеңме –
Мин барысын белеп торам,
Миңа каршы баш күтәрүеңне дә беләм Мин синең[+].
29Миңа каршы баш күтәрүең,
Минем колакка килеп ирешкән тәкәбберлегең өчен,
борыныңа – ыргак, авызыңа авызлык кидерәм Мин синең,
килгән юлыңнан кире кайтарып җибәрәм»[+].

30Әй Хизәкыйя, менә сиңа билге: быел – коелган игеннән үскәнне, киләсе елны үзеннән-үзе тишелгәнне ашарсыз, өченче елны исә үзегез чәчәрсез, урырсыз, йөзем бакчалары утыртырсыз, аларның җимешләрен ашарсыз[+]. 31Яһүдә халкының котылып калганы, янәдән тамыр җибәреп, җимеш бирер[+]. 32Чөнки исән калганнар Иерусалимнән чыгар, котылып калганнар Сион тавыннан төшәр. Боларның һәммәсен Күкләр Хуҗасы Раббының көчле яратуы тормышка ашырыр[+].

33Шуңа күрә Ашшур патшасы турында Раббы болай ди:

«Ул монда кермәячәк,
бу калага үзенең укларын очырмаячак,
калканы белән якын килмәячәк,
һөҗүм итәр өчен, кала тирәли туфрак өемнәре күтәртмәячәк[+].
34Килгән юлыннан кире кайтып китәчәк ул,
бу калага кермәячәк, – ди Раббы. –
35Мин бу каланы Үзем вә колым Давыт хакына
коткарып һәм саклап калачакмын».

36Шул чагында Раббы фәрештәсе[†], килеп, Ашшур гаскәре туктаган урында йөз сиксән биш мең кешене һәлак итте. Иртәгесен уянсалар – бөтен әйләнә-тирә мәет белән тулган[+]. 37Шуннан соң Ашшур патшасы Санхериб, туктаган урыныннан кузгалып, үзе яшәгән Ниневәгә кайтып китте[+]. 38Көннәрдән беркөнне, үзенең илаһы Нисрох йортында гыйбадәт кылган чакта, угыллары Адраммәлик белән Сарисир аны кылыч белән чабып үтерделәр дә Арарат җиренә качтылар. Аның урынына патша булып углы Эсар-Хаддон килде[+].

#### 38


Хизәкыйянең авырып китүе һәм сихәтләнүе

1[•]Хизәкыйянең бик каты авырып үлем түшәгендә яткан чагы иде. Аның янына Амотс углы Ишагыйя пәйгамбәр килеп әйтте:

– Раббы болай ди: «Эшләреңне тәртипкә китер, чөнки әҗәлең якын, син инде терелмәячәксең».

2Шунда Хизәкыйя йөзе белән диварга таба борылды да Раббыга ялварырга тотынды:

3– Йа Раббым, Синең күзеңә ятышлы гамәлләр кылып, тугрылык белән, чын йөрәктән Синең юлдан йөргәнемне исеңә төшерсәң иде.

Шуларны әйтеп, Хизәкыйя әче күз яшьләре белән елый башлады[+].

4Шулвакыт Ишагыйягә Раббы сүзе килеп иреште:

5– Хизәкыйягә, атаң Давытның Раббы Алласы болай дип әйтә, диген: «Мин синең догаңны ишеттем, күз яшьләреңне күрдем; Мин сиңа унбиш ел гомер өстим[+]. 6Ашшур патшасы кулыннан сине дә, бу каланы да коткарырмын, яклап калырмын[+]. 7Вәгъдәмнең үтәлүенә ишарә итеп, Миннән сиңа менә шундый билге: 8Әхәз баскычы буйлап түбән төшеп барган күләгәне ун басмага кире чигерәм».

Һәм күләгә үзе үткән басмалар буйлап ун басмага кире чигенде[+].

9Яһүдә патшасы Хизәкыйянең урын өстендә ятып сихәтләнгәннән соң язган мәдхиясе:

10«Мин болай дип уйладым:
гомерем уртасында тормыштан китәргә,
үлеләр дөньясының капкасыннан узарга,
калган барлык көннәремнән мәхрүм булырга язган микәнни?
11Мин уйладым:
Раббыны күрә алмам, тереләр җирендә Аны күрмәм;
якты дөньяда яшәүчеләр белән бергә
күзләрем башкаларга инде карый алмас[+].
12Көтүче үз чатырын сүтеп алып киткән кебек,
минем торагым да миннән шулай алынды;
тукучы үзенең тукымасын төреп куйган кебек,
мин дә гомеремне төреп куйдым.
Раббы, туку станындагы буй җепне кисеп алган кебек,
гомеремне кисеп алды.
Йа Раббы, Син мине көндезен дә, төнлә дә үлемгә алып барасың[+].
13Мин таңга кадәр ярдәмгә чакырып кычкырам:
Раббы, арыслан кебек, минем бөтен сөякләремне вата.
Йа Раббы, Син мине көндезен дә, төнлә дә үлемгә алып барасың[+].
14Карлыгач кебек, керәшә кебек кычкырамын,
күгәрчен кебек ямансулыйм;
күккә карый-карый күзләрем талды:
йа Хуҗа-Хакимем, чарасыздыр мин, ярдәм ит миңа![+]

15Нәрсә әйтим соң?!
Ул ничек әйтсә, нәкъ шулай эшләде дә.
Калган гомеремне мин кайгыларда үткәрермен.
16Йа Хуҗа-Хакимем!
Бәндә баласының да, минем тормышым да әнә шулай үтеп бара.
Терелт мине, гомеремне сакла!
17Чынлап та, авыр кайгы миңа файдага булды,
яратканга күрә Син мине һәлакәт чокырыннан коткардың,
минем бөтен гөнаһларымны җилкәң аша ыргытып юк иттең[+].
18Сиңа мактау-шөкерләр яудыручы үлеләр дөньясы түгелдер,
Сиңа дан җырлаучы да әҗәл түгел;
кабердәгеләр инде Синең тугрылыгыңа өметләнә алмый[+].
19Бүген мин Сиңа рәхмәт белдергән кебек,
тереләр, бары тик тереләр генә Сиңа рәхмәт белдерә!
Синең ярдәмгә килүең турында аталар балаларына сөйли[+].
20Раббы мине коткарырга әзер!
Без гомер буе Раббы йортында, моңлы кылларга ияреп,
Аңа дан җырлаячакбыз».

21Ишагыйя:

– Инҗир кагы китерсеннәр һәм җәрәхәткә япсыннар; шуннан ул тереләчәк, – дигән иде.

22Хизәкыйя исә:

– Раббы йортына әле тагын йөри алачагыма ишарә итә торган билге нинди? – дип сораган иде.

#### 39


Бабилдән килгән илчеләр. Ишагыйянең пәйгамбәрлек сүзе

1[•]Шул көннәрдә Бабил патшасы, Баладанның углы Меродах-Баладан, авырып яткан Хизәкыйянең терелүен ишетеп, аңа хат вә бүләкләр җибәрде. 2Хизәкыйя илчеләргә бик сөенде, аларга хәзинә саклагычларын, көмеш вә алтынын, хуш исле сумала вә кыйммәтле майларын, корал сакланган йортын вә саклау урыннарындагы барлык байлыгын күрсәтте; үз сараенда һәм дәүләтендә кунакларга күрсәтмәгән бер нәрсә дә калмады[+].

3Ишагыйя пәйгамбәр, Хизәкыйя патшага килеп:

– Бу кешеләр ниләр сөйләде? Алар каян килгәннәр? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Алар минем янга ерак җирдән – Бабилдән килгәннәр, – дип җавап бирде.

4Ишагыйя:

– Синең сараеңда ниләр күрде алар? – дип сорады.

Хизәкыйя:

– Сараемда булган бар нәрсәне күрделәр; саклау урыннарымда аларга күрсәтмәгән берни калмады, – дип җаваплады.

5Шунда Ишагыйя Хизәкыйягә болай диде:

– Күкләр Хуҗасы Раббының сүзен тыңла: 6«Менә, шундый көннәр килер, синең сараеңда булган бар нәрсәне, шушы көнгә кадәр ата-бабаларың җыйган бар байлыкны Бабилгә алып китәрләр, берни дә калмас, – ди Раббы. –[+] 7Синең нәселдәге угылларның да кайберләрен алып китәрләр, алар Бабил патшасы сараенда хәрәм агалары булып хезмәт итәрләр»[+].

8Хизәкыйя исә Ишагыйягә:

– Синең аша Раббы тапшырган сүзләр әйбәт, – диде, чөнки күңеленнән ул: «Минем гомердә тынычлык-иминлек хөкем сөрәчәк икән әле», – дип уйлады.

#### 40


Раббы халкына юату сүзе

1Аллагыз: «Юатыгыз Минем халкымны, юатыгыз! – ди. –[+]
2Иерусалим белән ягымлы сөйләшегез, игълан итегез аңа:
„Синең михнәтле тормышың тәмамланды, гаебең йолынды,
барлык гөнаһларың өчен Раббыдан җәзасын икеләтә алдың“, – дип әйтегез»[+].

3Бер-бер аваз ишетелә:
«Раббыга чүлдә юл әзерләгез,
Аллабызга далада туры юл салыгыз![+]
4Үзән җирләр күтәрелсен,
таулар вә калку урыннар түбәнәйсен,
бормалы юллар турылансын,
сикәлтәләр тигезләнсен.
5Шул чагында Раббы шөһрәтенең балкышы күренәчәк;
барлык җан ияләре аны бер үк вакытта күрәчәк.
Әлеге сүзләр Раббы авызыннан килеп иреште»[+].

6Ул аваз: «Игълан ит!» – дип әйтә.
Мин исә: «Нәрсә игълан итим?» – дип сорадым.
«Һәр җан иясе үлән сыман,
аның бөтен күркәмлеге кыр чәчәге сыман.
7Раббы Үз сулышын өргәндә, үлән кибә, чәчәк шиңә;
хактыр, кеше дә әнә шул үлән сыман.
8Үлән кибә, чәчәк шиңә,
ә Аллабызның сүзе мәңге булачак», – диде аваз[+].

9Шатлыклы хәбәр җиткерүче Сион, биек тауга мен!
Шатлыклы хәбәр җиткерүче Иерусалим, кычкырып игълан ит,
курыкмыйча, каты итеп кычкыр!
Яһүдә калаларына: «Менә сезнең Аллагыз!» – диген.
10Менә, Хуҗа-Раббы көч-куәте белән килә,
Ул Үзенең кодрәте белән җитәкчелек итә.
Аның бүләге Үзе белән,
Аның алдыннан әҗере килә[+].
11Ул, көтүче сыман, Үз көтүен көтәчәк;
бәрәннәрен кулына күтәреп, күкрәк өстендә йөртәчәк,
аналарын да ияртеп барачак[+].


Кем Минем белән тиңләшә ала?!

12Суларны – учы белән, күкне карышлап кем үлчәгән?!
Җир туфрагын кем үлчәү тәлинкәсенә сыйдырган?!
Тауларны, калкулыкларны бизмәнгә кем салган?![+]
13Раббы Рухына кем төшенгән?!
Аның киңәшчесе кем булган[+]?
14Кемнән Ул киңәш сораган?!
Кем Аңа нәсыйхәт биргән дә хак юлны өйрәткән?!
Кем Аңа гыйлем биргән дә зирәклек юлын күрсәткән?![+]
15Хактыр, халыклар – чиләк төбендәге су тамчысы,
үлчәү тәлинкәсендәге тузан бөртеге кебек.
Утрауларны күтәрү Аңа – тузан бөртеген күтәрү белән бер!
16Корбан уты өчен Ливан урманнары да җитәрлек түгел,
Аңа, тулаем яндыру корбаны[†] китерү өчен, андагы хайваннар да аз[+].
17Аның алдында барлык халыклар берни тормый,
Аның өчен алар юктан да юграк[+].

18Шулай итеп, Аллаһыны кем белән чагыштыра,
нинди зат белән тиңләштерә аласыз?![+]
19Һөнәрче койган сын-пот беләнме?!
Оста аны алтын белән йөгертә, аның өчен көмеш чылбырлар коя.
20Андый бүләк китерә алмаган ярлы кеше исә
череми торган агач сайлый,
нык торырдай сын ясар өчен, уңган һөнәрче эзли[+].

21Сез әле белмисезме?! Ишеткәнегез юкмы?!
Баштан ук әйтелмәдеме сезгә?!
Җирнең нигезе ничек салынганны әле төшенмәдегезме?!
22Югарыда Ул, күк гөмбәзендә утыра,
ә җирдә яшәүчеләр Аның алдында чикерткә кебек.
Күкләрне Ул юка тукыма сыман җәеп җибәрде,
яшәр өчен, чатыр итеп корды[+].
23Түрәләрне Ул юкка чыгара,
җир хөкемдарларын буш нәрсәгә әйләндерә[+].
24Туфракка утыртылуга, чәчелүгә, тамырлана башлауга, Раббы аларга өрсә,
кибеп бетәләр һәм өермә уңаена салам кебек очып китәләр.

25«Мине кем белән чагыштырырсыз?!
Кем Минем белән тиңләшә ала?!» – ди изге Зат.
26Күзегезне күкләргә күтәреп карагыз:
аларны кем бар кылды соң?
Йолдызларны санап күкләр киңлегенә чыгаручы,
һәрберсен исеме белән атаучы – Раббы;
Аның зур көче вә кодрәте белән
аларның һәммәсе үз урынындадыр[+].

27Ничек итеп син, әй Ягъкуб,
син, әй Исраил:
«Минем юлым Раббыга күренми,
Аллам алдында минем эшем онытылган», –
дип зарлана аласың[+]?
28Син белмисеңмени? Ишеткәнең юкмыни?
Раббы – мәңгелек Аллаһы,
җирнең бөтен тарафларын Бар кылучы.
Ул арымый да, алҗымый да;
Аның зирәклеге – акыл ирешмәслек[+].
29Арыган бәндәгә Ул – көч, хәлдән тайганга ныклык бирә[+].
30Яшьләр дә арып хәлдән тая,
яшь егетләр дә абынып егыла,
31ә Раббыга өметләнгәннәр яңа көч ала:
бөркет сыман канатларында күтәрелә,
йөгерәләр алар – алҗымыйлар, баралар – арымыйлар[+].

#### 41


Раббының Исраилгә ярдәм вәгъдә итүе

1«Тын калып Мине тыңлагыз, яр буйлары!
Халыклар яңа көч җыйсыннар, якын килеп сөйләсеннәр.
Бергәләп хөкемгә җыелыйк, – ди Раббы. –[+]
2Адым саен җиңү яулаган ирне
көнчыгыш тарафта кем уятты?[*]
Халыкларны аңа кем тапшыра,
патшаларны кем буйсындыра?
Кылычы белән ул аларны тузанга әйләндерә,
ук-җәясе белән җилдә саламдай тарата[+].
3Ул аларны куа бара, аяклары җиргә дә тими,
зарар-зыян күрми атлый ул.
4Моны кем шулай эшләде, кем оештырды соң? –
Җир яратылганнан бирле кешеләрне буын арты буын дөньяга китерүче Зат!
Мин, Раббы, – беренчемен,
соңгы буын белән дә Мин булачакмын!»[+]
5Моны күреп, яр буйларының коты алынды,
җирнең бөтен яклары тетрәнде;
килүчеләр инде якын.

6Һәркем үз иптәшенә булыша, бер-берсенә: «Нык тор!» – дип әйтә.
7Һөнәрче – алтын эретүчене, ә чүкечче, салынган җөйне хуплап,
сандалда тимер чүкүчене дәртләндерә
һәм, аумасын өчен, сынны кадаклар белән ныгыта[+].

8«Әй колым Исраил, Үзем сайлап алган Ягъкуб,
дустым Ибраһим токымы! –
ди Раббы. –[+]
9Мин сине җир читләреннән китертеп,
аның иң ерак урыннарыннан чакыртып:
„Син – Минем колым,
Мин сине сайладым, синнән баш тартмадым“, –
дип әйткән идем.
10Курыкма, чөнки Мин синең белән,
аптырама, чөнки Мин синең Аллаң.
Мин сиңа көч бирермен, ярдәм итәрмен,
сине Үземнең җиңүче уң кулым белән яклармын.

11Әйе, сиңа ачу саклаган һәркем оят вә хурлыкка калачак;
сиңа каршы килүчеләр юкка чыгачак, һәлак булачак.
12Эзләсәң дә, дошманнарыңны тапмаячаксың,
сиңа каршы көрәшкәннәр юктан да юграк булачак.
13Чөнки Мин, Раббы, синең Аллаң, уң кулыңнан тотып:
„Курыкма, сиңа Мин ярдәм итәрмен“, – дим.
14„Курыкма, Ягъкуб-корт – аз санлы Исраил:
Мин сиңа булышырмын, –
дип белдерә коткаручың Раббы, Исраилнең изге Алласы. –[+]
15Менә, Мин сине яңа,
үткен тешле ашлык сугу җайланмасы кебек итәрмен:
син, суктырып, тауларны вакларсың,
калкулыкларны кибәккә әйләндерерсең.
16Син аларны җилгәрерсең;
җил аларны алып китәр, өермә чәчеп таратыр.
Шул чагында Раббы синең сөенечең булыр,
син Исраилнең изге Алласы белән мактанырсың“.

17Мазлумнар вә фәкыйрь-юксыллар су эзли,
телләре сусаудан кибә, ә су юк.
Мин, Раббы, аларны ишетермен,
Мин, Исраил Алласы, аларны ташламам!
18Шәрә калкулыклардан елгалар агызырмын,
үзәннәрдә чишмәләр ачармын;
чүлне күл итәрмен, коры җирне су чыганакларына баетырмын[+].
19Чүлдә эрбет, сәрви, мәрсид[*], зәйтүн агачлары,
далада кипарис, чинар вә нарат агачлары үстерермен[+].
20Боларны Раббы кулы эшләгәнне,
Исраилнең изге Алласы булдырганны
кешеләр күрсен һәм белсен өчен,
әйбәтләп карап төшенсеннәр өчен эшләрмен Мин моны».


Пот-сыннарның бернигә яраксыз булуы

21«Әй илаһлар, үзегезнең дәгъвагызны әйтегез! – ди Раббы. –
Ышандырырлык дәлилләр китерегез! – ди Ягъкуб Патшасы. –
22Дәлилләр китереп, ниләр буласын алар алдан әйтсеннәр,
узган вакыйгалар турында сөйләп бирсеннәр,
һәм, фикер йөртеп, без ул эшнең ничек тәмамланасын үзебез төшенербез;
әйе, безгә киләчәк турында хәбәр итсеннәр.
23Киләчәктә нәрсә буласын әйтегез,
һәм сезнең илаһлар икәнегезне белербез;
нинди дә булса яхшы яки яман эш кылыгыз,
һәм без, боларны күреп, бәлки, әле курка да калырбыз.
24Ләкин сез бернигә тормыйсыз,
эшләрегез дә бернигә яраксыз;
сезне сайлап алган кеше әшәкедер[+].

25Мин төньяк тарафта берәүне уяттым, һәм ул килде.
Кояш чыгышы ягыннан ул исемемне әйтеп чакырды.
Хакимнәрне пычрак таптаган кебек таптый,
чүлмәкче балчыкны изгән кебек изә ул[+].
26Без белсен өчен, бу хакта кем алдан сөйләп бирде?!
Без: „Ул хаклы булган“, – дип әйтә алсын өчен,
илаһларның берәрсе бу хакта алдан хәбәр иттеме?!
Сезнең арада бу хакта әйтүче, хәбәр бирүче булмады,
беркем сездән бер сүз ишетмәде[+].
27Сионга: „Күрегез, менә нәрсәләр булачак!“ –
дип, беренче булып Мин әйттем,
Иерусалимгә сөенче китерүчене юлладым[+].
28Мин күрәм ки, илаһлар арасында киңәш бирерлек берәү дә юк,
сорау бирсәм, җавап кайтаручы да юк.
29Алар барысы да берни түгел,
эшләре дә бернигә тормый;
коеп эшләнгән сыннары исә – җил вә буш куыктыр».

#### 42


Раббы колы

1«Менә Мин яклый торган колым.
Мин аны Үзем сайлап алдым;
җанымның шатлыгыдыр ул.
Мин аны Үз Рухым белән сугарырмын,
һәм ул халыкларга гадел хөкем чыгарыр[+].
2Ул кычкырмас, тавышын күтәрмәс,
урамнарда аның тавышы ишетелмәс;
3ул хәтта чатнаган камышны да сындырмас,
пыскып торган филтәне дә сүндермәс.
Хакыйкатькә туры китереп, гадел хөкем уздырыр ул.
4Җирдә гадел хөкем уздырмый торып, ул сүнмәс тә, сынмас та.
Яр буйлары аның нәсыйхәтен көтә».

5Күкләрне бар иткән һәм түшәгән,
җирне вә җир тудырган нәрсәләрне булдырган,
анда яшәгән кешеләргә сулыш өргән,
җирдә йөргәннәргә тормыш биргән Раббы Алла болай ди:[+]
6-7«Мин, Раббы, сине Үземнең гадел ниятем буенча чакырдым,
Мин сине кулыңнан тотып торам һәм саклыйм.
Сукырларның күзләрен ачар, тоткыннарны төрмәдән азат итәр
һәм зиндан караңгылыгында утыручыларны яктыга чыгарыр өчен,
Мин сине халыкка – Килешүемнең билгесе,
кавемнәргә яктылык нуры итәрмен[+][+].

8Мин – Раббы, бу – Минем исемем!
Үз данымны Мин бүтән берәүгә,
Миңа тиешле мактауны пот-сыннарга бирмәячәкмен[+].
9Менә, алдан әйтелгәннәр тормышка ашты,
хәзер исә Мин сезгә яңа нәрсә игълан кылам,
әле гамәлгә ашмаганны алдан хәбәр итәм».


Раббыга мактау җыры

10Әй сез, диңгезчеләр һәм диңгездәге бар нәрсә,
әй сез, яр буендагы җирләр һәм анда яшәгән һәркем,
Раббыга яңа җыр җырлагыз,
җирнең һәр читеннән Аңа мактау яудырыгыз![+]
11Чүл һәм андагы калалар,
Кыдар авыллары да бар тавышына кычкырсын,
Селада яшәүчеләр шатланып җырласын,
тау башларыннан аваз салсын,[+]
12Раббыга дан яудырсын,
Аны яр буендагы җирләрдә мактасын!
13Раббы әзмәвер баһадирдай чыгачак,
сугышчы сыман Үзенең ярсуын уятачак,
гайрәтле оран салып, дошманнарына көч-куәтен күрсәтәчәк[+].

14«Озак дәшми тордым Мин, түздем, Үземне тыеп килдем;
хәзер инде бала табучы хатын кебек кычкырамын,
тыным кысылып һава йотамын, – ди Раббы. –[+]
15Тауларны вә калкулыкларны корытып бетерәчәкмен –
андагы бөтен үлән шиңәчәк;
елгаларны утрауларга әйләндерәчәкмен,
күлләрне корытачакмын[+].
16Сукырларны үзләре белмәгән юлдан алып барачакмын,
билгесез сукмаклардан йөртәчәкмен;
алар алдындагы караңгылыкны – яктылык,
сикәлтәле җирне тигез итәчәкмен.
Менә нәрсәләр кылачакмын Мин,
әйткәнемне эшләми калмаячакмын[+].
17Ләкин потларга ышанып торган, коеп ясалган сыннарга:
„Сез – безнең илаһларыбыз“, – дип әйтүчеләр хур булып качачак»[+].


Сукыр вә чукрак Исраил

18Раббы болай дип әйтә:
«Әй чукраклар, тыңлагыз!
Карагыз, сукырлар, күрегез![+]
19Минем колым кебек кем шулай сукыр?!
Мин җибәргән хәбәрчем кебек кем шулай чукрак?!
Мин чакыртып алган Раббы колы сыман кем шулай сукыр?![+]
20Син күп нәрсәләр күрдең, ләкин игътибар итмәдең,
колакларың ачык булды, тик ишетмәдең»[+].

21Үзенең хаклыгын күрсәтер өчен,
Раббы Үз канунын бөек вә данлы итәргә теләде.
22Ләкин бу халык бөлгенлеккә төшерелгән һәм таланган;
алар һәммәсе чокырларга ташланган, зинданнарга ябылган;
алар дошман табышына әйләнгән – коткаручылары юк,
әсир ителгән – «Кире бир!» дип, яклаучылары юк[+].
23Сезнең кайсыгыз моңа колак салыр,
моннан ары кайсыгыз игътибар белән тыңлап торыр икән?
24Ягъкубны – талаучыларга, Исраилне юлбасарларга кем тапшырды? –
Раббы Үзе түгелме?!
Чөнки без Аңа каршы гөнаһ кылдык;
Исраил халкы Аның юлыннан барырга теләмәде,
Канунын санламады,
25шуның өчен Ул аларга Үзенең дөрләп янган ярсуын яудырды –
рәхимсез сугыш ачты;
ялкын аларны бөтен яктан чорнап-өтеп алса да,
алар аңламадылар һәм йөрәкләре белән төшенмәделәр[+].

#### 43


Раббы – Исраилнең бердәнбер Коткаручысы

1Әй Ягъкуб, сине бар иткән,
әй Исраил, сине барлыкка китергән Раббы бүген болай ди:
«Курыкма, Мин сине йолып алдым,
исемеңне атап чакырып алдым; син – Минеке![+]
2Дәрьяларны кичеп чыкканыңда, Мин синең белән булырмын,
елгаларны кичкәнеңдә, сулар сине батырмас,
ут аша узганыңда янмассың: ялкыны сине өтеп алмас[+].
3Чөнки Мин – Раббы, синең Аллаң,
Исраилнең изге Алласы, Коткаручың!
Синең өчен йолым итеп Мин Мисырны,
синең урынга Хәбәшстанны вә Шебаны бирәм[+].
4Син Минем каршымда бик кадерле вә газиз булганга,
сине бик нык яратканга, синең урынга Мин бүтән кешеләрне,
җаныңны коткарыр өчен, башка халыкларны бирәм.
5Курыкма, чөнки Мин синең белән!
Балаларыңны көнчыгыштан китерермен,
кешеләреңне көнбатыштан җыярмын[+].
6Төньякка: „Бир аларны!“ – дип әйтермен,
көньякка: „Тоткарлама аларны!
Минем угылларымны ерактан,
кызларымны җир читләреннән китер,
7Минем исемгә береккән һәркемне,
Үз даным өчен Үзем яраткан,
Үзем бар иткән һәр кешене кире китер!“ – диярмен.
8Күзләре булса да – сукыр,
колаклары булса да чукрак шушы халыкны иреккә чыгар![+]

9Барлык халыклар бергә җыелсын, кавемнәр бергә туплансын!
Элек булган хәлләрне алар арасыннан кем алдан хәбәр иткән дә
кем әүвәл әйткән?!
Шаһитларын китереп, бүтәннәр ишетсен һәм „Бу дөрес!“ дип әйтсен өчен,
үзләренең хаклы булуын исбатласыннар![+]
10Минем шаһитларым, Үзем сайлап алган колларым –
сез ул, исраилиләр, –
дип белдерә Раббы. –
Сез Мине танып белсен, Миңа ышансын,
Минем бердәнбер Аллаһы икәнемне аңласын өчен сайлап алдым Мин сезне.
Миңа кадәр бүтән аллалар булмады,
Миннән соң да булмаячак![+]
11Мин, бары тик Мин – Раббы,
Миннән башка коткаручы юктыр![+]
12Алдан вәгъдә итеп, сезне коткарган,
шул турыда игълан иткән Зат – Мин ул,
сезнең арада чит алла юк иде.
Сез – Минем шаһитларым, – дип белдерә Раббы. –
Мин – Аллаһы!
13Мин – борынгы заманнардан бирле Алламын!
Минем кулдан беркем коткара алмас!
Мин эшләгәнне кем кире кага алыр?!»[+]


Раббының чүлдә юл салуы

14Коткаручыгыз Раббы, Исраилнең изге Алласы, болай ди:
«Сезнең хакка Мин Бабилгә гаскәр җибәрәм,
килданиләрнең барчасын качакларга әйләндерәм,
аларның кораблары аһ-зарга күмелер.
15Мин – Раббы, сезнең изге Аллагыз,
Исраилне Бар итүче, сезнең Патшагыз!»

16-17Раббы диңгез аша юл салды,
куәтле сулар аша юл ачты.
Арбалары вә атлары белән бергә Ул
гайрәтле сугышчылар чирүен юлга кузгатты,
һәм алар бөтенесе үлеп калдылар –
башларын калкытмас булдылар,
филтә кебек сүнеп юкка чыктылар.
Моны эшләгән Раббы болай ди:[+]
18«Сез элек булганнарны искә алмагыз,
үткәннәр турында уйланмагыз.
19Менә, Мин яңа бер эш кылам –
ул хәзер гамәлгә ашачак! Күрмисезмени сез?
Чүлдә юл салам Мин,
коры далада елгалар агызам[+].
20Кыргый җәнлекләр, чүл бүреләре вә тәвә кошлар Мине данлаячак,
чөнки Мин, Үзем сайлап алган халык туйганчы эчсен өчен,
чүлдә – су, коры далада елгалар хасил итәм[+].
21Бу халыкны Мин Үзем өчен,
ул Миңа дан җырласын өчен бар иттем.


Исраилнең гөнаһы һәм Раббының мәрхәмәте

22Ә син, Ягъкуб, Миңа мөрәҗәгать итмәдең,
син, Исраил, Миннән авырсындың[+].
23Син Миңа тулаем яндыру корбаны итеп сарыклар китермәдең,
корбаннарың белән Миңа хөрмәт күрсәтмәдең.
Мин, икмәк бүләге[†] сорап, синең теңкәңә тимәдем,
хуш исле сумала-майлар көйрәт, дип сине алҗытмадым.
24Көмеш биреп, Миңа хуш исле камыш сатып алмадың син,
корбаннарыңның мае белән туендырмадың.
Киресенчә, кылган гөнаһларың белән теңкәмә тидең,
язык эшләрең белән Мине алҗыттың[+].

25Синең җинаятьләреңне Үзем хакына Мин,
бары Мин сызып ташлаячакмын
һәм гөнаһларыңны да искә алмаячакмын[+].
26Дәгъваңны исемә төшер! Әйдә, хөкем оештырыйк!
Сөйлә, хаклыгыңны исбатла![+]
27Синең ерак бабаң гөнаһ кылды,
синең өчен арадашчы булганнар[*] Миңа каршы баш күтәрде[+].
28Шуның өчен Мин Изге йортның башлыкларын хәрәм кылдым,
Ягъкубны – һәлакәткә, Исраилне мәсхәрәгә дучар иттем.

#### 44


Раббының Исраилгә хәер-фатихасы

1Ә хәзер, колым Ягъкуб, тыңла!
Мин сайлап алган Исраил, колак сал![+]
2Сине яраткан, ана карынында бар иткән ярдәмчең Раббы сиңа болай ди:
„Курыкма, колым Ягъкуб – Үзем сайлап алган Ешурун[*],
3чөнки сусаган туфракка – су,
корыган җиргә ташкыннар-елгалар агызам Мин,
Үземнең Рухымны нәсел варисларыңа,
фатихамны балаларыңа яудырам[+].
4Алар, су буендагы таллар кебек, үлән арасыннан шытып чыгачак.
5Берсе: ‘Мин – Раббыныкы’, – дияр,
икенчесе үзен: ‘Ягъкуб’, – дип атар,
өченчесе исә кулына ‘Раббыныкы’ дип язып куяр
һәм Исраил исемен алыр“».

6Исраил Патшасы Раббы, аны йолып алучы Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:
«Мин – беренче һәм соңгысымын,
Миннән башка икенче бер алла юк![+]
7Кем Миңа тиңләшә ала?! Килсен дә шул турыда әйтеп бирсен!
Борынгы халыкны Мин бар иткәннән бирле
ниләр булганын бер-бер артлы сөйләп күрсәтсен,
шулай ук киләчәктә ниләр буласын да хәбәр итсен!
8Курыкмагыз да, калтыранмагыз да:
Мин боларны борынгы заманнарда ук сезгә игълан итмәдемме,
алдан әйтеп куймадыммы әллә?!
Сез – Минем шаһитларым.
Миннән башка икенче бер алла бармы?! –
Юк, бүтән кыя юк!
Мин берсен дә белмим!»[+]


Сыннарга табынуның мәгънәсезлеге

9Потларны ясаучылар – барысы да яраксыз кешеләр, аларның яраткан потлары да бернинди файда китерми. Потлар, аларның шаһитлары, берни күрмиләр дә, аңламыйлар да, шуңа күрә ясаучылары хурлыкка төшәчәк[+]. 10Бернинди файдасы булмаган илаһны кем ясый, сыннарны кем коя соң[+]? 11Сыннарга табынучылар һәммәсе рисвай булачак, һөнәрчеләр бары тик кеше генә бит! Һәммәсе бергә җыелып бассыннар – куркуга калып, һәммәсе хурлыкка төшәчәк![+]

12Тимерче, корал тотып, утлы күмер өстендә эшли, чүкечләр ярдәмендә сынны эшкәртә, үзенең көчле кулы белән аны ясый; эшли-эшли ул ачыга, хәлдән тая, су да эчми, тәмам көчен җуя. 13Балта остасы агачны бау белән үлчи, ясаласы сынның сурәтен очлы эш коралы белән сызып чыга, аны кискеч белән эшкәртә, җәзбә[*] ярдәмендә тикшерә. Аннары, изге урынга куяр өчен, кешегә охшатып матур сурәт ясый. 14Ул үзенә эрбет агачы кисеп ала; урмандагы бүтән агачлар арасыннан кипарис белән имәнне сайлап алып үсәргә калдыра. Шуннан нарат агачы утырта, ә яңгыр сулары аны үстерә. 15Агачлар кешегә ягар өчен утын була; аның бер өлеше ут тергезүгә, өй җылытуга, икмәк пешерүгә китә. Шул агачтан кеше үзенә илаһ та ясый, аңа табына, пот ясый һәм аның алдында сәҗдә кыла. 16Шулай агачның бер яртысын ул яга, аның өстендә ит кыздырып, туйганчы ашый. Җылынганнан соң, ул: «Аһ, мин җылындым, ут җылысын сизәм», – ди. 17Калган агачтан ул үзенә илаһ, сын ясый, аңа табынып сәҗдә кыла, «Коткар мине, син минем илаһым бит!» дип дога укый.

18Бу кешеләр белмиләр һәм төшенмиләр, аларның күзләре йомык – күрмиләр, аларның акыллары томаланган, фикер йөртә белмиләр[+]. 19Араларында берсенең дә: «Мин агачның яртысын яндырдым, күмерендә икмәк пешердем, ит кыздырып ашадым. Калган яртысыннан, җирәнгеч сын ясап, шул агач кисәгенә сәҗдә кылыйммы инде?!» – дип уйларга акылы җитми. 20Андый кеше тузан артыннан куа, чуалган акылы аны ялгыш юлга кертә, ул үзен коткара алмый яисә: «Уң кулымдагы әйбер ялган түгел микән?» – дип әйтә алмый[+].


Раббы – Бар итүче һәм Коткаручы

21«Боларны исеңдә тот, әй Ягъкуб,
исеңдә тот, Исраил, чөнки син – Минем колым!
Сине Мин бар иттем, син – Минем колым,
һәм Мин сине онытмаячакмын, Исраил![+]
22Синең җинаятьләреңне – томан,
гөнаһларыңны болыт кебек куып таратачакмын.
Миңа кайт, чөнки Мин сине йолып алдым», – ди Раббы[+].

23И күкләр, сөенегез-гөрләшегез, чөнки моны Раббы эшләде!
Җир тирәнлекләре, шатлыктан кычкырыгыз!
Куанышып җырлап җибәрегез, таулар,
урман вә андагы барлык агачлар,
чөнки Раббы Ягъкубны йолып алды,
һәм Исраилдә Ул Үзенең дан-шөһрәтен күрсәтәчәк![+]

24Сине йолып алучы Раббы,
ана карынында сине бар иткән Раббы болай ди:
«Мин – Раббы, һәммә нәрсәне Бар итүче,
Мин берүзем күкләрне түшәдем,
һичбер ярдәмчесез җирне җәеп җибәрдем[+].
25Ялган пәйгамбәрләр күрсәткән билгеләрне юкка чыгарам,
күрәзәчеләрнең акылсызлыкларын фаш итәм,
акыл ияләрен җиңеп чыгам,
аларның белемнәрен ахмаклыкка әйләндерәм,[+]
26Үз колымның сүзен раслыйм,
Үз илчеләрем әйткәнне тормышка ашырам,
Иерусалим турында:
„Анда кешеләр китереп урнаштырырмын“, – дим,
Яһүдә калалары турында:
„Алар яңадан төзелер, хәрабәдән калкып чыгар“, – дим,[+]
27тирән суларга:
„Кибегез! Мин сезнең ташкын суларны киптерәм“, – дим,[+]
28Кир турында: „Ул – Минем көтүчем,
һәм ул Минем ихтыярымны үтиячәк“, – дим,
Иерусалим хакында: „Ул яңадан төзеләчәк!“,
Аллаһы йорты хакында: „Ул кабат тергезеләчәк!“ – дип әйтәм»[+].

#### 45


Кир – Раббы сайлап алган патша

1Кирның башына Раббы Үзе май сөртте[†].
Ул, аны уң кулыннан тотып, халыкларны аңа буйсындыра,
патшаларны коралсызландыра,
аның алдында бөтен ишекләрне ача – капкалар аны туктата алмый.
Кирга Раббы болай ди:[+]
2-3«Мин, синең алдыңнан барып, тауларны тигезләрмен,
бакыр ишекләрне җимерермен, тимер бикләрне ватармын,
караңгыда сакланган хәзинәләрне,
яшереп калдырган байлыкларны сиңа бирермен.
Шунда син Минем Исраил Алласы,
исемеңне атап сиңа дәшүче Раббы икәнемне белерсең![+][+]
4Колым Ягъкуб – Үзем сайлап алган Исраил хакына
Мин синең исемеңне атап чакырдым,
сиңа мактаулы исем бирдем, гәрчә син Мине белмәсәң дә[+].
5Мин – Раббы, башкасы юк,
Миннән башка икенче бер алла юк!
Гәрчә Мине белмәсәң дә, Мин сине көчле итәм[+].
6Мин Раббы икәнне, икенче берәүнең юклыгын
кояш чыгышыннан кояш батышына кадәр белсеннәр өчен,
шулай эшлим Мин[+].
7Мин яктылык барлыкка китерәм һәм караңгылык ясыйм,
иминлек алып киләм һәм бәла-казалар җибәрәм.
Боларның һәммәсен Мин – Раббы эшлим![+]

8Әй күкләр, хаклык-дөреслек яудырыгыз,
өстән, болытлардан яусын ул.
Җир өсләре ачылып китеп, котылу калкып чыксын,
хаклык, шытып чыгып, аның белән бергә үссен.
Моны Мин – Раббы бар иттем».


Раббы – бердәнбер Хаким

9Үзен Бар итүче белән бәхәсләшкән,
чүлмәк ватыклары арасында
үзе дә чүлмәк китеге булган затка – кайгы!
Чүлмәкчегә балчык: «Син нәрсә ясыйсың?» – дип әйтерме?!
Кулың ясаган әйбер синең хакта:
«Аның куллары булдыксыз!» – дип әйтерме?![+]
10Атасына: «Дөньяга кемне тудырасың?»,
ә анасына: «Кемгә тормыш бирәсең?» – дип әйтүче затка – кайгы!

11Раббы, Исраилнең изге Алласы, аны Бар итүче болай ди:
«Сезгәме Миннән балаларымның киләчәге турында сорарга?!
Сезгәме иҗат җимешем белән нәрсә эшләргә кирәклеген Мине өйрәтергә?!
12Мин Җирне, андагы адәм балаларын бар кылдым,
Минем кулларым күкләрне түшәде,
һәм күк гаскәре белән дә Мин җитәкчелек итәм[+].
13Кир патшаны Мин хак ниятем белән уяттым,
Мин аның барлык юлларын тигезләячәкмен.
Ул Минем каламны төзеячәк,
сөрелгән халкымны түләү вә бүләк таләп итмичә азат итәчәк», –
ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+].

14Раббы болай ди:
«Мисырның байлыгы, Хәбәшстанның кереме
һәм озын буйлы себалылар синең кулга төшәчәк, синеке булачак.
Алар, зынҗырларын өстерәп, синең арттан китәчәк,
каршыңда баш иеп: „Аллаһы бары синең белән генә,
Аңардан башка икенче бер алла юк!“ – дип ялварачак»[+].

15Син, чынлап та, яшерен Аллаһы, Исраил Алласы, Коткаручы!

16Пот ясаучылар һәммәсе оят-хурлыкка калыр,
рисвай булып барысы бергә китеп барыр[+].
17Исраилне исә Раббы коткарыр, мәңгелеккә коткарыр!
Сез гомердә дә оят вә хурлыкка калмаячаксыз![+]

18Җирне бар иткән,
аны шушы рәвешенә китереп ныгыткан,
буш калдырмыйча яшәрлек итеп яраткан Аллаһы,
күкләрне булдыручы Раббы, болай дип әйтә:
«Мин – Раббы, башкасы юк! – ди. –
19Мин яшертен генә, караңгы почмактан торып сөйләмәдем,
Ягъкуб нәселенә: „Мине буш урыннан эзләгез“, – дип әйтмәдем.
Мин – Раббы, дөреслекне әйтүче, хакыйкатьне игълан итүче![+]


Раббы һәм Бабил илаһлары

20Әй халыкларның имин калганнары, бергә җыелып якынрак килегез!
Агач потлар күтәреп йөрүчеләр,
коткара алмаган илаһка дога кылган кешеләр берни аңламый[+].
21Сөйләп бирегез, дәлилләр китерегез!
(Әйдә, киңәшләшсеннәр үзара!)
Кем бу турыда алдан хәбәр итте,
борынгы заманда ук кем сөйләп бирде? – Мин, Раббы, түгелме?!
Миннән башка икенче бер алла юк!
Мин гадел вә коткаручы Аллаһы,
бүтән андый берәү дә юк![+]
22Миңа йөзегез белән борылыгыз, җирнең бар тарафлары,
шулчак сез котылып калырсыз,
чөнки Мин – Аллаһы, башкасы юк!
23Мин Үземнең бар булуым белән ант иттем,
авызымнан бары тик дөреслек кенә,
һич үзгәрмәс хак сүз генә чыкты:
„Минем алда һәркем тез чүгәчәк,
һәр тел Минем исем белән ант итәчәк!“[+]

24„Хаклык-дөреслек вә көч бары тик Раббыда гына“, –
диячәкләр Минем хакта.
Миңа дошманлык саклаган һәркем
Минем алда оят-хурлыкка калачак.
25Ә Исраилнең барлык токымнары
Раббы хакына акланачак һәм данга күмеләчәк!»

#### 46

1Бәл тез чүкте, Нәбу[*] буй сонды –
аларның сыннары терлек, йөк хайваннары өстенә төялгән.
Элек аларны сез күтәреп йөрсәгез,
хәзер исә алар йончыган хайваннар өстенә
авыр йөк булып төялгән[*][+].
2Илаһларыгыз буй сонды, тез чүкте,
үзләрен коткара алмады – әсир төште[+].

3Раббы болай дип әйтә:
«Тыңлагыз Мине, Ягъкуб угыллары,
Исраил халкының исән калганнары!
Мин сезне туган көнегездән үк,
дөньяга килгәннән бирле күтәреп йөрттем[+].
4Сез картайганчы, Мин шул булып калырмын,
Мин сезне, чәчләрегез агарганчы, күтәреп йөртермен.
Сезнең Бар итүчегез дә, күтәреп йөртүчегез дә – Мин ул!
Мин күтәреп йөртәм һәм коткарам[+].

5Кемгә охшатырсыз, кем белән чагыштырырсыз икән Мине?!
Миңа[*] тиңләшердәй кемгә охшатырсыз икән?![+]
6…Алтынны акча янчыгыннан чыгарып,
көмешне үлчәүгә куеп үлчиләр дә,
илаһ коеп ясар өчен, көмешчегә бирәләр,
аннары шул ясалма сынга табыналар, аның алдында сәҗдә кылалар[+].
7Аны иңбашларына күтәреп йөртәләр дә
үз урынына бастырып куялар –
ул шунда кузгалмыйча тик басып тора.
Аңа каты итеп дәшсәң дә, ул җавап бирмәс, бәладән коткармас[+].

8Әй фетнәчеләр, исегездә тотыгыз сез моны,
кайгыдан ыңгырашыгыз һәм акылыгызга килегез!
9Электә, борынгыда булганнарны исегезгә төшерегез.
Аллаһы – Миндер, башкасы юк!
Мин – Аллаһы, Миңа охшаган бүтән зат юк!
10Ахырда нәрсәләр буласын баштан ук әйтәм,
әле булмаганны Мин борынгы заманнардан ук әйтеп киләм.
Мин: „Үз ниятемне тормышка ашырырмын,
теләгән һәр нәрсәмне җиренә җиткерермен!“ – дим[+].
11Көнчыгыштан, ерак илдән Мин бер кыргый кошны[*] –
ниятемне тормышка ашыручыны чакырдым.
Мин әйттемме – сүземне җиренә җиткерәм,
ниятләдемме – башкарып чыгам![+]

12Үҗәтләр, тугрылыктан ерак торучылар, тыңлагыз Мине!
13Менә, Мин котылу алып киләм, ул инде бик якын,
коткару гамәлем кичекмәячәк.
Сионга Мин – котылу,
Исраилгә Үземнең дан-шөһрәтемне бүләк итәм[+].

#### 47


Бабилнең кимсетелүе

1Урыныңнан төш, гыйффәтле Бабил-кыз, тузанга утыр!
Тәхетең юк инде, җиргә утыр, килданиләр кызы!
Моннан ары сине назлы вә нәфис дип әйтмәсләр[+].
2Тегермән ташы алып он тарт;
бөркәнчегеңне сал,
итәкләреңне җыеп, аякларыңны шәрәләндер дә
елгаларны кичеп чык[+].
3Тәнең ачылыр синең, хәтта оят җирең дә күренеп торыр.
Үчемне алырмын,
беркем Миңа комачауламас!»[+]

4Безнең Коткаручыбыз – Исраилнең изге Алласы!
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы!

5Раббы болай ди:
«Дәшми генә утыр да караңгыга кереп югал, килданиләр кызы!
Чөнки сине инде патшалыклар хуҗабикәсе дип йөртмәячәкләр.
6Үз халкыма ачуым чыгып,
Мин аны – милкемне – мәсхәрәгә дучар иттем,
синең кулга тапшырдым, Бабил,
ә син аларга рәхим-шәфкать күрсәтмәдең,
хәтта карт-корылар җилкәсенә чиктән тыш авыр йөк салдың[+].
7Син: „Мәңге хуҗабикә булачакмын!“ – дидең,
моның нәрсә белән бетәсен уйламадың да,
фикер дә йөртеп карамадың[+].

8Ә хәзер, байлык-ләззәт сөюче, иминлектә яшәүче кыз,
эчеңнән: „Мин генә! Миннән башка беркем юк!
Мин тол хатын булып калмаячакмын,
балаларымны беркайчан да югалтмаячакмын!“ –
дип уйлаучы кыз, әйткәннәремне тыңла![+]
9Кинәт кенә, бер көн эчендә бу ике бәла – баласыз вә тол калу –
өстеңә берьюлы киләчәк, бар көченә сиңа ябырылачак,
гәрчә сихерле эшләрең күп, тылсымың куәтле булса да.

10Эшләреңне син явызлыгыңа таянып эшләдең,
„Мине беркем күрми“, – дидең.
Акылың вә белемең юлдан яздырды сине.
Эчеңнән: „Мин генә! Миннән башка беркем юк!“ – дип уйладың.
11Өстеңә бәла киләчәк синең – сихер белән котыла алмассың,
афәт ябырылачак – син аңардан качалмассың;
кинәттән, көтелмәгән һәлакәт килер сиңа[+].

12Әйдә, яшь чагыңнан ук шөгыльләнгән сихер эшләреңне дәвам ит,
күп төрле әфсен-төфсеннәреңне ташлама:
бәлки, берәр нәрсәгә ирешерсең дә,
кемне дә булса куркыта алырсың.
13Сиңа бирелгән киңәшләрдән арып беттең инде.
Әйдә, күк күзәтүчеләр вә йолдызчыларың –
һәр яңа ай башында гаиптән хәбәр бирүчеләрең, килеп,
сине коткарып карасыннар.
14Әнә, алар салам кебек:
ут аларны яндырып бетерә – алар үзләрен дә коткара алмый.
Җылынырлык күмер түгел бу, каршында утырырлык ут түгел[+].
15Синең белән бергә эшләгән,
яшь чагыңнан ук сәүдә итешкән кешеләр әнә шундый булып чыкты:
аларның һәммәсе үз юлы белән китеп барды,
сине коткарырдай беркем калмады».

#### 48


Башбирмәс Исраил

1Тыңлагыз, Исраил исемен йөртүчеләр,
Яһүдәнең нәсел варислары – Ягъкуб угыллары!
Сез Раббы исеме белән ант итәсез,
Исраил Алласын чакырасыз,
ләкин тугрылык вә тәкъвалыктан ерак торасыз[+].
2Шулай, сез үзегезне изге кала исеме белән атыйсыз,
Исраил Алласына таянасыз,
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы!
3Ул болай ди:
«Булып узган вакыйгалар турында
Мин алдан ук әйтеп куйган идем –
ул сүзләр Минем авыздан чыкты;
Мин игълан иттем һәм тормышка да ашырдым,
барысын кинәттән эшләдем[+].
4Үҗәт халык икәнеңне, муеныңның – тимердән,
маңгаеңның бакырдан булуын белдем Мин синең[+].
5Шуңа күрә боларны сиңа күпкә алдан белдердем,
соңыннан син: „Илаһым эшләде моны,
агачтан ясалган, коеп эшләнгән сыннарым шулай билгеләде“, –
дип әйтмәсен өчен, алдан хәбәр итеп куйдым[+].
6Син бу хакта ишеттең – инде менә карап бак!
Моның хак булуын танымыйсыңмы?
Хәзер исә Мин сиңа яңа,
син белмәгән яшерен нәрсәләр хакында белдерәм[+].
7Болар элек булмады, хәзер генә гамәлгә аша.
Бүгенгә кадәр син бу хакта ишетмәдең,
„Мин инде моны белә идем“, – дип әйтә алмыйсың.
8Син ишетмәдең дә, белмәдең дә,
колагың күптәннән томаланган инде синең.
Мин синең хыянәтче икәнеңне белә идем;
туганнан алып фетнәче дип йөрттеләр сине.

9Ачуымны Мин Үз исемем хакына бастырып киләм,
Үземне дан-шөһрәтем хакына тыеп киләм – сине юк итмим.
10Менә, Мин сине утта эретеп чистарттым,
ләкин көмеш кебек итеп түгел –
Мин сине газап учагына салып сынадым[+].
11Моны Мин Үземнең хакка эшлим,
чөнки Минем исем мәсхәрәгә калырга тиеш түгел![*]
Үземнең дан-шөһрәтемне Мин икенче берәүгә бирмәячәкмен![+]


Раббының Исраилне Бабилдән коткаруы

12Тыңла әле Мине, Ягъкуб йорты,
Үзем сайлап алган Исраил халкы!
Бу – Мин, беренче һәм соңгысымын![+]
13Минем кулым җиргә нигез салды,
һәм Минем уң кулым күкләрне түшәде –
Мин чакыруга, алар бергәләп торып басачак[+].

14Һәммәгез җыелыгыз һәм тыңлагыз:
пот-сыннар арасыннан кем моны алдан әйтә алды?!
Раббының сөекле кешесе[*]
Бабилгә кагылышлы Раббы ихтыярын тормышка ашырачак,
үз кулы белән килданиләргә каршы көрәшәчәк[+].
15Алдан Мин әйттем моны, Мин!
Аны чакырып алучы да Мин!
Аны Мин китердем, һәм ул җиңәчәк![+]
16Килегез яныма, тыңлагыз Мине:
Мин баштан ук яшереп сөйләмәдем;
бу вакыйгалар башланганда, Мин шунда идем инде».

«Хәзер Хуҗа-Раббы мине[*] вә Үзенең Рухын җибәрә!»[+]

17Коткаручы Раббы, Исраил халкының изге Алласы, болай ди:
«Мин – Раббы, синең Аллаң,
синең файдаңа өйрәтүчемен,
сине барыр юлыңа бастыручымын.
18Минем әмерләремә колак салсаң икән!
Шул чагында бәхетең елга булып агар,
бәрәкәтең диңгез дулкыннары сыман мул булыр иде[+].
19Токымнарың ком бөртекләре сыман ишле,
синнән туган балалар ком бөртекләре санынча хисапсыз булыр иде;
аларның исеме сызып ташланмас, Минем алда юкка чыкмас иде»[+].

20Бабилдән чыгыгыз, килданиләрдән качыгыз!
Бу хакта кычкырып игълан итегез,
җир читенә кадәр хәбәр таратыгыз:
«Раббы Үзенең колы Ягъкубны йолып алды!» – дип әйтегез[+].
21Исраилиләрне Ул чүлдән алып барганда,
сусаудан газап чикмәде алар.
Ул аларга суны таштан агызып бирде:
кыяны ярды, һәм аннан су бәреп чыкты[+].

22«Явызларга тынычлык юк!» – ди Раббы.

#### 49


Раббы колы – бар халыкларга яктылык чыганагы

1«Әй диңгез ярлары, тыңлагыз мине!
Ерак илләрдәге халыклар, колак салыгыз!
Мин дөньяга туганчы ук, Раббы мине чакырды,
ана карынында чагымда ук исемемне атап дәште[+].
2Телемне үткен кылыч кебек итте,
кулының күләгәсе белән мине каплады,
мине очлы ук итте һәм Үзенең садагына яшерде[+].
3Ул миңа: „Син – Минем колым, Исраил.
Синең аркылы Мин Үземә дан-шөһрәт табачакмын“, – диде[+].

4Мин: „Юкка гына тырышканмын,
көчемне бушка, заяга әрәм иткәнмен“, – дип уйладым.
Әмма Раббы мине аклар;
миңа тиешле бүләк Аллам кулында.
5-6Ягъкуб токымын Үзенә кайтару,
Исраил халкын Үз янына җыю өчен,
Раббы мине анам карынында бар кылды һәм Үз колы итте.
Аның алдында мин данлы,
Аллам – минем көчем ул.
Хәзер Раббы: „Ягъкуб ыругларын яңадан аякка бастыру,
Исраилнең калган халкын кире кайтару өчен,
Минем колым булуың гына аз;
коткару гамәлем җирнең читләренә барып җитсен дип,
Мин әле сине халыкларга яктылык чыганагы итәчәкмен“, – ди»[+].

7Һәммәсе нәфрәтләнеп караган,
халыклар тарафыннан мәсхәрә ителгән колга –
хөкемдарларның колына –
Исраилнең Коткаручысы, аның изге Раббы Алласы, болай ди:
«Тугры Раббы хакына,
сине сайлап алган Исраилнең изге Алласы хакына патшалар,
сине күреп, урыннарыннан торыр,
түрәләр синең алда җиргә йөзтүбән капланыр»[+].


Сион балаларының кире кайтуы

8Раббы болай ди:
«Күңелемнең хуш чагында Мин сиңа җавап бирермен,
котылу көнендә сиңа ярдәм итәрмен.
Илне тергезү, ташландык биләмәләрне янә өләшү өчен,
Мин сине саклармын;
син – халкым белән төзегән килешүнең билгесе булырсың[+].
9Тоткыннарга син: „Чыгыгыз!“,
караңгыда калганнарга: „Сез иреклесез!“ – дип әйтерсең.
Алар үзләренә юл буйларында,
шәрә калкулыкларда көтүлекләр табарлар[+].
10Алар ач булмаслар, суга интекмәсләр,
көйдергеч эсседән, кызу кояштан зыян күрмәсләр,
чөнки аларны Шәфкать күрсәтүче җитәкләп йөртер,
чишмәләр янына китерер[+].
11Мин Үземнең барлык тауларымны юлга әйләндерермен,
олы юлларым биектә булыр.
12Менә, ерактан кешеләр килер:
берәүләр төньяктан вә көнбатыштан,
икенчеләр исә Севене[*] җиреннән килер[+].
13Әй күкләр, сөенегез-гөрләшегез!
Әй җир, шатлан!
Әй таулар, куанышып җырлап җибәрегез!
Чөнки Раббы Үзенең халкына юаныч бирде
һәм җәбер-золым күргәннәргә шәфкать кылды»[+].

14Сион: «Раббы мине ташлады, Хуҗам-Хаким мине онытты!» – ди[+].
15Раббы әйтә: «Ана кеше үзенең имчәк баласын онытырмы?!
Йөрәгеннән өзелеп төшкән баласын кызганмасмы?!
Хатын-кыз үз баласын оныта калса да, Мин сине онытмаячакмын![+]
16Мин сине Үземнең учларыма язып куйдым,
диварларың һәрчак күз алдымда.
17Угылларың сиңа ашыга,
ә сине җимереп бөлгенлеккә төшергәннәр читкә китеп бара.
18Күзләреңне күтәреп тирә-ягыңа кара:
угылларың, җыелышып, синең янга килә.
Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм:
син аларның барысын зиннәтле әйбер кебек өстеңә киярсең,
кәләш сыман бизәнерсең, – дип белдерә Раббы. –[+]
19Җимерелеп бушап калган идең син, җирең таланган иде.
Хәзер инде, Сион, халкың күплегеннән синдә кысан булачак,
ә сине талаганнар синнән китәчәк[+].
20Син „инде югалтканмын“ дип уйлаган балаларың сиңа:
„Монда безгә кысан, иркенләп яшәргә безгә урын бир!“ – диячәкләр[+].
21Шул чагында син күңелеңнән:
„Кем тудырды соң миңа бу балаларны?
Мин бит аларны югалткан һәм кысыр калган идем,
йортымнан читтә, куылган идем.
Аларны кем үстергән соң?
Мин бөтенләй ялгыз калган идем бит, каян килгән соң алар?“ – диячәксең».

22Хуҗа-Раббы болай ди:
«Мин, кулымны сузып, халыкларга ишарә ясармын,
кавемнәр күрерлек итеп, байрагымны күтәрермен,
һәм алар синең угылларыңны кулларына алып,
кызларыңны иңбашларына утыртып алып килерләр[+].
23Патшалар синең балаларыңны тәрбия кылыр,
патшабикәләр исә балаларыңның сөт анасы булыр.
Халыклар, маңгайлары җиргә тигәнче, сиңа баш ияр,
аягыңдагы тузанны ялар.
Шулвакыт син Минем Раббы булуымны аңларсың.
Миңа өмет баглаганнар оятка калмаячак»[+].

24Көчле кешенең табышын кулыннан тартып алырга мөмкинме?!
Залим кулына[*] әсир төшкәнне коткарып буламы?![+]
25Раббы шулай ди:
«Әйе, әсир төшкәннәр көчле кешедән тартып алыныр,
залимнең табышы йолып алыныр!
Сиңа каршы булганнарга Мин Үзем каршы торырмын
һәм синең угылларыңны коткарырмын![+]
26Сиңа золым кылганнарга үз тәнендәге итне ашатырмын,
һәм алар, шәраб эчкән кебек, үз каныннан исерер.
Шул чагында һәртөрле җан иясе Минем – Раббы, синең Коткаручың,
Йолып алучың вә Ягъкубның кодрәтле Алласы икәнемне беләчәк»[+].

#### 50


Коткарыр өчен Раббының көче җитәрлек

1Раббы болай ди:
«Мин куып чыгарган әнкәгезнең талак хаты бармы әллә?!
Яисә Мин сезне берәрсенә әҗәтемне кайтарыр өчен сатып җибәрдемме?!
Менә, гөнаһларыгыз өчен сатылдыгыз сез,
сезнең җинаятьләр аркасында куылды әнкәгез[+].
2Мин килгәндә, ни өчен беркем юк иде,
Мин чакырганда, нигә беркем җавап бирмәде?
Сезне йолып алыр өчен, Минем кулым кыскардымы,
коткарыр өчен, көчем-куәтем җитмиме әллә?!
Мин җикерүгә диңгез кибә, елгалар чүлгә әйләнә,
балыклар сусыз чери, су җитмәгәнгә үлә[+].
3Мин күкләргә караңгылык япмасы ябам, кайгы киеме кидерәм»[+].


Раббы колының хур ителүе һәм аклануы

4«Хәлдән тайган бәндәгә сүзем белән ныклык бирер өчен,
Хуҗа-Раббы миңа
үгет-нәсыйхәткә колак салучы зирәкләр теле бирде.
Үгет-нәсыйхәт алучы зирәкләр кебек тыңласын дип,
һәр иртәдә Ул минем колагымны уята[+].
5Хуҗа-Раббы минем колагымны ачты,
һәм мин каршылык күрсәтмәдем, качып китмәдем.
6Кыйнаучыларга – җилкәмне,
сакалымны йолкучыларга яңагымны куйдым,
битемне – хурлаудан, төкерекләрдән яшермәдем[+].
7Хуҗа-Раббы ярдәм итә миңа,
шуңа күрә хурлык миңа кагылмый,
шуңа күрә йөземне чакма таш кебек тотам:
үземнең оятка калмаячагымны беләм[+].
8Мине аклаучы инде якын!
Кем дәгъвалашырга тели минем белән?
Әйдә, хөкем алдына басыйк!
Кем минем белән хөкем итешергә тели – каршыма чыксын![+]
9Хуҗа-Раббы Үзе миңа ярдәм итә – кем мине хөкем итә алыр?!
Менә, алар һәммәсе дә кием кебек тузып бетәчәк,
аларны көя ашаячак»[+].

10Раббы әйтә:
«Сезнең кайсыгыз Раббыдан курка, Аның колының сүзен тыңлый?
Караңгыда утсыз йөрүче Раббы исеменә өметләнсен,
үзенең Алласына таянсын!
11Ә сез, ут кабызучы, яна торган уклар белән коралланучы кешеләр,
әйдә, йөри бирегез үзегез кабызган ут,
үзегез яндырган ук яктысында!
Кулым җибәргән өлешегез шундый булыр:
сез газап эчендә ятачаксыз!»

#### 51


Раббының Сионны юатуы

1Раббы болай дип әйтә:
«Хаклык-дөреслеккә омтылучылар, Раббыны эзләүчеләр,
тыңлагыз Мине!
Үзегез уелып алынган кыяга,
үзегез чокып алынган тау-ташка карагыз –
2атагыз Ибраһимга вә сезне тудырган Сарага күз салыгыз!
Мин Ибраһимны чакырганда, ул әле ялгыз иде,
әмма Мин аны фатихаладым, аның нәселен үрчеттем[+].
3Раббы Сионны юатачак, аның бөтен хәрабәләрен тынычландырачак,
чүлләрен Гадән бакчасыдай,
сахраларын Раббы бакчасыдай итәчәк.
Анда шатлык вә күңеллелек,
Раббыга рәхмәт уку вә дан җырлау хөкем сөрәчәк[+].

4Тыңла Мине, халкым! Колагыңны куеп тыңла, кабиләм!
Хактыр: Минем тарафтан канун-карар биреләчәк,
һәм гадел хөкемем халыкларга ут яктысы булачак[+].
5Мин якларга-сакларга әзермен,
Мин алып килә торган котылу инде юлда.
Үз кулым белән Мин халыкларга гадел хөкем чыгарачакмын.
Яр буендагы җирләр Миңа ышанып, көч-куәтемә өметләнеп торачак[+].
6Күзләрегезне күккә күтәреп багыгыз һәм аска – җиргә карагыз:
күкләр төтен кебек таралачак, ә җир кием кебек тузачак,
кешеләре чебен кебек үлеп бетәчәк,
Минем коткаруым исә мәңгелек, хаклыгым дәвамлы[+].

7Хаклык-дөреслекне белүчеләр,
Минем канунымны йөрәгендә йөртүчеләр, тыңлагыз Мине!
Кешеләрнең сезне хурлавыннан курыкмагыз,
мәсхәрәле сүзләреннән котыгыз алынмасын,[+]
8чөнки алар корт төшкән кием, көя ашаган йон кебек булачак;
ә Минем хаклыгым мәңгелек,
Минем коткаруым буыннан-буынга дәвам итәчәк»[+].

9Уян, уян, и Раббы кулы, көч җый!
Элекке көннәрдәге, борынгы заманнардагы сыман уян!
Раһабны кискәләп ташлаучы,
аждаһа еланны чәнчеп үтерүче син түгелме?![+]
10Диңгезне, тирән упкын суларын киптерүче,
йолып алынган кешеләр үтә алсын өчен, диңгез тирәнлекләрен
такыр юлга әйләндерүче син түгелме?![+]
11Раббы йолып алган кешеләр кире кайтыр,
Сионга сөенешеп-гөрләшеп килер,
аларның баш очында шатлык таҗы мәңге балкыр.
Алар күңел күтәренкелеге, шатлык-куаныч табар,
кайгы-хәсрәт, көрсенүләр качып китәр[+].

12Раббы әйтә:
«Мин, Мин Үзем – сезнең Юатучыгыз!
Үлемле адәм углыннан,
үләндәй шиңә торган бәндәдән нигә куркырга сезгә[+]?
13Сезне бар иткән Раббыны,
күкләрне түшәгән һәм җирнең нигезен салган Затны оныттыгыз сез.
Сезне изүче залимнең ачуыннан һәр көнне бертуктамый дер калтырап торасыз.
Әмма кайда соң хәзер ул залимнең ачуы?![+]
14Әсирлеккә эләккәннәр озакламый азат ителәчәк –
чокыр төбендә үлмәячәк[*], икмәккә мохтаҗлык кичермәячәк.
15Мин – сезнең Раббы Аллагыз,
дулкыннар үкерерлек итеп диңгезне ярсытучымын;
Минем исемем – Күкләр Хуҗасы Раббы![+]
16Мин Үз сүзләремне сезнең авызга салдым,
сезне Үз кулымның күләгәсенә яшердем;
күкләрне түшәдем, җирнең нигезен салдым,
Сионга: „Син – Минем халкым“, – дидем».


Раббының ачу касәсе

17Уян, уян, аягыңа торып бас, Иерусалим!
Раббы кулыннан алган ачу касәсен –
сине чайкалырга мәҗбүр иткән ул тустаганны –
төбенә кадәр эчтең син[+].
18Үзең тапкан угыллар арасыннан сине беркем дә озата бармады,
үзең үстергән угыллар арасыннан берәү дә кулыңнан җитәкләмәде.
19Бер-бер артлы ике бәла килде синең башыңа –
кем кызганыр икән сине?
Бөлгенлек вә һәлакәт, ачлык вә кылыч килде –
кем юатыр икән сине[+]?
20Угылларың хәлдән тайган,
тозакка эләккән болан кебек, һәрбер урам чатында ята;
Раббының ачу-каһәре аларны шушы хәлгә салды –
Аллаңның җикерүе дәһшәтледер!

21Шулай итеп, тыңлап тор моны, газап чигүче,
шәрабсыз сәрхуш булган Иерусалим!
22Хуҗа-Раббы, Үз халкының эшен яклаучы Аллаң болай ди:
«Менә, сине чайкалырга мәҗбүр иткән касәне Мин кулыңнан алдым,
син инде Минем ачуым тустаганыннан бүтән эчмәссең[+].
23Мин аны газаплаучыларың кулына,
сиңа: „Җиргә ят, без сине таптап үтәрбез!“ – дип,
сыртыңны урам туфрагы урынына таптаучыларга тапшырам».

#### 52


Раббының Иерусалимне йолып алуы

1Уян, уян, Сион, көч җый!
Асыл киемнәреңне ки, Иерусалим, изге кала!
Чөнки моннан ары инде сиңа
сөннәтсез[†] вә пакь булмаган кеше кермәячәк[+].
2Аягыңа торып бас, өстеңдәге тузанны как,
урыныңа утыр, Иерусалим!
Муеныңнан зынҗырларны алып ташла, әсир төшкән Сион-кыз!

3Чөнки Раббы болай ди:

– Сез бушка сатылган идегез, шуңа күрә көмеш түләмичә йолып алыначаксыз.

4Хуҗа-Раббы болай ди:

– Минем халкым килмешәк сыйфатында яшәр өчен, башта Мисырга киткән иде, аннары аны бер гаепсезгә Ашшур җәберләде. 5Хәзер инде монда Минем нәрсәм калды? – дип белдерә Раббы. – Халкым түләүсез-нисез куып алып кителә, ә аның хаким-түрәләре үкереп елый, – ди Раббы. – Даими рәвештә, һәр көнне Минем исемем хур ителә[+]. 6Әмма Минем халкым исемемне таныячак; көне җиткәч: «Менә Мин!» – дип әйткән Зат булуымны беләчәк.

7Таулар кичкән хәбәрченең килүе ничек куанычлы!
Ул тынычлык игълан итә, сөенечле хәбәр алып килә,
котылу турында белдерә,
Сионга: «Синең Аллаң – патшадыр!» – дип әйтә[+].
8Тыңла: синең сакчыларыңның тавышы көчәя,
алар бергәләп шатланышып кычкыралар,
чөнки Раббының Сионга кире кайтуын
үз күзләре белән күреп торалар.
9Сөенечле җыр җырлагыз, Иерусалим хәрабәләре,
чөнки Раббы Үзенең халкына юаныч китерде,
Иерусалимне йолып алды![+]
10Раббы Үзенең изге кулының көчен барлык халыклар күз алдында күрсәтте –
җирнең барлык читләрендә Аллабызның коткаруын күрәләр[+].

11Китегез, китегез, чыгыгыз аннан!
Нәҗес нәрсәгә кагылмагыз!
Ул урыннан чыгыгыз, пакьләнегез,
Раббы савытларын алып баручылар![+]
12Ләкин сез ашыкмый гына чыгарсыз;
чыгу белән качып китмәссез,
чөнки Исраилнең Раббы Алласы сезне алдан да,
артыгыздан да саклап барыр[+].


Раббының газап чигүче колы

13Раббы болай ди:
«Менә, Минем колым уңышка ирешер,
дәрәҗә казаныр, мактаулы булыр, югары күтәрелер![+]
14Кайчандыр аңа карап бик күпләр шаккаткан иде:
аның кыяфәте бозылган, кешенекенә охшамаган,
килеш-килбәте адәм баласыныкы кебек түгел иде.
15Әмма ул күп халыкларны гаҗәпләндерәчәк әле,
патшалар аның алдында тынып калачак!
Дөрестән дә, кешеләр үзләренә әйтмәгән нәрсәләрне күрәчәк,
ишетмәгән нәрсәләргә төшенәчәк»[+].

#### 53

1Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?
Раббы кулының көче кемгә ачылды[+]?
2Раббы алдында ул[*] – нәфис үлән, коры җирдәге тамыр кебек үсте;
аның кыяфәтендә без сокланырлык матурлык та, бөеклек тә,
безне җәлеп итәрдәй берни дә юк иде[+].
3Кыен күргән, чир-газап татыган ул адәм
кешеләр нәфрәтенә дучар ителгән,
алар тарафыннан читкә тибәрелгән иде;
андый кешедән йөзне читкә борган кебек,
аңа да нәфрәт белән карадылар.
Безнең алда ул бернигә дә тормый иде[+].
4Ләкин ул безнең сырхауларны үз өстенә алды,
авыруларыбызны күтәреп алып китте.
Без аны Аллаһы тарафыннан кыйналган,
җәза бирелгән һәм җәберләнгән дип уйладык,[+]
5ул исә безнең җинаятьләребез аркасында тәненә җәрәхәт алды,
гөнаһларыбыз аркасында кыйналды.
Аның җәзалануы безгә иминлек,
җәрәхәтләре сихәтлек китерде[+].
6Без барыбыз сарыклар сыман адашып йөрдек –
һәркайсыбыз үз юлында булды,
ә Раббы барыбызның гөнаһларын аның өстенә өйде[+].

7Аны газапларга дучар иттеләр,
әмма ул күндәмлек белән аларны кабул итте,
авызын ачып берни дәшмәде;
чалырга алып барган сарык бәрәне сыман,
йон кыркучылар алдында тавышын чыгармаган бәрән сыман
һичбер аваз салмады[+].
8Тотып алып аны хөкем иттеләр.
Аның язмышы турында кем уйлап торган?!
Тереләр җиреннән ул тартып алынды,
халкымның җинаятьләре аркасында үлемгә хөкем ителде[+].
9Каберне аңа яманнар арасында билгеләделәр –
аның урыны бай кеше[*] янында булды,
гәрчә ул җәбер-золым кылмаса да,
теле ялган сүз сөйләмәсә дә[+].
10Раббы аңа газап-сызланулар җибәрергә хәл кылды,
кыйналуга дучар итте.

Әгәр дә Син, Раббы, аның җанын гаеп йолу корбаны[†] итсәң,
ул үзенең токымын күрәчәк, озак яшәячәк,
аның аша Раббы ихтыяры тормышка ашачак.
11Кичергән газаплардан соң ул яктылык[*] күрәчәк,
үз эшенең асылына төшенеп канәгатьләнү табачак.
«Минем тәкъва колым күпләрне аклаячак,
аларның гөнаһларын үз өстенә алачак, – ди Раббы. –[+]
12Үзен үлем кулына тотып биргән,
җинаятьчеләр исәбенә кертелгән өчен,
Мин аның урынын бөекләр арасында ясармын,
һәм табышны ул көчлеләр белән бүлешер.
Ул күпләрнең гөнаһын үз өстенә алды,
җинаятьчеләрнең яклаучысы, арадашчы булды».

#### 54


Раббының Иерусалимгә тугрылыгы һәм Аның тынычлык турындагы килешүе

1«Сөен, баласыз кысыр хатын!
Шатлыгыңнан кычкыр, җырлап җибәр,
тулгак авырлыгын кичермәгән хатын!
Чөнки ирле хатынныкына караганда
ире ташлаган хатында балалар күбрәк булыр, – ди Раббы. –[+]
2Чатырыңны киңәйт, яшәгән урыныңда пәрдәләрне озынайт,
уңайсызланып торма;
чатыр бауларын озынрак ит, казыкларын ныгыт!
3Чөнки син уңга таба да, сулга таба да киңәячәксең,
синең токымың халыкларның җирләрен биләп алыр,
бушап калган калаларда урнашыр.
4Курыкма, оятка калмассың!
Рухыңны төшермә, чөнки син хурлык кичермәссең!
Яшь чагыңдагы оятка калуларыңны онытырсың,
тол хатын булып яшәгән вакыттагы хурлыгыңны
бүтән исеңә дә алмассың![+]
5Чөнки синең ирең – сине Бар итүче;
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы!
Сине йолып алучы – Исраилнең изге Алласы!
Аны бөтен җирнең Алласы дип йөртәләр[+].
6Раббы сине – ташланган вә рухы төшкән хатынны,
яшьлектә кияүгә чыккан һәм
ире ташлап киткән хатынны чакырган кебек чакыра, – ди Аллаң. –[+]
7Мин сине аз гына вакытка калдырып тордым,
ләкин зур рәхим-шәфкать күрсәтеп кире кабул итәм[+].
8Ачуым кызган чакта,
Мин йөземне синнән кыска вакытка яшереп тордым,
ләкин, бетмәс-төкәнмәс мәрхәмәтемне күрсәтеп,
сиңа рәхим-шәфкать кылам, –
ди сине йолучы Раббы. –[+]
9Бу Минем өчен Нух заманындагы кебек:
Нух туфанының сулары җир йөзен бүтән басмаячак,
дип ант иткән сыман,
Мин сине бүтән ачуланмаска, битәрләмәскә ант итәм[+].
10Гәрчә таулар урыныннан күчсә дә, калкулыклар какшаса да,
Минем мәрхәмәтем синнән китмәс,
тынычлык турындагы килешүем какшамас, –
ди сиңа рәхим-шәфкать күрсәтүче Раббы[+].

11И син, давылларда йончыган, кайгыга чумган бичара кала!
Менә, матур итеп таштан диварларыңны төзим,
нигезеңне зәңгәр якуттан салам,
12манара башларын кызыл ахактан ясыйм Мин синең,
капкаларыңны ялтырап торган асыл таштан,
әйләндереп алган барлык диварларыңны кыйммәтле таштан эшлим.
13Синең барлык балаларыңны Раббы өйрәтер,
алар тыныч-имин яшәр[+].
14Син хаклык-дөреслек белән ныгырсың;
җәбер-изелүдән ерак торырсың, куркыр урының калмас;
афәттән азат булырсың, ул сиңа якын килмәс.
15Кем дә булса сиңа һөҗүм итә калса, бел: бу Миннән булмас;
сиңа каршы кем генә һөҗүм итсә дә, синнән һәлакәтен табар.
16Күмерләргә ут өрүче, эш коралы ясаучы тимерчене Мин бар иттем,
җимерү алып килүчене дә Мин барлыкка китердем.
17Сиңа каршы ясалган бер генә корал да уңышлы булмас;
мәхкәмәдә гаеп ташлаган һәркемне син кире кагарсың.
Менә шундый ул, Раббы колларына тигән өлеш;
Мин аларны аклармын», – ди Раббы[+].

#### 55


Әй сусаганнар, килегез

1Раббы болай ди:
«Әй сусаганнар, һәммәгез су янына килегез!
Көмешегез булмаганнар, килегез, ризык алып ашагыз,
килегез, көмеш түләмичә, бушлай гына шәраб вә сөт алыгыз![+]
2Нигә сез ризык затыннан булмаган әйбер өчен көмеш сарыф итәсез,
авыр хезмәт белән тапканыгызны
тамак туйдырмый торган нәрсәгә алыштырасыз?
Мине дикъкать белән тыңлагыз, һәм нигъмәтләрдән авыз итәрсез,
сый-хөрмәттән ләззәт табарсыз![+]
3Сүзләремә колак салыгыз, яныма килегез,
тыңлагыз Мине, һәм сез яшәрсез.
Мин сезнең белән мәңгелек килешү төзермен,
Давытка ничек тугры булсам,
сезгә дә тугрылык сакларга вәгъдә итәмен[+].
4Менә, Давытны Мин халыкларга шаһит, юлбашчы вә хаким иттем.
5Син, Исраил, үзең белмәгән халыкларны чакырырсың,
һәм сине белмәгән халыклар Раббы Аллаң,
Исраилнең изге Алласы хакына синең янга ашыгыр,
чөнки Ул сине данлы итте»[+].

6Табарга мөмкин булганда, Раббыны эзләгез,
Ул якында чакта чакырыгыз Аны![+]
7Яман кеше – үзенең юлын,
бозык кеше үзенең ниятләрен калдырып,
Раббыга әйләнеп кайтсын,
һәм Ул аңа рәхим-шәфкать күрсәтер,
Аллабызга килсен: ярлыкауга Ул бик юмарт.
8«Минем уйларым – сезнең уйлар түгелдер,
сезнең юллар – Минем юллар түгел, – дип белдерә Раббы. –
9Күкләр җир өстеннән никадәр биек булса,
Минем юлларым да сезнең юллардан шуның кадәр биегрәк,
Минем уйларым да сезнең уйлардан шуның кадәр югарырак[+].
10Күктән яуган яңгыр яки кар кире күккә кайтмаган,
бәлки, сугарып, җирне уңдырышлы иткән,
чәчкән кешегә – орлык, ашаган кешегә икмәк биргән кебек,
11Минем авызымнан чыккан сүз дә Миңа файдасыз булып кире кайтмый,
ә бәлки Мин теләгәнне башкара:
Мин аны нинди йомыш белән җибәргән булсам,
шул эшне үтәп чыга»[+].

12Шулай итеп, сез шат күңел белән юлга чыгарсыз
һәм исән-имин кире кайтырсыз;
таулар вә калкулыклар сезнең алда шатланып җыр сузар,
кырдагы барлык агачлар кул чабар[+].
13Чәнечкеле куак урынына – кипарис,
кычыткан урынына мәрсид куагы үсеп чыгар,
һәм болар барысы да, мәңге югалмый торган билге буларак,
Раббыга дан өстәр[+].

#### 56


Раббының чит халыкларны кабул итүе

1Раббы болай ди:
«Минем коткаруым инде якын,
хак булуым да тиздән ачыкланыр,
шуңа күрә гаделлек белән эш итегез,
дөрес эшләр башкарыгыз[+].
2Шулай эшләгән, әлеге гамәлләргә ике куллап ябышкан,
шимбә көн кагыйдәләрен таныган һәм
аларны нәҗесләүдән сакланган,
һәртөрле явызлыктан тыелган кеше бәхетледер!»[+]

3Раббы юлына күнгән чит җир кешесе:
«Раббы мине Үз халкыннан аерачак!» – дип,
хәрәм агасы: «Мин – бары тик корыган агач!» – дип әйтмәсен[+].
4Чөнки Раббы болай ди:
«Минем шимбә көн кагыйдәләрен таныган,
күңелемә хуш килгән гамәлне сайлаган,
Мин төзегән Килешүгә нык тотынган хәрәм агаларына
5угыллы вә кызлы булуга караганда да әйбәтрәк нәрсә бирәм –
Үз йортымның диварлары эчендә исемнәрен атап һәйкәл куям;
Мин аларга мәңгегә биргән исем беркайчан юкка чыкмаячак.
6Ә Раббыга хезмәт иткән, Аның исемен яраткан,
Аның колына әйләнгән, Раббы юлына күнгән чит җир кешеләрен,
шимбә көн кагыйдәләрен таныган һәм
аларны нәҗесләүдән сакланган,
Мин төзегән Килешүгә ныклап тотынган барлык кешене
7изге тавыма алып киләм һәм
Үземнең гыйбадәтханәмдә сөенечкә күмәм.
Мәзбәхемдә алар китергән тулаем яндыру корбаннарын
вә бүтән корбаннарны Мин хуш күрермен.
Минем йортым барча халыклар өчен дога кылу йорты дип аталыр»[+].

8Сөрелгән исраилиләрне бергә җыючы Хуҗа-Раббы болай ди:
«Бирегә җыелганнар янына Мин әле бүтәннәрне дә җыярмын»[+].


Исраилнең сукыр көтүчеләре

9Әй кыргый җанварлар вә урман җәнлекләре, ашарга килегез![+]
10Исраилнең сакчылары сукыр вә акылсыздыр.
Аларның һәммәсе – өрә белми торган телсез этләр,
яталар да черем итәләр, йокы симертәләр[+].
11Һич туя белмәгән комсыз этләр бу!
Алар – акылсыз көтүчеләр: һәркем үз юлыннан атлый,
үз җаен кайгырта[+].
12«Килегез, – диләр алар, – шәраб миннән булыр,
исергәнче эчик!
Иртәгә дә көнне шулай үткәрербез,
тагын да шәбрәк итеп кәефләнербез!» – диләр[+].

#### 57


Исраил халкының хыянәте

1Тәкъва кешеләр һәлак була,
әмма моңа беркемнең дә йөрәге сызламый.
Тугры кешеләр юкка чыга.
Тәкъва кешеләр, үлеп, явызлыктан котылалар,
һәм шушы хәлнең асылына берәү дә төшенми.
2Туры юлдан йөрүчеләр тынычлыкка ирешә –
мәңгелек урыннарына ял итәргә ята[+].

3«Әй сез, сихерче хатын балалары,
хыянәтче вә фахишә хатын токымы, бире килегез![+]
4Кемне мәсхәрәлисез сез?
Кемгә авызыгызны зур итеп ачасыз, телегезне чыгарасыз?
Әй җинаять балалары, ялган орлыгы түгелме сез?!
5Имәннәр арасында,
киң ябалдашлы һәр агач астында дәртегез котыра,
тарлавыкларда, салынкы кыя ташлар астында
балаларыгызны корбанга китерәсез[*][+].

6Тарлавыктагы шома ташлар – синең яраткан потларың!
Алар – синең язмышың, и Исраил!
Син аларга шәраб вә икмәк бүләге китердең.
Шушыларны күреп, Мин канәгать булырга тиешме?!
7Син үзеңнең ятагыңны биек тау башына менгердең дә
шунда корбан китерергә бардың.
8Ишек-бусагаң артына мәҗүсиләрнең тамгаларын куйдың;
Мине ташлап калдырып,
ятагыңны җәйдең дә шунда менеп яттың,
үз сөяркәләрең белән килешү беркеттең,
шәһвәт белән аларның шәрәлегенә текәлдең[+].
9Молых илаһына[*] син зәйтүн мае күтәреп бардың,
бик күп хушбуйлар сарыф иттең;
илчеләреңне еракка, хәтта үлеләр дөньясына – тирәнгә җибәрдең.
10Озын юлда син арыдың,
ләкин: „Өметем бетте!“ – дип әйтмәдең,
яңа көч таптың, хәлсезлек сизмәдең.

11Миңа тугрылыгыңны бозарлык, Мине исеңнән чыгарырлык,
йөрәгеңнән сызып ташларлык дәрәҗәдә
кемнән курыктың соң син, кемнән котың алынды?
Мин озак дәшми торгангамы, Миннән курыкмый башладың[+]?
12Синең „тәкъва“ эшләреңне Мин фаш итәрмен –
алар синең файдага булмас!
13Җыйган илаһларың
ярдәм сорап кычкырган чагыңда коткарырмы сине?!
Аларның һәммәсен өермә очырып алып китәчәк,
искән җил сибеп җибәрәчәк.
Ә Миндә сыену урыны эзләгән кеше шушы җирне биләмәгә алачак,
изге тавыма хуҗа булачак»[+].


Хәсрәт кичерүчеләргә юаныч

14Раббы әйтә:
«Юл салыгыз, юл салыгыз, тигезләгез юлны!
Халкым юлындагы барлык киртәләрне алып ташлагыз!»
15Мәһабәт вә бөек, мәңге яшәүче, исеме Изге булган Зат болай ди:
«Мин изге биеклектә яшәсәм дә,
хәсрәтлеләр, төшенкелеккә бирелгәннәр янындамын –
Мин аларның рухын күтәрермен, йөрәген терелтермен![+]
16Мин сездән һәрчак гаеп эзләмәм,
бертуктаусыз ярсуымны түкмәм,
юкса Минем хозурымда кешеләрнең рухы,
Мин барлыкка китергән җаны хәлдән таяр иде[+].
17Комсызлык кебек гөнаһлары өчен халкыма ачуым кабынды,
һәм Мин аларны җәзаладым, ярсып, йөземне яшердем;
ләкин алар, үҗәтләнеп, йөрәкләре кушкан юлдан бара бирделәр[+].
18-19Мин аларның юлларын күреп тордым,
тик шулай да аларны дәвалап савыктырырмын,
Үзем җитәкләп алып барырмын, юатырмын,
хәсрәтлеләрнең теленә шатлыклы сүзләр салырмын.
Ерактагыларга да, якындагыларга да – тынычлык-иминлек! –
ди Раббы. –
Мин аларны дәвалармын![+][+]
20Ә явызлар – һич туктамый котырынган,
дулкыннары яр буена ләм вә пычрак чыгарган диңгез кебек.
21Явызларга тынычлык булмас!» – ди Аллам[+].

#### 58


Раббы кушканча ураза тоту һәм шимбә көнне олылау

1Раббы болай дип әйтә:
«Каты итеп кычкыр, тавышыңны тыйма,
быргыныкы сыман көчле ит!
Халкым кылган җинаятьләрне,
Ягъкуб нәселе кылган гөнаһларны аларның үзләренә белдер![+]
2Алар, дөрес гамәл кылучы халык,
үз Аллаларының кануннарын ташламаучы халык сыман,
көн арты көн Мине эзли, Минем юлларымны белергә тели;
алар Минем гадел хөкем итүемне сорый,
Аллаһыга якынаерга омтыла.
3„Без ураза тотабыз[†], Син нигә моны күрмисең?
Үзебезне тыябыз, ә Син моны игътибарга алмыйсың!“ – ди алар.
Чынлыкта исә, сез ураза тоткан көнне ни теләсәгез, шуны эшлисез,
хезмәтчеләрегезне авыр эшкә җигәсез[+].
4Уразагызны ызгыш-талаш вә гаугада уздырасыз,
рәхимсезләнеп башкаларга кул күтәрәсез.
Ураза тотуыгыз әнә шул рәвешле булганда,
догаларыгыз югарыда кабул кылынмас.
5Мин теләгән ураза шундый буламы?!
Үзеңне тыеп торуны, камыш кебек башыңны июне,
тупас тукыма җәеп, көл өстендә ятуны сез
Раббы күңеленә хуш килгән ураза көне дип атыйсызмы?![+]

6Мин теләгән ураза менә мондый була:
гаделсезлек богауларын өз,
камыт бауларын чиш,
изелгәннәрне иреккә җибәр,
һәртөрле камытны җимереп ташла[+].
7Ачларга икмәк бүлеп бир,
йорты-җире булмаган бичараны өеңә чакыр,
ялангач кешене киендер,
туганнарыңнан качып йөрмә[+].
8Менә шул чагында яктылыгың таң кебек балкып торыр,
тизрәк сихәтләнерсең;
синең тәкъвалык үзеңнән алда атлар,
ә Раббы шөһрәте артыңнан саклап барыр[+].
9Раббыга дәшкәндә, Ул сиңа җавап бирер,
ярдәмгә чакырганда, „Мин биредә!“ дип әйтер.
Башкаларга кидергән камытыңны җимереп ташласаң,
бармак төбәп кешеләрне мәсхәрәләүдән туктасаң,
10ач кешегә үз ризыгыңнан өлеш чыгарсаң,
мохтаҗга кирәген-теләгәнен бирсәң,
яктылыгың караңгыда балкып торыр,
дөм караңгы вакытың да көн үзәге сыман якты булыр.
11Раббы һәрчак сине җитәкләп барыр,
корып кипкән җирдә туендырыр, тән-бәдәнеңне ныгытыр;
син мул итеп сугарылган бакча,
суы беркайчан да бетми торган чишмә кебек булырсың[+].
12Борынгы хәрабәләр урынында син яңа калалар корырсың,
иске нигезләрдә биналар күтәрерсең,
һәм сине „ишелгән диварларны төзәтүче“,
„яшәү өчен урамнарны яңартучы“ дип атарлар[+].

13Әгәр дә син шимбә көннәрне аяк астына салып таптамасаң,
Минем изге көнемдә үз файдаңны кайгыртудан тыелсаң,
шимбәне, Раббының изге көнен, шатлыклы вә хөрмәтле дип атасаң,
үз ихтыярыңны канәгатьләндерә торган көндәлек эшләрең белән шөгыльләнмичә,
табыш артыннан кумыйча,
буш сүзләр сөйләмичә, шимбә көнгә хөрмәт күрсәтсәң,[+]
14Раббы синең сөенечең булыр,
һәм Мин сине илнең биеклекләре өстеннән хуҗа итәрмен,
атаң Ягъкуб биләмәсеннән файдаланырга мөмкинлек бирермен».
Әлеге сүзләр Раббы авызыннан килеп иреште[+].

#### 59


Халыкның гөнаһы һәм үкенүе

1Юк, Раббының коткаручы кулы көчен җуймады,
колагы ишетә Аның, томаланмаган[+].
2Ләкин гаеп эшләрегез Аллагыз белән сезнең арада киртә булды,
кылган гөнаһларыгыз Аның йөзен сездән яшерде,
шуңа күрә Ул сезне ишетми[+].
3Сезнең куллар канга буялган,
бармакларыгыз гаеп эшләр белән нәҗесләнгән,
авызыгыз – ялган, телегез гаделсезлек сөйли[+].

4Һичкем, хөкем гадел булсын, дип әйтми,
үз дәгъвасын дөреслек белән якламый;
буш сүзгә ышаналар, ялган сөйлиләр,
явызлык белән йөкле булып, бозыклык тудыралар[+].
5Кара елан йомыркасы өстендә утыра алар, пәрәвез үрә.
Шул йомыркаларны ашаучы үләчәк,
йомырка ватыла калса, эченнән агулы елан шуып чыгачак.
6Аларның пәрәвезеннән кием тегеп булмый –
үзләре ясаган нәрсәгә алар төренә алмый.
Алар кылган гамәлләр бозык,
куллары көчләү, изүне генә белә[+].
7Аяклары явызлык кылырга йөгерә,
гаепсез кешенең канын түгәргә ашыга;
аларның уй-ниятләре бозык,
йөргән юлларында талау вә җимерү генә[+].
8Алар иминлек юлын белмиләр,
юлларында гаделлек юк;
алар үз юлларын кәкре иттеләр,
шул юлдан йөрүчеләр тынычлыкның нәрсә икәнен белмиләр.

9Менә шуңа күрә Раббының гаделлеге бездән ерак,
Раббы Үзенең хаклыгы белән безгә килеп ирешмәде.
Без яктылык көтәбез, әйләнә-тирәдә исә караңгылык,
без нур эзлибез, әмма дөм караңгылыкта йөрибез.
10Сукырлар сыман диварга тотынып,
күзсез кешеләр кебек капшанып йөрибез.
Эңгер-меңгердә барган сыман көн уртасында абынабыз;
сау-сәламәтләр арасында үлеләр кебек без[+].
11Без барыбыз да аюдай үкерәбез,
күгәрчендәй моңланабыз;
гаделлек көтәбез, ә ул юк,
котылу көтәбез, тик ул бездән ерак[+].
12Чөнки без Синең алда күп җинаятьләр кылдык,
гөнаһларыбыз безгә каршы шаһитлык бирә.
Җинаятьләребез һәрчак күз алдыбызда,
гаеп эшләребезне үзебез белеп торабыз.
13Без Раббыга каршы баш күтәрдек,
Аңардан йөз чөердек, Аллабыздан читкә киттек,
җәбер-золым кылырга, фетнә чыгарырга өндәдек,
йөрәкләребездә ялган тудырып, шуны сөйләп йөрдек.
14Гаделлек артка чигерелде,
хаклык-дөреслек еракта калды;
хакыйкать мәйданда абынды,
намуслылык керер юл тапмый.
15Бер җирдә дә хакыйкать юк,
явызлыктан тыелучы кеше үзе табышка әйләнә.


Раббының гөнаһтан баш тартучыларны коткаруы

Гаделлек юклыгын күреп, Раббының җаны әрнеде.
16Шушы хәлне һичкемнең,
бер затның да үзгәртергә теләмәвенә Ул бик гаҗәпләнде.
Шул чагында җиңүне Аңа Үз кулы алып килде,
хаклыгы Аңа таяныч булды[+].
17Хаклыкны Ул иңенә көбә күлмәк итеп япты,
коткаруны очлым итеп киде,
үчне – өс киеме, ярсуны Үзенә япанча итте[+].
18Кылган эшләренә карап, Ул һәркемгә әҗерен бирәчәк:
дошманнарына каһәре белән ябырылачак,
Аны күрәлмаучыларны җәзага тартачак,
яр буендагыларга тиешлесен түләячәк![+]
19Раббының исеменнән – көнбатышта,
Аның дан-шөһрәтеннән көнчыгышта куркуга төшәчәкләр,
чөнки Ул ташкын судай –
Раббы сулышыннан ургылып аккан ташкындай ябырылачак.
20«Сионга – гөнаһларыннан баш тарткан Ягъкуб балаларына –
Коткаручы киләчәк!» – дип белдерә Раббы[+].

21«Менә, Мин алар белән төзегән килешү шундыйдыр: сезгә иңдерелгән Рухым, телегезгә салган сүзләрем сездән алынмас, сезнең үзегездән, бала вә оныкларыгыздан бүгеннән башлап һичкайчан алынмас», – ди Раббы[+].

#### 60


Иерусалимнең даны

1Аягыңа торып бас, Иерусалим, нур чәч!
Чөнки синең яктың килде,
синең өстә Раббының дан-шөһрәте балкыды[+].
2Менә, җирне караңгылык,
халыкларны тирән караңгылык каплап алды,
ә синең өстә Раббы нуры, Аның дан-шөһрәте балкып чыкты[+].
3Халыклар – синең яктыңа,
патшалар синнән сирпелгән нур тирәсенә җыелыр[+].

4Раббы болай дип әйтә:
«Күзләреңне күтәреп тирә-ягыңа кара әле!
Алар, һәммәсе дә җыелышып, синең янга килә:
угылларың ерактан кайта,
кызларыңны, әнә, кулларына күтәреп киләләр[+].
5Моны күреп, син шатлыгыңнан балкырсың,
йөрәгең куаныч белән тулыр, дулкынланып тибә башлар.
Диңгез буйлап сиңа мал-мөлкәт китерерләр –
халыкларның байлыгы синеке булыр[+].
6Мидьян белән Эйфадан килгән яшь дөяләр –
күп санлы дөяләр тутырыр җиреңне.
Шебаның бар халкы синең янга килер,
алтын вә хуш исле сумала-майлар китерер һәм Раббыга дан җырлар[+].
7Кыдар кавеменең барлык сарык көтүләрен синең янга җыярлар,
Нәбают кавеменең сарык тәкәләрен сиңа китерерләр:
алар Минем мәзбәхтә күңелемә ятышлы корбан булыр,
һәм Мин шулай Үземнең данлы йортыма шөһрәт өстәрмен[+].

8Күктә йөзгән болытлардай,
ояларына кайта торган күгәрченнәрдәй кемнәр оча анда[+]?
9Таршиш кораблары бирегә беренче булып йөзеп килә –
яр буендагы җирләр әнә Миңа өметләнеп тора.
Бу кораблар Раббы Аллаң исеме хакына,
Исраилнең изге Алласы хакына көмеш вә алтыннары белән бергә
ерактан синең балаларыңны алып килә,
чөнки сине Ул, Иерусалим, данлы итте[+].

10Чит-ятлар синең диварларыңны тергезәчәк,
ә аларның патшалары сиңа хезмәт итәчәк.
Ачулы чагымда Мин сиңа җәза биргән булсам да,
инде, игелек кылып, рәхим-шәфкатемне күрсәтәм[+].
11Синең капкаларың һәрвакыт ачык торачак,
көндез дә, төнлә дә ябылмаячак:
шул капкалардан халыкларның байлыгын
һәм аларның патшаларын сиңа китерәчәкләр[+].
12Сиңа хезмәт итәргә теләмәгән патшалыклар һәлак булачак,
андый халыклар тәмам юк ителәчәк[+].
13Минем изге йортымны бизәр өчен,
Ливанның күрке булган кипарис,
чинар вә нарат агачлары сиңа китереләчәк.
Аягым баскан урынны Мин шулай данга күмәчәкмен.
14Сине җәбер кылганнарның угыллары каршыңа баш иеп киләчәк,
сиңа кимсетеп караганнарның һәммәсе аягыңа егылачак;
алар сине Раббының,
Исраилнең изге Алласының Сионы дип йөртәчәк[+].
15Син ташландык идең, сине күрәлмадылар,
синең аша беркем үтеп йөрмәде,
әмма Мин сине мәңгегә горурлык
һәм барлык буыннар өчен шатлык чыганагы итәчәкмен.
16Син халыкларның сөте белән туеначаксың,
аларның патшалары күкрәгендә ризык табачаксың.
Шул чагында син Минем коткаручы Раббы,
сине йолып алучы,
Ягъкуб токымының кодрәтле Заты икәнемне беләчәксең[+].

17Бакыр урынына – алтын, тимер урынына – көмеш,
агач урынына – бакыр,
ташлар урынына тимер китерермен Мин сиңа.
Җитәкчең итеп – тынычлыкны,
синең өстән башлык итеп хаклык-дөреслекне куярмын.
18Синең җиреңдә көчләү-изү турында бүтән ишетелмәс,
чикләрең эчендә талау вә бөлгенлек турында сүз бармас.
Диварларыңны син – Котылу, капкаларыңны Мактау дип атарсың[+].
19Кояш инде синең көндезге яктырткычың булмас,
ай да сиңа нур сипмәс;
синең мәңгелек яктырткычың – Раббы Үзе,
синең дан-шөһрәтең Аллаң Үзе булыр[+].
20Синең кояшың инде батмас, аең яшеренмәс,
чөнки Раббы Үзе синең мәңгелек яктырткычың булыр,
һәм кайгылы көннәрең шулай тәмамланыр[+].

21Синең бар халкың тәкъва булыр,
җирнең мәңгелек хуҗасына әйләнер.
Алар – Мин утырткан үсенте,
Миңа дан китерүче иҗатым җимеше[+].
22Аларның иң кечкенә дип саналган гаиләсеннән – меңләгән,
иң көчсезеннән куәтле халык чыгар.
Вакыты җиткәч, Мин, Раббы, бу эшне тиз арада башкарырмын».

#### 61


Раббының шәфкать күрсәтү елы

1-3Хуҗа-Раббы, мине сайлап алып, миңа Үзенең Рухын иңдерде;
Ул мине мазлумнарга шатлыклы хәбәр җиткерер,
хәсрәтле йөрәкләрне дәвалар,
әсирләргә вә тоткыннарга: «Сез – азат!» – дип белдерер,
Раббының шәфкать күрсәтү елын
һәм Аллабызның үч алу көнен игълан итәр,
барлык хәсрәтле кешеләрне юатыр,
Сионда хәсрәт чигүчеләргә көл урынына – баш киеме,
аһ-зар урынына – шатлык мае,
төшенке рух урынына данлы кием бирер өчен җибәрде.
Раббы Үзенең дан-шөһрәте хакына утырткан
«тәкъвалык имәннәре» дип йөртерләр ул кешеләрне[+][+][+].
4Борынгы хәрабәләр урынында алар яңа калалар корачак,
элекке заманнарда җимерелгәнне тергезәчәк,
ничәмә буыннар дәвамында буш яткан,
таланган калаларны кабаттан яңартачак[+].

5Чит-ятлар, килеп, мал-туарыгызны көтәр,
сезнең өчен иген игәр,
йөзем бакчаларыгызны карар.
6Ә сез «Раббы руханилары» дип йөртелерсез,
сезне «Аллабызның хезмәтчеләре» дип атарлар.
Сез халыклар байлыгыннан файдаланырсыз,
алардан күчкән мөлкәт белән мактанырсыз[+].
7Кичергән хурлык вә мәсхәрә урынына
икеләтә рәхәтлекләр алырсыз.
Әйе, үз җирегездән биләмә өстенә биләмә алырсыз –
шатлыгыгыз гомерлек булыр[+].
8Чөнки Мин, Раббы, гаделлек яратам,
талау белән җәбер-золымны күрәлмыйм;
тугры калып, халкыма Мин тиешле әҗерен кайтарырмын,
алар белән мәңгелек килешү төзермен[+].
9Аларның токымы – халыклар арасында,
нәселе кавемнәр арасында мәшһүр булыр.
Аларны күргән һәркем:
«Бу – Раббы фатихасын алган халык», – дияр[+].

10Раббыда мин зур сөенеч табам,
Алламда җаным шатлыклар кичерә,
чөнки Ул мине котылу киемнәренә киендерде,
җиңү япанчасына төрде.
Мин – башына такыя кигән кияүгә,
зиннәтләре белән бизәнгән кәләшкә охшап торамын[+].
11Үсентеләрнең – җирдә,
чәчелгән орлыкның бакчада үсеп чыгасы хак булган кебек,
Хуҗа-Раббының да бар кавемнәр күз алдында
Үз халкына җиңү китерәсе һәм мактауга күмеләсе хак нәрсәдер!

#### 62


Иерусалимнең яңа исеме

1Җиңүе – шәфәкъ нуры сыман балкый,
котылуы ялкын кебек дөрли башламас борын,
Сионны яклап сүз дәшми тормам,
Иерусалимне кайгыртудан туктамам.
2Халыклар – синең җиңүеңне,
барлык патшалар дан-шөһрәтеңне күрер;
сиңа яңа исем белән дәшәрләр,
аны сиңа Раббы Үзе кушар[+].
3Син – Раббы кулындагы гүзәл такыя,
Аллаң кулындагы патша таҗы булырсың[+].
4Сине инде «ташландык» дип,
җиреңне дә «вәйран булган» дип әйтмәсләр,
син «Минем куанычым» дип аталырсың,
җиреңне «ирле хатын» дип йөртерләр,
чөнки Раббы синдә куанычын табар,
җирең хуҗалы-ирле булыр[+].
5Яшь егет үзенә хатын итеп кыз кешене алган кебек,
угылларың да сине мәңгегә үзенә алыр;
кияү үзенең кәләшенә ничек сөенсә,
синең Аллаң да сиңа шулай сөенер[+].

6«Синең диварларыңа, Иерусалим, Мин сакчылар куйдым,
көндез дә, төнлә дә аларның тавышы тынып тормас», – ди Раббы.

Әй сез, үзегезгә ял бирмичә, Раббының исенә төшереп торыгыз;
7Раббы, Иерусалимне аякка бастырып,
аны бөтен җирдә данлыклы иткәнче, сез Аңа тынгылык бирмәгез!

8Раббы, Үзенең уң кулын – көчле кулын сузып, болай дип ант итте:
«Синең ашлыгыңны дошманнарыңа ризык итеп бүтән бирмәм,
хезмәт куеп тапкан шәрабыңны чит-ятлар эчмәс;[+]
9ашлыкны уручылар, Раббыны мактап, икмәкне үзләре ашар,
йөзем җыючылар да
Минем изге йортның ишегалларында шәраб эчәр».

10Чыгыгыз капкалардан, чыгыгыз!
Халыкка юл әзерләгез: салыгыз сез аны, төзегез!
Аяк астындагы ташларны читкә алып атыгыз,
халыкларга юл күрсәтеп, байрак күтәрегез![+]
11Менә, Раббы җирнең читләренә кадәр игълан итә:
«Әйтегез Сион-кызга: „Әнә, синең Коткаручың килә!
Аның бүләге – Үзе белән, әҗере – алдыннан атлый“, – диегез[+].
12Синең халкыңны „изге, Раббы йолып алган халык“ дип йөртерләр,
ә үзеңне „Раббының сөеклесе, ташланмаган кала“ дип атарлар».

#### 63


Коткару елы килеп җитте

1Кем ул Эдомнан килә?
Җете кызыл киемнәр киеп, Босрадан кем килә?
Купшы киемнәргә төренеп, нык-нык атлап, кем килә анда?

«Мин ул – җиңү игълан итүче,
коткарырга көче җиткән Зат», – ди Раббы[+].

2Күлмәгең нилектән кызыл төстә Синең,
киемнәрең нилектән йөзем изгән кешенеке сыман?

3«Йөзем изгечтә җимешләрне Мин берүзем таптадым,
халыклардан берәү дә янымда булмады.
Мин аларны ачу белән издем, ярсып таптадым,
шуларның каны өстемә чәчрәде,
киемнәремне таплап бетерде, – ди Раббы. –[+]
4Шулай, Мин үч алу көнен билгеләп куйган идем,
һәм менә халкымны коткару елы килеп җитте[+].
5Мин берәр булышчы юк микән дип карадым,
әмма беркемне дә тапмадым,
таяныч булырдай һичкем булмаганга бик гаҗәпләндем.
Шул чагында җиңүне Миңа Үз кулым алып килде,
ярсуым Миңа таяныч булды[+].
6Ачуым чыгып, халыкларны таптадым Мин,
ярсуланып, аларны исерткәнче эчердем
һәм каннарын җиргә түктем»[+].


Раббының рәхим-шәфкате вә чиксез мәрхәмәте

7Раббының безнең өчен башкарган бөтен гамәлләре хакына
мин Аның мәрхәмәтен игълан итәрмен,
рәхим-шәфкате вә чиксез мәрхәмәте белән
Исраил халкына күрсәткән зур игелеген мактармын!
8Ул: «Хактыр, алар – Минем халкым,
Мине алдамас балаларым!» – диде.
Шулай итеп, Ул аларның Коткаручысы булды.
9Аларның кайгыларын Ул һәрчак уртаклашты,
Аның хозурыннан килгән фәрештә аларны коткара килде.
Яратучан, кызганучан буларак Ул аларны йолып алды,
борынгы заманнарда кулларында күтәреп йөртте[+].
10Ләкин алар, баш күтәреп, Аның изге Рухын[†] рәнҗеттеләр.
Шуңа күрә Ул аларның дошманына әйләнде,
аларга каршы сугыш ачты[+].
11Һәм бу Аңа борынгы көннәрне –
Мусаны, шул чорда яшәгән халкының язмышын искәртте.

Үз сарыкларын һәм аларның көтүчеләрен диңгез аркылы алып чыккан Зат кайда?
Аларга Үзенең изге Рухын иңдергән,[+]
12көчле кулы белән Мусаны уң беләгеннән тотып алып барган,
Үзенең исемен мәңгеләштерер өчен,
халык алдында диңгезне икегә аерып,[+]
13аларны тирәнлекләр аша алып чыккан Зат кайда?
Такыр юлдан барган атлар кебек, алар абынмадылар.
14Үзәнлеккә төшеп ял тапкан көтү кебек,
Раббы Рухыннан алар тынычлык кабул иттеләр.
Халыкны Ул җитәкләп барды,
шул рәвешле, Үз исемен данлы итте.


Мәрхәмәт һәм ярдәм сорап ялвару

15Күкләрдән түбән карап,
Үзеңнең изге вә данлы торагыңнан күз сал!
Безне көчле яратуың вә көч-куәтең кайда?
Синең назың вә рәхим-шәфкатеңнән без мәхрүмдер[+].
16Ә бит Син – безнең Атабыз!
Ибраһим безне белмәгән, Исраил безне танымаган булса да,
Син, Раббы, – безнең Атабыз!
Борынгыдан ук Синең исемең – Коткаручыбыз![+]
17И Раббы, нигә Үзеңнең юлларыңнан яздырасың безне,
Синнән курыкмаслык итеп нигә йөрәкләребезне киреләндерәсең?
Без колларың хакына,
Синең биләмәң саналган ыруглар хакына кире кайт!
18Синең халкың изге йортыңа аз вакытка гына хуҗа булып торды,
хәзер ул йорт дошманнарыбыз аягы астында.
19Син беркайчан да хакимлек итмәгән,
исемеңне йөртмәгән халык кебек булдык без хәзер[+].

#### 64

1-2И Раббы, күкләрне ярып җиргә төшсәң икән Син!
Ул чагында, утта чыбык-чабык дөрләгән,
су гөбердәп кайнаган кебек,
Синең каршыда таулар тетрәп торыр иде.
Шуның белән Син исемеңне дошманнарыңа танытыр идең,
халыклар Синең алда калтырап торыр иде[+].
3Заманында бит Син көтелмәгән гаҗәеп гамәлләр кылдың:
җиргә иңдең, һәм таулар Синең каршыда тетрәп торды.
4Үзенә өмет тотканнарга
шундый гамәлләр кылучы башка бер алла турында
борынгы заманнардан бирле һичкемнең,
бер колакның да ишеткәне,
Сиңа охшаган алланы беркемнең күргәне булмады[+].
5Сөенеп тәкъва гамәлләр кылган, Сине онытмаган,
юлларыңнан йөргән бәндәне Син хуплап каршылыйсың.
Әмма без күптәннән гөнаһ кыла килдек,
Синең ачуыңны чыгардык.
Инде ничек котылып калырбыз икән[+]?
6Без барыбыз да нәҗесләндек,
бөтен тәкъва эшләребез – пычранган кием сыман;
без барыбыз да яфрак кебек шиңәбез,
гаеп эшләребез безне җил кебек себереп алып китә[+].
7Синең исемеңне яд итүче юк,
Сиңа ныгытып тотынырга омтылучы берәү дә юк;
шуңа күрә Син йөзеңне бездән яшердең,
безне гөнаһларыбыз баткагына батырдың[+].
8Тик шулай да, Син бит, Раббы, – безнең Атабыз!
Без – балчык, ә Син – безнең чүлмәкче,
без барыбыз да Синең иҗат җимешеңдер[+].
9Әй Раббы, безгә булган ачуыңны тыйсаң,
гаеп эшләребезне исеңдә мәңге тотмасаң иде!
Карап бак: без барыбыз да – Синең халкың!
10Синең изге калаларың чүлгә әйләнде;
Сион чүлгә әверелгән,
Иерусалим бушап калган.
11Безнең изге, данлы йортыбыз –
аталарыбыз Сиңа мактаулар яудырган йорт көлгә әйләнгән,
кадерле бар нәрсәбез хәрабә эчендә ята[+].
12Инде Син, Раббы, моңа шулай түзеп торырсыңмы?
Дәшмичә безне шулай газапларга дучар итәрсеңме?

#### 65


Раббы хөкеме һәм котылу

1Раббы болай ди:
«Минем хакта сорамаганнарга Мин күрендем,
Мине эзләмәгәннәргә Мине табарга мөмкинлек бирдем.
Исемем белән Миңа дәшмәгән кавемгә:
„Монда Мин, монда!“ – дидем.
2-5Көне буе Мин Үземнең буйсынмас халкыма,
үзләре сайлаган начар юлдан йөрүчеләргә
кулларымны сузып тордым.
Йөземә карап, Мине һәрчак мәсхәрә иткән,
бакчаларда корбан китергән,
кирпеч мәзбәхләрдә хуш исле сумала-майлар көйрәткән,
каберләр арасында утырган,
тау куышларында төн үткәргән,
дуңгыз ите ашаган, нәҗес иттән шулпа пешергән,
бер-берсенә:
„Ераграк тор, килмә яныма, синең өчен мин артык пакьмен“, –
дигән кешеләргә сузып тордым Мин кулларымны.
Бу халык – Минем борынымны әчеттереп
көнозын янып торган учак төтенедер[+][+][+].
6-7Минем күз алдымда менә нәрсә язылган:
„Дәшми калмам, әҗерен кайтарырмын, – ди Раббы. –
Алар үзләре һәм аталары кылган гаеп эшләр өчен тиешен түләрмен.
Тауларда алар хуш исле сумала-майлар көйрәттеләр,
калку җирләрдә Мине хурладылар,
шуңа күрә кылган гамәлләренә карап
әҗерен тулысынча бирермен“»[+].

8Раббы болай ди:
«Йөзем тәлгәшендә татлы суы калганда:
„Харап итмә аны, ул әле файда китерер“, – диләр.
Мин дә колларым хакына шулай эшләрмен:
аларның барысын да харап итеп бетермәм[+].
9Ягъкуб токымыннан Мин яңа буыннар тудырырмын,
Яһүдә нәселеннән тауларымның хуҗасын бар кылырмын.
Минем сайлап алган халкым шушы тауларны биләр,
колларым шунда гомер итәр.
10Мине эзләгән халкыма Шарон үзәне – сарыклар өчен көтүлек,
Ахор үзәне үгезләр өчен ял итү урыны булыр[+].
11Ә сезне исә – Раббыны ташлаган, изге тавымны оныткан,
Бәхет илаһы өчен табын әзерләгән,
Язмыш илаһы[*] өчен касәләргә шәраб тутырган кешеләрне –
12кылыч хөкеменә тапшырырмын:
сезне суемга алып китәрләр,
чөнки Мин чакырганда, сез җавап бирмәдегез,
дәшкәндә тыңламадыгыз,
Минем күз алдымда явыз гамәлләр кылдыгыз,
Мин өнәмәгән юлны сайладыгыз»[+].

13Шулай итеп, Хуҗа-Раббы болай ди:
«Минем колларым ашар, ә сез ачлыктан интегерсез;
Минем колларым сусынын басар, ә сез сусаудан газап чигәрсез;[+]
14алар күңел ачар, ә сез хурлыкка төренерсез;
алар шатлыктан җырлар,
ә сез йөрәгегездәге хәсрәттән кычкырырсыз,
рухыгыз сынып, үкереп еларсыз[+].
15Мин сайлап алган кешеләр исемегезне каһәр уку өчен кулланыр.
Хуҗа-Раббы сезне үлемгә дучар итәр,
ә Үзенең колларына бүтән исем бирер[+].
16Шулай булыр: илдә үзенә фатиха сораган һәркем
тугры Аллаһыга мөрәҗәгать итеп фатиха алыр,
ант иткәндә, тугры Аллаһы белән ант эчәр,
чөнки элеккеге кайгылар онытылыр,
Минем күз алдымнан юкка чыгар»[+].


Яңа күк һәм яңа җир

17Раббы болай дип әйтә:
«Менә, Мин яңа күк белән яңа җир ясыйм.
Элек булган хәлләр инде хәтердә калмас, уйга да кермәс[+].
18Минем эшемә карап, гомер бакый шатланыгыз вә сөенегез:
Иерусалимне – сөенеч каласы,
ә халкын шатлык чыганагы итеп бар кылам!
19Иерусалим өчен сөенермен, халкым өчен шатланырмын Мин.
Анда елау да, үкерүләр дә бүтән ишетелмәс,[+]
20яңа туган сабыйлар бүтән үлмәс,
өлкән яшькә җитмичә, бер генә кеше дә дөнья куймас –
йөз яшен тутырып үлгән кеше „яшьли киткән“,
ә йөзгә җитмичә китеп барганы „каргалган“ дип исәпләнер.
21Халкым, йортлар төзеп, шунда яшәр,
йөзем бакчалары утыртып, шуларның җимешен ашар[+].
22Алар төзегән йортларда бүтәннәр яшәмәс,
алар утырткан йөзем агачының җимешен башкалар ашамас,
чөнки халкымның гомере агач гомере кебек озын булыр,
Мин сайлап алганнар үз хезмәтенең җимешеннән рәхәт күрер[+].
23Аларның хезмәтләре бушка китмәс,
тудырган балалары бәла-каза күрмәс,
чөнки алар үзләре дә,
нәсел варислары да Раббы фатихасын алган халык булыр[+].
24Алар чакырганчы ук, Мин инде җавап бирермен,
сөйли башлаганчы ук ишетермен[+].
25Бүре белән сарык бәрәне көтүлектә бергә йөрер,
арыслан, үгез кебек үк, салам ашар,
елан исә туфрак белән туеныр.
Минем изге тауда зыян-зарар вә җимерүләр булмас», – ди Раббы[+].

#### 66


Хөкем вә өмет

1Раббы болай ди:

«Күк – Минем тәхетем, Җир – аякларым баскан урындыр.
Нинди йорт сала аласыз соң сез Миңа?!
Нинди урын Миңа торак була ала?![+]
2Боларның һәммәсен Минем куллар бар кылды,
һәммә нәрсә әнә шулай барлыкка килде, – ди Раббы. –

Минем күңелгә басынкы, рухы сынган,
сүземнән тетрәп торганнар хуш килә[+].
3Корбан итеп үгез суючылар исә – кеше үтерүчегә,
бәрән чалучылар эт муенын сындырган кешегә тиң,
икмәк бүләге тәкъдим итүчеләр –
корбанга дуңгыз каны китерүче белән,
хуш исле сумала-майлар көйрәтүчеләр
потка табынучы белән бердер.
Үз юлларын алар үзләре сайлаганнар,
үзләренең җирәнгеч нәрсәләреннән рәхәтлек табалар[+].
4Мин дә Үз юлымны сайлыйм:
аларны җәзага тартам, котларын алырлык нәрсәләр җибәрәм,
чөнки Мин чакырганда, һичкем җавап бирмәде,
Мин дәшкәндә, һичкем тыңламады.
Алар Минем күз алдында явыз гамәлләр кылдылар,
Мин өнәмәгән юлны сайладылар»[+].

5Раббы сүзеннән тетрәнүчеләр, тыңлагыз Аның сүзен:
«Сезне күрәлмаган, Минем исемгә табынган өчен,
сездән йөз чөергән кардәшләрегез:
„Әйдә, Раббыгыз Үзенең дан-шөһрәтен күрсәтсен,
шунда без шатлануыгызны карап торырбыз“, – диләр,
тик алар рисвай калачак.
6Әнә, тыңлагыз, каладан шау-шу,
Аллаһы йортыннан тавыш ишетелә –
Раббының Үз дошманнарына үч кайтаруы бу.

7Тулгак газапларын кичерергә дә өлгермичә,
Сион инде баласын тудырды,
авыртулар башланганчы ук угыл тапты![+]
8Мондый хәлне кемнең ишеткәне бар?! Моны кемнең күргәне бар?!
Бер көн эчендә ил туармы?! Бер мизгел эчендә халык туармы?!
Ләкин тулгагы башлануга ук,
Сион үзенең балаларын дөньяга китерде.
9Баланы табуга китереп җиткергәч,
аны тудырырга ярдәм итмәмме инде?! – ди Раббы. –
Тудырырга көч биреп тә,
көмәненнән котылырга ирек бирмәмме?! – ди Аллаң.
10Әй Иерусалимне яратучылар, аның белән бергәләп шатланыгыз,
аның өчен сөенегез!
Әй аның турында кайгыручылар,
инде аның шатлыгын уртаклашыгыз!
11Шунда сез аның күкрәк сөтен имәрсез, үзегезгә юаныч табарсыз,
аның ташып торган муллыгыннан ләззәтләнерсез».

12Раббы болай ди:
«Менә, Сионга Мин елга сыман итеп иминлек-бәрәкәт,
ташкын сыман итеп халыкларның байлыгын җибәрәм.
Сион сезне[*] имчәк бала сыман кулларында күтәреп йөртер,
тезләренә утыртып назлар[+].
13Баласын тынычландырган ана кебек,
Мин дә сезне юатырмын – Иерусалимдә сез юаныч табарсыз[+].
14Сез моны күргәч, йөрәгегез шатланып тибәр,
тән-бәдәнегез яшь үлән кебек чәчәк атар.
Үзенең колларына Раббы көчле кулын сузар,
ә дошманнарына ярсып ябырылыр».

15Менә, Раббы ут эчендә килә,
арбалары өермәгә тиң,
Үзенең ачуын Ул ярсып яудыра,
дәһшәтен янып торган ут итеп чәчә[+].
16Барча җан ияләрен Ул ут вә кылычы белән хөкем итәр –
Аның кулыннан юк ителгәннәр бихисап булыр[+].

17«Әйдәүче артыннан бакчаларга табынырга бару өчен,
изгеләштерү йоласын үтәп, үзләрен пакьләгән,
дуңгыз ите, күсе кебек төрле хәрәм нәрсә ашаган кешеләр
һәммәсе бергә һәлак ителәчәк, – дип белдерә Раббы. –[+]
18Аларның эшләрен дә, уй-ниятләрен дә Мин яхшы беләм.

Менә, барлык халыкларны вә кавемнәрне җыяр вакыт җитте. Алар, килеп, Минем дан-шөһрәтемне күрер[+]. 19Аларга Мин бер галәмәт күрсәтермен, исән калганнарның кайберләрен исә башка халыклар арасына – Таршиш, Пул[*], укчы-мәргәннәр иле Луд, Түбәл, Яван, Минем хакта ишетмәгән, дан-шөһрәтемне күрмәгән ерак диңгез буендагы җирләргә озатырмын, һәм алар анда Минем дан-шөһрәтемне игълан итәрләр. 20Шуннан соң алар, исраилиләр чиста савытта Раббы каршына икмәк бүләге алып килгән кебек, шул халыклар арасында булган бөтен кардәш-туганнарыгызны Раббыга бүләк итеп китерерләр – аларны атларга вә арбаларга, ябулы арбаларга, качырларга вә дөяләргә утыртып Минем изге тавыма, Иерусалимгә алып килерләр, – ди Раббы. –[+] 21Шулар арасыннан кайберләрен Мин рухани вә левиләр хезмәтенә багышлармын, – дип әйтә Раббы. –[+]

22Мин бар итәчәк яңа күк белән яңа җир
һәрвакыт Минем алда ничек торган булса, – дип белдерә Раббы, –
сезнең токымыгыз вә исемегез дә шулай ук күз алдымда булыр[+].
23Һәр Яңа ай бәйрәмендә, һәр шимбә көнне барлык җан ияләре
Минем алдыма килеп сәҗдә кылырлар, – ди Раббы. –
24Янымнан киткәндә, алар
Миңа каршы баш күтәргән кешеләрнең мәетләрен күрерләр.
Әлеге мәетләрне кимерүче кортлар үлмәс, яндыручы ут та сүнмәс,
һәм бар кеше бу күренешкә җирәнеп карар»[+].

### Иремия

#### Иремия

Иремия


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]

[49]

[50]

[51]

[52]


#### 1


Иремия пәйгамбәр

1Беньямин җирендәге Анатот шәһәрендә яшәүче руханиларның[†] берсе булган Хилкыйя углы Иремия сүзләре бу[+]. 2Раббы[†] сүзе аңа Яһүдә[†] патшасы Амон углы Йошия хакимлегенең унөченче елында килеп иреште[+]. 3Яһүдә илендә Йошия углы Яһоякыйм, аннары Йошия углы Сәдыкыйя патшалык иткән чорда, Сәдыкыйя хакимлегенең унберенче елына, елның бишенче аена кадәр – Иерусалим халкы үз җиреннән сөрелгәнче – Иремиягә Раббы сүзе ирешә торды[+].


Раббының Иремияне чакырып алуы

4Миңа Раббы сүзе булды:[+]
5«Мин сине анаң карынында бар иткәнче үк сайлап алган идем,
анаң тудырганчы ук, бүтәннәрдән аерып куйган
һәм халыклар өчен пәйгамбәр итеп билгеләгән идем», – диде Ул.

6Ә мин Аңа:

– Йа Хуҗа-Раббым, матур итеп сөйли белмим бит мин, чөнки әле бик яшьмен, – дип җавап кайтардым[+].

7Ләкин Раббы миңа:

«Син: „Мин яшьмен“, – дип әйтмә,
чөнки кем янына җибәрсәм дә барырсың,
нәрсә сөйләргә кушсам да сөйләрсең.
8Аларның берсеннән дә курыкма,
чөнки Мин, сине саклар өчен, һаман яныңда булырмын, – диде. –
Бу – Раббы сүзе»[+].

9Шуннан соң Раббы, кулын сузып, иренемә тидерде дә:

«Менә, сүзләремне Мин синең телеңә салдым, – диде. –[+]
10Кара, бүгеннән Мин сине халыклар вә патшалыклардан өстен куям:
берәүләрен син тамырлары белән йолкырсың,
бөлгенлеккә төшерерсең,
юкка чыгарырсың һәм җимерерсең,
икенчеләрен ныгытырсың һәм төпләндерерсең»[+].

11Аннары Раббы:

– Алдыңда нәрсә күрәсең, Иремия? – дип сорады.

Мин:

– Бадәм[*] агачының ботагын күрәм, – дип җавап бирдем[+].

12Раббы миңа:

– Син дөрес күрәсең. Әйткән сүзем тормышка ашсын өчен, Мин күзәтеп торачакмын[*], – диде.

13Шуннан соң миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

– Алдыңда нәрсә күрәсең?

Мин:

– Төньяк тарафта кайнап торган бер казан күрәм, безгә таба авышкан ул казан түгелергә тора, – дип җавап бирдем[+].

14Раббы миңа:

«Бу җирдә яшәүчеләр өстенә төньяктан афәт якынлаша, –
дип әйтте. –[+]
15Менә, Мин төньяк патшалыклардан
бар халыкны чакырып алачакмын, – дип белдерә Раббы. –
Алар, килеп, Иерусалим капкалары каршына ук тәхетләрен куячаклар,
каланы уратып алган диварларга
һәм Яһүдәнең барлык шәһәрләренә һөҗүм итәчәкләр[+].
16Мин, шулай итеп,
Үз халкыма барлык явызлыклары өчен хөкем оештырачакмын,
чөнки алар Миннән йөз чөерделәр,
чит илаһларга багышлап, корбан яндырдылар,
үз куллары белән ясаган потларга табындылар.

17Ә син билеңне әйбәтләп бу да әзерлән,
урыныңнан тор һәм Мин кушканнарның барын да аларга җиткер.
Син алардан курыкма,
юкса алар күз алдында Мин сине Үзем дәһшәткә салачакмын[+].
18Менә, бүген Мин сине бөтен җиргә –
Яһүдә патшаларына, аның түрәләренә,
руханиларына һәм шул җирнең халкына каршы тора алырлык
ныгытылган шәһәр, тимер багана, бакыр дивар итеп куям[+].
19Алар сиңа һөҗүм итәрләр, ләкин җиңә алмаслар,
чөнки Мин, сине саклар өчен, яныңда булырмын.
Бу – Раббы сүзе».

#### 2


Исраилнең Раббыдан йөз чөерүе

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– Бар, Иерусалимгә ишеттер. Раббы болай дип әйтә, диген:

«Мин синең яшь чактагы тугрылыгыңны,
кәләш чагыңдагы мәхәббәтеңне,
Минем артымнан ияреп, чүлгә,
берни үсми торган кысыр җиргә барган чагыңны искә төшерәм[+].
3Исраил[†] – Раббы Үзе өчен сайлаган халык,
уңышның беренче җимеше кебек иде;
аңа зыян китергән һәркем хөкем ителде – бәла-казага тарыды.
Бу – Раббы сүзе»[+].

4Әй Ягъкуб йорты, Исраил[*] халкының барлык кабиләләре, Раббы сүзен ишетегез! 5Раббы болай ди:

«Аталарыгыз Миннән йөз чөерергә сәбәп булырлык
нинди гаделсезлек тапты Миндә?
Алар бернигә ярамаган потларга иярделәр,
шуның белән үзләре дә бернигә яраксыз затларга әверелделәр[+].
6Ата-бабаларыгыз:
„Безне Мисыр җиреннән алып чыгып, чүл-сахрадан,
чокыр-чакырлы, кибеп корыган, караңгы,
беркем йөрмәгән һәм яшәмәгән җирдән алып барган Раббы кайда?“ – дип сорамадылар[+].
7Мин бит сезне, җимешләре белән туклансын,
байлыгыннан файдалансын дип,
уңдырышлы җиргә алып килдем.
Ә сез, Минем җиремә кереп, аны нәҗесләдегез[*] –
биләмәмне чирканыч бер урынга әверелдердегез[+].
8Руханиларыгыз: „Раббы кайда?“ – дип сорамады,
сезнең Канун[†] белгечләре Мине белмәде,
хөкемдарларыгыз Миңа каршы баш күтәрде,
пәйгамбәрләрегез[†] Багал[†] исеменнән сөйләде,
ярдәм күрсәтә алмаган потларга иярде[+].
9Шуның өчен Мин әле сезгә,
хәтта угылларыгызның угылларына да дәгъва белдерәчәкмен! – ди Раббы. –[+]
10Киттиләр яшәгән утрауга[*] барып карагыз,
Кыдарга[*] кешеләр җибәрегез һәм барын да әйбәтләп тикшерегез:

сездәге кебек хәл булдымы икән кайчан да бер –[+]
11нинди дә булса бер халык үзенең илаһын,
гәрчә ул чын булмаса да, башкага алыштырдымы икән?!
Ә Минем халкым үзенең данын[†] – үз Алласын[†] –
ярдәм күрсәтә алмаган нәрсәгә алыштырды![+]
12И күкләр, таң калыгыз моңа,
коточарлык бу хәлдән тетрәнегез! – дип белдерә Раббы. –
13Минем халкым ике яман эш эшләде:
Мине – терек су чыганагын ташлады
һәм су җыярга үзенә таш кыяда чокырлар ясады,
ләкин алар ярылып, анда су тормас булды[+].

14Исраил колмыни?!
Кол булып туганмыни ул?!
Ни өчен соң ауладылар аны?
15Исраилгә карап, дошманнары арысландай үкерә,
яман тавыш белән ырылдый.
Алар аның җирен чүлгә әйләндерде –
Исраил шәһәрләре яндырылды,
яшәргә кешеләре дә калмады[+].
16Боларга өстәп, Мемфис[*] белән Тахпанхес[*] кешеләре
синең башыңны ярачак[*], әй Исраил!
17Сине җитәкләп барган Раббы Аллаңны ташлап,
үз башыңа үзең бәла алдың түгелме?!
18Әйт әле: Нил суын эчәр өчен, Мисырга юл тотудан
сиңа нинди файда?
Фырат елгасыннан су эчәр өчен, Ашшурга[†] юл тотудан
сиңа нинди файда?[*][+]
19Үз явызлыгың сиңа үзе җәза бирәчәк,
Миннән йөз чөерүең сине үзе гаепләячәк.
Раббы Аллаңны ташлап китүнең,
Миннән курыкмауның ни дәрәҗәдә яман вә ачы эш икәнлеген белеп тор!
Бу – Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе.

20Син инде күптән камытыңны сындырдың,
сине бәйләгән бауларны[*] өздең,
„Сиңа хезмәт итмәячәкмен!“ – дидең.
Һәр биек калкулыкта[†],
киң ябалдашлы һәр агач астында фахишәлек иттең –
башка илаһларга табындың[+].
21Мин сине иң саф орлык –
иң затлы йөзем куагы итеп утырткан идем.
Ничек соң син Миңа чит булган кыргый йөзем куагына әйләндең[+]?
22Шуңа күрә, селте белән юынсаң да,
сабынны күп итеп куллансаң да,
гаебеңнең табы һаман күз алдымда Минем, –
дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+]
23Син: „Мин пакьмен[†], Багалга иярмәдем!“ –
дип, ничек әйтә аласың?!
Үзәнлектә кылган гамәлләреңә кара,
үзеңнең нәрсәләр эшләгәнеңне исеңә төшер.
Юлларыңда уйнаклап, сикергәләп йөргән ана дөяне хәтерләтәсең син.
24Дәрте ташудан җилне иснәүче,
чүл киңлегендә үскән кыргый ишәкне дә хәтерләтәсең –
андый ишәкне кем тыя алыр?!
Бер генә ата ишәккә дә, аны эзләп, көчен әрәм итәсе юк:
җенси теләге ташып торганда, кыргый ана ишәкне табу бик җиңел[+].
25Аякларың хәлсезләнмәсен,
тамагың сусаудан корып кипмәсен дисәң, саклан син!
Ләкин син: „Юкка өметләнмә,
мин чит илаһларны яратам
һәм алар артыннан барачакмын“, – дидең[+].

26Исраилнең халкы, патшалары, түрәләре, руханилары, пәйгамбәрләре,
тотылган карак кебек, оятка калдылар[+].
27Агачка алар: „Син – минем атам“, – дип,
ташка: „Мине син тудырдың“, – дип әйтәләр.
Алар бит Миңа йөзләре белән түгел –
аркалары белән борылдылар;
әмма бәлагә тарыганда: „Килеп коткар безне!“ – диләр[+].
28Үзең ясаган илаһларың кайда соң синең?!
Бәла килгәндә коткарсыннар сине, булдыра алсалар!
Синдә бит, әй Яһүдә, һәр шәһәрнең үз илаһы бар[+].

29Нигә сез Минем белән дәгъвалашасыз?
Сез барыгыз да Миңа каршы баш күтәрдегез! – дип белдерә Раббы. –
30Юкка гына Мин сезгә, әй халкым, җәза бирдем –
акылыгызга килмәдегез сез.
Кылычыгыз, ерткыч арыслан сыман, пәйгамбәрләрегезне үтерде[+].
31И-и бүгенге буын, Раббы сүзенә колак сал:
әллә Мин Исраил өчен чүл яисә караңгылык иле идемме?!
Нигә соң Минем халкым: „Без үзебезгә үзебез хуҗа,
без инде Сиңа кайтмаячакбыз!“ – дип әйтә?
32Кыз кеше үзенең бизәнү әйберләрен,
кәләш үзенең туй тасмаларын онытырмы?!
Ә Минем халкым күптән инде Мине онытты![+]
33Сөяркәләр табуда нинди оста син!
Иң бозык хатын да синнән өйрәнә алыр иде[+].
34Синең итәкләреңә бер гаепсез ярлы кешеләр каны ябышкан;
әйтерсең, син аларны угрылык өстендә тоткансың.
Шуңа да карамастан син:[+] 35„Минем гаебем юк!
Инде миңа ачу тотмый Ул“, – дисең.
„Гөнаһ[†] кылмадым“ дигәнең өчен, Мин сине хөкем итәчәкмен!
36Юлларыңны нигә шулай җиңел генә алыштырасың син?
Ашшур сине хурлыкка калдырган кебек,
Мисыр да сине хур итәчәк[+].
37Син Мисырдан да башыңны тотып китәчәксең,
чөнки син өмет баглаганнардан Раббы баш тартты –
алардан бернинди ярдәм булмаячак сиңа».

#### 3

1Әгәр дә ире хатынын аерып җибәрсә, һәм ул бүтән ирнең хатыны була калса, беренче ир элекке хатынына кире кайта алмый! Югыйсә ошбу җир нәҗесләнер иде. Ә син, Исраил, күп сөяркәләр белән уйнашлык итеп, Миңа кире кайтырга җыенасыңмы? – дип белдерә Раббы. –[+]

2Шәрә калкулыкларга текәлеп кара,
син фахишәлек итмәгән берәр урын бармы анда?!
Чүлдә сагалап утырган бәдәви[*] сыман,
юл читендә син сөяркәләреңне көттең.
Фахишәлегең, явызлыгың белән җирне нәҗесләдең син[+].
3Шуның өчен җиргә яңгырлар яумады,
хәтта язын да яңгырлар булмады.
Ләкин шул чагында да синең йөзең фахишәнеке кебек иде,
шул чагында да оялуны белмәдең син[+].
4Әле күптән түгел генә Миңа:
«Атам[†]! Син минем яшьлек дустым!
5Шулай һәрвакыт ачулы булырсың микәнни?
Беркайчан ачуың онытылмас микәнни?» – дидең син,
әмма шулай дип әйтсәң дә,
үзең һаман явызлык кыласың[+].


Раббыдан йөз чөергән Исраил һәм хыянәтчел Яһүдә

6Йошия патшалык иткән көннәрдә Раббы миңа:

– Иремия, Миннән йөз чөергән Исраилнең явызлыкларын күрдеңме син? – диде. – Ул һәр биек тауга, киң ябалдашлы һәр агач астына барып уйнашлык итте[*][+]. 7Ул, шушыларны эшләгәннән соң, Миңа кире кайтыр дип уйладым, ләкин ул кайтмады; һәм моны аның хыянәтчел кыз туганы Яһүдә күреп торды. 8Миннән йөз чөергән Исраилне барлык фахишәлек гамәлләре өчен аерып җибәреп, аңа талак хаты тоттырганымны күреп торса да, хыянәтчел сеңлесе Яһүдә курыкмады, үзе дә аның артыннан китте һәм уйнашлык итте[+]. 9Ачыктан-ачык фахишәлек итеп, бөтен илне нәҗесләде ул, таш вә агачка табынып, Миңа хыянәт итте[+]. 10Шулай, Исраилнең хыянәтчел сеңлесе Яһүдә бөтен йөрәге белән Миңа борылмады, ул Миңа кире кайткан булып кыланды гына. Бу – Раббы сүзе[+].

11Раббы миңа:

– Миннән йөз чөергән Исраил хыянәтчел Яһүдәгә караганда тәкъварак булып чыкты, – диде. –[+] 12Төньяк тарафка юл алып, Минем сүзләремне җиткер! Раббы болай дип әйтә, диген:

«Миннән йөз чөергән Исраил, кире кайт!
Моннан ары Мин сиңа ачу тотмам,
чөнки Мин мәрхәмәтле[†],
мәңге ачуланып тормам[+].
13Бары тик гаебеңне генә таны:
Син, үзеңнең Раббы Аллаңа каршы баш күтәреп,
киң ябалдашлы һәр агач астында чит илаһларны иркәләдең,
Мин әйткәннәрне исә ишетергә теләмәдең.
Бу – Раббы сүзе[+].

14Миннән йөз чөергән балаларым, кире кайтыгыз, –
дип белдерә Раббы, – чөнки Мин сезнең Хуҗагыз.
Һәр шәһәрегездән – берәр,
һәр кабиләгездән икешәр кеше алып,
Мин сезне Сионга кайтарырмын,
15Үз йөрәгемә якын көтүчеләр бирермен –
алар сезнең өстән зирәклек вә акыл белән җитәкчелек итәрләр»[+].

16Килер шундый вакыт: сез җирдә бик нык ишәерсез, үрчерсез; ул заманнарда инде, – дип белдерә Раббы, – беркем дә Раббының Килешү сандыгы[†] турында сүз алып бармаячак, аның турында беркем дә уйламаячак, беркем аны искә алмаячак, сагынмаячак, инде икенче бер сандык та эшләмәячәк[+]. 17Ул чагында Иерусалимне Раббы тәхете дип атаячаклар; һәм барлык халыклар, Раббы исемен олылар өчен, Иерусалимгә җыелачак, алар инде үзләренең явыз вә үҗәт йөрәкләре кушканча эшләмәячәк. 18Ул көннәрдә Яһүдә вә Исраил халыклары бергә кушылачак һәм Мин сезнең ата-бабаларыгызга төньяк җиреннән биләмәгә биргән җиргә киләчәк[+].


Раббының Исраилне тәүбәгә чакыруы

19«Үзалдыма әйттем Мин:
„Сине Үз балаларым исәбенә кертергә
һәм гүзәл җирне, дөньядагы иң матур биләмәне
сиңа бирергә шулкадәр теләгән идем.
Син Миңа ‘Атам!’ дип дәшәрсең,
Миннән йөз чөермәссең дип уйлаган идем.
20Ләкин хатыны үзенең иренә ничек хыянәт итсә,
син дә Минем белән шулай кыландың, Исраил халкы!
Бу – Раббы сүзе“[+].

21Шәрә калкулыкларда кычкырган тавышлар ишетелә –
Исраил халкының елавы вә ялваруы бу.
Ялгыш юлдан китеп,
Раббыны – үзләренең Алласын оныткан алар[+].
22Кире кайтыгыз, Миннән йөз чөергән балалар:
Мин сезне мөртәтлектән дәвалармын!»

«Менә, без Сиңа киләбез,
чөнки Син – Раббы, безнең Аллабыз![+]
23Хактыр: калкулыкларда – ялган,
тауларда[*] – халык гөжләве генә.
Хактыр: Исраилнең котылуы Раббы Аллабызда!
24Яшь чагыбыздан бирле бу чирканыч илаһ[*]
ата-бабаларыбызның хезмәт җимешен,
аларның сарык-кәҗәләрен вә терлеген,
угыл вә кызларын ашый килгән.
25Оят вә хурлык баткагына баттык без,
чөнки үзебез дә, ата-бабаларыбыз да
яшь чагыбыздан алып бүгенге көнгә кадәр
Раббы Аллабыз каршында гөнаһ кылдык
һәм Раббы Аллабыз тавышына колак салмадык»[+].

#### 4

1«Миңа әйләнеп кайтсаң иде, Исраил,
кире кайтсаң иде, – дип белдерә Раббы. –
Җирәнгеч потларыңны Минем күз алдымнан алып ташласаң,
бүтән адашып йөрмәсәң,[+]
2ант иткәндә, дөреслек, гаделлек вә тәкъвалык[†] белән:
„Раббы Үзе шаһиттыр!“ – дип әйтсәң иде.
Шул чагында халыклар Минем фатихамны алырга омтылыр
һәм Минем белән мактаныр иде»[+].

3Яһүдә вә Иерусалим кешеләренә Раббы болай дип әйтә:

«Сөрелмәгән җирне сукалагыз,
чәнечкеле үлән арасына иген чәчмәгез![+]
4Үзегезне Миңа – Раббыга багышлап,
йөрәкләрегезне сөннәткә утыртыгыз[†],
әй Яһүдә халкы вә Иерусалимдә яшәүчеләр!
Югыйсә Минем ачуым явыз гамәлләрегез аркасында
ут кебек кабыныр һәм сүнмәстәй булып дөрләп китәр»[+].


Төньяктан килүче афәт

5Бөтен илдә быргы кычкыртыгыз,
Яһүдәдә игълан итегез, Иерусалимдә белдерегез:
«Җыеныгыз, ныгытылган шәһәрләргә китик! –
дип сөрән салыгыз. –[+]
6Сионга барып сыеныр өчен ишарә бирегез – байрак күтәрегез!
Хәвефсез урынга качыгыз, туктамагыз,
чөнки Мин төньяктан бәла, зур һәлакәт җибәрәм»[+].

7Әнә, чытырманлыктан чыккан арыслан сыман,
халыкларны кыручы үз урыныннан кузгалды.
Ул синең җиреңне, Яһүдә, чүлгә әйләндерергә дип килә –
синең шәһәрләрең җимереләчәк, кешесез калачак[+].
8Шулай булгач, тупас тукымага[†] төренеп елагыз, үкерегез,
чөнки Раббының ачу-ярсуы безне читләтеп үтмәячәк[+].

9«Ул көнне, – дип белдерә Раббы, –
патшаның да, түрәләрнең дә йөрәкләре тетрәнер,
руханиларның коты алыныр,
пәйгамбәрләр гаҗәпкә калыр».

10Мин шунда:

– Йа Хуҗа-Раббы! Син бу халыкны вә Иерусалимне «Сезгә тынычлык килер!» дигән вәгъдәң белән алдадыңмыни? Бугазыбызга инде кылыч килеп терәлгән бит! – дидем[+].

11Шул вакытта Иерусалим халкына Раббы болай дип әйтер:

– Бичара халкыма сахрадагы шәрә калкулыклардан кайнар җил исә. Мондый җилдә ашлык җилгәрү, кибәктән аеру мөмкин түгел – 12Минем әмерем буенча искән ул җил артык көчледер. Шулай, халыкка Үз хөкемемне игълан итәр вакыт җитте[+].

13Менә, дошман болыт кебек күтәрелә,
аның арбалары өермә кебек,
атлары бөркетләрдән җитезрәк.
Аһ, кайгы безгә! Һәлак булдык без![+]
14«Котылыр өчен, йөрәгеңдәге явызлыкны юып төшер, Иерусалим!
Бозык уйлар кайчанга кадәр яшәр икән синдә? – ди Раббы. –[+]
15Дан шәһәреннән инде тавыш ишетелә,
Эфраим тауларыннан бәла турында хәбәр килә.
16Халыкларга игълан итегез,
Иерусалимгә җиткерегез:
„Ерак илдән баскынчылар килә,
Яһүдә шәһәрләре өстендә аларның сөрәнләве яңгырый.
17Басу-кырларны саклаучылар сыман,
алар Иерусалимне урап алдылар,
чөнки әлеге шәһәр Миңа каршы күтәрелеп чыкты“.
Бу – Раббы сүзе[+].
18Тоткан юлың, кылган гамәлләрең
шушы хәлгә төшерде сине, Яһүдә!
Сиңа бирелгән ачы җәза бу –
йөрәгеңә кадәр үтеп керә ул»[+].


Җирнең вәйран булуына Иремиянең кайгыруы

19Аһ, авыртудан сызланам мин – газапларым көчледер!
Аһ, йөрәгем яна, дөп-дөп кага!
Тыныч кала алмыйм мин,
чөнки дошманнарның быргы тавышын,
сөрәнләп кычкыруын ишетәм[+].
20Бәла артыннан бәла ябырыла,
бөтен җир вәйран[*] хәлдә;
күз ачып йомган арада – чатырларым,
мизгел эчендә чатырларымның пәрдәләре таланды[+].
21Кайчанга кадәр яу байрагы күз алдымда торыр?
Кайчанга кадәр быргы авазлары колагымда яңгырар?

22«Минем халкым аңгыра, – ди Раббы, –
алар Мине белми;
ахмак бала сыман алар, акыллары җитми;
явызлык кылырга оста,
яхшылык кылу исә кулларыннан килми»[+].

23Мин җиргә күз салдым – ул сурәтсез вә буп-буш,
күккә күз салдым – анда яктылыкның әсәре дә юк[+].
24Тауларга күз салдым – алар селкенә,
барлык калкулыклар тирбәлеп тора[+].
25Әйләнә-тирәдә кеше заты күренми,
күк кошлары да очып-таралышып беткән,[+]
26уңдырышлы җирләр чүлгә әйләнгән,
Раббының ачу-ярсуыннан андагы барлык шәһәрләр җимерелгән[+].

27Раббы болай ди:
«Бар җир бушап калачак,
ләкин аны тәмам юк итмәячәкмен![+]
28Җир кайгырып елар, күкләр каралыр.
Моны Мин әйттем һәм сүземнән кире кайтмаячакмын,
карар кылдым һәм карарымны үзгәртмәячәкмен[+].
29Җайдаклар вә укчылар күтәргән шау-шудан
шәһәрләрнең бар халкы качып бетәр:
алар куе урманнарга китәр,
тау-ташлар арасына менеп яшеренер.
Барча шәһәрләр ташландык булыр –
анда һичбер кеше калмас».

30Ә син, җимерелүгә дучар ителгән шәһәр,
нәрсәгә дип куе кызылдан киенәсең,
алтын бизәнгечләреңне тагасың,
күзләреңә сөрмәләр тартасың?
Син юкка бизәнәсең! –
Сөяркәләрең сиңа мәсхәрә белән карый,
алар сине үтерергә тели[+].
31Бала табучы хатын сыман кычкырган,
беренче баласын тудыручы хатын кебек ыңгырашкан тавыш ишетәм.
Сион-кыз шулай интегеп ыңгыраша, кулларын сузып:
«Ни кайгы! Үтерүчеләрне күреп, җаным сыкрый!» – дип өзгәләнә[+].

#### 5


Исраил белән Яһүдәнең Раббыдан ваз кичүе

1Раббы болай ди:
«Иерусалим урамнары буйлап узыгыз,
тикшерегез, мәйданнарын күзәтегез:
гаделлек саклаучы, тугры берәр кеше табарсызмы икән?!
Тапсагыз, Иерусалимне Мин кичерер идем[+].
2Шәһәр халкы:
„Раббы Үзе шаһиттыр!“ – дип әйтсә дә,
ант итүе ялган аның»[+].

3Йа Раббы!
Күзләрең тугрылыкка төбәлмәгәнмени Синең?!
Син бу халыкны кыйнадың, ә алар аны сизмәде дә,
Син аларны аздан гына юкка чыгармадың, ә алар сабак алмады,
таштан да катырак булып үҗәтләнә барды,
Сиңа кайтырга теләмәде[+].
4Мин: «Болар – ярлы, надан кешеләр,
Раббы юлын, үз Алласының канунын белмиләр, – дип уйладым. –[+]
5Затлы түрәләр янына барыйм әле, алар белән сөйләшим,
чөнки алар Раббы юлын,
үз Алласының канунын беләдер», – дидем.
Ләкин алар да камытларын сындырганнар,
бауларын[*] өзгәннәр икән[+].
6Шуның өчен, урманнан арыслан чыгып, аларны үтерәчәк,
чүл бүресе ботарлаячак.
Шәһәрләре янында аларны каплан сагалап торачак –
каладан чыккан һәркемне өзгәләп ыргытачак,
чөнки халыкның җинаятьләре[†] зурдыр,
Раббыга кылган хыянәтләре хисапсыздыр[+].

7«Ничек итеп ярлыкыйм ди Мин сине, Исраил?!
Балаларың, Мине ташлап, ялган илаһлар белән ант итә.
Мин аларның тамагын туйдырдым,
ә алар уйнашлык иттеләр,
өерләре белән фахишәләр йортына йөрделәр[+].
8Симертелгән, нәфесле тайлар болар:
һәрберсе икенче берәүнең хатынына карап кешни[+].
9Моның өчен җәзасыз калдырыйммы аларны?! –
дип белдерә Раббы. –
Шушындый халыктан үч алмыйммы?![+]

10Барыгыз, аларның йөзем бакчаларын туздырып ташлагыз[*],
ләкин бөтенләй юк итмәгез;
йөзем куакларының ботакларын кисеп ыргытыгыз,
чөнки алар инде Минеке түгел[+].
11Исраил вә Яһүдә халкы Миңа хыянәт итте.
Бу – Раббы сүзе».

12Алар Раббы турында ялган сөйләделәр:
«Ул берни дә эшләмәячәк,
һәм безнең өскә бәла килмәячәк,
без кылыч та, ачлык та күрмәячәкбез[+].
13Пәйгамбәрләр – фәкать җил генә,
аларда Раббы сүзе юк;
әйткәннәре үз башына төшсен!» – диделәр[+].

14Шуңа күрә Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла, болай ди:
«Кешеләр шундый сүзләр сөйләгән өчен,
Мин Үз сүзләремне синең авызыңда, Иремия, утка әйләндерәм,
ә бу халыкны утын итәм,
һәм шул ут аларны яндырып бетерәчәк[+].


Ерактан килгән халыкның Исраилгә һөҗүм итүе

15Менә, Исраил, Мин сиңа ерактан бер халык китерәм, –
дип белдерә Раббы, –
куәтле, борынгы халык ул.
Телләрен белмәгәнгә, син аларны аңламассың[+].
16Аның садагы[*] – ачык кабер сыман;
һәрбер сугышчысы гаярь-батырдыр[+].
17Алар синең уңышыңны вә ризыгыңны,
сарык-кәҗәләреңне вә терлегеңне,
йөзем вә инҗир җимешләреңне ашаячак,
угыл-кызларыңны үтерәчәк,
ныгытылган, өмет баглап торган шәһәрләреңне
кылычы белән җимерәчәк»[+].

18Ләкин ул көннәрдә дә Мин сине ахырга кадәр кырып бетермәячәкмен, – дип белдерә Раббы. – 19Әгәр кешеләр: «Раббы Аллабыз безгә боларның һәммәсен нәрсә өчен эшләде икән?» – дип сораса, син, Иремия: «Сез, Аны ташлап, үз җирегездә чит илаһларга хезмәт иткәнлектән, ят җирләрдә чит кешеләргә хезмәт итәрсез!» – дип җавап бир[+].


Халыкның ялганны хуплавы

20Моны Ягъкуб нәселенә игълан итегез,
Яһүдә халкына җиткерегез:
21«Әй аңгыра вә акылсыз,
күзе була торып күрмәгән,
колагы була торып ишетмәгән халык, тыңла![+]
22Миннән куркырга,
Минем алда дер калтырап торырга тиеш түгелме сез?! –
дип белдерә Раббы. –
Комны Мин диңгез мәңге үтеп чыга алмаслык чик итеп куйдым:
дулкыннар никадәр генә ургылып бәрелсә дә,
ярны җимерергә көчләре җитми,
үкерсә-сикерсә дә, яр сызыгын үтеп чыга алмый[+].
23Ләкин бу халыкның йөрәге үҗәт, фетнәчел;
алар Миннән йөз чөереп китеп бардылар;[+]
24күңелләреннән: „Раббы Аллабыздан куркып, Аны хөрмәтлик!
Язын-көзен Ул безгә үз вакытында яңгырын яудыра,
игенне урып-җыяр өчен, һәр елны вакыт бирә“, – дип әйтмәделәр[+].
25Кылган җинаятьләрегез сезне шушы нәрсәләрдән мәхрүм итте,
гөнаһларыгыз шушы игелекләрдән аерды.

26Хактыр: Минем халкым арасында яман кешеләр бар:
алар, кош аулаучылар сыман, тозак куялар
һәм посып ятып кешеләрне аулыйлар[+].
27Кошлар белән тулган читлек кебек,
аларның йортлары мәкер белән тулган;
шул мәкерләре аркасында алар баеп киттеләр,
югары күтәрелделәр,
28тәмам симерделәр – симезлектән битләре майланып тора.
Явызлык кылуда алар барлык чикләрне узып киттеләр,
мәхкәмәдә ятимнәрнең эшләрен гаделлек белән,
алар файдасына карамыйлар,
ярлылар хокукын якламыйлар[+].
29Шушыларның барысы өчен
җәзасыз калдырыйммы аларны?! – дип белдерә Раббы. –
Мондый халыктан үч алмыйммы?![+]

30Бу илдә коточкыч вә шаккатмалы хәлләр кылына:
31пәйгамбәрләр ялган хәбәр сөйли,
руханилар алар сүзе буенча хакимлек итә,
ә Минем халкым моңа каршы килми.
Шушыларның бөтенесенә чик куелгач,
ниләр кылырлар икән[+]?

#### 6


Иерусалимнең камалышта калуы

1Әй Беньямин кешеләре, Иерусалимнән качыгыз!
Тыкуа шәһәрендә быргы кычкыртыгыз!
Бәйт-Һаккеремда учак ягып кисәтегез! –
Төньяктан әнә афәт вә зур һәлакәт яный![+]
2Нәфис, гүзәл Сион-кызны Мин бөлгенлеккә төшерәм!
3Дошман көтүчеләре, үзләренең көтүләре белән
аның янына килеп, әйләнә-тирәсендә чатырларын корыр,
һәркем үз өлешенә тигән җирдә көтү көтәр.
4„Сионга каршы сугышка әзерләнегез;
торыгыз, көн уртасында һөҗүм итәбез!“ –
„Юк шул, көн инде кичкә авышып бара,
кичке күләгәләр төшә башлады“. –[+]
5„Әйдәгез, торыгыз, төнлә һөҗүм итик,
шәһәрдәге ныгытмаларны җимерик!“ – ди алар бер-берсенә».

6Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Иерусалимгә һөҗүм итәр өчен, агач кисегез,
шәһәр тирәли туфрак өемнәре күтәрегез!
Бу шәһәрне җәза көтә,
чөнки ул җәбер-золым белән тулган[+].
7Чишмәдән су бәреп чыккан кебек,
аңардан явызлык бөркелә – анда көчләү вә талау хөкем сөрә;
Минем күз алдымда бары тик авыру-газаплар вә җәрәхәтләр генә[+].
8Акылыңа кил, Иерусалим!
Юкса Мин синнән йөз чөерермен,
сине чүлгә әйләндерермен,
кеше яшәми торган җир итәрмен».

9Күкләр Хуҗасы Раббы миңа болай диде:

«Исраилнең исән калган кешеләре
ботаклардагы соңгы йөзем җимеше кебек җыеп алыныр:
син, Иремия, йөзем җыючы кабат тикшергән кебек,
кулың белән ботакларны тикшереп чык!»

10«Кемгә сөйлим?! Кемне кисәтим?!
Сүзләремә кем колак салыр?! –
Аларның колаклары томаланган[*], ишетмиләр;
Раббы сүзен алар мәсхәрә дип кабул итә, хуш күрми[+].
11Шуңа күрә эчемдә Раббыныкына тиң ярсу кайный,
аны башкача тыеп тора алмыйм».

Раббы болай ди:
«Шул ачу-ярсуымны урамдагы балалар,
җыелып торган яшь егетләр өстенә түк!
Ир белән хатын да,
соңгы көннәрен яшәүче карт та аңардан качып котылмас[+].
12Аларның йортлары,
шулай ук басу-кырлары вә хатыннары бүтәннәргә күчәчәк,
чөнки Мин Үземнең кулымны
бу илдә яшәүче кешеләргә каршы күтәрәм, –
дип белдерә Раббы. –[+]
13Аларның һәммәсе, кечесеннән алып олысына кадәр,
баю ягын гына карый,
пәйгамбәрдән алып руханига кадәр барысы да ялган гамәл кыла[+].
14Халкымның җәрәхәтен алар өстән-өстән генә дәвалыйлар,
„Иминлек, иминлек!“ – дип сөйләнәләр, ә иминлек юк[+].
15Кабахәтлек эшләгәч, ояламы соң алар?! –
Юк, оялмый да, кызармый да!
Шуның өчен алар егылганнар арасына егылачак,
Мин җәза биреп, алар һәлак булачак!» – ди Раббы[+].

16Раббы болай ди:
«Мин: „Юллар кисешкән урында туктап,
тирә-якка күз салыгыз,
борынгы юл турында сорагыз,
дөрес юлның кайда икәнен белегез дә шуның буйлап барыгыз –
һәм җаныгызга тынычлык табарсыз!“ – дидем.
Ләкин сез: „Бармыйбыз!“ – дидегез[+].
17Мин: „Быргы тавышына колак салыгыз!“ –
дип, сезгә сакчылар куйдым,
ләкин сез: „Колак салмыйбыз!“ – дидегез[+].
18Шулай булгач, әй кавемнәр, тыңлагыз,
халкым ни хәлгә төшәсен белеп торыгыз!
19Әй җир, тыңла!
Бу халык өстенә Мин һәлакәт җибәрәм! –
Яман ниятләренең җимеше бу.
Алар әйткәннәремне тыңламады
һәм Канунымнан баш тартты[+].
20Шеба җиреннән килгән хуш исле сумала-майлар
вә ерак илдән кайтарткан хуш исле камыш нәрсәгә Миңа?!
Сезнең тулаем яндыру корбаннарыгыз[†] кирәкми –
сез китергән корбаннар күңелемә ятмый Минем»[+].

21Шулай итеп, Раббы болай ди:
«Бу халык алдында Мин зур каршылыклар корам,
аталар – балалары белән,
күрше – дусты белән шул каршылыкларга
абынып егылачак һәм һәлак булачак!»[+]

22Раббы болай ди:
«Менә, төньяк иленнән бер халык килә,
җир читеннән бөек кавем күтәрелеп чыга[+].
23Кулларында – җәя белән сөңге;
алар рәхимсез вә миһербансыз,
диңгез кебек шаулашалар, атларга атланып чабалар;
сиңа һөҗүм итәр өчен, Сион-кыз,
гаскәриләр сафларга тезелеп бастылар».

24Иерусалим халкы:
«Алар турындагы бу хәбәрне ишетеп,
кулларыбыз хәлсезләнеп асылынып төште;
без сызланабыз – бала тудыручы хатын кебек газапланабыз[+].
25Кырга чыкмагыз, юлларда йөрмәгез,
чөнки һәр тарафтан дошман кылычы һәм дәһшәт яный!» – дип әйтә[+].

26Әй бичара халкым!
Тупас тукымага төренеп, көлдә ауна,
бердәнбер углың үлгәндәй кайгыр, ачыргаланып ела,
чөнки җан кыючы дошман
безнең өскә көтмәгәндә килер![+]

27«Мин сине, Иремия, – тимер эретүче,
ә халкымны мәгъдән[*] иттем:
син аны сынарга, тоткан юлын бәяләргә тиешсең[+].
28Алар бөтенесе киребеткән вә тыңлаусызлар,
ялган-гайбәт таратучылар;
бәгырьләре бакыр йә тимердәй каты аларның,
һәм барысы да азгындыр.
29Тимерче күреге әнә һава өрдерә,
учак ялкынында кургаш инде эреп бетте,
әмма юшкын аерылып чыкмады –
эретүче юкка гына тырышты[*].
30Аларны „читкә тибәрелгән көмеш“ дип йөртерләр,
чөнки Раббы алардан баш тартты»[+].

#### 7


Аллаһы йорты – юлбасарлар өне

1Иремиягә Раббыдан сүз килеп иреште:

2– Раббы йортының[†] капкасы янына бас та кешеләргә менә бу сүзләрне җиткер: «Раббыга табыныр өчен, шушы капкадан керүче барлык Яһүдә кешеләре, Раббы сүзен тыңлагыз![+] 3Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы болай ди: „Яшәү рәвешегезне дөресләгез, гамәлләрегезне төзәтегез, шул чагында Мин сезне бу урында яшәргә калдырырмын[+]. 4‘Раббының изге йорты шушы урында! Раббының изге йорты шушы урында! Раббының изге йорты шушы урында!’ дигән ялган сүзгә ышанмагыз![+] 5Яшәү рәвешегезне дөресләгез, эш-гамәлләрегезне төзәтегез, бер-берегезгә карата гадел эш итегез,[+] 6читтән килгәннәрне, ятимнәрне вә толларны кысмагыз, бу җирдә гаепсез кешеләрнең канын түкмәгез, үзегезгә зыян китереп, бүтән илаһларга иярмәгез, 7шул чагында Мин сезне шушы урында – сезнең ата-бабаларыгызга мәңгегә биргән җирдә яшәргә калдырырмын[+].

8Сез ялган сүзләргә ышанасыз, әмма алардан сезгә файда булмас. 9Сез урлашасыз, үтерәсез, уйнашлык кыласыз һәм ялган антлар итәсез, Багалга багышлап, корбаннар яндырасыз, үзегез белми торган илаһлар артыннан барасыз[+]. 10Шулай икән, ни өчен сез Минем исемгә багышланган йортка аяк басасыз, Минем алдыма килеп: ‘Без котылдык!’ – дип әйтәсез? Аннары шул ук җирәнгеч эшләрне дәвам итәр өченме?! 11Минем исемем белән аталган йортны сез юлбасарлар оясы дип саныйсызмы? Мин барын да күреп торам! – дип белдерә Раббы. –[+]

12Минем исемем шушында яшәргә тиеш, дип Шилоһ шәһәрендә Үзем билгеләгән урынга барыгыз да халкым Исраилнең явызлыгы өчен ул урынга ниләр эшләгәнемне күрегез! 13Сез аларның явыз эшләрен кабатлаган чакта, – дип белдерә Раббы, – Мин сезгә кат-кат дәштем, ә сез тыңламадыгыз, чакырдым, ә сез җавап бирмәдегез[+]. 14Шулай икән, Үз исемем белән аталган, сез ышаныч баглаган бу йортка – Мин сезгә һәм ата-бабаларыгызга биргән бу урынга – Шилоһ шәһәренә кылганны кылачакмын! 15Кардәшләрегез Эфраим токымын куган кебек, Мин сезне күз алдымнан куып җибәрәчәкмен!“»[+]


Халыкның Раббы сүзенә колак салмавы

16Ә син, Иремия, бу халык өчен Миңа дога кылма, алар өчен ялварып сорама, Минем алда алар өчен үтенмә – Мин сине тыңламаячакмын![+] 17Яһүдә шәһәрләрендә вә Иерусалим урамнарында алар ниләр кылганны күрмисеңме син?! 18Әнә, балалар утын җыя, аталары ут дөрләтә, хатын-кызлар, күк алиһәсенә[*] корбан икмәге пешерер өчен, камыр баса. Чит илаһларга шәраб бүләге[†] китереп, алар Мине рәнҗетмәкче булалар. 19Шушы кыланмышлары белән алар үзләрен рәнҗетә, үзләре оятка кала, – дип белдерә Раббы. 20Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай ди: – Менә, Минем ачу-ярсуым бу җиргә, кешеләргә вә хайваннарга, кырда үскән агачларга вә җир биргән җимешләргә түгелә, һәм ул мәңге сүнмәс ялкын булып дөрләр[+].

21Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

– Корбан малының итен ашаган кебек, тулаем яндыру корбаннарының да итен ашагыз![+] 22Ата-бабаларыгызны Мисыр җиреннән алып чыккан вакытта, Мин тулаем яндыру корбаннары, бүтән корбаннар турында һични әйтмәдем, күрсәтмәләр бирмәдем;[+] 23Мин аларга менә нәрсә кушкан идем: «Сүзләремә колак салыгыз, шул чагында Мин – сезнең Аллагыз, ә сез Минем халкым булырсыз. Үзегезгә яхшы булсын өчен, Мин кушкан юлдан гына йөрегез!»[+] 24Ләкин алар Мине тыңламадылар, сүзләремә колак салмадылар, үзләренең үҗәт, явыз йөрәкләре кушканча яшәделәр, Миңа йөзләре белән түгел – аркалары белән борылдылар[+]. 25Ата-бабаларыгыз Мисыр җиреннән чыккан көннән алып бүгенгәчә Мин сезнең янга Үземнең колларымны – пәйгамбәрләремне юллый тордым[+]. 26Ләкин сез Мине тыңламадыгыз, сүзләремә колак салмадыгыз, киреләнеп, аталарыгыздан да яманрак кыландыгыз[+].

27Аннары Раббы әйтте:

– Син, Иремия, боларның һәммәсен аларга әйтерсең, ләкин алар сине тыңламас; син аларны чакырырсың, ләкин алар җавап бирмәс. 28Шуның өчен син аларга болай дип әйт: «Раббының – үз Алласының сүзен тыңламаган, Аның үгет-нәсыйхәтләрен кабул итмәгән халык – сез ул! Хакыйкать калмады, авызларыннан хак сүз чыкмас булды.

29Чәчләреңне кисеп ташла, Иерусалим,
шәрә калкулыкларда ела,
чөнки Раббының ачуын чыгарган буыннан
Раббы ваз кичте һәм аны ташлады».

30Яһүдә халкы Минем күз алдымда явызлык кылды, – дип белдерә Раббы. – Минем исемгә багышланган йортка алар үзләренең җирәнгеч потларын куйдылар, шуның белән аны нәҗесләделәр[+]. 31Бен-Һинном үзәнендәге Тофет[*] калкулыгында корбан китерү урыннары ясадылар, шунда угыл вә кызларын утта яндырдылар. Мин аларга аның ише әмер бирмәгән, андый нәрсә акылыма да килмәгән иде![+] 32Шундый көннәр җитәр: бу урынны инде Бен-Һинном үзәне йә Тофет дип түгел, ә Суеш үзәне дип атарлар, – ди Раббы. – Ул урында мәетләр күплегеннән каберләргә хәтта урын җитмәс. 33Үле гәүдәләр күк кошларына вә җир җанварларына азык булыр, һәм аларны куып җибәрердәй кеше калмас[+]. 34Яһүдә шәһәрләрендә һәм Иерусалим урамнарында сөенечле авазларны вә күңел ачуларны, кияү белән кәләшнең куанычлы тавышларын тыярмын, чөнки бу ил бушап калыр[+].

#### 8

1Шул көннәр җиткәч, – дип белдерә Раббы, – Яһүдә патшаларының, түрәләрнең, руханиларның, пәйгамбәрләрнең, Иерусалим кешеләренең сөякләрен каберләреннән чыгарып ыргытырлар. 2Аларны кояш вә ай, барлык күк йолдызлары алдында чәчеп ташларлар. Кайчандыр бу халык әлеге күк җисемнәрен ярата, аларга хезмәт итә, табына, алардан киңәш эзли һәм алар алдында сәҗдә кыла иде. Ул сөякләрне беркем җыеп алып җирләмәс – алар җирдә тирес булып ятар[+]. 3Бу явыз токымнан исән калган адәмнәрне Мин кай тарафларга сөрсәм дә, алар үлемне яшәүдән артык күрерләр. Бу – Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе[+].


Халыкның, Раббыны ташлап, үз юлыннан баруы

4Син аларга, Раббының сүзе мондыйдыр, диген:

«Кеше, егылса, торырга тырышмасмы?!
Юлында адашса, кире кайтмасмы?!
5Бу халык нигә һаман шулай адашып йөри соң,
нигә Иерусалим гел ялгыша, адашып йөри?
Алар ялганга бик нык ябышканнар,
һич кенә дә кире кайтырга теләмиләр.
6Мин аларны күзәтеп һәм тыңлап тордым:
алар дөресен сөйләмиләр,
беркем дә: „Нәрсә эшләдем соң мин?“ – дип әйтеп,
үзе кылган явызлыкларга үкенми,
һәркем, сугышка ташланган ат кебек, үз юлыннан чаба.
7Күк кошы ләкләк тә үзенең килү-китү вакытын белә,
күгәрчен дә, карлыгач та, керәшә дә
туган якларына кайчан очып кайтырга икәнен белә,
ә Минем халкым Раббы кушканнарны белми[+].

8Ничек итеп сез:
„Без акыллы, Раббы кануны буенча эш итәбез“, –
дип әйтә аласыз?!
Кәтипләрнең[†] ялганчы каләмнәре аны үзгәртте бит![+]
9Акыл ияләре оятка калды,
алар, каушап, ятьмәгә эләкте.
Раббы сүзен санга сукмаучыларны акыллы дип әйтеп буламы соң?!
10Шуның өчен аларның хатыннарын – башкаларга,
кырларын бүтән хуҗаларга бирәм,
чөнки аларның һәммәсе, кечесеннән алып олысына кадәр,
баю ягын гына карый,
пәйгамбәрдән алып руханига кадәр барысы да ялган гамәл кыла[+].
11Бичара халкымның җәрәхәтен алар өстән-өстән генә дәвалыйлар,
„Иминлек, иминлек!“ – дип сөйләнәләр, ә иминлек юк[+].
12Кабахәтлек эшләгәч ояламы соң алар?! –
Юк, оялмый да, кызармый да!
Шуның өчен алар егылганнар арасына егылачак,
Мин җәза биреп, алар һәлак булачак!» – ди Раббы[+].

13«Мин аларның бөтен уңышын тартып алырмын, –
дип белдерә Раббы, –
ботакларда – бер генә йөзем дә,
инҗир агачында бер генә җимеш тә калмас,
хәтта яфраклары да шиңеп бетәр.
Мин биргән нәрсәләр алардан тартып алыныр»[+].

14«Нишләп болай утырабыз соң әле без? – ди Яһүдә халкы. –
Җыеныйк, ныгытылган шәһәрләргә барыйк,
шунда һәлак булыйк,
чөнки Раббы Аллабыз безне һәлакәткә дучар итте,
Аңа каршы гөнаһ кылган өчен, безгә агулы су эчерде[+].
15Без тынычлык эзләдек, әмма яхшылык килмәде;
сихәтләнү көттек, әмма коточкыч хәлләргә дучар булдык[+].
16Дан шәһәре ягыннан дошман атларының пошкыруы ишетелә,
тайлар кешнәвеннән бөтен җир дер селкенә.
Дошман, килеп, илебезне
һәм андагы бар нәрсәне тар-мар китермәкче,
шәһәребезне дә, аның халкын да юк итмәкче»[+].

17«Менә, Мин сезнең өскә агулы еланнар җибәрәм,
алар сезне чагачак, һәм алардан әфсен юктыр.
Бу – Раббы сүзе»[+].


Иремиянең Иерусалим өчен кайгыруы

18Кайгым басылырлык түгел минем.
Йөрәгем сыкрый, өзгәләнә.
19Менә, ерак илдән бичара халкымның фөрьяды[*] ишетелә:
«Раббы Сионда түгелмени?
Аның Патшасы инде анда юкмыни?»

Раббы: «Нишләп алар үзләренең потлары,
бернигә тормаган чит-ят илаһлары белән
ачуымны чыгардылар?» – дип әйтә[+].

20«Урак өсте бетте, җәй үтте,
ә безгә котылу килмәде!» – ди халык.

21Бичара халкымның җәрәхәтләре аркасында
мин дә җәрәхәтләндем;
мин кайгыда, коточкыч курку чолгап алды мине[+].
22Гилыгадта бәлзәм юкмы әллә?!
Анда табиб юкмы әллә?!
Бичара халкым нилектән сихәтләнә алмый соң[+]?

#### 9

1Башым – чишмә,
күзләрем яшь чыганагы булса,
яуда һәлак булган бичара халкымны кызганып,
көн-төн елар идем[+].


Беркем дә дөресен сөйләми

2Әгәр чүлдә сыеныр урыным булса,
халкымны калдырып китәр идем –
алар һәммәсе дә – уйнашчылар,
хыянәтчел кешеләр өере[+].

3«Аларның телләре, ялган сөйләр өчен, җәя кебек киерелгән;
җирдә алар дөреслек белән түгел,
гаделсезлек кылып көчәеп баралар;
бер явызлык артыннан икенчесен эшләп торалар,
Минем барлыгымны да белмиләр, –
дип белдерә Раббы. –[+]

4Һәркем үзенең дусларыннан саклансын,
туганнарына ышанмасын,
чөнки һәммәсе үз туганының үкчәсенә баса[*],
һәр дус үз дустына яла яга[+].
5Һәркем үзенең дустын алдый,
беркем дә дөресен сөйләми –
телләре ялган сөйләргә өйрәнеп беткән;
хәлдән тайганчы гөнаһ кылалар да
тәүбә итәргә көчләре калмый.
6Җәбер өстенә җәбер,
мәкер өстенә мәкер![*]
Алар Мине белергә теләмиләр», –
дип белдерә Раббы.
7Әнә шуның өчен Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:
«Мин аларны тимер эреткән кебек эретеп сынармын!
Бичара халкым белән тагын нәрсә эшли алам Мин?![+]
8Аларның телләре – үтергеч ук,
авызлары мәкер белән тулган;
якыны белән дусларча сөйләшсә дә,
күңеленнән, ничек алдарга икән моны, дип уйлап тора[+].
9Шулай икән, Мин аларны җәзасыз калдырыйммы?! –
дип белдерә Раббы. –
Шундый халыктан үч алмыйммы?!»[+]


Иерусалимнең бушап калуы

10Мин тауларны кызганып елармын,
даладагы көтүлекләрне кызганып, үкереп елармын,
чөнки алар көеп беткән,
анда хәзер беркем йөрми,
терлекләр мөгрәве ишетелми;
күк кошларыннан алып хайваннарга кадәр
барысы да качып-таралып беткән[+].

11«Иерусалимне ташлар өеме,
чүл бүреләре өчен сыену урыны итәм,
Яһүдә шәһәрләрен кеше яшәми торган чүлгә әйләндерәм!» –
ди Раббы.

Раббыдан мин:[+]

12– Бу җир ни өчен һәлак булды, җан иясе йөрми торган чүл сыман көеп бетте? Моны аңларга кемнең акылы җитәр икән?! Раббы сөйләгәнне аңлатып бирүче кеше табылыр микән?! – дип сорадым.

13Раббы әйтте:

– Минем Канунымны кире каккан, сөйләгәннәремә колак салмаган, Канун кушканча яшәмәгән өчен бу. 14Алар үҗәт йөрәкләренә буйсындылар, ата-бабалары өйрәткәнчә, Багалга иярделәр.

15Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

– Мин бу халыкка әрем ашатам, агулы су эчертәм[+]. 16Аларны үзләре дә, ата-бабалары да белмәгән халыклар арасына таратам, артларыннан кылыч җибәреп, тәмам кырып бетерәм[+].

17Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Инде колак салыгыз!
Егълаучы хатыннар яллагыз,
аларның иң осталарын чакырыгыз»[+].

18«Тизрәк килсеннәр,
күзләребездән яшьләр агарлык,
керфекләребездән сулар түгелерлек итеп,
безнең хакта еласыннар, – ди халык. –[+]
19Әнә, Сион ягыннан
„Аһ, нинди бөлгенлеккә төштек,
оятыбыз нинди зур!
Йортларыбыз җимерек,
яшәгән җиребезне ташлап китәргә мәҗбүрбез“
дигән тавыш ишетелә».

20Әй хатыннар, Раббы сүзен тыңлагыз,
Ул әйткәннәргә колак салыгыз!
Кызларыгызга, бер-берегезгә кайгы җырлары өйрәтегез:
21«Тәрәзәләребездән үлем керде,
зиннәтле сарайларыбызга аяк басты,
урамда уйнаган балаларны,
мәйданнарда җыелып торган егетләрне алып китте».

22«Әйт, Иремия,
Раббы болай дип белдерә, диген:
„Кешеләрнең мәетләре кырда тирес кебек,
уракчы артыннан тезелеп калган көлтәләр кебек ятып калыр –
аларны җыеп алучы да булмас“»[+].

23Раббы болай ди:

«Зирәк кеше – үзенең зирәклеге,
көчле кеше – үзенең көче,
бай кеше үзенең байлыгы белән мактанмасын![+]
24Әгәр мактана икән,
Мине Раббы дип танып белүе белән,
Минем күңелгә хуш килгән мәрхәмәт, гаделлек
вә хаклыкка таянып эш итүем белән мактансын!
Бу – Раббы сүзе»[+].

25Менә, – дип белдерә Раббы, – йөрәкләре сөннәтләнмәгән[*] кешеләргә – 26Мисыр, Яһүдә, Эдом[†], Аммон, Мәаб[†] халкына һәм, чүлдә көн күреп, чигә чәчләрен кыручыларга җәза бирер көннәрем якынлаша, чөнки исраилиләрнеке кебек үк аларның да йөрәге сөннәтсездер[+].

#### 10


Раббы – бердәнбер хак Аллаһы

1Әй Исраил халкы,
Раббының сезгә әйткән сүзләрен тыңлагыз!
2Раббы болай ди:
«Чит халыклар юлыннан бармагыз,
күк галәмәтләреннән алар сыман курыкмагыз.
3Бу халыкларның йолалары буш нәрсәдер:
алар урманнан бер агач кисеп алып кайталар да,
оста аны балта белән юна,
4көмеш вә алтын белән бизи,
аннары, аумасын дип, чүкеч-кадак белән беркетеп куя[+].
5Аларның потлары кыяр түтәлендәге карачкыга охшаш –
сөйләшә белми;
аларны күтәреп йөртергә кирәк,
чөнки үзләре йөри алмый.
Алардан курыкмагыз,
чөнки алар яманлык кыла алмый,
яхшылык кылырга да хәлләреннән килми»[+].

6Йа Раббы, Сиңа тиң һичкем юк!
Син бөексең, исемең олуг вә кодрәтле![+]
7Сине санламаган берәр зат бармы икән, и халыклар Патшасы?!
Син ихтирамга лаек!
Барча халыкларның акыл ияләре арасында
һәм барча патшалыкларда
Сиңа тиң булырдай һичкем юк![+]
8Ул халыклар мәгънәсез вә ахмак –
агач потлардан киңәш сорыйлар.
9Чүкелгән көмешне – Таршиштан,
алтынны Уфаздан кайтартып,
потлар ясар өчен, балта осталары белән көмешчеләргә бирәләр;
потлар өстендәге зәңгәр вә җете кызыл төстәге кием – осталар эше[+].
10Раббы – бердәнбер хак Аллаһы!
Ул – тере Аллаһы вә мәңгелек Патша!
Аның ачуыннан җирләр селкенә,
ярсуына халыклар түзә алмый.

11Халыкларга болай дип әйтегез:

– Күк белән җирне бар кылмаган бу илаһлар җир йөзеннән, күкләр астыннан юкка чыгачак![*][+]

12Раббы Үзенең кодрәте белән җирне бар итте,
зирәклеге белән галәмне ныгытты,
гакылы белән күкләрне түшәде[+].
13Ул аваз салуга,
күкләр киңлегендә сулар шаулый башлый;
җирнең читләреннән болытлар алып килә Ул,
яшенле яңгырларын яудыра,
Үзенең саклагычларыннан җилләр истерә[+].
14Аның алдында һәр кеше ахмак вә надан;
көмешче, пот-сыннар коеп, үзен хур гына итә,
чөнки ул ясаган әйберләр – ялган,
һәм аларның җаны-тыны юк[+].
15Бернигә яраксыз, адашудан килеп чыккан бу нәрсәләр
җәза көнендә юкка чыгачак.
16Ләкин Ягъкуб нәселенең Өлеше, Аллаһы, андый түгел:
Ул – һәммә нәрсәне бар кылган Зат,
һәм Исраил халкы – Аның биләмәсе;
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы![+]


Яһүдә шәһәрләренең чүлгә әйләнүе

17И-и камалышта яшәүче Иерусалим халкы!
Булган бар нәрсәңне җыеп төйнә дә җиреңнән китәргә әзерлән!
18Раббы әйтә:
«Шушы җирдә яшәүчеләрне Мин бу юлы куып чыгарамын,
дошманнар тотып алсын өчен,
алар башына бәла-каза җибәрәмен!» – ди.

19Кайгы миңа! Газапларым чиксездер,
яраларым төзәлерлек түгел,
ләкин мин үз-үземә:
«Әйе, башыма хәсрәт төшкән икән,
түзәргә тиешмен», – дидем[+].
20Чатырым җимерелгән, баулары өзелгән;
балаларым китеп югалды.
Инде чатырымны кем корыр,
кем аны тарттырып бәйләр?![+]

21Халыкның көтүчеләре мәгънәсез –
Раббыдан киңәш сорамыйлар,
шуңа күрә бер эшләре дә алга бармый,
көтүдәге барлык маллары таралып беткән[+].

22Ишетәсезме, бер хәбәр килә:
төньяк тарафтан зур шау-шу күтәрелә!
Яһүдә шәһәрләрен ташландык җиргә,
чүл бүреләре сыена торган урынга әйләндермәкче дошман[+].

23И Раббы, мин шуны беләм:
кеше үз язмышын үзе сайлый алмый,
кая таба барырга кирәклеге дә мәгълүм түгел аңа[+].
24И Раббы, миңа биргән җәзаң гадел булсын,
ачулы чагыңда мине җәзалама,
юкса һәлак булырмын[+].
25Сиңа сыгынмаган халыклар,
исемеңне телгә алмаган кабиләләр өстенә түк ачуыңны,
чөнки алар Ягъкуб нәселенең башын ашадылар,
аны йоттылар, юк иттеләр,
ил-йортларын вәйран хәлгә китерделәр[+].

#### 11


Халыкның Изге килешүне бозуы

1Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

2– Әлеге Килешүнең шартларын Яһүдә халкына, Иерусалимдә яшәүчеләргә җиткер! 3Син аларга болай диген: «Тыңлагыз! Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә: „Бу Килешүнең шартларын үтәмәгән кешегә ләгънәт-каргыш төшәчәк![+] 4Сезнең ата-бабаларыгызны Мисырдан – тимер эретә торган мичтән алып чыккан чакта, ул шартлар турында аларга: ‘Мине тыңласагыз, Мин кушканнарны җиренә җиткереп үтәсәгез, сез – Минем халкым, ә Мин сезнең Аллагыз булырмын’, – дип әйткән идем[+]. 5Мин, шулай итеп, сезнең ата-бабаларыгызга биргән антлы вәгъдәмне үтәдем – бүгенге көндә сез сөт вә бал агып торган шул җирләрдә яшәп ятасыз“».

– Амин, Раббым! – дип җавап бирдем мин[+].

6Шуннан Раббы миңа болай диде:

– Әйткән сүзләремнең һәммәсен Яһүдә шәһәрләрендә вә Иерусалим урамнарында игълан ит. «Әлеге Килешүнең шартларын тыңлап, аларны үтәгез! – диген. – 7Сезнең ата-бабаларыгызны Мисыр җиреннән алып чыкканнан башлап бүгенге көнгәчә Мин: „Кушканнарымны үтәгез!“ – дип кисәтә килдем. 8Ләкин алар сүзләремә колак салмады, әйткәннәремә игътибар итмәде, һәрберсе, үзенең явыз йөрәген тыңлап, үҗәтләнеп йөрде. Шуңа күрә Мин, Килешүне үтәргә кушып та, аны үтәмәгәннәре өчен, Килешүдә әйтелгән җәзаларның барын да аларга җибәрдем»[+].

9Аннары Раббы миңа болай диде:

– Яһүдә кешеләре вә Иерусалимдә яшәүчеләр бергәләп Миңа каршы фетнә оештырдылар[+]. 10Алар Минем сүзләремә колак салмаган ата-бабаларының гөнаһларын кабатлыйлар, чит илаһларга ияреп китеп сәҗдә кылалар; Исраил вә Яһүдә халкының ата-бабалары белән Мин төзегән Килешүне бозалар[+]. 11Шуңа күрә Раббы болай ди: «Мин аларга котыла алмаслык бәла-каза җибәрәм! Алар Мине ярдәмгә чакырачак, ләкин Мин аларны тыңламаячакмын[+]. 12Шул чагында Яһүдә шәһәрләре вә Иерусалим кешеләре, үзләре корбан китерә торган илаһлары янына барып, ярдәм сораячак, ләкин, бәла килгәндә, ул илаһлар коткара алмаячак[+]. 13Яһүдә халкының шәһәрләре күпме булса, илаһлары да шуның кадәр. Иерусалимдә ничә урам булса, Багалга корбан яндыру мәзбәхләре[†] дә шулар санынча»[+]. 14Син, Иремия, бу халык өчен Миңа дога кылма, алар өчен гозерләп сорама, чөнки, бәла килгәндә, Миңа ялварсалар да, Мин аларның сүзләренә колак салмаячакмын[+].

15«Әй сөекле халкым, күпме явызлыклар кылганнан соң,
ни хакың бар Минем йортыма керергә?!
„Киләсе афәттән корбан итләре коткарып калыр да,
янә күңел ачып яшәрмен“, – дип уйлыйсыңмы?![*]»[+]

16Раббы сине «куе яфраклы,
мул җимешле зәйтүн агачы» дип атаган иде,
әмма, күкләр күкрәгәндә, Раббы ул агачка ут төртәчәк,
һәм аның ботаклары харап булачак[+].

17Сине утырткан Күкләр Хуҗасы Раббы Үзе үк сине юк итәргә әмер бирде, чөнки Исраил вә Яһүдә халкы Багал хөрмәтенә корбаннар китереп явызлык кылды һәм шуның белән Раббының ачуын чыгарды[+].


Иремиягә каршы фетнә оештыру

18Раббы Үзе миңа ачып бирде, һәм мин хәбәрдар булдым: Ул миңа дошманнарымның явыз эшләрен күрсәтте. 19Ә мин чалырга алып барган юаш бәрән сыман булганмын, дошманнарым миңа каршы фетнә оештырганны белмәдем. «Әйдәгез, агачны җимешләре белән бергә юк итик, аны исәннәрдән аерып кисик, исеме дә телгә алынмасын», – дигән алар[+].

20И Күкләр Хуҗасы Раббы, гадел Хөкемче,
күңел вә акылны сынаучы,
алардан ни рәвешле үч алуыңны үз күзләрем белән күрим,
чөнки дәгъвамны мин Сиңа тапшырдым![+]

21Раббы миңа болай дип әйтте:

– Әй Иремия, Анатот халкы, сине үтерергә ниятләп, сиңа: «Раббы исеменнән пәйгамбәрлек кылма, юкса безнең кулдан һәлак булырсың!» – ди[+]. 22Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы алар турында болай ди: «Мин аларны җәзага тартачакмын – егетләре кылычтан узачак, ә угыл вә кызлары ачтан үләчәк! 23Җәза бирәсе елны Мин Анатот халкына афәт җибәрәчәкмен – аларның берсе дә исән калмаячак!»

#### 12


Иремиянең Раббыга зарлануы

1Йа Раббым, әгәр мин Синең белән бәхәскә керсәм,
Син һәрвакыт хаклы булып калачаксың;
шулай да мин Синең белән гадел хөкем турында сөйләшәчәкмен:
ни өчен яман кешеләрнең юлы уңа,
хыянәтчеләр нилектән әйбәт яши[+]?
2Син аларны утырттың,
һәм алар тамыр җибәрделәр, үсеп киттеләр,
инде җимеш бирәләр.
Исемеңне алар телләреннән төшермиләр,
ләкин күңелләре Синнән ифрат ерактыр[+].
3Ә мине Син, Раббы, беләсең, күреп торасың,
йөрәгемнең Сиңа нинди мөнәсәбәттә булуын сыныйсың.
Инде ул яманнарны, сарыклар кебек, суемга куып алып кит,
чалыр көн өчен аерып куй[+].
4Кайчангача җир кайгырып,
кырларда үлән кибеп ятар?
Шул җирдә яшәүче кешеләрнең явызлыгы аркасында
хайваннар вә кошлар һәлак була,
чөнки бу адәмнәр:
«Безнең юлларны Ул күрми[*]», – диләр[+].

5Әгәр син җәяүлеләр белән ярышып йөгергәндә
хәлдән таясың икән,
атлар белән ничек ярышырсың?!
Әгәр тынычлык хөкем сөргән илдә дә абынып егыласың икән,
Үрдүн елгасы агачлыкларын ничек үтәрсең?!
6Хәтта туганнарың вә гаиләң дә
синең белән хыянәтчеләр сыман кыланалар,
артыңнан кычкырып калалар.
Сиңа яхшы сүз әйтсәләр дә
ышанма син аларга[+].


Раббының Үз халкын калдырып китүе

7«Мин Үз ил-йортымны калдырып киттем,
Үз биләмәм Исраилне ташлап киттем, – ди Раббы. –
Сөекле халкымны дошманнары кулына тапшырдым.
8Үз халкым Минем өчен урмандагы арыслан кебек булды –
Миңа каршы тавышын күтәрде;
шуның өчен Мин аны күрәлмый башладым.
9Минем җирем сыртлан өне сыман булып китте,
аның өстендә ерткыч кошлар бөтерелә.
Халкымны ашарга дип,
барча кыргый җанварлар бире җыелсын![+]
10Көтүчеләр өере, йөзем бакчаларымны харап итеп,
биләмәмне таптап бетерде,
гүзәл җиремне буш чүлгә әйләндерде[+].
11Аны чүлгә әйләндерде алар –
ташландык ул җир Минем алда елап ята;
бар җир бушап калган,
ләкин моңа бер кешенең дә эче пошмый.
12Чүлдәге шәрә калкулыклар буйлап баскынчылар килә;
Раббы кылычы илнең бер читеннән икенче читенә кадәр
бар нәрсәне кырып бара,
һичбер җан иясенә тынычлык юк.
13Минем халкым, бодай чәчеп, чәнечкеле үлән җыеп алды,
интегүе файдасызга булды.
Раббының көчле ярсуы аркасында
сез хурлыкка төштегез – уңышыгыздан мәхрүм булдыгыз!»[+]


Раббының Үзенә хезмәт иткән халыкларны ярлыкавы

14Раббы болай ди:

– Үземнең Исраил халкыма Мин биләмәгә җир биргән идем, ләкин явыз күршеләре шуңа кул сузалар. Мин аларны илләреннән куып чыгарырмын, араларыннан Яһүдә халкын йолкып алырмын[+]. 15Йолкып алганнан соң, Мин аларны янә кичерермен, һәммәсен үз иленә, үз биләмәсенә кайтарырмын[+]. 16Әгәр шул чит халыклар Минем халкым юлыннан йөрсәләр, кайчандыр халкымны Багал белән ант итәргә өйрәткәнчә, «Раббы Үзе шаһиттыр!» дип, Минем исемем белән ант итсәләр, Минем халкым арасында урнашып калырлар[+]. 17Инде Мине тыңламасалар, йолкып алып юк итәрмен. Бу – Раббы сүзе.

#### 13


Киндер билбау

1Раббы миңа әйтте:

– Бар, киндер билбау сатып ал да билеңә бу, ләкин суга чылатма, – диде[+]. 2Мин, Раббы кушканча, билбау сатып алдым һәм аны билемә буып куйдым. 3Аннары миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

4– Сатып алып билеңә буган билбавыңны ал да юлга чык, Перат елгасы буена бар һәм аны кыядагы ярыкка яшереп куй.

5Мин, Раббы кушканча Перат янына барып, аны яшереп куйдым.

6Байтак көннәр узганнан соң, Раббы миңа:

– Перат буена бар да Мин сиңа яшереп куярга кушкан билбауны кире ал, – диде. 7Мин, Перат буена барып, күмеп куйган урыннан билбавымны казып алдым; билбау черегән, бернигә яраксыз булып калган иде.

8Шунда миңа Раббы сүзе килеп иреште.

9– Раббы болай ди: «Яһүдәнең тәкәбберлеген, Иерусалимнең чамасыз горурлыгын Мин менә шулай юкка чыгарырмын! 10Әйткәннәремне тыңлаудан баш тарткан бу явыз халык үзенең үҗәт йөрәге кушканча яши, хезмәт итәр һәм сәҗдә кылыр өчен, чит илаһларга иярә. Алар шушы черек билбау кебек бернигә яраксыз булып калырлар. 11Билбау кешенең биленә ничек якын булса, Мин дә бөтен Исраил вә Яһүдә халкын Үземә шулай якынайткан идем. Алар Минем халкым булыр, исемемә мактау вә дан-шөһрәт китерер, дип өметләнгән идем, ләкин алар сүзләремә колак салмадылар».


Шәраб савытлары

12Син, Иремия, аларга шушы сүзләрне җиткер: «Раббы, Исраил Алласы, болай ди: „Һәр шәраб савытын шәраб белән тутырырга кирәк“. Алар сиңа әйтерләр: „Без һәрбер шәраб савытын шәраб белән тутырырга кирәклеген белмибезме әллә?!“ – диярләр. 13Ә син аларга, Раббы болай дип җавап бирә, диген: „Шушы җирдә яшәүче бар кешене – Давыт тәхетендә утыручы патшаларны, шулай ук руханиларны вә пәйгамбәрләрне, Иерусалимнең бар халкын исергәнче шәраб белән тутырырмын[+]. 14Мин аларны бер-берсе белән, хәтта аталары белән угылларын бәрелешергә мәҗбүр итәрмен, – дип белдерә Раббы, – беркемне кызганмам һәм аямам, рәхимсез рәвештә юк итүдән тайчанмам“»[+].


Яһүдә халкына әсирлек куркынычы янавы

15Тыңлагыз һәм күңелегезгә сеңдерегез,
тәкәббер булмагыз!
Чөнки моны Раббы әйтте.
16Раббы җир йөзенә караңгылык иңдергәнче,
эңгер-меңгердә аякларыгыз тауларда абынганчы,
Раббы Аллагызны данлагыз!
Сез яктылык көтәрсез,
ә Ул аны тоташ күләгәгә,
дөм караңгыга әйләндерер[+].
17Әгәр әйткәннәргә колак салмасагыз,
минем күңелем яшертен генә сыктар,
тәкәбберлегегез аркасында
күземнән елга булып яшьләрем агар,
чөнки Раббы көтүе әсирлеккә алына[+].

18«Патша белән патшаның анасына син, Иремия, болай диген:
„Тәхеттән түбәнрәк төшеп утырыгыз,
чөнки даныгызның таҗы башыгыздан төшеп китте“»[+].
19Нәгеб шәһәрләре чолгап алынган,
аларга үтеп керердәй кеше юк.
Яһүдәнең бар халкы әсир ителгән,
бөтенләе белән сөрген киткән.

20Күзләреңне күтәреп,
төньяктан килүчеләргә кара әле, Иерусалим:
сиңа тапшырылган көтү,
шәп-шәп сарыкларың кайда соң[+]?
21Син остазлык кылган аркадашларыңны
Раббы синең өстән хакимлек итәргә билгеләсә, ни әйтерсең?
Бала табучы хатын кебек газапланмассыңмы икән?![+]
22Син үзеңнән:
«Нигә болар башыма төште икән?» – дип сорасаң,
җавап мондый булыр:
«Бихисап күп гөнаһларың өчен итәгең күтәрелгән синең,
үзең хур булгансың»[+].

23«Хәбәши – тәненең төсен,
юлбарыс үзенең тапларын үзгәртә аламы?!
Явызлык кылырга өйрәнгәнгә,
сез дә шулай игелек кыла алмыйсыз.
24Чүлдән искән җил кибәкне туздыргандай,
Мин сезне төрле якка сибәрмен[+].
25Сиңа чыккан жирәбә,
Мин бүлеп биргән өлеш әнә шулдыр, Иерусалим, –
дип белдерә Раббы, –
чөнки син Мине оныттың, ялганга ышандың[+].
26Әнә шуның өчен итәгеңне йөзеңә каплармын –
хур итәрмен Мин сине[+].
27Мин синең уйнашлык итүеңне, дәртләнеп кешнәвеңне,
кырларда, калкулыкларда оятсызланып
фәхешлек кылуыңны күреп тордым.
Кайгы сиңа, Иерусалим!
Син пакьләнгәнче, күпме гомерләр үтәр икән әле?»[+]

#### 14


Корылык, кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте турында Раббы сүзе

1Корылык турында Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

2«Яһүдә хәсрәт чигә, шәһәрләре хәлсезләнә,
кайгыга баткан кешеләр җирдә утыра,
Иерусалимдә үкереп елаган тавыш ишетелә[+].
3Түрәләр хезмәтчеләрен суга җибәрә,
хезмәтчеләр сусаклагыч янына килә, ләкин анда су юк,
буш савытларын күтәреп, алар кире әйләнеп кайта,
чарасызлыктан аптырап, куллары белән башларын каплый.
4Яңгыр яумаганга, җир яргаланып беткән,
шуңа күрә игенчеләр дә, аптырап, куллары белән башларын каплый[+].
5Кырда үлән калмаганга, боланнар хәтта
яңа туган балаларын ташлап китә.
6Кыргый ишәкләр дә шәрә калкулыклар өстендә,
чүл бүреләре сыман, әлсерәп һава йота,
күзләре тонып калган,
чөнки ашарга үлән юк».

7Җинаятьләребез безгә каршы сөйләсә дә,
Үз исемең хакына безгә ярдәм ит, Раббы!
Хактыр: без Синнән күп мәртәбәләр йөз чөердек,
Сиңа каршы гөнаһ кылдык[+].
8Әй Исраилнең өмете, кайгылы вакытта Коткаручыбыз!
Ни өчен Син хәзер бу җирдә чит кеше кебек,
төн кунарга кергән юлчы кебек[+]?
9Ни өчен Син хәзер сәерсенеп калган кеше,
коткарырга көче җитмәгән сугышчы кебек?
Син бит, Раббы, безнең арада!
Син безне Үзеңнеке дип атадың –
ташлама безне!

10Бу халык турында Раббы менә нәрсә ди:

– Хактыр: аякларын тыя алмыйча, тегендә-монда сугылып йөрергә ярата алар. Шуңа күрә Мин бу халыктан риза түгел: кылган җинаятьләрен исемә төшереп, гөнаһлары өчен хәзер җәза бирәм![+]

11Аннары Раббы миңа болай диде:

– Бу халыкка иминлек сорап дога кылма син![+] 12Ураза тотсалар[†] да, Мин аларның елау-сыктауларын ишетмәм; тулаем яндыру һәм икмәк корбаннары китерсәләр дә кабул итмәм. Мин аларны кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте белән юк итәчәкмен![+]

13Шунда мин әйттем:

– И Хуҗа-Раббы! Пәйгамбәрләр аларга: «Кылыч күрмәссез, ачлык кичермәссез, чөнки Раббы сезгә бу җирдә мәңгегә тынычлык бирә», – дип, һаман саен тукып торалар[+].

14Раббы, миңа җавап итеп:

– Ул пәйгамбәрләр Минем исемнән ялган нәрсәләр сөйли, – диде. – Мин аларны җибәрмәдем, аларга бернинди боерык бирмәдем, берни сөйләмәдем. Алар сезгә ялган вәхиләр[*], буш күрәзәлекләр, уйдырма хәбәрләр җиткерәләр[+]. 15Шул сәбәпле Раббы болай ди: «Минем исемнән пәйгамбәрлек кылсалар да, аларны Мин җибәрмәдем. Әнә шуның өчен „Бу илдә кылыч күрмәссез, ачлык кичермәссез“ дип әйтүче пәйгамбәрләр үзләре кылычтан вә ачлыктан һәлак булыр![+] 16Аларның пәйгамбәрлек сүзләрен тыңлаган кешеләр дә кылыч вә ачлыктан үләр, җәсәдләре[*] Иерусалим урамнарында аунап ятар! Аларның үзләрен дә, хатыннарын да, угыл-кызларын да күмүче булмас – кылган явызлыклары үз башларына төшәр!»[+]

17«Үз исемеңнән шушы хәбәрне җиткер аларга, Иремия:
„Күзләрем яшь белән тулсын,
көн-төн аксын бертуктамый күз яшем,
чөнки минем бичара халкым – гыйффәтле кызым –
авыр тетрәнүгә дучар булды,
зур җәрәхәт алды[+].
18Кырга чыксам – кылычтан һәлак булганнар ята,
шәһәргә керсәм – ачлыктан интеккәннәрне күрәм.
Ә пәйгамбәрләр вә руханилар ил буйлап хезмәт күрсәтеп йөриләр,
әмма нәрсә эшләгәннәрен үзләре дә аңламыйлар[*]“»[+].

19И Раббы, Яһүдәдән тәмам йөз чөердеңмени Син?
Сион бөтенләй күңелеңне кайтардымыни?
Нигә Син безгә төзәлмәслек җәрәхәт ясадың?
Без тынычлык көттек,
ләкин яхшылык килмәде,
сихәтләнер көнне көттек,
ләкин коточкыч хәлләргә дучар булдык[+].
20И Раббы, үзебез кылган явызлыкны,
ата-бабаларыбыз кылган җинаятьне таныйбыз –
Синең алда гөнаһлыбыз![+]
21Үзеңнең исемең хакына баш тартма бездән,
данлы тәхетең торган урынны хур кылма,
безнең белән төзегән Килешүне исеңә төшер,
аны гамәлдән чыгарма![+]
22Чит халыкларның илаһлары яңгыр җибәрә аламы?!
Үзеннән-үзе күктән яңгыр коя аламы?!
Моны эшләүче Син түгелме, Раббы Аллабыз?!
Без Сиңа гына өметләнеп торабыз –
боларның һәммәсен Син генә булдыра аласың[+].

#### 15


Җәза – котылгысыз

1Раббы миңа әйтте:

– Алдыма Муса белән Шемуил килеп басса да, бу халыкка карата җаным эремәс. Куып җибәр аларны Минем күз алдымнан![+] 2Әгәр дә инде: «Кая китик соң без?» – дип сорасалар, аларга, Раббы болай дип әйтә, диген:

«Үләт зәхмәтенә дучар ителгәне авырып үлсен,
кылычка дучар ителгәне кылыч астына керсен,
ачлыкка дучар ителгәне ачка интексен,
әсирлеккә дучар ителгәне әсир китсен!»[+]

3Аларга Мин, – диде Раббы, – дүрт төрле җәза: үтерер өчен кылыч, сөйрәп алып китәр өчен этләр, ашап бетерер һәм юк итәр өчен күк кошлары вә кыргый җанварлар җибәрермен[+]. 4Яһүдә патшасы Хизәкыйя углы Менашшеның Иерусалимдә кылган гамәлләре өчен аларны җирдәге барлык патшалыкларга коточкыч мисал итәрмен[+].

5«Сине кем кызганыр икән, Иерусалим?!
Кем сиңа теләктәшлек күрсәтер икән?!
Синең исән-имин икәнеңне белешер өчен,
яныңа кем килер икән?![+]
6Син Мине ташладың, – дип белдерә Раббы, – читкә киттең,
шуңа күрә Мин сиңа каршы кулымны күтәрәм
һәм сине һәлак итәм,
чөнки Мин сиңа шәфкать күрсәтеп арыдым инде.
7Халкымны Мин, сәнәк белән җилпегәндәй,
илдәге барлык шәһәрләрдән очырып җибәрермен,
балаларыннан мәхрүм кылырмын,
үз юлларыннан кире кайтмаган өчен һәлак итәрмен!
8Аларның тол хатыннарын Мин
диңгез буендагы ком бөртегеннән дә күбрәк итәрмен;
көн уртасында егетләрнең аналарына җимерүче җибәрермен –
аларны гел көтмәгәндә шом вә курку биләп алыр.
9Җиде угыл тапкан хатын әнә хәлсезлектән егылып ята,
тынын көчкә ала:
әле көндез үк аның кояшы батты –
оятка калды, хур булды ул.
Исән калган халыкны Мин
дошманнары кулына тапшырырмын –
кылычтан уздырырмын.
Бу – Раббы сүзе»[+].


Иремиянең зары

10И анам, кайгы миңа!
Никләр генә тудырдың мине:
бөтен дөнья белән әрләшеп, бәхәсләшеп яшим.
Беркемгә бурычка бирмәсәм дә,
һичкемнән әҗәткә алмасам да,
бар кеше каһәрли мине[+].

11Раббы әйтте:

«Хактыр: сиңа игелек кылып, Мин сине азат итәрмен;
бәла килгәндә, кайгылы вакытта
дошманны Мин, һичшиксез, сиңа ялварырга мәҗбүр итәрмен.

12Тимерне – төньяктан килгән тимерне – яки бакырны кем сындыра ала?!
13Синең мал-мөлкәтеңне вә хәзинәңдәге байлыгыңны,
илеңдә кылынган гөнаһлар өчен,
талаучыларга бушлай бирәм, Яһүдә[+].
14Мин сине үзең белмәгән илдә дошманнарыңа хезмәт иттерәчәкмен,
чөнки Минем сиңа каршы ачуым кабынды,
сүнмәс ялкын кебек яна ул»[+].

15Мин Раббыга әйттем:
«Йа Раббым! Син барын да белеп торасың.
Исеңә төшер, кайгырт мине,
эзәрлекләүчеләрдән үч ал!
Син сабыр-түзем бит – һәлак итмә мине!
Синең хакка кимсетелүемне беләсең бит[+].
16Килеп ирешкән сүзләрең минем өчен җан азыгы булды,
алар миңа шатлык, күңелемә куаныч китерде,
чөнки Син мине Үзеңнеке дип атадың, и Күкләр Хуҗасы Раббы![+]
17Көлүчеләр арасында утырмадым һәм күңел ачмадым мин,
Синең авыр кулыңны тоеп, ялгызым утырдым,
чөнки аларга кузгалган ачу-ярсуың белән тулган идем[+].
18Нигә минем сызлануым басылмый,
яраларым төзәлми икән?
Минем өчен шулай ышанычсыз инеш,
корыган чишмә булырсың микәнни Син?»[+]

19Моңа каршы Раббы болай дип җавап бирде:

«Әгәр дә Миңа кире кайтсаң,
Мин сине янәдән кабул кылырмын,
һәм син Миңа хезмәт итәрсең.
Буш нәрсәләр сөйләмичә, дөресен генә әйтсәң,
кешеләргә Минем сүзләремне ирештерүче булырсың.
Шунда син алар алдына бармыйча,
алар синең каршыңа килерләр.
20Мин сине бу халык өчен какшамас бакыр дивар итәрмен:
алар һаман саен сиңа һөҗүм итеп торырлар,
ләкин җиңә алмаслар,
чөнки сине азат итәр вә коткарыр өчен,
Мин гел янәшәңдә булырмын, – диде Раббы. –[+]
21Мин сине явызлардан азат итәрмен,
мәрхәмәтсезләр кулыннан йолып алырмын[†]!»

#### 16


Яһүдә халкын көткән хөкем

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– Биредә үзеңә хатын алма, угылларың да, кызларың да булмасын! 3Чөнки бу җирдә туган угыл-кызлар һәм аларны дөньяга бар кылган ата-аналар турында Раббы болай ди: 4«Алар авыр, газаплы үлем белән үләчәк, аларны кызганып елаучы да, күмүче дә булмаячак; җәсәдләре, тирес кебек, җир өстендә ятачак. Алар кылычтан вә ачлыктан һәлак булачак; мәетләре күк кошларына вә җирдәге җанварларга азык булачак»[+].

5Раббы болай ди:

– Кайгы мәҗлесе барган йортка кермә, матәм тотма һәм кайгыларын уртаклашма! Чөнки Мин бу халыкның тынычлыгын алдым, – дип әйтә Раббы, – аларны мәрхәмәтемнән вә рәхим-шәфкатемнән мәхрүм иттем[+]. 6Бу җирдә кешеләрнең дәрәҗәлесе дә, кечесе дә үләчәк, һәм аларны һичкем күммәячәк; алар турында кайгырып елаучы да, аларны хәтердә саклап, тәнен җәрәхәтләүче вә чәчен кыручы да булмаячак[+]. 7Матәм тотучыларны юатыр өчен, беркем икмәк китермәячәк, ата-аналарыннан мәхрүм булганнарны юатып, һичкем бер касә шәраб тәкъдим итмәячәк.

8Мәҗлес барган йортка кермә, – ди Раббы, – алар белән бергә утырып ашама һәм эчмә! 9Чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Сез яшәгән заманда, Мин бу җирдә шатлык вә күңел ачу авазларын, кияү белән кәләшнең куанычлы тавышларын тыярмын. Сез моны үз күзегез белән күрерсез»[+].

10Шушы сүзләрне халыкка җиткергәч, – ди Раббы, – алар синнән: «Нигә Раббы безгә шундый зур бәла белән яный икән? Гаебебез нәрсәдә? Раббы Аллабыз каршында нинди гөнаһ кылдык?» – дип сорарлар[+]. 11Ә син аларга, Раббы болай дип әйтә, диген: «Сезнең ата-бабаларыгыз Мине ташлады; Миннән йөз чөереп, Канунымны инкяр итте, башка илаһларга иярде, аларга табынды һәм сәҗдә кылды[+]. 12Сез исә, ата-бабаларыгыздан да уздырып, начаррак гамәлләр кыласыз; Мине тыңламыйча, һәркайсыгыз үзенең тискәре, явыз йөрәге кушканча яши[+]. 13Шуның өчен Мин сезне, бу җирдән куып, үзегез дә, ата-бабаларыгыз да белмәгән илгә олактырырмын, шунда сез чит илаһларга көне-төне хезмәт итәрсез – инде Мин сезне кызганмам»[+].

14-15– Менә, шундый көннәр килер, – ди Раббы, – ант иткәндә, кешеләр: «Исраил халкын Мисырдан алып чыккан Раббы Үзе шаһиттыр!» – дип әйтмичә, «Исраил халкын төньяк илдән һәм Үзе куып җибәргән барча җирләрдән алып чыккан Раббы Үзе шаһиттыр!» – дип ант итә башларлар. Чөнки бу халыкны Мин аларның ата-бабаларына биргән җиргә кире кайтарырмын[+].

16Ә хәзер, – дип белдерә Раббы, – Мин күп санлы балыкчылар җибәрәмен: алар Яһүдә халкын балык тоткан кебек тотар. Шуннан соң күп санлы аучылар җибәрермен: алар һәр тауда, һәр калкулыкта һәм кыя ярыкларында Минем халкымны аулар[+]. 17Чөнки аларның йөргән юлларын Мин күреп торам; алар Миннән яшеренә алмыйлар – гөнаһлары күз алдымда[+]. 18Гаеп эшләре, кылган гөнаһлары өчен тиешле әҗерен аларга икеләтә бирермен, чөнки үзләренең җансыз потлары белән алар Минем җиремне нәҗесләделәр, биләмәмне җирәнгеч нәрсәләре белән тутырдылар[+].

19Йа Раббым, минем кодрәтем,
таянычым вә кайгы көнендә сыеныр урыным!
Халыклар, җир читләреннән Синең яныңа килеп:
«Безнең ата-бабаларыбыз фәкать ялган нәрсәләрне,
бернигә яраксыз потларны гына мирас итеп алган[+].
20Адәм баласы үзенә илаһлар ясый аламы?!
Ясаса да, алар бит чын Аллаһы түгел!» – дип әйтерләр[+].

21«Шуңа күрә Мин бүген аларга сабак бирәм,
Үземнең көч-кодрәтемне күрсәтәм,
һәм алар Минем Раббы икәнемне белерләр!» – ди Раббы.

#### 17


Яһүдә кылган гөнаһ һәм аңа бирелгән җәза

1«Яһүдә халкының гөнаһы тимер кискеч белән чокып язылган,
таш йөрәге өстенә вә мәзбәхләренең мөгезенә[*] алмаз очы белән уелган[+].
2-3Хәтта аларның балалары да киң ябалдашлы агачлар төбендә,
биек калкулыкларда вә ялан җирдәге тауларда корылган мәзбәхләрне,
алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган баганаларны искә алалар.
Бөтен ил белән кылган гөнаһларың өчен,
Мин синең барча мал-мөлкәтеңне, хәзинәдәге байлыгыңны,
корбан китерә торган барлык калку урыннарыңны
дошман кулына тапшырам[+].
4Үзеңнең гаебең аркасында
Мин биргән биләмәдән мәхрүм булырсың.
Мин сине дошманнарыңа,
үзең белмәгән илгә коллыкка озатам,
чөнки син ачуымны кабыздың,
һәм ул мәңге янып торыр!»[+]

5Раббы болай ди:

«Өметен адәм затына баглаган,
кеше кодрәтенә ышанып,
йөрәге Раббыдан читкә борылган бәндә – каргыш ияседер![+]
6Чүлдә үскән чәнечкеле куак кебек булыр ул:
яхшылыкның килгәнен күрми калыр,
даладагы корып кипкән урыннарда,
тоз баскан, кеше яшәми торган җирдә көн күрер[+].
7Өметен Раббыга баглаган,
Аңа инанган кеше – фатиха ияседер![+]
8Су буенда үскән,
тамырларын елгага таба җәйгән агач кебек булыр ул:
эссе көннәр аны куркытмас,
яфраклары һәрчак яшел калыр;
ел коры килгәндә дә борчылмас ул,
җимеш бирүдән дә туктамас[+].

9Кеше йөрәге гаять хәйләкәр,
аның төзәләсе юк!
Кем аңлап бетергән аны?!
10Ә Мин, Раббы, һәр йөрәккә үтеп керәм,
күңелләрне сынап карыйм –
тоткан юлына вә кылган эшенә карап,
һәркемгә әҗерен бирәм[+].

11Байлыкны хәрәм юл белән тапкан кеше –
үзе салмаган йомырка өстендә утырган көртлек кебек.
Мондый адәм, гомер юлының яртысын узгач,
байлыгыннан колак кагачак
һәм, ахыр чиктә, ахмак булып калачак»[+].

12Безнең изге йортыбыз булган урын –
Раббының данлы тәхете –
әзәлдән үк югары тора!
13И Раббы, Син – Исраилнең өмете!
Синнән йөз чөергән һәркем оятка калачак.
Сине инкяр иткәннәрнең исеме тузанга язылачак,
чөнки алар Раббыны – тере су чыганагын ташладылар[+].

14Дәвала мине, Раббым, – сихәтләним!
Коткар мине – котылыйм!
Чөнки Син – минем мактанычым!
15Менә, берәүләр миңа:
«Кайда соң Раббы сүзе?!
Әйткәннәре тормышка ашсын инде!» – диләр[+].
16Мин Синең хезмәттәге көтүче булудан баш тартмадым[*]
һәм афәт килер көнне көтмәдем.
Авызымнан чыккан сүзләр Сиңа мәгълүм –
алар Синең алда.
17Мине дәһшәткә салмасаң иде,
афәт көнендә сыеныр урыным булсаң иде![+]
18Мине эзәрлекләүчеләр оятка калып,
мине хурлыктан сакласаң иде;
алар куркудан дер калтырап,
мине шом-шөбһә әйләнеп узса иде;
аларга афәт көне җибәрсәң,
тулысынча тар-мар итсәң иде үзләрен![+]


Шимбә көнне изге дип белегез

19Раббы миңа болай диде:

– Яһүдә патшалары кереп-чыгып йөри торган Халык капкасы янына барып бас, шулай ук Иерусалимнең башка капкалары алдына бар 20һәм: «Яһүдә патшалары, Яһүдә халкы, шушы капкалардан кереп-чыгып йөрүче Иерусалим халкы, Раббы сүзен тыңлагыз! – диген. – 21Раббы болай ди: „Җаныгызны саклыйсыгыз килсә, шимбә көнне[†] йөк ташымагыз һәм аны Иерусалим капкаларыннан алып кермәгез[+]. 22Шимбә көнне өйләрегездән йөк алып чыкмагыз, бернинди эш белән шөгыльләнмәгез – ул көнне изге дип белегез. Мин ата-бабаларыгызга шулай әмер иткән идем,[+] 23ләкин алар әйткәннәремә колак салмадылар, киреләнеп, Мине тыңламадылар, үгет-нәсыйхәтемне кабул итмәделәр. 24Әгәр сез, Мин әйткәннәргә колак салып, – дип белдерә Раббы, – шимбә көнне шәһәр капкаларыннан йөк ташымасагыз, бу көнне изге дип санап, бернинди эш эшләмәсәгез, 25шәһәр капкаларыннан, ат-арбаларга утырып, Давыт тәхетен биләүче патшалар үзләре дә, аларның затлы түрәләре дә, шулай ук Яһүдә халкы вә Иерусалим кешеләре дә һәрдаим кереп-чыгып йөрер, һәм бу шәһәр мәңге яшәр,[+] 26бирегә Яһүдә шәһәрләреннән, Иерусалимнең әйләнә-тирәсеннән, Беньямин җиреннән, тау итәге Шефеладан[†], таулы төбәктән, шулай ук Нәгеб чүленнән кешеләр агылыр, Раббы йортына тулаем яндыру корбаннары, икмәк корбаннары, хуш исле сумала-майлар, рәхмәт бүләкләре китерер[+]. 27Әгәр инде әйткәннәремне игътибарга алмасагыз, шимбә көнне изге итеп танымыйча, Иерусалим капкаларыннан йөк күтәреп керсәгез, шәһәр капкаларына ут төртермен, һәм шул сүнмәс ут Иерусалимнең барлык зиннәтле сарайларын яндырып бетерер!“»[+]

#### 18


Чүлмәкче һәм балчык

1Иремиягә Раббы сүзе булды:[+]

2– Бар, чүлмәкченең өенә кер, сүзләремне Мин сиңа шунда җиткерермен.

3Шуннан мин чүлмәкче өенә киттем – ул чүлмәк ясый торган тәгәрмәч янында үз эше белән мәшгуль иде[+]. 4Балчыктан ясый торган савыты бозылгач, әлеге балчыктан ул үзе теләгәнчә икенче савыт ясады. 5Шул чагында миңа Раббы сүзе килеп иреште:

6– Әй Исраил халкы, Мин дә сиңа шушы чүлмәкче кылган эшне кыла алмыйммы?! – диде Раббы. – Чүлмәкче кулындагы балчык сыман, син дә Минем кулымда бит, Исраил халкы[+]. 7Кайчак Мин нинди дә булса халыкка яисә патшалыкка: «Йолкып алам да җимереп бетерәм, юк итәм!» – дип яныйм[+]. 8Ләкин Мин янаган халык үзенең явыз эшләреннән кире кайтса, Мин дә аңа һәлакәт җибәрү уеннан кире кайтам[+]. 9Әгәр Мин нинди дә булса халыкка яисә патшалыкка: «Сезне ныгытырмын һәм төзекләндерермен!» – дип әйтә торып та, 10алар Минем күз алдымда явызлык кылса һәм әйткәннәремә колак салмаса, аларга эшләргә теләгән игелегемне эшләми калам[+]. 11Шуңа күрә Яһүдә халкына вә Иерусалимдә яшәүчеләргә җиткер, Раббы болай дип әйтә, диген: «Сезнең өскә афәт җибәрергә әзерләнүче, сезгә каршы эш кылырга ниятләүче чүлмәкче Мин! Һәрберегез начар юлыгыздан кире кайтыгыз, юлларыгызны вә гамәлләрегезне төзәтегез!»[+] 12Ләкин алар: «Өметләнеп торма! Без үзебез теләгәнчә яшәячәкбез, һәркайсыбыз үҗәт вә явыз йөрәгебез кушканча гамәл кылачакбыз», – дип әйтерләр[+].

13Шулай итеп, Раббы болай ди:

«Халыклардан сорагыз:
мондый хәлне берәрсенең ишеткәне бармы икән?!
Гыйффәтле кыз Исраил бик зур әшәкелек эшләде.
14Ливан тау башларыннан кар китәме?!
Шул таулардан агып төшкән салкын сулар кибәме?![*]
15Ә Минем халкым, Мине онытып,
бернигә яраксыз потларга корбан яндыра,
үзенең борынгы юлыннан тайпылып,
сукмак төшмәгән җирләрдән атлый[+].
16Үз җирен ул коточкыч хәлгә төшерде,
мәңгелек хурлыкка дучар итте –
узып баручы һәркем, хәйран калып, башын чайкый[+].
17Көнчыгыштан искән җил кебек,
Мин аларны дошманнары күз алдында чәчеп-туздырып ташлармын,
башларына бәла килгәндә,
аларга йөзем белән түгел, аркам белән борылырмын»[+].


Иремиягә каршы яшерен эш оештыру

18Шуннан соң кайбер кешеләр:

– Әйдәгез, Иремиягә каршы яшерен эш оештырабыз! Үгет бирүче руханиларга, киңәш бирүче акыл ияләренә, Раббы сүзен игълан итүче пәйгамбәрләргә кытлык булмаячак бездә. Аны телебез белән җиңик, сүзләренә колак салмыйк! – диделәр[+].

19Тыңла мине, Раббым!
Дошманнарым сүзен ишет!
20Яхшылыкка явызлык белән җавап кайтаралармыни?!
Хәтерлисеңме, хозурыңа килеп:
«Ачуыңны юнәлтмә аларга!» – дип, Сиңа ялварган идем.
Ә менә алар миңа чокыр казыдылар[+].
21Менә шуның өчен аларның балаларын ачлыкка дучар ит,
кылыч ихтыярына тапшыр;
хатыннары балаларын җуйсын, һәммәсе тол калсын;
ирләре үләт зәхмәтеннән кырылсын,
ир-егетләре сугышта кылычтан һәлак булсын![+]
22Син, Раббы, өсләренә кинәт дошман яулары җибәргәндә,
өйләрендә елаган тавышлар яңгырап торсын,
чөнки алар, мине тотмакчы булып, чокыр казыдылар,
аягымнан эләктерергә ниятләп, ятьмә суздылар[+].
23Син бит, Раббым,
аларның мине үтерергә җыенуын беләсең.
Гафу кылма җинаятьләрен,
гөнаһларына күзеңне йомма!
Ачуың кузгалган көндә җәзаңны бир аларга –
Синең алда егылып ятсыннар![+]

#### 19


Бәреп ватылган балчык чүлмәк

1Раббы болай диде:

– Бар, чүлмәкчедән балчык чүлмәк сатып ал да, халык арасыннан берничә ил картын вә өлкән руханины ияртеп,[+] 2ватык чүлмәкләр капкасы каршындагы Бен-Һинном үзәненә чык һәм Мин сиңа әйтәсе сүзләрне игълан ит[+]. 3Әйт аларга: «Яһүдә патшалары вә Иерусалим халкы, Раббы сүзен тыңлагыз! Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: „Бу җиргә Мин шундый афәт җибәрермен: бу хакта ишеткән кешеләрнең колаклары зеңләп торыр[+]. 4Иерусалим халкы Миннән ваз кичте, бу урынны нәҗесләде. Алар үзләре белмәгән, ата-бабалары һәм Яһүдә патшалары да белмәгән чит-ят илаһларга корбаннар яндырдылар, шушы урында бер гаепсез кешеләрнең канын койдылар;[+] 5калку урыннарда, илаһлары Багалга атап, потханәләр төзеделәр, шунда үзләренең угылларын корбанлык итеп яндырдылар. Мин аларга аның ише әмер бирмәгән, андый нәрсә турында әйтмәгән дә, уйламаган да идем[+]. 6Шундый көннәр килер: бу урынны инде Бен-Һинном үзәне йә Тофет дип түгел, ә Суеш үзәне дип атарлар, – ди Раббы. – 7Шушы урында Мин Яһүдә вә Иерусалимнең ниятләрен бозармын, халкымны дошман кылычы, аларга үлем теләүчеләр кулы белән һәлак итәрмен, мәетләрен күк кошларына вә җир җанварларына азык итәрмен[+]. 8Бу шәһәрне Мин, шом сала торган бер урынга әйләндереп, хурлыкка калдырырмын; шул тирәдән узып баручы һәркем, коты алынып, аның җәрәхәтләрен күреп сызгырып куяр[+]. 9Мин аларны үзләренең угыл-кызларын ашарга мәҗбүр итәрмен. Дошманнары, шәһәрне камап алып, халыкны үлем газабына дучар иткәч, алар бер-берсен ашый башлар“».

Раббы Үзенең сүзен дәвам итте:[+]

10– Шушы сүзләрне әйткәннән соң, үзең белән килгән ирләр алдында чүлмәкне бәреп ват та 11болай дип әйт: «Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди: „Шушы ватык чүлмәк төзәтеп булмастай хәлгә килгән. Нәкъ шулай Мин дә бу халыкны вә шәһәрне чәлпәрәмә китерермен; һәм болай булыр ки, Тофетта мәетләрне җирләргә урын җитмәс[+]. 12Бу шәһәрне һәм аның халкын Мин әнә шул хәлгә салырмын, – дип белдерә Раббы. – Әлеге шәһәр Тофет кебек булып калыр. 13Иерусалимнең йортлары, Яһүдә патшаларының сарайлары – түбәләрендә, барча күк җисемнәренә багышлап, хуш исле сумала-майлар көйрәтелгән һәм чит илаһлар хөрмәтенә шәраб бүләге китерелгән һәрбер йорт – Тофет сыман нәҗес булыр“»[+].


Рухани Пашхурның Иремияне кулга алуы

14Раббы ихтыяры буенча Тофетта пәйгамбәрлек кылып кайтканнан соң, Иремия Раббы йортының ишегалдына кереп басты да барча халыкка болай дип белдерде:[+]

15– Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Бу үҗәт халык Минем кисәтүләрне ишетергә теләмәде, шуның өчен Мин әлеге каланы һәм аның тирәсендәге барча шәһәрләрне баштан ук әйтеп куйган бәла-казаларга дучар итәрмен!»

#### 20

1Раббы йортында назыйр вазифасын башкаручы Иммер углы рухани Пашхур, Иремиянең әлеге пәйгамбәрлек сүзләрен ишетеп, 2аны суктырды да Раббы йортының Югары Беньямин капкасы янына агач богауга утыртырга боерды[+]. 3Икенче көнне Пашхур Иремияне богаудан чыгаргач, Иремия аңа:

– Раббы сиңа «Пашхур» урынына «Магор-Миссабиб»[*] дигән исем куша, – диде. –[+] 4Чөнки Раббы әйтә: «Мин синең һәм барлык дус-ишләреңнең котын алачакмын – алар синең күз алдыңда дошманнары кылычыннан егылып үләчәк. Мин бөтен Яһүдә халкын Бабил[†] патшасы кулына тапшырачакмын, берәүләрен ул әсирлеккә куып алып китәчәк, икенчеләрен кылычтан уздырачак. 5Бу шәһәрнең бөтен байлыгын вә мал-мөлкәтен, барлык кыйммәтле әйберләрен, Яһүдә патшаларының хәзинәләрен дошманнары кулына тапшырачакмын – алар, шәһәрне тәмам талап бетереп, бар нәрсәне Бабилгә алып китәчәкләр[+]. 6Син, Пашхур, үзең дә, синең йортыңда яшәүчеләр дә Бабилгә әсир китәчәксез. Син шунда җан биреп, синең үзеңне дә, ялган пәйгамбәрлек сүзләреңне тыңлаган дусларыңны да шунда күмәчәкләр»[+].


Дөньяга килгән көнемә ләгънәт-каргыш яусын

7Син мине хәйләләп инандырдың, Раббым,
ә мин алдандым.
Син миннән көчлерәк,
һәм Син мине җиңдең.
Көнозын көләләр миннән хәзер,
һәркайсы мине мәсхәрә итә[+].
8Авызымны ачып сөйли башлауга,
көчләү, җимерү турында кычкырырга тиешмен.
Раббы сүзе һәрчак мине кимсетүгә,
миннән көлүгә сәбәп була.
9«Бүтән Аны телгә алмыйм,
Аның исеменнән сөйләмим!» – дип уйласам,
Аның сүзе йөрәгемдә ут сыман дөрли,
сөякләремне яндыра башлый!
Ул сүзне мин эчемдә тыеп торырга тырышам,
ләкин булдыра алмыйм[+].
10Бик күпләрнең яман телләнүен ишетәм мин:
«Һәр тарафтан дәһшәт яный!
Әләкләгез аның өстеннән, әләкләгез!» – диләр.
Хәтта якын дусларым да сагалап йөри мине,
абынганымны көтеп тора:
«Бәлки, эләгер.
Шунда аны тотып алырбыз,
үчебезне кайтарырбыз!» – диләр[+].

11Ләкин Раббы, пәһлевандай сугышчы сыман, һаман янәшәмдә;
шуңа күрә эзәрлекләүчеләр абыныр, мине җиңә алмас.
Маташулары барып чыкмагач, алар мәсхәрәгә калыр,
һәм бу хурлыклары мәңге онытылмас[+].
12И Күкләр Хуҗасы Раббы,
Син тәкъва кешене сыныйсың,
аның акылын, күңелен үтәли күрәсең.
Синең алардан үч алуыңны күрсәм иде,
чөнки үз дәгъвамны Сиңа тапшырдым[+].

13Раббыга дан җырлагыз,
Аңа мактаулар яудырыгыз!
Чөнки мескен-бичараның җанын явызлардан коткара Ул[+].

14Дөньяга килгән көнемә ләгънәт-каргыш яусын!
Әнкәм мине тапкан көн фатихаланмасын![+]
15«Синең ир балаң туды!» дигән хәбәр алып килеп,
атамны чиксез сөендергән кешегә ләгънәт-каргыш яусын!
16Раббы һич кызганмый җимергән шәһәрләр кебек булсын ул кеше:
иртән – илереп елаган,
көн уртасында исә сугышка чакырган авазлар ишетсен![+]
17Әнкәм карыны мәңге йөкле калырлык,
миңа табут булырлык итеп,
мине корсакта чакта ук үтермәгән өчен
төшсен иде бу афәтләр шул хәбәрче башына![+]
18Кайгы-хәсрәт кичерер,
гомеремне хурлык эчендә тәмамлар өчен генә,
әнкәм карыныннан тудыммы мин[+]?

#### 21


Иерусалимнең Бабил патшасы кулына тапшырылуы

1-3Сәдыкыйя патша, түбәндәге сүзләрне җиткерер өчен, Иремия янына Малкия углы Пашхурны һәм Магасея углы рухани Сефанияне җибәрде:

– Безнең өчен Раббыдан үтенеп сора әле, чөнки Бабил патшасы Нәбухаднессар[*] безгә каршы яуга кузгалды; бәлки, Раббы, әүвәлгечә могҗиза кылып, Нәбухаднессарны чигенергә мәҗбүр итәр.

Шунда Раббы сүзе Иремиягә ирешеп, ул болай дип җавап бирде:

– Сәдыкыйягә җиткерегез:[+][+] 4«Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә: „Менә, диварларыгызны камалышта тоткан Бабил патшасына – килданиләргә[†] каршы сугыша торган коралларыгызны үзегезгә таба борырмын, шул коралларыгызны шәһәр уртасына өеп куярмын; 5кодрәтле кулымны сузып, ачу вә ярсу, зур нәфрәт белән Мин сезгә каршы Үзем сугышырмын;[+] 6бу шәһәрдә яшәүче барча җан иясен: кешеләрне дә, мал-туарны да коточкыч үләт зәхмәтенә дучар итәрмен! 7Шуннан соң, – дип белдерә Раббы, – Яһүдә патшасы Сәдыкыйяне, аның хезмәтчеләрен һәм шәһәрдә үләт зәхмәтеннән, кылычтан вә ачлыктан исән калган барча халыкны Бабил патшасы Нәбухаднессарга – аларны кырып бетерергә теләгән дошманнары кулына тапшырырмын. Патша аларны кызганмас та, рәхим-шәфкать тә күрсәтмәс, аямас та – һәммәсен кылычтан уздырыр“»[+].

8Халыкка син, Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сезгә ике юл бирәм – яшәү яки үлемне сайлагыз![+] 9Шәһәрдә калганнар кылычтан, ачлыктан вә үләт зәхмәтеннән һәлак булачак; ә шәһәрне камалышта тоткан дошманнары кулына бирелгән кешеләр исән калачак – аларга тормыш бүләк ителәчәк[+]. 10Бу шәһәргә яхшылык кылыр өчен түгел, зыян китерер өчен йөзем белән борылдым Мин, – дип белдерә Раббы. – Шәһәр Бабил патшасы кулына тапшырылачак, һәм патша аңа ут салачак»[+].


Раббының Яһүдә патшасы йорт-гаиләсен кисәтүе

11Яһүдә патшасының йорт-гаиләсенә шуны җиткер: «Раббы сүзен тыңлагыз![+] 12И Давыт патша нәселе, Раббы сезгә болай ди:

„Һәр иртәдә хөкемегез гадел булсын,
җәбер күрүчене залим[*] кулыннан йолып алыгыз,
югыйсә явыз эшләрегезне күреп, ярсуым уттай кабыныр,
беркем сүндерә алмаслык булып дөрләр.

13И Иерусалим, үзәндәге тау өстендә урнашкан кала,
Мин сиңа каршы чыгамын! – дип белдерә Раббы. –
Сез: ‘Безгә каршы кем чыга алыр,
яшәгән урыныбызга кем керә алыр?!’ – дисез[+].
14Ләкин Мин сезгә җәзаны
кылган гамәлләрегезгә карап бирермен! – ди Раббы, –
Урманыгызда ут дөрләтермен,
ул ут тирә-яктагы бар нәрсәне яндырып юк итәр“»[+].

#### 22

1Раббы болай диде:

– Яһүдә патшасы сараена барып, менә бу сүзләрне җиткер: 2«Давыт патша тәхетендә утыручы Яһүдә патшасы, Раббы сүзен тыңла! Синең белән бергә хезмәтчеләрең дә, халкың да – шушы капкалардан кереп-чыгып йөрүче бөтен кеше тыңласын! 3Раббы әйтә: „Гаделлек вә дөреслек белән эш итегез, җәбер күрүчене залим кулыннан йолып алыгыз, читтән килгән кешене, ятим вә толларны рәнҗетмәгез, газапламагыз, әлеге җирдә гаепсезләр канын түкмәгез[+]. 4Әйткәннәремне төгәл үтәсәгез, киләчәктә дә бу сарайның капкаларыннан, ат-арбаларга утырып, Давыт тәхетен биләүче патшалар үзләре дә, аларның хезмәтчеләре вә халкы да һәрдаим кереп-чыгып йөрер[+]. 5Ә инде әйткәннәремне үтәмисез икән, – дип белдерә Раббы, – Үз Затымнан ант итеп әйтәм: бу сарай хәрабәгә әйләнер!“»[+]

6Яһүдә патшасының сарае турында Раббы болай ди:

«Минем өчен син Гилыгад җире,
Ливан тау башлары сыман матурсың;
ләкин ант итеп әйтәм: Мин сине – чүлгә,
ташландык шәһәргә әйләндерермен.
7Сиңа каршы баскынчылар әзерлим Мин –
аларның һәммәсе коралланган,
алар синең иң яхшы эрбет агачларыңны кисеп утка ыргытыр»[+].

8Бу шәһәр яныннан күп халыклар үтеп йөрерләр һәм бер-берсеннән: «Бу бөек шәһәрне Раббы ни өчен шушы хәлгә төшерде икән?» – дип сорарлар[+]. 9Аларга: «Бу шәһәрнең халкы, Үз Раббы Алласы белән төзегән килешүне бозып, чит илаһларга табына һәм хезмәт итә башлаган өчен», – дип җавап бирерләр[+].

10Үлгән кешене кызганып еламагыз сез,
ә бәлки әсир төшкән бәндә өчен күз яшьләре түгегез,
чөнки ул инде туган иленә әйләнеп кайтмас
һәм аны бүтән күрмәс[+].

11Атасы Йошиядән соң Яһүдә тәхетенә утырган, әмма сөргенгә куылган Шаллум[*] патша турында Раббы болай ди:

– Ул инде монда әйләнеп кайтмас, 12сөрген киткән җирендә үлеп калыр һәм үз илен бүтән күрмәс[+].


Яһоякыймга – кайгы

13Раббы болай дип әйтә:
«Үз йортын хәрәм юл белән салган,
өске каттагы бүлмәләрен гаделсез юл белән төзегән,
якыннарын бушка эшләткән,
хезмәт хакын түләмәгән кешегә – кайгы![+]
14„Менә, үземә зур итеп сарай салам,
өске каттагы бүлмәләрен иркен итеп ясыйм“, – дип әйткән,
тәрәзәләр тишеп, сараен эрбет агачы белән тышлаган,
кызыл буяуга буяган кешегә – кайгы!
15Эрбет агачын күпләп куллануың
сине әйбәт патша итә дип уйлыйсыңмы?!
Атаңны искә төшер: ул туйганчы ашады һәм эчте,
әмма гаделлек вә дөреслек белән эш итте,
шуңа күрә кайгы күрмәде;[+]
16мазлумның[*], фәкыйрь-юксылның эшен гадел хөкем итте,
шуңа күрә кайгы күрмәде.
Раббыны танып белү әнә шул түгелме инде?! – ди Раббы. –[+]
17Ләкин синең күзләрең дә, йөрәгең дә файда ягын гына карый,
гаепсез кешенең канын түгү,
җәберләү һәм талау турында уйлый».

18Шуңа күрә Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм турында Раббы болай ди:

«Ул үлгәч: „И минем ир туганым,
и минем кыз туганым кебек якын күргән кешем!“ –
дип күз яшьләре түкмәсләр,
„И хуҗабыз! И галиҗәнаб!“ – дип еламаслар;[+]
19аны үле ишәкне күмгәндәй күмәрләр:
Иерусалим капкасыннан өстерәп алып чыгып, читкә атарлар!»[+]


Иерусалимгә – кайгы

20«Бар, Иерусалим халкы, Ливан тау башына менеп кычкыр,
егълавың Башаннан яңгырасын,
Әбаримнән аваз сал,
чөнки барча сөяркәләрең юк булды[+].
21Имин яшәгән чагыңда, Мин сине, Иерусалим, кисәткән идем,
ләкин син Миңа: „Тыңлап та тормыйм!“ – дидең.
Яшь чагыңнан бирле үзеңне шулай тоттың,
әйткәннәремә колак салмадың.
22Синең барлык көтүчеләреңне җилләр алып китәр,
сөяркәләрең әсирлеккә куылыр,
шул чагында син барлык явыз эшләрең өчен
оят вә хурлыкка калырсың.
23Әй Ливанда яшәүче, әй эрбет агачында оя коручы,
бала табучы хатын кебек газапланырсың син,
авыртудан ыңгырашырсың!»[+]


Яһояхинга – кайгы

24– Үз Затымнан ант итәм: Син, Яһүдә патшасы Яһоякыйм углы Яһояхин[*], уң кулымдагы мөһер йөзеге булсаң да, салып ташлар идем, – дип белдерә Раббы. –[+] 25Сиңа үлем теләүчеләр һәм үзең курыккан кешеләр кулына – Бабил патшасы Нәбухаднессарга вә килданиләргә тапшырам Мин сине. 26Синең үзеңне һәм синең анаңны чит бер илгә сөрәм; сез анда тумагансыз, ләкин әҗәлегезне шунда табарсыз;[+] 27үзегез теләгән җиргә әйләнеп кайта алмассыз.

28Яһояхин дигән бу кеше –
чыгарып ыргытылган, ярык бер чүлмәкме?!
Әллә ул кирәксез бер савытмы?!
Ни өчен ул вә аның токымы чыгарып ыргытылган,
үзләре белмәгән ят бер илгә олактырылган соң[+]?
29Әй җир[*], Раббы сүзен тыңла![+]
30Раббы болай ди:
«Бу кешене баласызлар исемлегенә языгыз,
үз гомерендә бернигә ирешмәгән кеше итеп языгыз,
чөнки аның нәселеннән беркем дә Давыт тәхетендә бүтән утыра
һәм Яһүдәдә хакимлек итә алмас»[+].

#### 23


Давыт нәселеннән чыгачак тәкъва патша

1– Көтүемдәге сарыкларны харап итүче һәм куып таратучы көтүчеләргә – кайгы! – дип белдерә Раббы[+].

2Шуңа күрә Раббы, Исраил Алласы, минем халкымны баккан көтүчеләргә болай ди:

– Сез Минем көтүемне таратып бетердегез, сарыкларымны кудыгыз, аларны кайгыртмадыгыз; шушы явыз эшләрегез өчен сезне җәзага тартырмын, – дип белдерә Раббы. – 3Исән калган сарыкларымны Мин, Үзем куып җибәргән илләрдән җыеп алып, туган көтүлекләренә кире кайтарырмын, шунда алар үрчер һәм ишәер[+]. 4Аларга көтүчеләр куярмын, ул көтүчеләр сарыкларымны карап багар. Сарыкларым инде бүтән куркып-өркеп йөрмәс, югалмас, – дип белдерә Раббы[+].

5«Менә, шундый көннәр җитәр,
Давыт нәселеннән тәкъва бер үсенте үстерермен,
– дип белдерә Раббы, –
һәм ул акыл белән идарә итүче,
җирдә гадел хөкем вә дөреслек урнаштыручы патша булыр[+].
6Ул патшалык иткән заманда, Яһүдәгә котылу килер,
Исраил хәвеф-хәтәрсез яшәр,
һәм аны „Раббы – безнең хакка дөреслек урнаштыручы!“ дип йөртерләр»[+].

7Раббы болай ди:

– Менә, шундый көннәр килер, ант иткәндә, кешеләр: «Исраил халкын Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Үзе шаһиттыр!» – дип әйтмичә, 8«Исраил токымын төньяк илдән һәм Үзе куып җибәргән барча җирләрдән алып чыккан Раббы Үзе шаһиттыр!» – дип ант итә башларлар; ул вакытта инде алар үз җирләрендә гомер кичерерләр[+].


Ялган пәйгамбәрләр

9Пәйгамбәрләр турында.

Минем йөрәгем өзгәләнә,
сөякләрем дер-дер килә;
Раббы әйткән изге сүзләрдән мин
Аның каршында исерек сыман,
шәраб егып салган кеше сыман.
10Шулай, бу җир зиначылар белән тулган,
шуңа күрә ул каргалган һәм елый;
даладагы көтүлекләр корып бетте;
пәйгамбәрләрнең бар белгәне – явызлык,
көчләрен гаделсезлек юлында кулланалар.

11«Әйе, пәйгамбәрләр дә, руханилар да – денсез!
Хәтта Үз Йортымда да явызлыкларын күрдем Мин аларның, –
дип белдерә Раббы. –[+]
12Шуның өчен барган юллары тайгак һәм караңгы булыр –
аларны шул юлда төртеп җибәрерләр,
һәм алар егылып калырлар,
чөнки җәза бирәсе елымда
Мин аларның башын бәлагә салырмын, –
дип белдерә Раббы. –[+]
13Самарея[†] пәйгамбәрләренең акылга сыймаслык эшләрен күрдем Мин:
Багал исеменнән пәйгамбәрлек итеп,
халкым Исраилне алар юлдан яздырдылар[+].
14Ләкин Иерусалим пәйгамбәрләренең
тагын да юньсезрәк эшләрен күрдем Мин:
алар уйнашлык итәләр, ялган эчендә яшиләр
һәм явызларга теләктәшлек күрсәтәләр,
һичкем яманлык кылудан тайчанмый.
Минем өчен алар барысы да Сәдүм кебек,
Иерусалим халкы исә Гамура кебектер»[+].

15Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы пәйгамбәрләр хакында болай ди:

«Мин аларга әрем ашатырмын, агулы су эчертермен,
чөнки Иерусалим пәйгамбәрләреннән денсезлек бөтен җир буйлап таралды»[+].

16Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Пәйгамбәрләр сүзен тыңламагыз –
алар сезне юкка өметләндерә:
Мин әйткәннәрне түгел,
үзләренең хыялына килгәнне сөйли алар[+].
17Мине санга сукмаучыларга алар һаман:
„Раббы сезгә иминлек вәгъдә итә!“ – диләр;
үҗәт йөрәкләре кушканча эшләүчеләргә:
„Сезгә һичнинди бәла килмәячәк!“ – дип әйтәләр[+].
18Әмма аларның кайсысы Раббы киңәшмәсендә булган?!
Аның сүзен кем ишеткән дә кем күргән әле?!
Кем Аны игътибар белән тыңлаган?!»[+]

19Менә, Раббыдан ярсулы давыл килә,
өермәләнеп күтәрелә –
явызлар өстенә ябырылачак ул[+].
20Күңелендәге ниятен гамәлгә ашырмый торып,
Раббы Үзенең ачу-ярсуын тыймас.
Алдагы көннәрдә сез моны аңларсыз[+].

21Раббы болай ди:
«Бу пәйгамбәрләрне Мин җибәрмәдем,
алар үзләре йөгереп килделәр;
Мин аларга сөйләмәдем,
алар үзләре пәйгамбәрлек иттеләр[+].
22Әгәр ул пәйгамбәрләр Минем киңәшмәмдә булсалар,
сүзләремне халкыма җиткерерләр,
аларны явыз юлларыннан,
явыз эшләреннән тыеп калырлар иде.
23Мин бар тарафта –
якында да, еракта да шул ук Алламын! –
дип белдерә Раббы. –[+]
24Кем дә булса Мин күрмәстәй урында яшеренә аламыни?! –
ди Раббы. –
Күкне дә, җирне дә иңләп алмаганмы Мин?!
Бу – Раббы сүзе»[+].

25– Минем исемнән ялган нәрсәләр сөйләүче пәйгамбәрләрнең сүзләрен ишеттем Мин. Алар: «Мин төш күрдем! Мин төш күрдем!» – диләр[+]. 26Кайчангача дәвам итәр бу? Ялган сүзләр, уйдырма хәбәрләр сөйләүче бу пәйгамбәрләрнең күңелендә нәрсә булырга мөмкин?! 27Багал аркасында ата-бабалары Миннән бизгән кебек, бер-берсенә сөйләгән төшләре белән халкымны Миннән биздерергә тели алар[+]. 28Әгәр пәйгамбәр төш күрә икән, ул аны төш итеп сөйләсен, әгәр инде аңа Минем сүзем килеп ирешә икән, хак сүземне җиткерсен! – дип белдерә Раббы. – Кибәк белән орлыкның нинди уртак ягы бар?!

29«Минем сүзем – ялкынга,
кыя-ташларны җимерүче чүкечкә тиң!» – дип белдерә Раббы.

30– Шулай итеп, «Бу – Раббы сүзе» дип ышандырган, ләкин ул сүзләрне бер-берсеннән урлаган пәйгамбәрләргә каршы Мин! – дип белдерә Раббы. –[+] 31Әйе, телләренә ни килсә, шуны сөйләп, «Бу – Раббы сүзе!» дип әйтүче пәйгамбәрләргә каршы Мин! – дип белдерә Раббы. – 32Ялган төшләр сөйләүче, үзләренең шул төшләре вә уйдырмалары белән халкымны юлдан яздыручы пәйгамбәрләргә каршы Мин! – дип белдерә Раббы. – Мин аларны җибәрмәдем, аларга моны эшләргә кушмадым. Алар бу халыкка бернинди файда китермиләр. Бу – Раббы сүзе[+].


Ялган пәйгамбәрлек сүзләре һәм Раббы йөге турында

33Әй Иремия, Минем халкымнан берәр кеше, пәйгамбәр яки рухани синнән: «Раббы, вәхи иңдереп, безгә нәрсә йөкләмәкче икән?» – дип сораса, син, җавап итеп: «Раббы: „Сез үзегез Миңа йөк[*], Мин сезне чыгарып ыргытам!“ – дип белдерә», – дип әйт. 34Әгәр дә пәйгамбәр, рухани яки халык арасыннан берәү: «Бу – Раббы иңдергән йөк!» – дип әйтсә, Мин ул кешене бөтен гаиләсе белән җәзага тартырмын. 35Бер-берегез белән сөйләшкәндә, сез: «Раббы нәрсә дип җавап бирде?» яисә «Раббы нәрсә дип әйтте?» – дип сорарга тиешсез. 36Ләкин беркайчан да «Раббының йөге» турында сүз кузгатмагыз, чөнки һәркемнең үз сүзе – үз йөгедер. Сез тере Аллаһының, Күкләр Хуҗасы Раббының – үз Аллагызның сүзләрен бозасыз. 37Пәйгамбәрдән сез: «Раббы сиңа нәрсә дип җавап бирде?» яисә «Раббы нәрсә әйтте?» – дип сорарга тиешсез. 38Әгәр сез «Раббы йөге» турында сүз кузгатсагыз, Мин әйтмәскә кушкан сүзләрне сөйләгән өчен, 39Мин сезне бөтенләйгә онытырмын, сезнең үзегездән дә, сезгә һәм ата-бабаларыгызга биргән шушы шәһәрдән дә ваз кичәрмен. 40Сезне мәңге онытылмаслык оят-хурлыкка, мәсхәрәгә дучар итәрмен![+]

#### 24


Инҗир җимеше салынган ике кәрзин

1Бабил патшасы Нәбухаднессар Иерусалимнән Яһүдә патшасы Яһоякыйм углы Яһояхинны, аның белән бергә Яһүдәнең түрәләрен, балта осталарын вә тимерчеләрен Бабилгә әсирлеккә алып киткәч, Раббыдан миңа вәхи иңде, һәм мин шуны күрдем: Раббы йорты алдында инҗир салынган ике кәрзин тора иде[+]. 2Кәрзиннең берсендә иртә өлгергән яхшы инҗир, ә икенчесендә начар, бозык, ашарга яраксыз җимешләр иде[+]. 3Шунда Раббы миннән:

– Иремия, син нәрсә күрәсең? – дип сорады.

– Инҗир җимеше күрәм. Яхшы дигәннәре – искиткеч шәп, начар дигәннәре – үтә бозык, шулкадәр начар ки, хәтта ашарга яраксыз, – дидем.

4Аннары Раббы миңа әйтте:

5– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Бу яхшы инҗирләрне Мин шушы җирдән килданиләр иленә Үзем сөреп җибәргән Яһүдә халкына охшатам. 6Аларга карашымны юнәлтеп, Мин игелек кылырмын: аларны бу җиргә кире кайтарырмын; шушында әйбәтләп урнаштырырмын – бөлгенлеккә дучар итмәм; шушы урында төпләндерермен – йолкып алмам[+]. 7Мине белсен, Раббы дип танысын өчен, аларга акыллы йөрәк бирермен, һәм алар – Минем халкым, ә Мин аларның Алласы булырмын, чөнки алар ихлас күңелдән Миңа борылырлар[+]. 8Ә инде Яһүдә патшасы Сәдыкыйяне, аның түрәләрен, Иерусалимнең исән калган һәм Мисырга качып киткән халкын Мин менә шушы бозык, ашарга яраксыз инҗир сыман итәрмен, – ди Раббы. –[+] 9Җирдәге барлык патшалыклар өчен алар коточыргыч, җирәнгеч бер нәрсәгә әйләнерләр. Үзем куып җибәргән барлык урыннарда алар хурлыкка калырлар, афәт билгесе буларак телгә керерләр, адәм мыскылы вә каһәр иясе булырлар[+]. 10Мин аларның үзләренә һәм ата-бабаларына биргән җирдән алар тәмам юкка чыкканчы, өсләренә кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте җибәреп торырмын»[+].

#### 25


Бабилдә җитмеш ел әсирлектә булуны алдан әйтү

1Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм хакимлегенең дүртенче елында Иремиягә Яһүдә халкы турында Раббы сүзе килеп иреште. Бабил патшасы Нәбухаднессар хакимлегенең беренче елы иде бу[+]. 2Иремия пәйгамбәр, әлеге хәбәрне барлык Яһүдә вә Иерусалим халкына җиткереп, болай диде:

3– Яһүдә патшасы Амон углы Йошия хакимлегенең унөченче елыннан алып бүгенге көнгә кадәр, менә инде егерме өч ел дәвамында, миңа Раббы сүзе ирешеп тора. Аның сүзләрен мин сезгә һаман саен җиткерә килсәм дә, сез тыңламадыгыз[+]. 4Раббы сезнең янга әледән-әле Үзенең колларын – пәйгамбәрләрен җибәреп торса да, сез аларның сүзләренә колак салмадыгыз, игътибар да итмәдегез[+]. 5Сезгә: «Һәммәгез яман юлыгыздан кайтыгыз, явыз эшләр кылмагыз, шул чагында Раббы сезгә вә ата-бабаларыгызга мәңгелеккә биргән җирдә яшәрсез[+]. 6Чит илаһларга иярмәгез, аларга хезмәт итмәгез һәм табынмагыз, үз кулларыгыз ясаган потлар белән Минем ачуымны чыгармагыз, шул чагында сезгә бернинди дә зыян китермәм», – дип әйтелде[+]. 7«Ләкин сез Мине тыңламадыгыз, – дип белдерә Раббы, – потларыгыз белән ачуымны чыгардыгыз, башыгызны бәлагә салдыгыз».

8Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

– Сүзләремне тыңламаган өчен, 9Мин, барлык төньяк кабиләләрен һәм Бабил патшасы колым Нәбухаднессарны чакырып алып, аларны шушы җиргә һәм биредә яшәүчеләргә, тирә-юньдәге башка халыкларга каршы алып барырмын, – дип белдерә Раббы. – Бу халыкларны Мин тәмам кырып бетерермен, коточкыч бер нәрсәгә әверелдереп хур итәрмен, мәңгелек хәрабәләр өеменә әйләндерермен[+]. 10Алар арасында шатлык вә күңел ачу авазларын, кияү белән кәләшнең куанычлы тавышларын тыярмын, тегермән ташының шавын вә шәм яктысын бетерермен[+]. 11Бөтен бу җир, вәйран хәлгә килеп, коточкыч бер урынга әверелер; бу халыклар исә җитмеш ел буена Бабил патшасына хезмәт итәр[+]. 12Әмма җитмеш елдан соң Бабил патшасын, аның халкын, килданиләр яшәгән бу җирне Мин җинаятьләре өчен җәзага тартырмын, мәңгегә чүлгә әйләндерермен, – дип белдерә Раббы. – 13Бабилгә Мин Үзем әйткән бөтен бәла-казаларны яудырырмын; ошбу төргәктә[†] язылганнарны – Иремия пәйгамбәр барча халыкларга каршы әйткәннәрне гамәлгә ашырырмын[+]. 14Бабиллеләр күп санлы халыкларның вә бөек патшаларның колларына әйләнер – кылган эшләренә вә гамәлләренә карап, Мин аларга тиешле әҗерен бирермен[+].


Раббының ярсу шәрабы салынган касә

15Раббы, Исраил Алласы, миңа болай диде:

– Ярсуым шәрабы салынган шушы касәне кулымнан ал да, Мин кайсы халыкларга эчерергә кушсам, шуларга эчер[+]. 16Шул шәрабны эчеп, алар исерешеп чайкалып йөрерләр һәм, Мин аларга каршы җибәргән кылычны күргәч, акылларын җуярлар[+].

17Мин Раббы кулыннан касәне алдым да, Раббы мине кайсы халык янына җибәргән булса, шул халыкларның барсына шәрабны эчерттем[+]. 18Иерусалим вә Яһүдә шәһәрләре вәйран хәлгә килсен, коточарлык урынга әйләнсен, илнең патшалары вә түрәләре мәсхәрәгә калсын, каһәрләнсен өчен (моның шулай икәнен хәзер дә күрергә мөмкин) эчердем мин ул шәрабны. 19Шулай ук мин аны Мисыр патшасы фиргавенгә[†], аның хезмәтчеләренә, түрәләренә вә барлык халкына,[+] 20андагы барлык килмешәкләргә; Утс иленең барлык патшаларына; пелештиләр җирендәге Ашкылун, Газа, Экрон шәһәрләрендә хакимлек иткән бөтен патшаларга һәм Ашдодның исән калган халкына;[+] 21Эдом, Мәаб, Аммон халкына;[+] 22Сур һәм Сидунның барлык патшаларына; диңгез аръягындагы җирләрнең патшаларына,[+] 23Дедан, Тейма һәм Буз илләренә; чигә чәчләрен кырып йөрүче барлык халыкларга;[+] 24Гарәпләр җирендәге барлык патшаларга, чүлдә яшәүче барча кабиләләрнең патшаларына; 25Зимри, Элам, Мадай илләренең барлык патшаларына;[+] 26төньякта урнашкан якын һәм ерак илләрнең барлык патшаларына; җир йөзендәге барлык патшалыкларга бер-бер артлы эчердем. Иң ахырдан Шешах[*] патшасы эчәр.

27Аннары Раббы миңа әйтте:

– Син аларга, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә, диген: «Исергәнче, косканчы эчегез, тормастай булып егылыгыз, чөнки Мин сезнең өскә кылыч җибәрәм!»[+] 28Әгәр инде алар синең кулдан касәне алудан һәм эчүдән баш тартсалар, син аларга, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: «Сез һичшиксез эчәчәксез![+] 29Минем исемгә багышланган шәһәргә дә бәла-каза җибәрәм икән, сезне җәзасыз калдырыйммы?! Сез җәзасыз калмаячаксыз, чөнки җирдә яшәүче барлык кешеләр өстенә Мин кылыч төшерәчәкмен. Бу – Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе»[+].

30Шулай итеп, аларга менә шушы сүзләрне игълан ит, диде миңа Раббы:

«Раббы югарыдан күкрәр,
изге урыныннан сөрәнләп тавыш бирер;
Үзенең җиренә кот очарлык итеп җикерер;
йөзем таптаучылар сыман кычкырыр;
җирдә яшәүче бөтен кешеләргә дәһшәтле тавышын ишеттерер[+].
31Гөрелтесе җир читенә барып җитәр,
чөнки Раббы халыклар белән тартыша;
Ул һәрбер җан иясен хөкем итәр,
яманнарны кылычтан уздырыр.
Бу – Раббы сүзе».

32Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

«Менә, бәла бер халыктан икенчесенә күчә,
җирнең читләреннән зур өермә күтәрелә!»[+]

33Ул көнне бөтен җир йөзе, бер читеннән икенче читенә кадәр, Раббы һәлак иткән кешеләрнең мәете белән тулыр; мәрхүмнәрне кызганып елаучы да, җыеп-җыештырып җирләүче дә булмас; җир өстендә тирес кебек ятар алар[+].

34Үкереп елагыз, көтүчеләр, кайгырыгыз!
Туфракта аунагыз, көтү җитәкчеләре!
Чөнки сезнең суелыр көннәрегез килеп җитте;
сез чәлпәрәмә килеп ватылган кыйммәтле савыт кебек булырсыз[+].
35Көтүчеләргә – качар урын,
көтү җитәкчеләренә котылу булмас.
36Көтүчеләрнең, көтү җитәкчеләренең үкереп елавы ишетелә,
чөнки Раббы аларның көтүлекләрен туздырып ташлады.
37Раббының ачу-ярсуыннан тыныч көтүлек җирләре харап ителә.
38Өнен ташлап чыккан арысланга тиң Ул!
Раббының ачу-ярсуыннан, баскынчыларның кылычыннан
аларның җирләре чүлгә әйләнде.

#### 26


Иремиягә үлем янавы

1Яһүдә илендә Йошия углы Яһоякыйм патша хакимлек итә башлаган көннәрдә Раббыдан Иремиягә сүз килеп иреште[+].

2– Раббы болай ди: «Раббы йортының ишегалдына кереп бас та, сәҗдә кылыр өчен, бөтен Яһүдә шәһәрләреннән җыелган халыкка Мин әйтергә кушканнарның берсен-бер калдырмый җиткер![+] 3Бәлки, алар сүзләремә колак салыр, һәм һәркайсы үзенең яман юлыннан кире борылыр, шул чагында Мин аларның явыз эшләре өчен бирергә ниятләгән афәтне җибәрми калырмын[+]. 4Раббы болай дип әйтә, диген аларга: „Әгәр дә сез Мине тыңламыйсыз, Мин биргән Канун буенча яшәргә теләмисез икән,[+] 5бер-бер артлы сезгә җибәргән колларым – пәйгамбәрләрем сүзенә колак салмыйсыз икән (сез аларны һичкайчан тыңламадыгыз),[+] 6Шилоһ шәһәренә нәрсә кылсам, бу йортка да шуны эшләрмен, калагызны исә җир йөзендәге барлык халыкларның каргышына дучар итәрмен“».

7Руханилар, пәйгамбәрләр вә бар халык Раббы йортында Иремия сөйләгән шушы сүзләрне ишетеп торды. 8Раббы иңдергән шушы сүзләрне Иремия кешеләргә сөйләп бетерүгә, руханилар, пәйгамбәрләр һәм бар халык аны эләктереп алды да:

– Үтерегез аны, үтерегез! – дип кычкырырга тотынды. – 9Ни өчен син: «Бу йорт Шилоһ хәленә төшәр, шәһәр, вәйран булып, кешесез калыр», – дип, Раббы исеменнән пәйгамбәрлек итәсең? – диде алар, Иремияне Раббы йортында уратып алып.

10Шул турыда ишеткән Яһүдә түрәләре, патша сараеннан Раббы йортына юнәлеп, Раббы йортының Яңа капкасы янына үз урыннарына килеп утырдылар[+]. 11Шуннан соң руханилар вә пәйгамбәрләр түрәләргә һәм барлык халыкка:

– Бу кеше үлемгә хөкем ителергә тиеш, чөнки ул, үзегез ишетеп торганча, шәһәребезгә каршы пәйгамбәрлек итте, – диделәр.

12Шунда Иремия барлык түрәләргә вә халыкка болай диде:

– Шушы йортка вә шушы шәһәргә каршы сез ишеткән пәйгамбәрлек сүзләрен әйтергә мине Раббы җибәрде. 13Йөргән юлларыгыздан кайтып, яман эшләрегездән баш тартсагыз һәм Раббы Аллагыз әйткәннәргә колак салсагыз, Раббы да ниятеннән кире кайтыр, сезгә игълан иткән һәлакәтне булдырмый калыр[+]. 14Инде миңа килгәндә, менә, мин сезнең кулдамын – үзегез дөрес вә гадел дип тапканча эшләгез;[+] 15ләкин шуны белегез: әгәр мине үтерәсез икән, бер гаепсез адәмнең канын түккән өчен, сез үзегез дә, шушы шәһәр һәм аның халкы да җавап бирәчәк. Хак дөрестер: әлеге сүзләрне сезгә җиткерер өчен, мине Раббы Үзе җибәрде.

16Шуннан түрәләр һәм бар халык руханиларга вә пәйгамбәрләргә:

– Бу кеше үлемгә хөкем ителергә тиеш түгел, чөнки ул безгә Раббы Аллабыз исеменнән сөйләде! – диде.

17Ил өлкәннәреннән[†] кайберәүләр, урыннарыннан торып, халык җыенына шуны җиткерде:[+]

18– Яһүдә патшасы Хизәкыйя заманында пәйгамбәрлек иткән морешетлы Михә дә Яһүдә халкына болай дип әйткән иде:

«Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:
„Сионны басу кебек сөрәчәкләр,
Иерусалим хәрабәләр өеменә әйләнәчәк,
һәм Аллаһы йорты урнашкан тау урман белән капланачак[*]“»[+].

19Шушы сүзләре өчен Яһүдә патшасы Хизәкыйя һәм бөтен Яһүдә халкы аны үтергәнме соң?! Киресенчә, патша, Раббыдан куркып, Аңардан мәрхәмәт сораган; һәм Раббы, ниятеннән кире кайтып, аларга игълан иткән һәлакәтне булдырмый калган. Ә без үз-үзебезгә зур явызлык кылабыз![+]


Урия пәйгамбәрне үтерү

20Ул заманда Раббы исеменнән пәйгамбәрлек кылучы тагын берәү – кыръят-ягаримле Шәмәгыйя углы Урия исемле кеше бар иде. Ул да шушы шәһәргә һәм шушы җиргә каршы нәкъ Иремия сөйләгәнчә пәйгамбәрлек итте[+]. 21Яһоякыйм патша, аның барлык гаскәриләре вә түрәләре, Уриянең сүзләрен ишетеп, аны үтерергә уйлады. Әмма Урия бу турыда белде дә, куркып, Мисырга качып китте[+]. 22Шуннан соң Яһоякыйм патша аның артыннан Мисырга үз кешеләре белән Ахбор углы Элнатанны җибәрде[+]. 23Алар, Урияне Мисырдан алып кайтып, аны Яһоякыйм патша хозурына китерделәр. Патша аны кылыч белән чабып үтертте дә мәетен гади халык күмелә торган урынга ташларга кушты.

24Ләкин Шафан углы Ахикам Иремияне яклап чыкты – аның җанын кыярга теләгән халык кулына тапшырырга ирек бирмәде[+].

#### 27


Яһүдәнең Бабилгә буйсынырга тиешлеге турында

1Яһүдә илендә Йошия углы Сәдыкыйя[*] патша хакимлек итә башлаган көннәрдә Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште[+].

2Раббы миңа болай дип әйтте:

– Баулары белән бергә үзеңә камыт яса да муеныңа ки[+]. 3Яһүдә патшасы Сәдыкыйя янына Иерусалимгә килгән илчеләр аша Эдом, Мәаб, Аммон, Сур һәм Сидун патшаларына да берәр камыт җибәр[+]. 4Илчеләр үзләренең хуҗаларына, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә, дисеннәр: 5«Җирне, җир йөзендәге кешеләрне вә хайваннарны Мин Үземнең бөек кодрәтем вә сузылган кулым белән бар иттем һәм Мин аларны күңелемә хуш килгән кешегә бирәм[+]. 6Хәзер Мин барлык бу җирләрне Үземнең колым – Бабил патшасы Нәбухаднессар кулына тапшырам, хәтта кыргый җанварларны да аңа буйсындырам[+]. 7Барча халыклар аңа, аның углына вә оныгына хезмәт итәр. Тик, вакыты җиткәч, аның үзен дә, җирен дә башка зур халыклар һәм бөек патшалар буйсындырыр[+]. 8Бабил патшасы Нәбухаднессарга хезмәт итәргә теләмәгән, ул кигерткән камытка муенын куеп тормаган һәрбер халыкны һәм патшалыкны Мин кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте белән җәзалармын, Нәбухаднессар кулы белән тәмам юк итәрмен, – дип белдерә Раббы. –[+] 9Шуңа күрә пәйгамбәрләрегез, күрәзәчеләрегез, төш юраучыларыгыз, фалчыларыгыз һәм сихерчеләрегезнең „Бабил патшасына хезмәт итмәячәксез!“ дип әйткән сүзләрен тыңламагыз,[+] 10чөнки алар сезгә ялган сөйли. Әгәр аларны тыңласагыз, Мин сезне үз җирегездән куып җибәрермен – сезне еракка алып китәрләр, һәм сез шунда һәлак булырсыз[+]. 11Бабил патшасының камытын кияр өчен, муенын куеп торган һәм аңа хезмәт иткән халыкны Мин үз җирендә калдырырмын, – дип белдерә Раббы, – ул шушы җирне эшкәртер һәм шунда яшәр».

12Яһүдә патшасы Сәдыкыйягә дә мин шушы ук сүзләрне җиткердем:

– Бабил патшасының камытын кияр өчен, муеныгызны куеп торыгыз һәм аның үзенә, халкына хезмәт итегез, шул чагында исән калырсыз, – дидем. –[+] 13Ни өчен сиңа һәм синең халкыңа кылычтан, ачлыктан вә үләт зәхмәтеннән үләргә?! Чөнки, Раббы кисәткәнчә, Бабил патшасына хезмәт итәргә теләмәгән һәр халыкны шушы казалар көтә[+]. 14«Бабил патшасына хезмәт итмәячәксез!» дип әйтүче пәйгамбәрләрне тыңламагыз, чөнки алар сезгә ялган сөйли. 15Әлеге пәйгамбәрләр хакында Раббы: «Сезнең янга аларны җибәрмәдем Мин, – ди. – Алар Минем исемнән ялган сөйли. Әгәр аларны тыңласагыз, Мин сезне дә, пәйгамбәрлек кылучыларны да куып җибәрермен, һәм сез һәлак булырсыз».

16Аннары мин руханиларга һәм бар халыкка шуны җиткердем:

– Раббы болай ди: «„Раббы йорты әйберләрен Бабилдән озакламый кире кайтарачаклар!“ дип әйтүче пәйгамбәрләрне тыңламагыз, чөнки алар ялган сөйли[+]. 17Тыңламагыз аларны, Бабил патшасына хезмәт итегез һәм исән-имин калырсыз. Ни өчен бу шәһәр хәрабәгә әйләнергә тиеш?! 18Әгәр алар чын пәйгамбәр икән һәм Раббы исеменнән сөйлиләр икән, „Раббы йортында, Яһүдә патшасы сараенда һәм Иерусалимдә калган савытларны Бабилгә алып китмәсеннәр!“ дип, Күкләр Хуҗасы Раббыдан ялварып сорасыннар. 19-21Яһүдә патшасы Яһоякыйм углы Яһояхинны, шулай ук Яһүдә һәм Иерусалимнең барлык аксөяк затларын Иерусалимнән Бабилгә әсирлеккә куып алып киткән чакта, Бабил патшасы Нәбухаднессар Раббы йортындагы баганаларны, бакырдан эшләнгән ясалма диңгезне[*], күчермә аскуймаларны һәм шәһәрдә калган кайбер әйберләрне үзе белән алып китмәгән иде. Раббы йортында, Яһүдә патшасы сараенда һәм Иерусалимдә калган шул әйберләр турында Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:[+] 22„Аларны Бабилгә алып китәчәкләр, һәм Мин, шул әйберләрне кайгыртып, кабат үз урынына кайтарганчы, алар шунда калачаклар“. Бу – Раббы сүзе»[+].

#### 28


Иремия һәм Ханания

1Шул ук елның бишенче аенда, Яһүдә патшасы Сәдыкыйя хакимлегенең дүртенче елында, гибгонлы Аззур углы Ханания пәйгамбәр миңа Раббы йортында руханилар вә барлык халык алдында шушы сүзләрне әйтте:[+]

2– Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Бабил патшасының камытын сындырам![+] 3Ике ел да үтмәс, Бабил патшасы Нәбухаднессар Раббы йортыннан Бабилгә алып киткән барлык әйберләрне Мин кире шушы урынга кайтарам[+]. 4Шулай ук Яһүдә патшасы Яһоякыйм углы Яһояхинны һәм әсир итеп Бабилгә куылган барлык Яһүдә сөргенчеләрен шушы урынга кайтарам, – дип белдерә Раббы, – чөнки Бабил патшасының камытын сындырам».

5Иремия пәйгамбәр Раббы йортындагы руханилар һәм бөтен халык алдында Ханания пәйгамбәргә болай дип җавап бирде:

6– Амин! Раббы шулай кылсын! Син пәйгамбәрлек иткәннәрне Ул гамәлгә ашыра күрсен – Раббы йорты савытларын һәм барлык сөргенчеләрне Бабилдән кире монда кайтарсын. 7Тик сиңа һәм биредәге кешеләргә әйтәсе сүзләремне тыңла: 8миннән һәм синнән элегрәк килгән пәйгамбәрләр борын заманнардан бирле байтак илләрне вә бөек патшалыкларны сугышлар, афәтләр һәм үләт зәхмәтләре турында алдан кисәтә торан булганнар. 9Әмма иминлек-тынычлык киләсен алдан хәбәр иткән пәйгамбәрнең әйткәннәре тормышка ашканнан соң гына, аны Раббы җибәргән чын пәйгамбәр дип таныганнар[+].

10Шунда Ханания пәйгамбәр, Иремия пәйгамбәр муеныннан камытны салдырып алып, аны сындырып ташлады да[+] 11җыелган халыкка мөрәҗәгать итте:

– Раббы болай ди: «Ике ел да үтмәс, Бабил патшасы Нәбухаднессар бар халыклар муенына кидергән камытны Мин әнә шулай сындырып ташлармын!»

Бу сүзләрдән соң Иремия пәйгамбәр үз юлы белән китеп барды.

12Иремия муенындагы камытны Ханания пәйгамбәр сындырып ташлаганнан соң, Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

13– Бар, Хананиягә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Син агач камытны сындырдың, ләкин аның урынына син тимер камыт ясарсың! 14Чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: „Бабил патшасы Нәбухаднессарга хезмәт итсеннәр өчен, Мин шушы халыкларның муенына тимер камыт кидерермен, һәм алар Нәбухаднессарга хезмәт итәр. Мин хәтта кыргый җанварларны да аңа буйсындырырмын“»[+].

15Иремия пәйгамбәр шуннан соң Ханания пәйгамбәргә болай диде:

– Тыңла әле, Ханания! Раббы җибәрмәгән сине, ә син, ялган сөйләп, бу халыкны өметләндердең[+]. 16Шуңа күрә Раббы болай ди: «Менә, Мин сине җир йөзеннән юк кыламын – халыкны Раббыга каршы котырткан өчен, син шушы елда үләчәксең».

17Шул ук елның җиденче аенда Ханания пәйгамбәр вафат булды.

#### 29


Иремиянең Бабилдәге сөргенчеләргә язган хаты

1Сөргенчеләр арасындагы ил өлкәннәренә, шулай ук Нәбухаднессар патша Иерусалимнән Бабилгә куып алып киткән руханиларга, пәйгамбәрләргә вә бар халыкка Иремия пәйгамбәр Иерусалимнән хат җибәрде[+]. 2Бу хат Яһояхин патша һәм аның анасы белән сарай хезмәтчеләре, Яһүдә вә Иерусалим түрәләре, балта осталары вә тимерчеләр Иерусалимнән куылганнан соң язылды[+]. 3Иремия аны Яһүдә патшасы Сәдыкыйя Бабилгә Нәбухаднессар патша янына җибәргән Шафан углы Элгаса вә Хилкыйя углы Гемария аша юллады. Хатта түбәндәгеләр язылган иде:

4Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, Иерусалимнән Бабилгә сөреп җибәргән барлык кешеләргә болай ди: 5«Үзегезгә йортлар салып, шунда яшәгез, бакчалар утыртып, җимешен ашагыз. 6Хатыннар алып, угыл-кызлар тудырыгыз; угылларыгызга да хатыннар алып, кызларыгызны кияүгә бирегез, алар да угыл-кызлар тапсыннар; шунда ишәегез, саныгыз кимемәсен. 7Мин сезне сөргенлеккә куган шәһәргә иминлек теләгез, аның өчен Раббыга дога кылыгыз, чөнки шәһәрегез имин булганда, сез дә имин яшәрсез»[+].

8Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Арагыздагы пәйгамбәрләргә, күрәзәчеләргә ышанмагыз; төш юраучыларның сүзләренә колак салмагыз[+]. 9Минем исемнән алар сезгә ялган сөйлиләр; Мин аларны җибәрмәдем», – дип белдерә Раббы[+].

10Раббы болай ди: «Бабилнең хакимлек итүенә бүгенгедән башлап җитмеш ел узганнан соң, изге вәгъдәмә тугры калган хәлдә, Мин, сезне кайгыртып, шушы җиргә кире кайтарырмын[+]. 11Чөнки сезгә карата нәрсәләр ниятләгәнемне Мин генә беләмен, – дип белдерә Раббы. – Ниятем яманлыкта түгел, сезгә игелек кылудадыр; Мин сезне өмет вә якты киләчәк белән бүләкләрмен. 12Сез Миңа мөрәҗәгать итәрсез, догаларыгыз белән яныма килерсез, һәм Мин сезне ишетермен;[+] 13Мине эзләрсез һәм табарсыз – чын йөрәктән эзләсәгез, тапмый калмассыз[+]. 14Мине табарга мөмкинлек бирермен Мин сезгә, – дип белдерә Раббы, – элеккеге мул-имин тормышыгызны кайтарырмын, сезне Үзем куып җибәргән барлык урыннардан, барлык халыклар арасыннан җыеп алырмын, әсирлеккә киткәнче яшәгән җирегезгә китерермен», – дип белдерә Раббы[+].

15Сез: «Раббы безгә Бабилдә дә пәйгамбәрләр бирде», – дип әйткәнгә күрә, 16Давыт тәхетендә утыручы патша хакында һәм бу шәһәрдә яшәүче бөтен халык – сезнең белән бергә сөрелмәгән туганнарыгыз хакында Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:[+] 17«Менә, Мин аларга кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте җибәрермен һәм аларны бозык, ашарга яраксыз инҗир җимеше кебек итәрмен; 18аларны кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте белән эзәрлекләрмен – җирдәге барлык патшалыклар өчен алар коточыргыч бер нәрсәгә әйләнер. Үзем куып җибәргән бар халыклар арасында аларны шом сала торган каһәр иясе итәрмен, хурлыкка төшереп, адәм мыскылына калдырырмын[+]. 19Чөнки Мин, – дип белдерә Раббы, – кат-кат җибәреп торган колларым – пәйгамбәрләрем аша тапшырган сүзләрне тыңламады алар. Сез дә, сөргенчеләр, Мине тыңламадыгыз! – ди Раббы. –[+] 20Димәк ки, Иерусалимнән Бабилгә Мин сөргән кешеләр, Раббы сүзләрен тыңлагыз!»

21Раббы исеменнән сезгә ялган нәрсәләр пәйгамбәрлек итүче Колая углы Ахаб һәм Магасея углы Сәдыкыйя турында Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мин аларны Бабил патшасы Нәбухаднессар кулына тапшырырмын, һәм ул аларны сезнең күз алдында үтерер[+]. 22Яһүдәдән Бабилгә куылган сөргенчеләр арасында шул заманнардан „Бабил патшасы тереләй учакка салган Сәдыкыйя белән Ахаб хәленә төшерсә иде сезне Раббы!“ дигән каргану яшәп калачак[+]. 23Чөнки Ахаб белән Сәдыкыйя Исраилдә бик күп кабахәтлекләр эшләде: бүтән ирләрнең хатыннары белән зина кылды; гәрчә Мин аларга һичнәрсә сөйләргә кушмасам да, Минем исемнән пәйгамбәрлек итеп, ялган сүзләр таратты. Бу хакта мәгълүм Миңа – моңа Үзем шаһиттыр», – дип белдерә Раббы[+].


Шәмәгыйянең хаты һәм Иремиянең җавабы

24-25Раббы Иремиягә әйтте:

– Нехеламлы Шәмәгыйягә, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә, диген: «Син үз белдегең белән Иерусалим халкына, Магасея углы Сефания руханига вә барлык руханиларга хат җибәрдең; Сефаниягә син болай дип яздың:[+]

26Раббы сине Еһояда рухани урынына Раббы йортына рухани итеп, үзен пәйгамбәр дип игълан иткән һәр диванага агач богау вә тимер муенчак кидерергә тиешле назыйр итеп билгеләде[+]. 27Ни өчен син арагызда пәйгамбәрлек итүче анатотлы Иремияне тыймыйсың? 28Чөнки ул, безгә дип, Бабилгә шундый хәбәр җибәрде: „Әсирлектә сез озак еллар яшәячәксез. Гомер итәр өчен, үзегезгә йортлар салыгыз, бакчалар утыртыгыз, шуларның җимешен ашагыз“».

29Сефания рухани шушы хатны Иремия пәйгамбәргә кычкырып укып бирде. 30Шуннан соң Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

31– Барлык сөргенчеләргә, нехеламлы Шәмәгыйя турында Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин аны пәйгамбәр итеп җибәрмәсәм дә, Шәмәгыйя сездә пәйгамбәрлек итте, сезне ялганга ышандырды;[+] 32шуның өчен, – ди Раббы, – Мин нехеламлы Шәмәгыйяне һәм аның токымын җәзага тартырмын; аның токымыннан берәү дә бу халык арасында яшәмәс һәм берсе дә Мин Үз халкыма кылачак игелекне күрмәс, чөнки Шәмәгыйя Миңа каршы халыкны котыртты», – дип белдерә Раббы.

#### 30


Раббының Үз халкын кире кайтарырга вәгъдә бирүе

1Иремиягә Раббыдан мондый сүз килеп иреште:

2– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мин сиңа әйткән барлык сүзләрне төргәкле китапка теркәп куй[+]. 3Шундый көннәр җитәр, – дип белдерә Раббы, – Мин Үз халкыма, Исраил белән Яһүдәгә, элеккеге мул-имин тормышын кайтарырмын, аларны янәдән ата-бабаларына биргән җиргә китерермен, алар шул җиргә хуҗа булыр», – дип белдерә Раббы[+].

4Раббының Исраил белән Яһүдә турында әйткән сүзләре мондый:

5«Коточыргыч тавыш, куркып кычкырган авазлар ишетелә;
тынычлык юк! – ди Раббы. –
6Сораштырып карагыз әле: ир кеше бала таба аламы?!
Ни өчен соң алайса Мин күргән ир-атлар,
тулгагы башланган хатындай, корсакларын тоткан,
һәм ни өчен һәммәсенең йөзе ап-ак булган[+]?
7Ай-яй, нинди дәһшәтле көн бу!
Мондый көннең әле булганы юк иде.
Ягъкуб токымы өчен бу – афәтле чор,
ләкин ул аңардан котылачак»[+].

8– Ул көнне, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы, – халкым муенындагы камытны сындырырмын, бауларын өзәрмен; шуннан соң инде ул чит халыкларга түгел,[+] 9ә үз Раббы Алласына һәм Мин тәхеткә утырткан – Давыт токымыннан булган патшага хезмәт итәр[+].

10«Шулай итеп, колым Ягъкуб, курыкма!
Син, Исраил, төшенкелеккә бирелмә! – дип белдерә Раббы. –
Чөнки Мин сине ерак илдән,
токымыңны әсирлектә булган җиреннән коткарырмын!
Ягъкуб кире әйләнеп кайтыр,
иминлек вә тынычлыкта яшәр,
һәм аңа инде беркем дә янамас[+].
11Чөнки Мин янәшәңдә булырмын, Ягъкуб,
һәм сине коткарырмын! – дип белдерә Раббы. –
Мин сине халыклар арасына куып тараткан идем,
инде шул халыкларның һәммәсен кырып бетерермен,
ә сине юк итмәм.
Җәзасыз калдырмам сине,
әмма җәзаны гаделлек белән бирермен»[+].

12Раббы Сионга болай ди:

«Җәрәхәтең төзәлерлек түгел,
яраң бик авыр[+].
13Синең дәгъваңны беркем кайгыртмый,
җәрәхәтеңә дәва юк,
төзәлерлек түгел ул.
14Сөяркәләрең һәммәсе сине онытты,
алар инде синең янга килмиләр.
Зур гаебең, күп санлы гөнаһларың өчен
дошман явы кебек ябырылдым сиңа,
һич кызганмый җәзаладым.
15Нигә син җәрәхәтләрең турында,
төзәлмәс авыруың турында ыңгырашып зарланасың?
Гаебең – зур,
гөнаһларың күп булганга эшләдем Мин сиңа моны.
16Ләкин сине ашаганнарның һәммәсен дә ашарлар,
барлык дошманнарың үзләре әсир китәр,
сине талаганнар үзләре таланыр,
сине табыш иткәннәрнең үзләрен табыш итәрмен[+].
17„Беркемгә кирәкмәгән, ташландык“ исемен йөрткәнгә күрә,
Мин сине, Сион, дәвалармын, яраларыңны төзәтермен», –
дип белдерә Раббы[+].

18Раббы болай ди:

«Ягъкуб токымының чатырларын кабат корырмын,
аларның торакларына мәрхәмәт күрсәтермен;
хәрабәләр булган урында кабат шәһәр калкып чыгар,
зиннәтле сарай да элеккечә үк итеп салыныр.
19Алар яшәгән урында рәхмәт җырлары,
күңел ачучы кешеләр тавышы яңгырап торыр.
Мин аларны ишәйтермен,
һәм аларның саны бер дә кимемәс;
аларны данлы итәрмен,
һәм алар кимсетелмәс[+].
20Ягъкубның балалары әүвәлгечә рәхәт тормыш кичерер,
җәмгыятьләре Минем каршымда ныгыр,
аларны җәберләүчеләргә җәза бирермен.
21Аларның юлбашчысы үз араларыннан булыр,
хакиме үз араларыннан чыгар.
Мин аны Үземә якынайтырмын,
һәм ул Минем яныма килер.
Шулай, үз белдеге белән Миңа якынаерга
кемнең кыюлыгы җитәр икән?! –
дип белдерә Раббы. –
22Сез – Минем халкым,
ә Мин сезнең Аллагыз булырмын»[+].

23Менә, Раббыдан ярсулы давыл килә,
өермәләнеп күтәрелә –
явызлар өстенә ябырылачак ул[+].
24Күңелендәге ниятен гамәлгә ашырмый торып,
Раббы Үзенең көйдергеч ачу-ярсуын тыймас.
Алдагы көннәрдә сез моны аңларсыз[+].

#### 31

1– Шул вакытта Мин – барлык Исраил ыругларының Алласы, ә алар Минем халкым булыр, – дип белдерә Раббы.


Исраилнең үз җиренә кайтуы

2Раббы болай ди:

«Кылычтан исән калган халык чүлдә илтифатымны казаныр,
һәм Исраилгә Мин тынычлык китерермен!»

3Раббы миңа ерактан күренеп:
«Мин сине яратам, Исраил,
һәм Минем мәхәббәтем мәңгелектер,
шуңа күрә сиңа мәрхәмәт кылам, – диде. –[+]
4Әй гыйффәтле кыз Исраил,
Мин сине яңадан төзермен,
һәм син төзек-бөтен булырсың,
кулыңа янәдән шөлдерле барабаныңны алырсың
һәм шатланып-дәртләнеп биючеләргә кушылырсың[+].
5Самарея тауларында янә йөзем бакчалары утыртырсың;
аларны утырткан бакчачылар уңышны да үзләре җыяр[+].
6Шундый көн килеп җитәр:
Эфраим тауларындагы сакчылар: „Әйдәгез, Сионга,
үзебезнең Раббы Аллабыз янына меник!“ – дип кычкырыр»[+].

7Раббы болай ди:

«Ягъкуб токымын телгә алып, сөенеп-куанып җырлагыз,
башкалар арасында беренче саналган халыкны данлагыз,
мактау сүзләре яудырыгыз,
„Йа Раббы, коткар Үз халкыңны –
Исраилнең исән калган кешеләрен!“ – дип әйтегез!
8Менә, Мин аларны төньяктагы илдән китертермен,
җир читләреннән җыеп алырмын;
араларында сукыр вә аксагы,
йөкле хатын вә тулгак тотканы –
барысы, зур бер төркем булып, бирегә кайтыр[+].
9Алар күз яшьләре түгә-түгә,
ялынып-ялварып кайтырлар;
Мин аларны ташкын сулар буеннан,
абындырмыйча туры юлдан җитәкләп барырмын,
чөнки Мин – Исраилнең Атасымын,
ә Эфраим – Минем беренче углымдыр»[+].

10Әй халыклар, Раббы сүзен тыңлагыз!
Ерактагы яр буйларына шуны белдерегез:
«Исраилне Кем тараткан булса, Шул җыяр
һәм аны Үз терлеген саклаучы көтүче кебек багар[+].
11Чөнки Раббы Ягъкуб токымын йолып алыр,
көчлеләр кулыннан коткарыр[+].
12Алар, Сион тавына килеп, шатланып кычкырырлар,
Раббының юмартлыгына –
бодай, шәраб вә зәйтүн маена,
сарыкларга, мал-туарга куанырлар.
Аларның җаны мул итеп сугарылган бакча кебек булыр,
һәм алар инде беркайчан да кайгы күрмәс[+].
13Кызлар биеп күңел ачар,
алар белән бергә егетләр вә картлар шатланышыр;
Мин аларның кайгысын куанычка алыштырырмын,
кичергән кайгы-хәсрәттән соң, юатып,
аларга сөенеч бүләк итәрмен[+].
14Руханиларны нигъмәтләрем белән ризыкландырырмын,
халык Минем игелекләремнән тук булыр.
Бу – Раббы сүзе».

15Раббы болай ди:

«Рамаһ шәһәрендә бер тавыш –
ачыргаланып елаган тавыш ишетелә.
Балаларын кызганып, Рахилә[*] елый анда,
һичкемнең юатуын теләми,
чөнки инде балалары юк»[+].

16Раббы аңа:

«Үкереп елаудан тукта,
күзләреңнән яшь чыкмасын,
чөнки хезмәтеңә күрә әҗере булыр, – ди, –
балаларың дошман җиреннән әйләнеп кайтыр!
17Киләчәгең өметле, – дип белдерә Раббы, –
балаларың үз иленә кайтыр!

18Эфраимнең иңрәп ыңгырашуын ишетәм:
„Син миңа җәза бирдең,
һәм мин, тискәре бозау сыман, сабак алдым.
Кире Үзеңә кайтар мине,
һәм мин кайтырмын,
чөнки Син – минем Раббы Аллам![+]
19Юлымнан читкә тайпылдым мин,
ләкин соңыннан тәүбә иттем;
акылыма килгәч, кайгыдан башым салынды.
Яшьлегемдә оят эш кылып
хур булдым, мәсхәрә ителдем“.
20Углым Эфраим Миңа кадерле түгелмени?!
Яраткан балам түгелмени ул?!
Аны еш кына шелтәләсәм дә,
һаман җылылык белән искә алам;
йөрәгем аны уйлап борчыла,
һәм Мин аңа рәхим-шәфкатемне күрсәтермен!
Бу – Раббы сүзе»[+].

21И гыйффәтле кыз Исраил!
Үзең өчен юлга ташлар куеп калдыр,
юнәлеш күрсәтүче билгеләр куй,
барган шушы юлыңны хәтереңә сеңдер!
Кайт, үз шәһәрләреңә кире кайт!
22Озак бәргәләнеп йөрерсеңме әле, юлдан язган кыз?!
Раббы җирдә яңа бер нәрсә булдырды:
хатын-кыз ирне яклый[*][+].

23Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

«Мин аларга элеккеге мул-имин тормышларын кайтаргач,
Яһүдә җирендә вә аның шәһәрләрендә яңадан:
„Әй гаделлек йорты, әй изге тау,
Раббы сиңа хәер-фатихасын бирсен!“ – диячәкләр[+].
24Халык Яһүдәдә вә аның барлык шәһәрләрендә бергә яшәячәк,
игенчеләр дә, малларын баккан көтүчеләр дә
шунда көн күрәчәк.
25Хәле киткәннәргә Мин – су,
алҗыганнарга ризык бирәчәкмен».

26Шул чагында мин уянып киттем һәм як-ягыма карандым; төшем үземә бик ошады.

27– Менә, шундый көннәр җитәр, – дип белдерә Раббы, – Исраил һәм Яһүдә җирендә Мин адәм затын вә терлекне мулдан кылырмын[+]. 28Моңарчы Мин бу халыкны тамыры белән йолкып алыр, җимереп ташлар, юкка чыгарыр, һәлак итәр һәм бәлагә салыр өчен күзәткән булсам, хәзер исә тергезер, тамыр җәйдерер өчен алардан күземне алмамын, – дип белдерә Раббы. –[+] 29Ул чагында инде:

«Аталары әче йөзем ашаган,
ә балаларының тешләре камаша», –

дип әйтмәсләр[+]. 30Һәркем үзе кылган җинаять өчен генә үлем җәзасына тартылыр – әче йөзем ашаган кешенең генә тешләре камашыр[+].


Яңа килешү

31– Менә, шундый көннәр җитәр, – дип белдерә Раббы, – Мин Исраил вә Яһүдә халкы белән яңа килешү төзермен[+]. 32Бу килешү Мин аларның ата-бабаларын Мисырдан җитәкләп алып чыккан чакта төзегән килешү сыман булмас, – дип белдерә Раббы. – Ата-бабалары ул килешүне бозды, гәрчә Мин аларның Хуҗасы булсам да[+]. 33Киләчәктә, – дип белдерә Раббы, – Мин Исраил халкы белән менә мондый килешү төзермен: Үз Канунымны күңелләренә салырмын, йөрәкләренә язып куярмын. Мин – аларның Алласы, ә алар Минем халкым булыр[+]. 34Шулчак инде беркем дә үзенең дустын яисә туганын: «Раббыны танып бел!» – дип өйрәтмәс, инде һәммәсе: олысы да, кечесе дә Мине үзе танып белер, – дип әйтә Раббы, – чөнки Мин аларның җинаятьләрен кичерермен, гөнаһларын бүтән искә алмам[+].

35-36Көндезләрен балкып торсын өчен – кояшны,
төннәрен яктылык чәчсен өчен, ай вә йолдызларны бар кылган,
дулкыннар үкерерлек итеп, диңгезне кубарган Раббының исеме –
Күкләр Хуҗасы Раббы!
«Мин урнаштырган шушы тәртип
какшамаслык булган кебек, – дип белдерә Раббы, –
Исраил токымы да мәңге Минем халкым булып калачак»[+][+].

37Раббы болай ди:

«Югарыда – күкне,
түбәндә җирнең нигезләрен үлчәп-тикшереп булса,
гамәлләре өчен Мин Исраилнең токымын кире кагармын!
Бу – Раббы сүзе»[+].

38Шундый көннәр җитәр, – дип белдерә Раббы, – Хананел манарасыннан алып Почмак капкасына кадәр Иерусалим Минем өчен яңадан төзелер[+]. 39Шәһәр чиге[*] Гәреб калкулыгына, шуннан исә Гөәгә кадәр сузылыр. 40Мәетләр күмелгән вә көл өемнәре астында калган бөтен үзән – Кыдрун үзәненең көнчыгышындагы Атлар капкасына кадәр сузылган җир – Раббының изге урыны булыр. Иерусалим каласы инде һичкайчан җимерелмәс һәм вәйран ителмәс[+].

#### 32


Халыкка өмет бирү өчен, Иремиянең җир сатып алуы

1Яһүдә патшасы Сәдыкыйя хакимлегенең унынчы, ә Нәбухаднессар патша хакимлегенең унсигезенче елында Иремиягә Раббы сүзе булды[+]. 2Бу вакытта Бабил патшасының гаскәре Иерусалимне камалышта тотып, Иремия пәйгамбәр Яһүдә патшасы сараендагы сакчылар йорты ишегалдында тоткынлыкта ята иде[+]. 3Яһүдә патшасы Сәдыкыйя аны менә шушы сүзләре өчен япкан иде: «Раббы болай дип әйтә: „Менә, Мин бу шәһәрне Бабил патшасы кулына тапшырам, һәм ул аны басып алыр! 4Яһүдә патшасы Сәдыкыйя килданиләрдән котылып кала алмас, ул, һичшиксез, Бабил патшасы кулына төшәр һәм аның белән күзгә-күз карап, йөзгә-йөз торып сөйләшер. 5Нәбухаднессар Сәдыкыйяне Бабилгә алып китәр, һәм Мин Сәдыкыйяне искә төшергәнче, ул шунда гомер сөрер, – дип белдерә Раббы. – Сез килданиләр белән сугышырсыз, ләкин җиңә алмассыз“»[+].

6Иремия болай диде:

– Миңа Раббыдан шундый сүз килеп иреште: 7«Менә, синең яныңа абзаң Шаллумның углы Ханамил килеп: „Минем Анатоттагы басуымны сатып ал, чөнки, иң якын туганым буларак, синең аны сатып алырга хокукың бар“, – дияр»[+]. 8Һәм, Раббы әйткәнчә, туганым Ханамил минем яныма – сакчылар йортының ишегалдына килеп: «Беньямин җирендәге, Анатоттагы басуымны сатып ал, чөнки хуҗа булу хокукы да, сатып алу хокукы да синеке. Ал аны!» – диде. Шунда мин, дөрестән дә, моның Раббы сүзе икәнлеген аңладым[+]. 9Шулай итеп, мин туганым Ханамилдән Анатоттагы басуны сатып алдым һәм аңарга унҗиде шәкыл[*] көмеш үлчәп бирдем. 10Сатып алу турында кәгазь язып мөһерләдем, шаһитлар чакырдым һәм, үлчәүгә салып, көмеш үлчәп бирдем. 11Шуннан соң сату-алу шартлары вә кагыйдәләре язылган кәгазьләрнең мөһер сугылганын да, ачык калганын да алдым 12һәм туганым Ханамил, шул кәгазьләргә кул куйган шаһитлар, сакчылар йортының ишегалдында утырган барлык яһүдиләр күз алдында Махсеядән туган Нерия углы Барухка тоттырдым,[+] 13бар кеше алдында аңа әйттем: 14«Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: „Озак вакытлар саклансын өчен, бу кәгазьләрнең ябыштырып мөһерләнгәнен дә, ачык калганын да балчык савытка салып куй“. 15Чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: „Бу җирдә кешеләр янә йортлар, басулар вә йөзем бакчалары сатып ала башлар“».

16Иремия үзенең сүзен дәвам итте:

– Шуннан соң, сату-алу кәгазен Нерия углы Барухка тапшырып, мин Раббыга дога кылдым: 17«Йа Хуҗа-Раббым! Син, кулыңны сузып, бөек кодрәтең белән күкне вә җирне яраттың. Синең өчен мөмкин булмаган эш юк ул![+] 18Син меңләгән кешегә мәрхәмәтеңне күрсәтәсең, аталарының җинаятьләре өчен тиешле җәзаны балаларына бирәсең. Син – бөек, куәтле Аллаһы! Исемең – Күкләр Хуҗасы Раббы![+] 19Ниятләреңдә – бөек, эшләреңдә куәтле Син, күзләрең адәм балаларының барлык юлларын күзәтеп тора, һәм Син һәркемгә, ничек яшәвенә вә кылган гамәлләренә карап, әҗерен бирәсең[+]. 20Мисыр җирендә Син могҗизалар вә галәмәтләр күрсәттең, аларны Син әле бүген дә Исраилдә вә барлык кешеләр арасында эшлисең. Син Үз исемеңне данлы иттең, һәм ул бүгенге көндә дә мәшһүрдер![+] 21Син, галәмәтләр вә могҗизалар күрсәтеп, куәтле кулыңны сузып, бөек дәһшәтеңне таратып, Үзеңнең Исраил халкыңны Мисыр җиреннән алып чыктың[+]. 22Син аларга, ата-бабаларына биргән антыңа тугры калып, сөт вә бал агып торган шушы җирне бирдең[+]. 23Шушы җиргә килеп, алар хуҗа булдылар, ләкин Сиңа буйсынмадылар, Кануныңны үтәмәделәр, кушканнарыңның берсен дә эшләмәделәр, шуның өчен Син аларга бөтен шушы бәлаләрне җибәрдең[+]. 24Әнә, Иерусалимне басып алыр өчен, килданиләр шәһәр тирәли туфрак өемнәре күтәрттеләр. Инде шәһәр алыначак – кылыч, ачлык вә үләт зәхмәтенә дучар булып, баскынчылар кулына төшәчәк. Әйткәннәрең гамәлгә ашты, Син моны Үзең күреп торасың[+]. 25Ә Син, Хуҗа-Раббым, шәһәр килданиләр кулына калган мәлдә миңа: „Шаһитлар чакыр да, көмеш түләп, басу сатып ал!“ – дисең».

26Шунда Иремиягә Раббыдан мондый сүз килеп иреште:[+]

27– Мин – Раббы, бөтен тереклек дөньясының Алласы! Минем өчен мөмкин булмаган эш бармыни?! 28Шунлыктан Раббы болай ди: «Менә, Мин бу шәһәрне килданиләр – Бабил патшасы Нәбухаднессар кулына тапшырам, һәм ул аны басып алыр. 29Иерусалимне камалышта тотучы килданиләр, шәһәрне яулап алып, аңа ут салырлар, йортларны яндырырлар. Шул йортларның түбәләрендә Иерусалим халкы, Минем ачуымны чыгарып, илаһ Багал хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтә, чит илаһларга багышлап, шәраб бүләкләре китерә иде бит![+] 30Исраил вә Яһүдә халкы яшь чагыннан Минем күз алдында фәкать явызлык кылды; Исраил кешеләре үз куллары ясаган потлары белән Минем ачуымны чыгарды, – ди Раббы. –[+] 31Төзелгән көненнән алып бүгенгә кадәр бу шәһәр Мине ачуландыра һәм ярсыта, шуның өчен Мин аңардан ваз кичәмен. 32Исраил вә Яһүдә халкы – патшалар, түрәләр, руханилар, пәйгамбәрләр, Яһүдәдә һәм Иерусалимдә яшәүче бар кеше – үзенең явызлыгы белән Минем ачуымны чыгарды[+]. 33Алар Миңа йөзләре белән түгел, аркалары белән борылды; Мин аларга бертуктаусыз сабак бирдем, ләкин алар Мине тыңламадылар, үгет-нәсыйхәтемне кабул итәргә теләмәделәр. 34Минем исемгә багышланган йортка үзләренең җирәнгеч потларын куеп, йортымны нәҗесләделәр[+]. 35Бен-Һинном үзәнендә Багал хөрмәтенә корбан китерү урыннары ясадылар, шунда, угыл-кызларын утка салып, илаһлары Молыхка корбан китерделәр. Мин аларга аның ише әмер бирмәгән идем, мондый кабахәтлекне эшләрләр дип акылыма да килмәгән иде! Шуның белән алар Яһүдәне гөнаһка батырдылар»[+].

36Иерусалим турында сез: «Кылыч, ачлык вә үләт зәхмәтенә дучар ителеп, бу шәһәр Бабил патшасы кулына тапшырылачак», – дисез, әмма Раббы, Исраил Алласы, болай ди:[+]

37– Менә, Мин аларны ачулы, ярсулы чагымда куып җибәргән барлык илләрдән бергә җыеп алырмын, шушы урынга кайтарырмын һәм аларга имин тормыш насыйп итәрмен[+]. 38Алар – Минем халкым, ә Мин аларның Алласы булырмын[+]. 39Үзләренең вә токымнарының иминлеге хакына гомер буе Миннән куркып, Мине хөрмәтләп яшәсеннәр өчен, аларның һәммәсенә бер йөрәк вә бер юл бирермен[+]. 40Мин алар белән мәңгелек килешү төзермен, алардан йөз чөермәм, игелек кылудан туктамам. Миннән читкә китмәсеннәр өчен, аларның йөрәгенә Миңа карата хөрмәт катыш курку салырмын[+]. 41Аларга игелек кылудан Мин куаныч табармын, бөтен йөрәгемне вә күңелемне биреп, аларны, һичшиксез, шушы урында төпләндерермен[+].

42Раббы болай ди:

– Бу халыкка әлеге олы афәтне ничек җибәргән булсам, аларга вәгъдә иткән барлык игелекләрне дә шул рәвешле бирермен[+]. 43Сез: «Буш чүл ул, анда кеше дә, җәнлек тә яшәми, килданиләр кулында ул хәзер», – дип әйткән бу урында кешеләр үзләренә басу-кырлар сатып ала башларлар. 44Беньямин җирендә, Иерусалимнең тирә-ягында, Яһүдә вә тау шәһәрләрендә, тау итәге Шефеладагы вә Нәгебтәге шәһәрләрдә – барлык шушы урыннарда, көмеш түләп, басу-кырлар сатып алырлар, шаһитлар чакырып, сату-алу кәгазенә теркәрләр һәм мөһерләп куярлар, чөнки халкыма Мин элеккеге мул-имин тормышын кайтарырмын. Бу – Раббы сүзе[+].

#### 33


Җәзага тартканнан соң тергезү

1Сакчылар йортының ишегалдында бик астында яткан чакта, Иремиягә икенче мәртәбә Раббы сүзе килеп иреште[+].

2– Җирне бар иткән, аңа кыяфәт биргән һәм аны оештырган-ныгыткан, исеме Раббы булган Зат болай ди: 3«Миңа мөрәҗәгать ит – һәм Мин сиңа җавап бирермен, син белмәгән бөек вә яшерен нәрсәләрне сөйләрмен»[+].

4Дошманның шәһәр тирәли күтәрткән туфрак өеменә һәм кылычына каршы торыр өчен, халык, йортларын вә Яһүдә патшаларының сарайларын сүтеп, кала диварларын ныгытты. Бу хакта Раббы, Исраил Алласы, болай ди:[+]

5– Шәһәр халкы килданиләргә каршы сугышка күтәрелсә дә, аларның йортлары һәлак булган кешеләрнең мәетләре белән тулыр! Мин, ачуым чыгып һәм ярсып, шәһәр халкын кырырмын, чөнки кылган явызлыклары өчен Мин бу шәһәрдән йөземне бордым. 6Әмма соңыннан Мин шулай да бу шәһәргә дәва-сихәт бирермен, халкын савыктырырмын, аларга чиксез тынычлык вә хәвефсез тормыш насыйп итәрмен[+]. 7Яһүдә вә Исраилгә элеккеге мул-имин тормышларын кайтарырмын, аларны элеккеге кебек итеп урнаштырырмын[+]. 8Минем алда кылган гөнаһларыннан аларны пакьләрмен, барлык җинаятьләрен, Миңа каршы оештырган фетнәләрен гафу кылырмын[+]. 9Җир йөзендәге барлык халыклар алдында Иерусалим Миңа шөһрәт, шатлык вә дан-шәрәфләр китерер. Иерусалимдә яшәүчеләргә кылган барча игелекле эшләремне вә аларга биргән иминлекне күреп, бу халыклар куркуларыннан калтырап төшәр.

10Раббы болай ди:

– Әлеге җир турында сез: «Буш җир бу, анда ни адәм, ни җанвар яшәми», – дисез. Әмма бушап калган, кеше дә, җанвар да яшәми торган Яһүдә шәһәрләрендә вә Иерусалим урамнарында[+] 11янәдән шатлыклы-куанычлы тавышлар, кияү белән кәләш авазлары, Раббы йортында рәхмәт корбаны китерүчеләрнең:

«Күкләр Хуҗасы Раббыга рәхмәтләр укыгыз,
чөнки Раббы игелекле,
чөнки Аның мәрхәмәте мәңгелек!» –

дигән сүзләре яңгырап торыр. Мин бу җиргә элеккеге мул-имин тормышны кайтарырмын, – ди Раббы[+].

12Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

– Бушап калган, кеше дә, җанвар да яшәми торган бу урында, андагы шәһәрләрнең һәммәсе янында кабаттан җәйләүләр булып, көтүчеләр анда үзләренең малларын йөртер. 13Таулардагы шәһәрләрдә, тау итәге Шефела вә Нәгеб шәһәрләрендә, Беньямин җирендә, Иерусалимнең тирә-ягында вә Яһүдә шәһәрләрендә маллар янә көтүченең кайгыртучан кулы астында булыр, – ди Раббы.


Тәкъва үсенте һәм Раббының Давыт белән төзегән килешүе

14– Шундый көннәр җитәр, – дип белдерә Раббы, – Мин Исраил вә Яһүдә халкы турында әйткән яхшы сүземне гамәлгә ашырырмын. 15Шул көннәрдә, шул вакытта Минем ихтыярым белән Давыт нәселеннән тәкъва бер үсенте калкып чыгар, һәм илдә ул гадел хөкем вә дөреслек урнаштырыр[+]. 16Шул көннәрдә Яһүдәгә котылу килер, Иерусалим хәвеф-хәтәрсез яшәр, һәм аны «Раббы – безнең хакка дөреслек урнаштыручы!» дип йөртерләр[+].

17Раббы болай ди:

– Исраил тәхетендә һәрвакыт Давыт токымы утырачак[+]. 18Леви токымыннан булган руханилар Минем алда һәрвакыт тулаем яндыру корбаны[†], икмәк бүләге[†] һәм башка төр корбанлыклар тәкъдим итәчәк.

19Раббыдан Иремиягә сүз килеп иреште:[+]

20– Раббы болай ди: «Көн вә төн үз вакытында килсен өчен, Мин көн вә төн белән төзегән килешүне һичкем боза алмаган кебек, 21колым Давыт белән төзегән килешү дә бозылмас, һәм тәхеттә һәрвакыт аның нәсел варисы патшалык итәр; шулай ук Миңа хезмәт күрсәткән Леви токымыннан булган руханилар белән дә килешү бозылмас[+]. 22Күктәге йолдызларны – исәпләп, диңгездәге ком бөртекләрен санап бетереп булмаган кебек, колым Давыт токымын да, Миңа хезмәт итүче левиләрне дә шулай ишәйтермен»[+].

23Раббыдан Иремиягә мондый сүз килеп иреште:

24– Бу кешеләрнең ни сөйләгәнен ишетмисеңмени? Алар: «Раббы кайчандыр Үзе сайлаган ыругларның икесеннән – Исраил белән Яһүдәдән ваз кичте», – дип, Минем халкымны кимсетәләр, аны инде халык дип тә санамыйлар. 25Раббы болай ди: «Көн вә төн белән төзегән килешүемне, күк вә җир өчен урнаштырган канун-кагыйдәләремне үзгәртмәгән кебек,[+] 26Ягъкуб токымын, колым Давыт токымын Мин кире какмам, Ибраһим, Исхак вә Ягъкуб токымы белән идарә итәр өчен, Давыт нәселеннән хакимнәр куя торырмын. Халкыма элеккеге мул-имин тормышын кайтарырмын, рәхим-шәфкатемне күрсәтермен!»[+]

#### 34


Сәдыкыйя патшаның әсирлеге һәм үлеме турында Иремиянең алдан әйткән сүзе

1Бабил патшасы Нәбухаднессар үзенең бөтен гаскәре һәм аңа буйсынган җирләрдәге патшалыклар вә халыклар белән бергә Иерусалимгә һәм аның тирә-ягындагы шәһәрләргә каршы сугыш алып барган көннәрдә Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:[+]

2– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Бар, Яһүдә патшасы Сәдыкыйягә, Раббы болай дип әйтә, диген: „Мин бу шәһәрне Бабил патшасы кулына бирәм, һәм ул аңа ут төртер;[+] 3син дә аның кулыннан котылып калмассың, һичшиксез аның кулына эләгерсең; Бабил патшасы белән күзгә-күз очрашырсың, йөзгә-йөз килеп сөйләшерсең, һәм шуннан соң сине Бабилгә сөрерләр[+]. 4Ләкин Минем сүземне тыңла, Яһүдә патшасы Сәдыкыйя! Раббы синең хакта болай ди: син кылычтан үлмәссең, 5дөньядан тыныч кына китеп барырсың, синең ата-бабаларыңны – элеккеге патшаларны җирләгәндә, ничек итеп хуш исле сумала-майлар яндырган булсалар, синең хөрмәткә дә шулай яндырырлар һәм ‘И хакимебез!’ дип яшь түгәрләр. Моны Мин әйтәм“», – дип белдерә Раббы[+].

6Иремия пәйгамбәр шушы сүзләрнең барысын Иерусалимдә Яһүдә патшасы Сәдыкыйягә сөйләде; 7бу вакытта Бабил патшасының гаскәре Иерусалимгә һәм Яһүдәнең әлегәчә җимерелми калган ике шәһәренә – Лахиш һәм Азыкага каршы сугыша иде[+].


Колларны иреккә җибәрү турындагы килешүнең бозылуы

8Сәдыкыйя патша колларны иреккә чыгару турында барлык халык белән Иерусалимдә килешү төзегәннән соң, Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште. 9(Үзенең яһүди туганын берәү дә коллыкта тотмасын өчен, шул килешү буенча, һәрбер кеше үзендәге кол гыйбрине[*] вә кол гыйбри хатын-кызны иреккә җибәрергә тиеш иде[+]. 10Барлык түрәләр вә бөтен халык, үзендәге кол ирне вә кол хатынны иреккә җибәрергә һәм киләчәктә кол алмаска килешү төзеп, колларын иреккә җибәрделәр; 11ләкин соңыннан, кире уйлап, иреккә җибәргән кол ирләрне вә хатыннарны тагын үзләренә җыя башладылар, аларны яңадан кол булырга мәҗбүр иттеләр.)

12Шунда Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

13– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мисыр җиреннән, коллык йортыннан алып чыккан чакта, Мин сезнең ата-бабаларыгыз белән килешү төзедем, Мин әйттем:[+] 14„Сиңа алты ел эшләп, җиденче елга чыкканнан соң, үзеңнең туганыңны – үзен сиңа саткан гыйбрине иреккә җибәр; сиңа алты ел эшләгәч, аны иреккә җибәр“, – дидем. Ләкин сезнең ата-бабаларыгыз Мине тыңламады, сүзләремә колак салмады[+]. 15Күптән түгел сез, тәүбәгә килеп, Минем күз алдымда гадел эш кылдыгыз: үз якыныгызга ирек игълан иттегез, Минем исемемә багышланган йортта Минем каршымда килешү төзедегез, 16ләкин соңыннан, кире уйлап, исемемне хурлыкка калдырдыгыз: һәркайсыгыз үзенең кол ир вә кол хатынын, үзләре теләгән якка иреккә җибәргәннән соң, кире кайтарып алды, әлеге ир-ат һәм хатын-кызларны янәдән кол булырга мәҗбүр итте. 17Шуңа күрә Раббы болай ди: „Сез, Мине тыңламыйча, туганнарыгызга, якыннарыгызга ирек бирмәдегез. Шуның өчен, – ди Раббы, – хәзер сезгә Мин ирек бирәм: кылычтан, үләт зәхмәтеннән яки ачлыктан кырылу иреге бирәм! Мин сезне җирдәге барлык патшалыклар өчен коточыргыч үрнәк итәм[+]. 18-19Яһүдә түрәләре, Иерусалим түрәләре, сарай хезмәтчеләре, руханилар вә бар халык Минем алда ул килешүне төзеделәр, икегә ярган бозау арасыннан чыгып, аны расладылар[*], ләкин соңыннан килешүне боздылар, аның шартларын үтәмәделәр. Шуның өчен Мин аларны суелган бозау хәленә төшерәмен. 20Мин аларны дошманнары кулына – аларны үтерергә теләүчеләр кулына тапшырам, аларның мәетләре күктәге кошларга вә җирдәге җанварларга азык булыр[+]. 21Яһүдә патшасы Сәдыкыйяне вә аның түрәләрен дошманнары кулына – аларны үтерергә теләүчеләр кулына, вакытлыча чигенгән Бабил патшасы гаскәренә тапшырам[+]. 22Минем ихтыярым белән дошман бу шәһәргә кире кайтыр, һөҗүм итеп, аны басып алыр һәм яндырыр. Яһүдә шәһәрләрен Мин кеше яшәми торган буш урынга әйләндерермен“», – дип белдерә Раббы[+].

#### 35


Рехаб нәселеннән үрнәк алырга өндәү

1Яһүдә җирендә Йошия углы Яһоякыйм хакимлек иткән заманда, Иремиягә Раббыдан мондый сүз булды:[+]

2– Рехаб нәселе белән барып сөйләш тә аларны, Раббы йортындагы бүлмәләрнең берсенә алып килеп, шәраб белән сыйла[+].

3Шуннан мин, Хабасиниядән туган Иремия углы Яһазанияне һәм аның барча ир кардәшләрен вә угылларын – бөтен Рехаб нәселен ияртеп, 4аларны Раббы йортына, Игдәлия углы Ханан пәйгамбәрнең угыллары бүлмәсенә алып килдем. Ул бүлмә түрәләр бүлмәсе янында, ишек сакчысы Шаллум углы Магасея бүлмәсе өстендә иде. 5Рехабиләр алдына шәраб салынган савытлар вә касәләр куеп, аларга:

– Шәрабтан авыз итегез, – дидем.

6Ләкин алар:

– Без шәраб эчмибез, чөнки атабыз, Рехаб углы Йонадаб, безгә: «Үзегез дә шәраб эчмәгез, балаларыгыз да беркайчан эчмәсен![+] 7Йортлар салмагыз, орлык чәчмәгез, йөзем бакчалары утыртмагыз – сездә булмасын алар! Күчмә тормыш алып барган шушы җирдә озын-озак вакытлар яшисегез килсә, гомер буе чатырларда көн күрегез», – дип васыять әйтеп калдырган. 8Атабыз, Рехаб углы Йонадаб, васыять иткәннең без барысын да үтибез: беркайчан шәраб эчмибез, хатыннарыбыз, угыл-кызларыбыз да эчми. 9Яшәр өчен йортлар салмадык, безнең йөзем бакчаларыбыз да, басу-кырларыбыз да, чәчүлекләребез дә юк; 10без чатырларда яшибез һәм һәр нәрсәне атабыз Йонадаб васыять иткәнчә эшлибез, аның кушканнарын үтибез. 11Бу җирләргә Бабил патшасы Нәбухаднессар һөҗүм иткәч исә, без: «Әйдәгез, килданиләр һәм арамиләр[†] гаскәреннән Иерусалимгә качыйк!» – дидек. Шулай итеп, без хәзер Иерусалимдә яшибез[+].

12Шулчак Раббыдан Иремиягә мондый сүз килеп иреште:

13– Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Бар, Яһүдә халкына һәм Иерусалимдә яшәүчеләргә әйт: „Сез шулай Минем үгет-нәсыйхәтләремә колак салмассыз, сүзләремне тыңламассыз микәнни?! 14Әнә, Рехаб углы Йонадабның шәраб эчмәскә дигән сүзләре үтәлде: аның угыллары хәзер дә эчмиләр, чөнки аталарының васыятен үтиләр. Мин исә сезгә кат-кат әйтә килсәм дә, сез Мине тыңламадыгыз. 15Сезнең янга бер-бер артлы Үземнең колларымны – пәйгамбәрләрне җибәреп: ‘Һәркайсыгыз үзенең яман юлыннан кире кайтсын! Яшәү рәвешен үзгәртеп, чит илаһларга иярмәсен, аларга табынмасын; шул чагында Мин ата-бабаларыгызга һәм сезгә биргән җирдә гомер итәрсез’, – дидем, ләкин сез Мин әйткәннәргә колак салмадыгыз, Мине тыңламадыгыз[+]. 16Рехаб углы Йонадаб нәселе аталарының васыятен үти, ә бу халык Мине тыңламый! 17Шуңа күрә Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла, Исраил Алласы: ‘Яһүдәгә вә Иерусалимнең бар халкына алдан әйткән бөтен бәла-казаларны җибәрәм, чөнки Мин аларга әйтә килдем, әмма алар тыңламадылар, чакырдым – җавап бирмәделәр’, – дип әйтә“»[+].

18Ә рехабиләргә Иремия әйтте:

– Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Атагыз Йонадаб васыятен үтәгәнгә һәм аның кушканнарын җиренә җиткереп башкарганга, бар нәрсәне ул әйткәнчә эшләгәнгә күрә, 19Рехаб углы Йонадаб нәселеннән һәрчак кемдер Миңа хезмәт күрсәтәчәк», – ди Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы.

#### 36


Иремия әйткән сүзләрне Барухның төргәккә яза баруы

1Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм хакимлегенең дүртенче елында Иремиягә Раббы сүзе булды:[+]

2– Төргәкле китап ал да Йошия патшалык иткән дәвердән башлап бүгенге көнгә кадәр Исраил, Яһүдә һәм барлык халыклар турында әйтә килгән сүзләремнең һәммәсен язып куй[+]. 3Яһүдә халкы, бәлки, Мин аларга җибәрергә уйлаган барлык афәтләр хакында ишетеп, үзенең яман юлыннан кире борылыр, һәм шул чагында Мин аларның җинаятьләрен вә гөнаһларын кичерермен[+].

4Нерия углы Барухны чакырып алып, Иремия Раббыдан ирешкән сүзләрнең һәммәсен әйтеп яздырды[+]. 5Шуннан Иремия Барухка болай диде:

– Раббы йортына керергә миңа рөхсәт юк. 6Ураза көнендә син шунда бар да мин сиңа әйтеп яздырган Раббы сүзләрен халыкка ишетелерлек итеп кычкырып укы. Ул көнне Яһүдә шәһәрләреннән килгән халык та Раббы йортында була, алар да укыганыңны ишетсен. 7Бәлки, алар Раббыга догаларын кылырлар, яман юлларыннан кире кайтырлар, чөнки Раббы бу халыкка Үзенең дәһшәт тулы ачу-ярсуын игълан итте.

8Нерия углы Барух Иремия пәйгамбәр кушканнарның һәммәсен җиренә җиткереп үтәде – төргәкле китапка язылган Раббы сүзләрен Раббы йортында укыды.

9Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм хакимлегенең бишенче елында, тугызынчы айда Иерусалимдә яшәүчеләр һәм Яһүдә шәһәрләреннән Иерусалимгә килгән халык Раббыга багышлап ураза тотты[+]. 10Шунда Барух, Раббы йортының Яңа капкасы янындагы югары ишегалдында урнашкан бүлмәдән – кәтип Шафан углы Гемария бүлмәсеннән торып, төргәккә язылган Иремия сүзләрен бар халык ишетелерлек итеп кычкырып укып бирде[+].


Яһоякыйм патшаның төргәкне яндыруы

11Шафаннан туган Гемария углы Михая төргәккә язылган Раббы сүзләрен ишеткәннән соң, 12патша сараена төшеп, патша кәтибе бүлмәсенә керде. Анда патша кәтибе Элишама, Шәмәгыйя углы Делая, Ахбор углы Элнатан, Шафан углы Гемария, Ханания углы Сәдыкыйя һәм башка түрәләр утыра иде[+]. 13Барухның кулъязма төргәгеннән халыкка кычкырып укыган бөтен сүзләрен Михая аларга сөйләп бирде. 14Шуннан соң түрәләр Күши углы Шелемиядән туган Нетания углы Еһүдине, «Халыкка кычкырып укыган төргәкне ал да бире кил» дигән сүзләрне тапшырыр өчен, Барух янына юлладылар. Нерия углы Барух, төргәкне алып, алар янына килде. 15Аңа:

– Утыр, безгә дә кычкырып укып бир, – диделәр. Барух укып бирде. 16Ахырга кадәр тыңлагач, алар, котлары очып, бер-берсенә карашып алдылар һәм Барухка:

– Без бу сүзләрне патшага тапшырырга тиешбез! – диделәр. 17Аннары Барухтан: – Бу сүзләрне син кайдан алып яздың? Иремия әйтеп тордымы? – дип сорадылар.

18– Иремия бу сүзләрне миңа үзе әйтеп торды, ә мин кара белән аларны шушы төргәккә яздым, – диде аларга Барух.

19Шунда түрәләр Барухка:

– Бар, Иремия белән качыгыз! Кайда икәнегезне беркем дә белмәсен, – диделәр.

20Түрәләр төргәкне патша кәтибе Элишама бүлмәсендә калдырдылар да, патша янына барып, төргәккә язылганнарның һәммәсен аңа сөйләп бирделәр. 21Патша шуннан Еһүдигә төргәкне китерергә кушты, һәм теге аны, патша кәтибе Элишаманың бүлмәсеннән алып килеп, патшага һәм аның янында басып торган барлык түрәләргә кычкырып укып бирде. 22Бу хәл елның тугызынчы аенда булды; патша үзенең кышкы сараенда утыра, аның алдында күмер салынган җылыткыч яна иде[+]. 23Еһүди өч-дүрт багана укыган саен, патша шул укылган өлешне кәтипнең пычагы белән кисеп ала һәм җылыткычтагы утка ыргыта торды. Ул бөтен төргәкне шулай яндырып бетерде. 24Төргәктә язылганнарны ишетеп, ни патша, ни аның хезмәтчеләре куркып калмады, киемнәрен дә ертмады[*][+]. 25Элнатан, Делая вә Гемария патшадан төргәкне яндырмавын үтенсәләр дә, ул аларны тыңламады, 26патша нәселеннән булган Ерахмелга, Азриел углы Сераяһка, Абдеил углы Шелемиягә кәтип Барухны һәм Иремия пәйгамбәрне кулга алырга боерды, ләкин Раббы аларны яшергән иде инде[+].


Иремиянең икенче кулъязма төргәге

27Иремия Барухка әйтеп яздырган төргәкне патша яндырганнан соң, Иремиягә Раббыдан мондый сүз килеп иреште:

28– Икенче бер төргәк ал да Яһүдә патшасы Яһоякыйм яндырган кулъязмадагы сүзләрнең һәммәсен яңадан язып куй. 29Ә Яһүдә патшасы Яһоякыймга, Раббы болай дип әйтә, диген: «Кулъязма төргәгендә „Бабил патшасы һичшиксез килер, бу җирне талар, андагы кешеләрне вә терлекне кырып бетерер!“ дигән сүзләрне язган өчен, син Иремиягә янадың, шул кулъязманы утка салдың[+]. 30Әнә шуның өчен, әй Яһүдә патшасы Яһоякыйм, Раббы сиңа шуны әйтә: „Давыт тәхетендә утырырдай нәсел варисларың тумас синең, мәетең көндезге эсседә һәм төнге салкында җирләнмичә ятар[+]. 31Әйткәннәремне тыңламаган өчен, Мин сине, балаларыңны вә хезмәтчеләреңне җинаятьләрегезгә күрә җәзалармын! Мин сезгә дә, Иерусалим вә Яһүдә халкына да Үзем әйткән бөтен бәла-казаларны җибәрермен!“»

32Иремия, икенче төргәкне алып, Нерия углы Барух кәтипкә бирде, ә ул Яһүдә патшасы Яһоякыйм яндырган төргәктә булган, Иремия әйтеп торган барлык сүзләрне шунда язып куйды; анда әле тагын Иремиягә килеп ирешкән күп кенә шуңа охшаш сүзләр дә өстәлде.

#### 37


Иремиянең Сәдыкыйя патшаны кисәтүе

1Яһоякыйм углы Яһояхин урынына Йошия углы Сәдыкыйя хакимлек итә башлады. Яһүдә җиренә патша итеп аны Бабил патшасы Нәбухаднессар куйды[+]. 2Сәдыкыйя үзе дә, хезмәтчеләре дә, илнең халкы да Раббының Иремия пәйгамбәр аша ирештергән сүзләрен тыңламады[+]. 3Сәдыкыйя патша бервакыт Шелемия углы Яһухалны вә Магасея углы Сефания руханины Иремия пәйгамбәргә «Безнең өчен Раббы Аллабызга дога кыл!» дигән сүзләрне әйтергә җибәрде[+]. 4Иремия ул чагында халык арасында иркенләп йөри, чөнки зинданга ябылмаган иде әле[+]. 5Ул вакытларда Иерусалимне чолганышта тоткан килданиләр, фиргавен гаскәренең Мисырдан яу белән чыгуын ишетеп, Иерусалимнән кире чигенде[+].

6Шунда Иремия пәйгамбәргә Раббы сүзе килеп иреште:[+]

7– Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Минем нәрсә әйтәсемне белмәкче булып, сезне йомыш белән җибәргән Яһүдә патшасына әйтегез: „Сезгә ярдәм итмәкче булган фиргавен гаскәре үз җиренә, Мисырга кайтып китәр; 8ә килданиләр, яңадан килеп, шәһәргә каршы сугыш башлар, аны басып алыр һәм яндырып бетерер“»[+]. 9Раббы сезне кисәтә: «„Килданиләр моннан, әлбәттә, китәчәкләр!“ дип, үзегезне алдамагыз – алар китмәс! 10Әгәр дә сез үзегезгә каршы сугышкан килданиләрнең бөтен гаскәрен тар-мар итеп, чатырларда яралы гаскәриләре генә ятып калса да, һәрберсе, чыгып, бу шәһәрне яндырып бетерер иде».


Иремияне зинданга ябып куюлары

11Фиргавен гаскәрләре Иерусалимгә якынлаша башлагач, килданиләр чигенергә тотынды. 12Нәкъ шул көннәрдә Иремия үзенең туганнары белән Иерусалимнән Беньямин төбәгенә үз өлешенә тигән җирне алырга дип юнәлде. 13Әмма алар Беньямин капкасына җитүгә, андагы каравыл башлыгы, Хананиядән туган Шелемия углы Ирия, пәйгамбәрне тотып алып:

– Килданиләр ягына качмакчы буласыңмы?! – диде[+].

14– Ялган сүз сөйлисең! Килданиләр ягына качарга теләмим мин!

Ләкин Ирия аны тыңламады, Иремияне тотып алып, түрәләр янына алып китте. 15Түрәләр Иремиягә ачулы иде, алар аны кыйнаттылар да кәтип Йонатанның зинданга әйләндерелгән өенә ябып куйдылар[+].

16Байтак көннәр базда ябылуда ятканнан соң, 17Сәдыкыйя патша аны алырга җибәрде. Иремияне сарайга алып килделәр, һәм патша, башкаларга сиздермичә генә, аңардан:

– Раббыдан берәр хәбәр бармы? – дип сорады.

– Бар! – диде Иремия. – Син Бабил патшасы кулына төшәрсең, – диде[+]. 18Аннары: – Синең алда, хезмәтчеләрең яки халык алдында ни гаебем бар минем?! Ни өчен мине зинданга яптыгыз? – дип сорады. – 19«Бабил патшасы сезгә һәм илегезгә һөҗүм итмәс!» дигән пәйгамбәрләрегез кайда сезнең?![+] 20Хәзер мине тыңласаң иде, хакимем патша, үтенечемне аяк астына салмасаң иде: кәтип Йонатан йортына кайтарма мине, юкса мин анда үләчәкмен!

21Шуннан соң Сәдыкыйя патша Иремияне сакчылар йортының ишегалдында ябып тотарга кушты. Аңарга һәр көнне, шәһәрдә икмәк беткәнче, икмәк пешерүчеләр урамыннан берәр икмәк китерә иделәр; шулай итеп, Иремия сакчылар йортының ишегалдында тоткынлыкта калды[+].

#### 38


Иремияне су җыя торган чокырга ташлаулары

1-3Бөтен халыкка мөрәҗәгать иткән Иремиянең «Раббы болай ди: „Бу шәһәрдә калган кеше кылычтан, ачлыктан вә үләт зәхмәтеннән һәлак булачак, ә килданиләр ягына чыкканнар, үзләренең җаннарын саклап, исән калачак. Бу шәһәр, һичшиксез, Бабил патшасы гаскәре кулына тапшырылачак, һәм патша аны басып алачак!“» дигән сүзләрен ишеткәннән соң, түрә булган Маттан углы Шефатия, Пашхур углы Гедалия, Шелемия углы Яһухал, Малкия углы Пашхур:[+][+][+]

4– Бу кешене үтерергә кирәк! Чөнки ул шундый сүзләре белән шәһәрдә калган гаскәриләрнең вә бар халыкның рухын төшерә. Бу кеше халыкка иминлек түгел, ә бәла-каза тели, – диделәр патшага[+].

5Сәдыкыйя патша аларга:

– Ул сезнең кулда, патша сезгә каршы берни дә эшли алмый, – дип җавап кайтарды[+].

6Шуннан соң Иремияне тотып алдылар да, бау бәйләп, су җыя торган чокырга[†] төшерделәр. Сакчылар йортының ишегалдында урнашкан бу чокыр патша углы Малкиянеке булып, анда инде су беткән, төбендә бары ләм генә калган иде. Иремия шул ләмгә кереп батты[+].


Эбед-Мәликнең Иремияне азат итүе

7-8Хәбәши Эбед-Мәлик, патша сараендагы хезмәтчеләрнең берсе, Иремияне су җыю чокырына ташлаганнарын ишеткәч, патша сараеннан чыгып, Беньямин капкасы янында утырган патша алдына килде һәм:[+]

9– Хакимем патша! Иремия пәйгамбәрне чокырга ташлап, бу кешеләр бик начар эшләде. Ул анда ачтан үләчәк, чөнки шәһәрдә икмәк бетте, – диде[+].

10Хәбәши Эбед-Мәликкә патша:

– Үзең белән биредән утыз кеше ал да Иремия пәйгамбәрне, үлеп киткәнче, чокырдан чыгар, – дип боерды.

11Эбед-Мәлик үзе белән кешеләрне ияртеп алып китте һәм, патша сараенда киемнәр саклана торган бүлмәгә кереп, аннан иске кием-салым алды да, бауга бәйләп, Иремия яткан чокырга төшерде; 12аннары Иремиягә:

– Бауны култык астыңа бәйлә дә, кырмасын өчен, бу иске чүпрәкләрне шунда кыстыр, – диде. Иремия ул кушканча эшләде. 13Шуннан Иремияне баулар ярдәмендә чокырдан тартып чыгардылар. Иремия, шулай итеп, сакчылар йортының ишегалдында калды.


Сәдыкыйя патшаның Иремияне үз янына чакырып алуы

14Сәдыкыйя патша Иремия пәйгамбәрне чакыртты, һәм аны Раббы йортының өченче ишеге янына алып килделәр. Сәдыкыйя:

– Сорыйсы сүзем бар синнән, тик миннән берни дә яшермә, – диде.

15Сәдыкыйя патшадан Иремия:

– Әгәр сиңа дөресен әйтсәм, мине үтермәссеңме? Киңәш бирсәм тыңларсыңмы? – дип сорады.

16Сәдыкыйя патша, Иремиягә яшерен рәвештә ант итеп:

– Безгә җан өргән Раббы Үзе шаһиттыр: мин сине үтермәм, үтерергә теләүче кешеләр кулына да бирмәм! – диде.

17Шунда Иремия:

– Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла, Исраил Алласы, болай дип әйтә: «Әгәр син Бабил патшасының гаскәрбашларына бирелсәң, гомереңне саклап калырсың, шәһәргә дә ут салмаслар, үзең дә, гаиләң дә исән-имин булыр[+]. 18Инде Бабил патшасының гаскәрбашларына бирелмәсәң, бу шәһәр килданиләр кулына тапшырылыр, һәм алар аны яндырырлар, син үзең дә алар кулыннан котыла алмассың», – диде[+].

19– Мин килданиләр ягына күчкән яһүдиләрдән куркам. Килданиләр мине яһүдиләргә тапшырса, алар мине җәзаларга мөмкин[+].

20– Тапшырмаслар! Раббының миңа әйткән сүзләренә колак сал, шул чагында синең белән бар да әйбәт булыр, син исән калырсың, – диде Иремия. –[+] 21Ә инде аларга бирелүдән баш тарта калсаң, Раббының миңа нинди күренеш иңдергәнен тыңла: 22менә, Яһүдә патшасы сараенда калган барлык хатын-кызларны Бабил патшасының гаскәрбашлары каршына алып чыгарлар. Шул хатын-кызлар:

«Дусларың, алдап, сине күнәргә мәҗбүр итте,
аякларың пычракка баткач, качып китте», – диләр[+].

23Синең барлык хатыннарыңны вә балаларыңны килданиләргә алып китәрләр, син үзең дә алар кулыннан котыла алмассың; сине Бабил патшасы эләктереп алыр, һәм бу шәһәр яндырылыр[+].

24Сәдыкыйя Иремиягә әйтте:

– Безнең сөйләшкәнне беркем белмәскә тиеш, шул чагында исән калырсың. 25Әгәр түрәләр, синең белән сөйләшкәнемне ишетә калып: «Патшага нәрсәләр әйткәнеңне, аның сиңа нинди җавап биргәнен сөйлә безгә, яшермә, без сине үтермәбез», – дисәләр, 26аларга болай диген: «Мин патшага үтенеч белән килдем, Йонатан йортында һәлак булмас өчен, анда кайтармавын сорадым»[+].

27Түрәләр Иремия янына килделәр, сораштырырга тотындылар, ул аларга патша кушканча җавап бирде. Шуннан түрәләр башка сораулар бирмичә китеп бардылар, чөнки патша белән ике арада булган сөйләшүнең эчтәлеген беркем белми иде. 28Иерусалим алынган көнгә кадәр Иремия сакчылар йортының ишегалдында кала бирде.


Иерусалимнең алынуы

Иерусалимнең алынуы болай була.

#### 39

1[•]Яһүдә патшасы Сәдыкыйя хакимлегенең тугызынчы елында, унынчы айда Бабил патшасы Нәбухаднессар, үзенең бөтен гаскәре белән Иерусалим янына килеп, аны камап алды[+]. 2Сәдыкыйя хакимлегенең унберенче елында, дүртенче айның тугызынчы көнендә дошман шәһәрнең диварын җимереп төшерде[+].

3Иерусалим алынганнан соң, Бабил патшасының барлык түрәләре, шәһәргә кереп, Урта капка янына килеп утырдылар. Алар арасында симмагирле Нергәл-Саресер, сарай хезмәтчеләре башлыгы Нәбу-Сарсехим, гаскәрбашы Нергәл-Саресер бар иде. 4Аларны күрүгә, Яһүдә патшасы Сәдыкыйя вә аның бөтен гаскәриләре төнлә шәһәрдән качтылар: патша бакчасы аша үтеп, ике дивар арасындагы капкадан чыктылар да Араба тигезлегенә таба киттеләр. 5Ләкин килданиләр аларны эзәрлекли чыкты; Сәдыкыйяне алар Әрихә тигезлегендә куып җиттеләр дә, тотып алып, Бабил патшасы Нәбухаднессар янына – Хамат җирендәге Рибла шәһәренә китерделәр; шунда Нәбухаднессар аңа хөкем карары чыгарды[+]. 6Бабил патшасы Риблада Сәдыкыйянең күз алдында аның угылларын, шулай ук Яһүдәнең барлык затлы кешеләрен кадап үтерде. 7Аннары, Сәдыкыйянең күзләрен сукырайтып, Бабилгә алып китәр өчен, аңа бакыр богау кигезде[+]. 8Килданиләр патша сараен вә халыкның йортларын яндырды, Иерусалим диварларын җимерде[+]. 9Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан шәһәрдә калган халыкны, бабиллеләр ягына чыкканнар вә бүтәннәр белән бергә әсир итеп, Бабилгә алып китте;[+] 10бернәрсәләре булмаган ярлы кешеләрнең кайберләрен исә Яһүдә җирендә калдырып, аларга йөзем бакчалары вә кырлар бирде.


Иремиянең иреккә чыгуы

11Иремия турында Бабил патшасы Нәбухаднессар җансакчылар башлыгы Нәбузараданга мондый әмер бирде:

12– Син аны үз карамагыңа ал һәм аның турында кайгырт, бернинди яманлык кылма; ул ничек әйтсә, шуны эшлә.

13Шуннан җансакчылар башлыгы Нәбузарадан, сарай хезмәтчеләре башлыгы Нәбушазбан, гаскәриләр башлыгы Нергәл-Саресер һәм Бабил патшасының башка түрәләре, 14Иремия янына кеше җибәреп, аны сакчылар йортының ишегалдыннан чыгардылар да, үз өенә илтеп куяр өчен, Шафаннан туган Ахикам углы Гедалия карамагына тапшырдылар. Иремия, шул рәвешле, үз халкы арасында калды[+].


Раббының Эбед-Мәликне коткарырга вәгъдә итүе

15Әле сакчылар йортының ишегалдында тоткынлыкта ятканда ук, Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште[*]:[+]

16– Бар, хәбәши Эбед-Мәликкә, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә, диген: «Менә, Мин бу шәһәр турында әйткән сүзләремне гамәлгә ашырам – Мин аңа яхшылык түгел, яманлык кылам! Көне җиткәч, син моны үз күзләрең белән күрерсең[+]. 17Ләкин ул көнне Мин сине коткарырмын, – дип белдерә Раббы, – һәм син үзең курыккан кешеләр кулына эләкмәссең[+]. 18Мин сине һичшиксез коткарырмын, кылычтан үлмәссең син. Миңа өмет баглаган өчен, сиңа тормыш бүләк ителер. Бу – Раббы сүзе»[+].

#### 40


Иремиянең Яһүдә башлыгы Гедалия янына килүе

1Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан, Бабилгә сөргенгә китеп баручы Иерусалим һәм Яһүдә әсирләре арасыннан богауланган Иремияне табып алып, аны Рамаһ шәһәрендә азат итте. Иремиягә Раббы сүзе әнә шуннан соң килеп ирешкән иде[+]. 2Җансакчылар башлыгы, Иремияне чакырып алып, болай диде:

– Раббы, синең Аллаң, бу урынга һәлакәт китерергә вәгъдә иткән иде, – диде. –[+] 3Инде менә әйткәнен Ул гамәлгә ашырды – сезнең өскә афәт җибәрде, чөнки сез Раббы алдында гөнаһ эш кылдыгыз, сүзләренә колак салмадыгыз[+]. 4Ләкин мин бүген кулыңдагы богауларны чишәм. Әгәр минем белән Бабилгә барасың килсә – бар, мин синең турыда кайгыртырмын; ә инде минем белән Бабилгә барасың килми икән – биредә кал. Менә, бөтен җир синең алдыңда; үзең кирәк дип тапкан, барасың килгән урынга бар.

5Иремия әле китәргә дә өлгермәде, Нәбузарадан аңа:

– Бабил патшасы Яһүдә шәһәрләренә башлык итеп куйган Шафаннан туган Ахикам углы Гедалия янына кайт та шунда халык арасында яшә яисә үзең теләгән урынга бар, – диде. Аннары җансакчылар башлыгы, азык-төлек вә бүләкләр биреп, аны чыгарып җибәрде[+]. 6Иремия шуннан, Ахикам углы Гедалия янына Миспа шәһәренә китеп, илдә калган халык арасында яшәде[+].

7[•]Үз кешеләре белән чүлдә качып яткан барлык гаскәрбашлары, Ахикам углы Гедалиянең Бабил патшасы тарафыннан идарәче итеп, ягъни Бабилгә сөрелмәгән ярлы-ябага ирләр, хатыннар, балалар өстеннән башлык итеп билгеләнүен ишеткәннән соң,[+] 8аның янына Миспага килделәр. Болар – Нетания углы Исмәгыйль, Кареах угыллары Йоханан һәм Йонатан, Танхумет углы Сераяһ, нетофалы Эфайның угыллары, мәгакәһиләр кавеменнән бер адәмнең углы Язания һәм аларның сугышчылары иде[+]. 9Шафаннан туган Ахикам углы Гедалия аларга һәм аларның сугышчыларына, ант итеп:

– Килданиләргә хезмәт итүдән курыкмагыз, үз илегездә калып, Бабил патшасына хезмәт итегез, шул чагында барысы да яхшы булыр. 10Безнең илгә килүче килданиләр алдында сезнең вәкилегез булыр өчен, мин Миспада калам. Сез исә җәйге җимешләрне җыеп алыгыз, шәраб, зәйтүн мае әзерләп, савытларыгызга тутырып куегыз һәм үзегез урнашкан шәһәрләрдә яшәгез, – диде.

11Мәаб, Аммон, Эдом җирендә һәм башка илләрдә көн күрүче яһүдиләр, Бабил патшасы Яһүдәдә яшәүчеләрнең бер өлешен үз җирләрендә калдырганны һәм алар өстеннән Шафаннан туган Ахикам углы Гедалияне билгеләгәнне ишеткәннән соң, 12үзләре качып киткән җирләрдән Яһүдә иленә – Гедалия янына Миспага әйләнеп кайттылар; алар күп итеп шәраб әзерләделәр, җәйге җимешләр җыйдылар.


Гедалияне үтерүләре

13Беркөн Кареах углы Йоханан һәм әлегәчә чүлдә яшеренеп яткан гаскәрбашлары, Гедалия янына Миспага килеп,[+] 14аңардан:

– Аммониләр патшасы Багалис, сине үтерер өчен, Нетания углы Исмәгыйльне җибәргәнне белмисеңмени? – дип сорадылар. Ләкин Ахикам углы Гедалия аларга ышанмады. 15Шунда, Миспада, Кареах углы Йоханан Гедалиягә яшертен генә:

– Рөхсәт итсәң, мин Нетания углы Исмәгыйльне барып үтерер идем, моны беркем дә белмәс; нигә әле аңа сине үтерергә юл куярга?! Югыйсә синең янга җыелган яһүдиләр таралып бетәр һәм Яһүдәдә калган халык һәлак булыр, – диде.

16Ләкин Ахикам углы Гедалия аңа:

– Алай эшләмә, синең Исмәгыйль хакында әйткәннәрең дөрес түгел, – диде.

#### 41

1Шул елның җиденче аенда Элишамадан туган Нетания углы Исмәгыйль үзенең ун кешесе белән Ахикам углы Гедалия янына Миспага килде. Әлеге Исмәгыйль, патша нәселеннән булып, патша түрәләренең берсе иде. Алар Миспада бергәләп ашап утырганда,[+] 2Нетания углы Исмәгыйль һәм аның белән булган ун кеше, торып, Шафаннан туган Ахикам углы Гедалияне – Бабил патшасы илгә башлык итеп куйган кешене – кылыч белән чабып үтерделәр[+]. 3Исмәгыйль Миспада Гедалия белән бергә булган барлык яһүдиләрне дә, андагы килданиләрнең хәрбиләрен дә үтерде.


Исмәгыйльнең Раббы йортына бүләк китерүчеләрне үтерүе

4Иртәгесе көнне, Гедалиянең үтерелүе турында әле беркем белмәгәндә, 5Шәкем, Шилоһ вә Самарея шәһәрләреннән сакаллары кырылган, киемнәре ерткаланган, тәннәре җәрәхәт белән капланган[*] сиксән кеше килде. Алар Раббы йортына икмәк бүләкләре һәм хуш исле сумала-майлар алып килгән иде[+]. 6Нетания углы Исмәгыйль, күз яшьләре түккән булып, Миспадан аларны каршыларга чыкты һәм, тегеләргә якынлаша төшкәч:

– Ахикам углы Гедалия янына барыйк, – диде. 7Тегеләр шәһәр эченә керүгә, Нетания углы Исмәгыйль һәм аның кешеләре аларны кырып бетерделәр дә җәсәдләрен су җыю чокырына ташладылар. 8Ләкин арадан ун кеше, Исмәгыйльгә ялварып:

– Үтермә безне, кырда яшереп саклаган бодай вә арпа, зәйтүн мае вә балыбыз бар, – диде, һәм ул, башкаларны үтерсә дә, боларны үтерүдән тыелып калды.

9Исмәгыйль мәетләрне ташлаткан су җыю чокыры бик зур[*] булып, кайчандыр аны, Исраил патшасы Багшадан сакланып, Аса патша казыта. Нетания углы Исмәгыйль үлгән кешеләрнең мәетләрен шул чокырга тутырды[+]. 10Шуннан соң Исмәгыйль Миспада калган бар халыкны – патша кызларын, җансакчылар башлыгы Нәбузарадан әмере белән Ахикам углы Гедалия карамагына тапшырылган һәммә кешене әсирлеккә алды; Нетания углы Исмәгыйль, аларны үзе белән ияртеп, аммониләр җиренә таба юнәлде. 11Ләкин Кареах углы Йоханан һәм аның янындагы гаскәрбашлары, Нетания углы Исмәгыйль эшләгән явызлыкларны ишетеп,[+] 12барлык сугышчыларын тупладылар да Нетания углы Исмәгыйльгә каршы сугышырга киттеләр һәм аны Гибгондагы зур буа янында куып җиттеләр[+]. 13-14Исмәгыйль Миспадан әсирлеккә куып алып киткән халык, Кареах углы Йохананны һәм аның янындагы гаскәрбашларын күргәч, кирегә борылды да шатланышып Кареах углы Йохананга таба йөгерде. 15Әмма Нетания углы Исмәгыйль, үзенең сигез кешесе белән Йохананнан качып, аммониләр җиренә юл алды[+].


Иремиянең «Мисырга кермәгез!» дип, халыкны кисәтүе

16Ахикам углы Гедалияне үтергәннән соң, Нетания углы Исмәгыйль Миспада әсир иткән бар кешене – хәрби хезмәткә яраклы ирләрне, хатын-кызларны, балаларны, сарай хезмәтчеләрен – Кареах углы Йоханан һәм аның янындагы гаскәрбашлары үзләре белән Гибгоннан җыеп алып китте. 17Алар юлга кузгалдылар һәм Бәйт-Лехем янындагы Герут-Кимһамда ялга тукталдылар. 18Килданиләрдән курыкканга күрә, алар Мисырга качарга булдылар, чөнки Бабил патшасы илгә башлык итеп билгеләгән Ахикам углы Гедалияне Нетания углы Исмәгыйль үтергән иде.

#### 42

1Бөтен гаскәрбашлары, Кареах углы Йоханан, Һошагыйя углы Азария[*] һәм кечесеннән алып олысына кадәр бар халык, Иремия пәйгамбәр янына килеп:[+]

2– Гозеребезне тыңла, зинһар! Исән калган шушы халык өчен үзеңнең Раббы Аллаңа дога кыл! Үзең күреп торасың: әүвәлге күп санлы халыктан бик азыбыз исән калды, – диделәр. –[+] 3Синең Раббы Аллаң нинди юлдан барасын, нәрсә эшләргә икәнен әйтсә иде безгә, – диделәр.

4Иремия пәйгамбәр аларга:

– Үтенечегезне ишеттем. Әйткәнегезчә, Раббы Аллагызга дога кылырмын һәм Раббының сүзләрен түкми-чәчми сезгә җиткерермен, – диде.

5Алар исә:

– Әгәр без Раббы Аллаң синең аша әйткәннәрнең һәммәсен җиренә җиткереп үтәмәсәк, безгә каршы Раббы Үзе хаклык вә гаделлек белән шаһитлык бирсен, – диделәр. –[+] 6Без сине Раббы Аллабыз янына җибәрәбез һәм Аның әйткәннәрен, безнең өчен яхшы яки яман булуга карамастан, тайпылышсыз үтәрбез. Раббы Аллабызга итагать кылсак, барысы да яхшы булыр[+].

7Ун көн үтүгә, Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште. 8Иремия, Кареах углы Йохананны, аның барча гаскәрбашларын, кечесеннән алып олысына кадәр бар халыкны чакыртып алып, 9аларга әйтте:

– Сез миннән Исраилнең Раббы Алласына гозерегезне җиткерергә үтенгән идегез. Ул сезгә менә болай ди: 10«Әгәр шушы җирдә калсагыз, Мин сезне биредә төпләндерермен – бөлдермәм, сезне тамыр җәйдерермен – йолкып алмам, чөнки сезнең өскә җибәргән афәт өчен үкенәмен[+]. 11Сез хәзер Бабил патшасыннан куркасыз. Аңардан курыкмагыз! – дип белдерә Раббы. – Чөнки сезне коткарыр өчен, аның кулыннан йолып алыр өчен, Мин янәшәгездә булырмын. 12Мин сезгә Үземнең рәхим-шәфкатемне күрсәтермен, һәм Бабил патшасы, сезне кызганып, үз җирегезгә кире кайтарыр».

13Әмма сез Раббы Аллагыз сүзенә буйсынмыйча: «Без бу җирдә яшәмибез, 14Мисырга китәбез! Анда сугыш күрмәбез һәм сугыш быргысын ишетмәбез, ачлыктан җәфа чикмәбез, шунда гомер итәрбез», – дисәгез,[+] 15сезгә әйтәм, әй Яһүдәнең исән калган халкы, Раббы сүзен тыңлагыз! Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Әгәр сез чынлап та „Мисырда яшибез!“ дип карар кылсагыз, шунда китеп урнашсагыз, 16сезне куркыта торган кылыч Мисыр җирендә дә куып җитәр, сезне куркыта торган ачлык артыгыздан калмас, һәм сез шунда әҗәлегезне табарсыз[+]. 17Мисырга китеп урнашырга карар кылган бар кеше кылычтан, ачлыктан вә үләт зәхмәтеннән һәлак булыр; аларның берсе дә Мин җибәргән афәттән котыла алмас».

18Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Мисырга китсәгез, Иерусалим халкына ябырылган ачу-ярсуым сезгә дә ябырылыр! Сез шом сала торган каһәр иясе булырсыз, хурлыкка төшеп, адәм мыскылына калырсыз һәм бу җирне бүтән күрә алмассыз». 19-20Әй Яһүдәнең исән калган халкы, Раббы сезгә: «Мисырга бармагыз!» – дип әйтте. Белеп торыгыз: мин бүген сезне, коточкыч хата ясыйсыз, дип кисәттем. Сез бит, миннән үтенеп, Раббы Аллагызга: «Безнең өчен Раббы Аллабызга дога кыл һәм Ул әйткәннәрне түкми-чәчми безгә җиткер, без барысын да Ул кушканча эшләрбез», – дип әйтергә куштыгыз. 21Мин бүген Ул әйткәннәрне сезгә җиткердем, ләкин сез Раббы Аллагыз минем аша әйткәннәрнең берсенә дә буйсынмадыгыз. 22Шуңа күрә белеп торыгыз: барып урнашырга теләгән җирегездә кылычтан, ачлыктан вә үләт зәхмәтеннән кырылырсыз!

#### 43


Халыкның Мисырга китүе

1Раббы Аллалары әйтергә кушкан барлык сүзләрне Иремия бөтен халыкка җиткергәч, 2Һошагыйя углы Азария, Кареах углы Йоханан һәм башка тәкәббер кешеләр Иремиягә:

– Ялганлыйсың син! Раббы Аллабыз сине «Мисырга китмәгез, анда яшәмәгез!» дип әйтергә җибәрмәгән, – диделәр. –[+] 3Безгә каршы сине Нерия углы Барух котырта; ул безне бабиллеләр кулына тапшырып кырып бетерергә яки Бабилгә сөрергә ниятләнә[+].

4Шулай итеп, Кареах углы Йоханан, гаскәрбашлары һәм бар халык, Раббы ихтыярына буйсынмыйча, Яһүдә җирендә калудан баш тарттылар. 5Төрле илләрдә сибелеп яшәгән һәм үз илләре Яһүдәдә яшәргә дип әйләнеп кайткан бар халыкны Кареах углы Йоханан һәм гаскәрбашлары үзләре белән ияртеп киттеләр. 6Шул исәптән алар, Шафаннан туган Ахикам углы Гедалия карамагына җансакчылар башлыгы Нәбузарадан калдырып киткән барча ирләрне, хатыннарны, балаларны, патша кызларын, шулай ук Иремия пәйгамбәр һәм Нерия углы Барухны үзләре белән алып,[+] 7Раббы сүзенә буйсынмыйча, Мисыр җиренә киттеләр һәм Тахпанхес шәһәренә җиттеләр[+].


Нәбухаднессарның Мисырга һөҗүм итәсен Иремиянең алдан әйтеп куюы

8Тахпанхеста Иремиягә Раббы сүзе килеп иреште:

9– Зур-зур ташлар ал да яһүдиләр күз алдында аларны Тахпанхестагы фиргавен сараеның ишеге янына түшәлгән балчык астына күмеп, 10яһүдиләргә әйт: «Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай дип әйтә, диген: „Менә, Мин Үземнең колымны, Бабил патшасы Нәбухаднессарны, бирегә китерәм, аның тәхетен шушы яшерелгән ташлар өстенә куям, һәм ул үзенең мәһабәт чатырын шунда корыр[+]. 11Ул, килеп, Мисыр илен тар-мар китерер:

үләт зәхмәтенә дучар ителгәне – авырып үләр,
әсирлеккә дучар ителгәне – әсир китәр,
кылычка дучар ителгәне – кылыч астына керер![+]

12Бабил патшасы Мисыр илаһларының гыйбадәтханәләренә ут салыр; потларның кайберләрен яндырыр, кайберләрен үзе белән алып китәр. Бетләрен чүпләп, үзенең киемен чистарткан көтүче кебек, Нәбухаднессар да Мисыр җирен чистартыр һәм шул илдән тыныч кына чыгып китәр[+]. 13Мисыр җирендәге Кояш йортына[*] куелган изге баганаларны җимерер ул, Мисыр илаһларының гыйбадәтханәләрен яндырып бетерер“».

#### 44


Потларга табынуны хөкем итү

1Мисырдагы Мигдол, Тахпанхес, Мемфис һәм Патрос шәһәрләрендә көн күрүче яһүдиләр турында Иремиягә Раббы сүзе булды[+].

2– Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Иерусалимгә вә барлык Яһүдә шәһәрләренә Мин җибәргән афәтләрнең һәммәсен сез күрдегез; менә, ул калалар хәзер хәрабә булып ята, һәм анда яшәүче юк бүтән. 3Яһүдиләр кылган явызлыклар өчен булды бу. Алар, корбаннар яндырып, чит илаһларга хезмәт итеп йөрүләре белән Минем ачуымны чыгардылар. Ул илаһлар аларга да, сезгә дә, ата-бабаларыгызга да чит-ят иде[+]. 4„Мине нәфрәтләндерә торган бу әшәке эшләрегезне эшләмәгез!“ – дип әйтер өчен, Мин сезнең янга Үземнең колларымны – пәйгамбәрләремне – бер-бер артлы җибәрдем,[+] 5ләкин сез Мине тыңламадыгыз, сүзләремә колак салмадыгыз, явыз гамәлләрегездән баш тартмадыгыз, чит илаһларга корбаннар яндырудан туктамадыгыз. 6Шуңа күрә Минем ачу-ярсуым, кабынып, Яһүдә шәһәрләренә вә Иерусалим урамнарына ябырылды; хәзер алар, бүген күренгәнчә, хәрабәләр өеменә әверелгән, бушап калган».

7Инде Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Нигә сез үз башыгызга зур бәла аласыз, Яһүдә иленнән килгән ирләрне, хатыннарны, балаларны вә яңа туган сабыйларны харап итәсез – берегез дә исән калмый бит! 8Нигә сез үз кулларыгыз ясаган потлар белән Минем ачуымны чыгарасыз, үзегез килеп урнашкан Мисыр җирендә чит илаһларга корбаннар яндырасыз?! Сез үзегезне һәлак итәрсез, җирдәге барлык халыкларның каргышына вә мәсхәрәсенә дучар булырсыз! 9Яһүдә җирендә вә Иерусалим урамнарында ата-бабаларыгыз, Яһүдә патшалары һәм аларның хатыннары кылган явызлыкны, үзегезнең һәм хатыннарыгызның явызлыгын оныттыгызмыни?![+] 10Сез әле дә буйсынмыйсыз, Миннән курыкмыйсыз, сезгә һәм ата-бабаларыгызга Мин биргән Канун һәм кагыйдәләрем буенча гамәл кылмыйсыз». 11Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Менә, Мин сезгә афәт җибәрергә, бөтен Яһүдә халкын юк итәргә булдым. 12Исән калган һәм Мисырга китеп урнашырга карар кылган яһүдиләрне Мин юк итәрмен – алар Мисырда һәлак булыр! Кылычтан яки ачлыктан үләр алар, олысы-кечесе кылычтан яки ачлыктан кырылыр. Шом сала торган каһәр иясенә әйләнер алар, хурлыкка төшеп, адәм мыскылына калыр[+]. 13Иерусалимне җәзалаган кебек, Мисыр җирендә яшәүче яһүдиләрне кылыч, ачлык вә үләт зәхмәте белән җәзалармын[+]. 14Исән калган һәм Мисырга яшәргә дип күчеп килгән яһүдиләрнең берсе дә котылып калмас. Алар бөтен җаннары-тәннәре белән Яһүдәгә кайтырга ашкыныр, ләкин качкыннарның бик азы гына әйләнеп кайтыр».

15Хатыннары чит илаһларга корбаннар яндырганны белгән барлык ир-атлар һәм анда җыелып торган күпләгән хатын-кыз – Мисыр җирендә, Патрос өлкәсендә яшәгән бар халык – Иремиягә болай дип җавап бирде:

16– Раббы исеменнән безгә сөйләгән сүзләреңне тыңламыйбыз![+] 17Әйткән нәзеребезгә тугры калып, ата-бабаларыбыз, патшаларыбыз, түрәләребез һәм без үзебез элек Яһүдә шәһәрләрендә һәм Иерусалим урамнарында эшләгәнчә, Күк алиһәсенә багышлап, хуш исле сумала-майлар көйрәтербез, корбан бүләге итеп шәраб китерербез, чөнки ул вакытларда без тук вә бәхетле, кайгы күрми яши идек[+]. 18Күк алиһәсе хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтүдән, бүләк итеп шәраб китерүдән туктагач, хәерчелектә яшибез, кылычтан һәм ачлыктан кырылабыз.

19– Күк алиһәсе хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтүебезне, бүләккә шәраб китерүебезне һәм алиһә сурәте төшерелгән корбан икмәкләре пешерүебезне ирләребез белми идемени?! – дип өстәде хатыннар.

20Шунда Иремия бөтен халыкка – ир-ат вә хатын-кызларга, аңа каршы сөйләүче барча кешегә – болай диде:

21– Сез үзегез, сезнең ата-бабаларыгыз, патшаларыгыз, түрәләрегез, илнең халкы Яһүдә шәһәрләрендә вә Иерусалим урамнарында корбаннар яндырганны Раббы хәтерләмидер, оныткандыр дисезме?! 22Раббы сез кылган явызлыкларга вә әшәкелекләргә бүтәнчә түзеп тора алмады; шуңа күрә дә сезнең җирегез, үзегез күргәнчә, ташландык хәлгә төшеп, куркыныч бер урынга, каргалган, кеше яшәми торган җиргә әверелде[+]. 23Хуш исле сумала-майлар көйрәтеп, сез Раббы алдында гөнаһ кылдыгыз, Аның әйткәннәрен тыңламадыгыз, Аның Кануны, кагыйдә вә күрсәтмәләре буенча гамәл кылмадыгыз, шуның өчен, үзегез күреп торганча, өстегезгә шушы афәт килде[+].

24Иремия бөтен халыкка һәм аеруча барлык хатын-кызларга әйтте:

– Мисыр җирендә яшәүче Яһүдә халкы, Раббы сүзен тыңлагыз! 25Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди: «Сез вә сезнең хатын-кызларыгыз: „Әйткән нәзеребезгә тугры калып, Күк алиһәсе хөрмәтенә без корбаннар яндырырбыз, бүләк итеп шәраб китерербез“, – дидегез һәм әйткәннәрегезне гамәлгә ашырасыз. Ярый соң, әйткәннәрегезне үтәгез! Үтәгез әйдә!» 26Ләкин Мисыр җирендә яшәүче барлык яһүдиләр, тыңлагыз: «Мин, – ди Раббы, – Үземнең бөек исемем белән ант иттем: бөтен Мисыр илендә бер яһүди дә бүтән, Минем исемемне әйтеп: „Хуҗа-Раббы Үзе шаһиттыр!“ – дип ант итмәс! 27Менә, Мин иминлек түгел, ә һәлакәт китерер өчен күзәтәм сезне; Мисыр җирендәге барлык яһүдиләр соңгы кешесенә кадәр кылычтан вә ачлыктан һәлак булыр![+] 28Кылычтан котылган бик азлар гына Мисырдан Яһүдә җиренә әйләнеп кайтыр. Исән калган һәм Мисырга яшәргә дип күчеп килгән барлык яһүдиләр шулчак үзләренең түгел, ә Минем сүземнең рас чыгуын белер[+]. 29Мин сезне менә шушы җирдә җәзага тартырмын, – дип белдерә Раббы. – Әйткән сүзләремнең гамәлгә ашасына сез ышансын өчен, Мин сезгә менә шундый билге җибәрәм: 30Яһүдә патшасы Сәдыкыйянең җанын кыярга теләгән Бабил патшасы Нәбухаднессар кулына Сәдыкыйяне ни рәвешле тапшырган булсам, Мисыр патшасын – Хофра фиргавенне дә – аңа үлем теләүче дошманнары кулына тапшырырмын!» – ди Раббы[+].

#### 45


Раббының Барухка биргән вәгъдәсе

1Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм хакимлегенең дүртенче елында Иремия пәйгамбәр әйткән сүзләрне Нерия углы Барух төргәкле китапка язып бетергәннән соң, Иремия аңа әйтте:[+]

2– Раббы, Исраил Алласы, сиңа болай ди, Барух:[+] 3«Син: „Аһ! Раббы минем газапларыма кайгы өстәде; Мин ыңгырашып арыдым, тынычлык таба алмыйм“, – дисең». 4Шуңа күрә Раббы сиңа болай дип әйтергә боера: «Менә, Үзем төзегәнне Мин Үзем җимерермен, утыртканымны йолкып алырмын, һәм бөтен җирдә шулай булыр! 5Син үзеңә күпне сорыйсың. Сорама! Чөнки һәр җан иясен Мин бәла-казага дучар итәрмен, – дип белдерә Раббы, – әмма син кай тарафка юнәлсәң дә, синең җаныңны саклап калырмын»[+].

#### 46


Мисырның Кәркәмеш янындагы сугышта җиңелүе

1Раббы чит халыклар турында Иремия пәйгамбәргә Үз сүзен җиткерде[+].

2Бу сүзләр Мисыр турында һәм Фырат елгасы буендагы Кәркәмеш шәһәре янына килеп тукталган Мисыр патшасы – Нехо фиргавен гаскәре турында иде. (Яһүдә патшасы Йошия углы Яһоякыйм хакимлегенең дүртенче елында Бабил патшасы Нәбухаднессар шул гаскәрне тар-мар итә.)[+]

3«Зур вә кечкенә калканнарыгызны әзерләгез!
Сугышка керегез!
4Атларыгызны иярләгез,
менеп атланыгыз, җайдаклар!
Башыгызга очлымнар киеп, сафларга басыгыз!
Сөңгеләрегезне үткенләгез,
көбә күлмәкләрегезне киегез!
5Әмма ни күрәм Мин? –
Алар куркып калдылар һәм кирегә борылдылар.
Аларның иң көчле гаскәриләре тар-мар ителде,
артларына да карамый качалар;
һәр тарафтан дәһшәт яный! –
дип белдерә Раббы. –[+]
6Җитез аяклы качып котыла алмас,
көчле кеше котылмас;
төньякта, Фырат елгасы янында, алар абынып егылыр.

7Кем ул анда Нил елгасы кебек ташый,
сулары ташкын кебек ярсый, дулкынлана?
8Мисыр ул – Нил елгасыдай ташый,
сулары ташкын кебек ярсый, дулкынлана:
„Күтәрелеп, җирне каплармын,
шәһәрләрне вә аларның халкын һәлак итәрмен!“ – ди ул.
9Һөҗүмгә ташланыгыз, атлар!
Алга очыгыз, сугыш арбалары!
Куәтле гаскәриләр –
калкан тоткан хәбәшиләр һәм Пут сугышчылары,
җәяләрен киергән Луд[*] яугирләре[*] – сугышка керегез!
10Әйе, бу – Хакимнең, Күкләр Хуҗасы Раббының, үч алу көне,
дошманнарын җавапка тартасы көн.
Кылыч туйганчы ашаячак,
канны туйганчы эчәчәк,
һәм бу – Хакимгә, Күкләр Хуҗасы Раббыга,
төньяк җирендә, Фырат елгасы буенда китерелгән корбан булачак[+].

11Гилыгадка барып, бәлзәм ал, и гыйффәтле кыз Мисыр;
юкка гына күп төрле дарулар эчәсең – син инде терелмәссең[+].
12Халыклар синең хурлыкка калуыңны ишетте –
илереп кычкыруың бөтен дөньяга тарала,
чөнки сугышчыларың бер-берсенә абынды да
бергәләп җиргә ауды»[+].


Бабиллеләрнең Мисыр җиренә һөҗүм итүе

13Бабил патшасы Нәбухаднессарның Мисыр җиренә һөҗүм итәргә җыенуы турында Иремия пәйгамбәргә Раббыдан мондый сүз булды:

14«Бу хакта Мисырга хәбәр юллагыз,
Мигдол, Мемфис вә Тахпанхес шәһәрләрендә белдерегез:
„Сафка басыгыз һәм әзерләнегез,
чөнки кылыч тирә-ягыгыздагы кешеләрне ашый!“ – дип әйтегез[+].
15Апис нигә качып китте соң,
үгезегез нигә каршы тора алмады?[*] –
Аны Раббы егып ташлады!
16Күпләрне абынырга мәҗбүр итте Ул.
Бер-берсенең өстенә егылды алар
һәм: „Торыгыз, халкыбыз янына,
үзебезнең туган җиребезгә кайтыйк,
дошман кылычыннан котылыйк!“ – диде[+].

17„Форсатны ычкындырган мактанчык“ дигән исем бирегез
Мисыр патшасы фиргавенгә!»[+]

18Исеме Күкләр Хуҗасы Раббы булган Патша болай ди:
«Мин Үзем шаһиттыр:
башка таулар арасында калкып торган Тавор тавы
һәм диңгез буендагы Кәрмил тавы кебек куәтле берәү киләчәк[+].
19Әй Мисыр халкы, сөргенгә китү өчен,
кирәк-яракларыгызны әзерләгез,
чөнки Мемфис җимереләчәк, чүлгә әйләнәчәк һәм кешесез калачак[+].

20Мисыр матур бер бозау сыман,
ләкин аңа төньяктан кигәвен якынлашып килә[+].
21Мисырның ялланган гаскәриләре дә симертелгән бозаулар кебек;
алар борылып кирегә чабарлар,
каршы тора алмаслар,
чөнки аларның һәлакәт көне, җәза алыр вакыты җитте.
22Мисыр әнә качарга маташкан еландай ысылдый:
куәтле көч булып, утынчылар сыман балта күтәреп,
аның өстенә дошман килә.
23Аның урманын кисеп бетерерләр, – дип белдерә Раббы, –
гәрчә ул кичеп чыга алмаслык калын булса да.
Дошманнары саранчадан да күбрәк,
исәбенә чыгарлык түгел.
24Мисыр-кыз хурлыкка калыр,
төньяк халкы кулына төшәр»[+].

25Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

– Менә, Мин Фива[*] илаһы Амонны, фиргавенне, Мисырны, аның илаһларын вә патшаларын, фиргавенгә ышанып торучыларны җәзага тартырмын –[+] 26аларга үлем теләүче Бабил патшасы Нәбухаднессар һәм аның хезмәтчеләре кулына тапшырырмын. Әмма соңрак, элекке вакыттагы кебек, Мисырда тагын кешеләр яши башлар. Бу – Раббы сүзе[+].


Раббының киләчәктә Исраилне коткаруы

27«Ә син, колым Ягъкуб, курыкма!
Син, Исраил, төшенкелеккә бирелмә!
Чөнки Мин сине ерак илдән коткарырмын,
токымыңны әсирлектә булган җиреннән кайтарырмын!
Ягъкуб кире әйләнеп кайтыр,
иминлек вә тынычлыкта яшәр,
һәм аңа инде беркем дә янамас[+].
28Курыкма, колым Ягъкуб, – дип белдерә Раббы, –
чөнки Мин – янәшәңдә!
Мин сине халыклар арасына куып тараткан идем,
инде шул халыкларның һәммәсен кырып бетерермен,
ә сине юк итмәм.
Җәзасыз калдырмам сине,
әмма җәзаны гаделлек белән бирермен»[+].

#### 47


Пелештиләргә килгән бәла

1Мисыр фиргавене Газа шәһәренә һөҗүм итәр алдыннан, Иремия пәйгамбәргә пелештиләр турында Раббыдан хәбәр килеп иреште[+].

2«Раббы болай ди:
„Менә, төньяктан сулар ургылып килә,
алар, елга кебек ташып, җирне вә анда булган һәр нәрсәне,
шәһәрне вә анда яшәүчеләрне басып китәр;
шул чагында кешеләр үкереп елар,
илдә яшәүче бар кеше илереп-илереп елар[+].
3Дошман тайларының тояк тавышын,
арбалар дөбердәвен, көпчәкләр шакылдавын ишетеп,
аталар, ярдәм итәргә дип, үзләренең балаларына әйләнеп карамас,
чөнки куллары хәлсезләнеп салынып төшәр.
4Барча пелештиләрне һәм аларның исән калган ярдәмчеләрен –
Сур вә Сидунны юк итү көне ул.
Мин, Раббы, Кәфтур[*] утравыннан килгән пелештиләрне кырып бетерермен![+]
5Газа кайгыдан чәчен кырыр,
Ашкылун тынып калыр.
Әй исән калган үзән халкы,
кайчанга кадәр тәнегезне җәрәхәтләрсез[*] икән?!“»

6«И Раббы кылычы,
кайчан да булса тынычланырсыңмы икән син?
Әйдә, кире кыныңа кереп утыр,
җитәр инде, тукта!»[*] –[+]
7Ләкин Раббы Үзе әмер иткәндә, кылыч ничек тынычлана алсын?!
Ашкылун шәһәренә һәм диңгез ярына каршы
Раббы Үзе җибәрде бит аны![+]

#### 48


Дошманның Мәабка һөҗүм итүе

1Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, Мәаб иле турында болай ди:

«Бичара Нәбу каласына – кайгы!
Бушап калды ул.
Кыръятаим хурлыкка төште – аны яулап алдылар,
аның кальга-ныгытмасы[†] рисвай булды – ул җимерелде[+].
2Мәабның даны юкка чыкты,
Хишбунда[*] аңа каршы явызлык кылырга ниятлиләр[*]:
„Әйдәгез, барып,
аны халыклар исәбеннән юк итик!“ – диләр.
Син дә тынып калырсың, Мадмен[*]:
артыңнан кылыч ияреп килә.
3Хорунаимнән[*] илереп елаган тавыш килә:
„И-и, нинди вайранлык,
нинди коточкыч җимереклек!“
4Мәаб җимерелгән,
балалары үкереп елый[*].
5Лухиткә[*] таба елый-елый менеп бара алар.
Хорунаим юлында кайгыдан ыңгырашкан тавышлар ишетелә[+].
6Барыгыз, качыгыз,
җаныгызны саклап калырга тырышыгыз!
Чүлдәге кыргый ишәк[*] сыман булыгыз[+].
7Кылган гамәлләреңә, хәзинәләреңә ышанып торганлыктан,
син дә әсирлеккә төшәрсең, Мәаб;
илаһың Кемош та үзенең руханилары вә түрәләр белән сөрген китәр[+].
8Җимерүчеләр һәр шәһәргә килер –
бер генә шәһәр дә котылып калмас.
Раббы әйткәнчә, үзән һәлак булыр,
тигезлек бушап калыр[+].
9Мәаб тәмам җимерелер,
шуңа күрә аның өстенә тоз сибегез[*],
аның шәһәрләре чүлгә әйләнер,
анда яшәр кеше калмас!»

10Раббы эшен эленке-салынкы башкарган кешегә – каргыш! Кан коюдан үзенең кылычын тыйган кешегә – каргыш!

11«Мәаб яшь чагыннан тыныч яшәде,
сөргендә булмады,
апарасы төпкә утырган,
бер савыттан икенчесенә салып болганмаган,
шунлыктан тәмен-исен югалтмаган шәраб кебек булды»[+].

12– Әмма шундый көннәр килер, – дип белдерә Раббы, – Мин шәрабчыларымны җибәрермен, һәм алар, шәрабын агызып, савытларны бушатырлар, чүлмәкләрне чәлпәрәмә китерерләр. 13Бәйт-Элдәге илаһка өметләнеп оятка калган Исраилдәй, Мәаб та илаһы Кемош аркасында хур булыр[+].

14«Ничек итеп сез: „Куркусыз, батыр сугышчылар без!“ –
дип әйтә аласыз?!
15Мәаб иле җимерелгән,
шәһәрләре басып алынган,
асыл егетләре кырылып беткән, –
ди Патша, исеме Күкләр Хуҗасы Раббы булган Зат. –[+]
16Мәабның һәлак булыр көне якынлаша,
аның өстенә бәла ябырылып килә.
17Кызганыгыз аны, барлык күршеләре,
данлы исемен белүче барлык кешеләр:
„Кайгы! Куәтле хөкемдарлык таягы[†],
дан таягы сынды!“ – дип әйтегез.
18Әй Дибон каласында яшәүчеләр,
дәрәҗәле урыныгыздан төшегез дә
кибеп-корыган туфракка утырыгыз,
чөнки Мәабны вәйран кылучы,
ныгытмаларыгызны җимерүче килә[+].
19Юл читендә басып карап торыгыз,
Арогыр каласында яшәүчеләр,
качып баручы ир вә хатыннардан: „Ни булды?“ – дип сорагыз[+].
20Мәаб хур булды, җиңелде – үкереп, илереп елагыз!
Мәабның харап булуын Арнон яр буйларында игълан итегез».

21– Яссы таулыкларда урнашкан барлык шәһәрләргә: Хулунга, Яһаска, Мефагатка, 22Дибонга, Нәбуга, Бәйт-Диблатаимгә, 23Кыръятаимгә, Бәйт-Гәмулга, Бәйт-Мегонга, 24Кыръютка, Босрага – Мәаб җирендәге ерак һәм якын шәһәрләрнең барысына хөкем килде.

25«Мәабның мөгезе[*] киселде,
кулы сынды», – дип белдерә Раббы.

26Исергәнче эчертегез аны, чөнки ул Раббыга каршы күтәрелде. Әйдә, Мәаб үзенең косыгында аунасын, адәм көлкесенә калсын![+] 27И Мәаб, Исраил өстеннән син көлгән идең түгелме?! Ул угрылык өстендә тотылган сыман, аның хакында сөйли башлауга, башыңны чайкый идең түгелме?![+]

28«Шәһәрләрегезне калдырып китегез дә кыялар арасында яшәгез, Мәаб кешеләре,
упкын читендә оя коручы күгәрченнәр кебек булыгыз!» – ди Раббы[+].


Мәабның тәкәбберлеге һәм һәлак булуы

29Мәабның тәкәбберлеге,
чиксез тәкәбберлеге хакында ишеттек без,
үзен зурга куюы, мактанчыклыгы,
һавалы, масаючан булуы хакында ишеттек[+].
30«Аның тәкәбберлеген беләм Мин, –
дип белдерә Раббы. –
Аның мактанып сөйләнүе дә,
кылган гамәлләре дә – ялган.
31Шуңа күрә Мин, Мәабны кызганып, күз яшьләре түгәм,
бөтен Мәаб өчен үкереп-үкереп елыйм,
Кыйр-Херес[*] халкын уйлап кайгырам[+].
32И Сибма каласының йөзем куаклары!
Синең хакта Мин Ягызер каласын кызганып елаганнан да ныграк елыйм.
Синең йөзем ботакларың диңгез аръягына – Ягызерга кадәр җитте.
Әмма синең җәйге җимешләреңне
һәм өлгереп җиткән йөземеңне харап итте җимерүче[+].
33Уңдырышлы Мәаб җирендә
шатлык вә күңел ачу авазлары ишетелми хәзер.
Йөзем изгечләрне[†] Мин шәрабсыз калдырдым –
инде беркем шатланып-сөенеп йөзем таптамый.
Кычкырган тавышлар ишетелә,
тик алар куанычлы түгел.

34Хишбун вә Элгале иңрәве Яһаска, Согарга, Хорунаимгә, Эгләт-Шелишиягә кадәр җитәчәк, хәтта Нимрим сулары да кибәр[+]. 35Мәаб гыйбадәтханәләрендә, калку җирләрдә корбаннар китерүче һәм үз илаһларына хуш исле сумала-майлар көйрәтүче кешеләрне юк итәм! – дип белдерә Раббы. – 36Шуңа күрә җаным Мәаб хакында курай кебек сызлана; әйе, Кыйр-Херес халкы өчен йөрәгем курай кебек сызлана Минем, чөнки алар җыйган мал һәлак булды.

37Кайгыдан һәммәсенең башы кырылган,
сакалы киселгән, кулы җәрәхәтләнгән,
һәм өсләрендә тупас тукыма[+].
38Мәабтагы барлык өй түбәләрендә вә мәйданнарда
фәкать елау-сыктау гына ишетелә,
чөнки Мин Мәабны кирәксез савыт сыман ватып ташладым», –
дип белдерә Раббы[+].

39«Мәаб җимерелде!» – дип үкереп елый халык, «Мәаб дошманнан качып хур булды!» – ди. Мәаб бөтен күршеләре алдында мәсхәрәгә калды, шом сала торган бер нәрсәгә әйләнде.

40Раббы болай дип әйтә:
«Менә, дошман бөркет кебек ябырылып килер дә
канатларын Мәаб өстенә җәяр[+].
41Мәаб шәһәрләре басып алыныр, кальгалары яуланыр.
Мәаб сугышчыларының йөрәге ул көнне
тулгак газаплары кичерүче хатынныкы сыман куркып калыр[+].
42Раббыга каршы баш күтәргән өчен, Мәаб халык буларак юк ителер.
43Сезне, мәабиләр, афәт, чокыр вә тозак көтә, –
дип белдерә Раббы. –[+]
44Афәттән качып котылганы чокырга төшәр,
чокырдан чыкканы тозакка эләгер.
Бу бәла-казаларны Мин Мәабка җәза елында яудырырмын.
Бу – Раббы сүзе[+].

45Качып баручылар, хәлдән таеп,
Хишбун каласының диварлары күләгәсендә туктап калды,
әмма Хишбуннан – ут,
Сихон патша йортыннан ялкын бөркелеп,
Мәаб кавеменең чигәләрен,
фетнәчел халкының баш түбәсен яндырды[+].
46Кайгы сиңа, әй Мәаб!
Кемош исемле илаһына табынган халык һәлак булды!
Угылларың әсирлеккә төште,
кызларың да әсир ителде[+].
47Ләкин киләчәк көннәрдә
Мәабка Мин элеккеге мул-имин тормышын кайтарырмын.
Бу – Раббы сүзе».

Мәабка чыгарган хөкем сүзләре шушында тәмамлана[+].

#### 49


Раббының аммониләргә чыгарган хөкеме

1Аммониләр турында Раббы болай ди:

«Исраилнең угыллары юкмыни?!
Варисы юкмыни аның?!
Ни өчен соң Гәд җирен илаһ Милкүм[*] биләп алган
һәм халкы аның[*] Гәд шәһәрләрендә яши[+]?
2Әмма шундый көннәр килер, – дип белдерә Раббы, –
аммониләр мәркәзе Рабаһка каршы
Минем ихтыярым буенча сугышчан авазлар яңгырар;
һәм ул шәһәр хәрабәләр өеменә әйләнер,
әйләнә-тирәдәге авыллар янып бетәр, – ди Раббы. –
Шунда Исраил үз җирен дошманнардан кире кайтарыр[+].

3Үкереп ела, Хишбун, чөнки Гай шәһәре вәйран булган!
Рабаһ каласының кызлары, кычкырып елагыз,
тупас тукымага төренеп, күз яшьләре түгегез,
елагыз һәм арлы-бирле сугылып йөрегез,
чөнки илаһыгыз Милкүм
үзенең каһиннәре, түрәләре белән бергә сөрген китә[+].
4И хыянәтчел Аммон-кыз,
нигә син уңдырышлы үзәннәрең белән мактанасың,
үзеңнең хәзинәләреңә ышанып торасың,
„Кем миңа каршы килер?!“ – дисең[+].
5Менә, Мин синең өстеңә һәр яктан афәт яудырам, –
ди Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы. –
Артыгызга-алдыгызга карамый качарсыз,
ләкин ул качакларны кабат беркем җыеп алмас.

6Әмма шуннан соң Мин аммониләргә элеккеге мул-имин тормышларын кайтарырмын», – дип белдерә Раббы[+].


Раббының эдомиләргә хөкем чыгаруы

7[•]Күкләр Хуҗасы Раббы Эдом[*] турында болай ди:

«Теманда[*] зирәкләр беткәнмени инде,
акыллы кешеләр киңәш бирә алмый башлаганмы,
аларның зирәклеге саекканмы?![+]
8Кире борылыгыз, качыгыз,
тирән мәгарәләргә яшеренегез, Дедан кешеләре,
чөнки Эсауга җәза бирер көнем җитте –
Мин аның өстенә афәт җибәрәм![+]
9Әгәр сезнең янга йөзем җыючылар килгән булса,
ботакларда берничә җиләк калдырыр иде;
төнлә караклар килсә дә,
үзләренә кирәк кадәр генә урлар иде;
10ә Мин Эсауны тәмам шәрә калдырганчы тунармын,
аның яшерен урыннарын фаш итәрмен,
һәм ул беркайда да посып ята алмас.
Аның балалары, туганнары вә күршеләре һәлак булыр,
үзенең дә гомере киселер.
11Ятимнәреңне янымда калдыр, Эдом:
Мин аларның гомерен саклармын,
тол хатыннарың да өметләнеп торсын Миңа».

12Раббы болай ди:

– Ачуым касәсеннән эчәргә лаек булмаганнар да эчкәч, ничек инде син, Эдом, җәзасыз калырсың?! Син җәзасыз калмассың, касәдән һичшиксез эчәрсең![+] 13Үз Затымнан ант итеп әйтәм: Босра шәһәре куркыныч хәлгә килер, хур ителер, тәмам вәйран булыр, каргалган урынга әйләнер, әйләнә-тирәсендәге шәһәрләр дә мәңге хәрабә булып калыр, – дип белдерә Раббы[+].

14Раббыдан мин бер хәбәр ишеттем:
«Җыелыгыз да Эдомга каршы сугышка күтәрелегез!»
Моны әйтер өчен, халыкларга Ул Үзенең илчесен җибәргән.

15«Халыклар арасында Мин сине иң мескене итәрмен,
адәм мыскылына калдырырмын.
16Рәхимсезлегең вә йөрәгеңнең тәкәбберлеге алдады сине.
Син кыя ташлар арасында, түбәҗирдә яшәсәң дә,
бөркет сыман, ояңны биек урында корсаң да,
Мин сине аннан бәреп төшерермен! – ди Раббы. –[+]

17Һәм Эдом шом сала торган бер урынга әйләнер; шул тирәдән узып баручы һәркем, коты алынып, аның җәрәхәтләрен күреп сызгырып куяр[+].

18Сәдүм, Гамура вә алар тирәсендәге шәһәрләр ничек вәйран булса,
Эдом да шул хәлгә төшәр –
анда беркем килеп урнашмас, һичбер кеше яшәмәс, – ди Раббы. –[+]
19Менә, Үрдүн буендагы куаклар арасыннан
чәчәкле көтүлеккә килеп чыккан арыслан кебек,
эдомиләрне Мин күз ачып йомган арада куып җибәрермен,
аларның иң шәп сарык тәкәләрен сайлап алырмын.
Минем белән кем тиңләшә,
кем Мине хөкемгә тарта алыр?!
Нинди көтүче Миңа каршы чыгар?![+]

20Шулай итеп, – ди Раббы. –

Раббының Эдом турындагы карарын,
Теман кешеләренә кагылышлы ниятен тыңлагыз.
Хактыр: көтүдәге яшь малларны сөйрәп алып китәрләр,
алар белән бергә көтүлекне дә харап итәр Ул[+].
21Эдом гөрселдәп ауганда, җир тетрәр,
үкереп елаган тавышлар хәтта Камышлы диңгез[†] буенда ишетелеп торыр.
22Менә, дошман бөркет кебек ябырылып килер дә
канатларын Босра өстенә җәяр;
һәм Эдом сугышчыларының йөрәге ул көнне
тулгак газаплары кичерүче хатынныкы сыман куркып калыр»[+].


Дәмәшкъкә киләсе бәла

23Дәмәшкъ турында.

«Күршедәге Хамат белән Арпад шәһәрләре аптырашта,
чөнки кайгылы хәбәрне ишеттеләр.
Алар калтырап төштеләр;
дулкынланган диңгез тынычлана алмаган кебек борчуга калдылар[+].
24Дәмәшкъ, батырлыгын җуеп, качып китте –
куркуга калды,
бала табучы хатын кебек тулгаклый вә газаплана ул[+].
25Данлыклы шәһәр, Минем шатлыгым,
шулай ташландыкмы хәзер?!
26Хактыр: ул көнне аның яшь егетләре мәйданнарда егылып калыр,
бөтен сугышчылары һәлак булыр.
Бу – Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе[+].
27Дәмәшкъ диварларына Мин ут төртермен,
һәм ул ут Бен-Һадад патшаның зиннәтле сарайларын юк итәр»[+].


Кыдар белән Хатсорга чыгарган хөкем

28Кыдар турында һәм Бабил патшасы Нәбухаднессар тар-мар иткән Хатсор[*] патшалыклары турында Раббы болай ди:

«Әйдәгез, Кыдарга каршы чыгыгыз
һәм Шәрык кабиләләрен юк итегез![+]
29Аларның чатырларын вә көтүләрен,
чатыр пәрдәләрен,
барлык кирәк-яракларын вә дөяләрен тартып алырлар,
аларга: „Һәр тарафтан дәһшәт яный!“ – дип кычкырырлар[+].
30Хатсорда яшәүчеләр, качыгыз, китегез тизрәк,
тирән мәгарәләрдә яшеренегез! – дип белдерә Раббы. –
Бабил патшасы Нәбухаднессар сезнең хакта карар кабул итте,
сезгә каршы ният кылды.
31Әйдәгез, тыныч кына яшәп яткан
шушы гамьсез халыкка каршы чыгыгыз! – дип белдерә Раббы. –
Капкалары да, бикләре дә юк аларның,
башка халыклардан аерым яши алар[+].
32Дөяләре бүтәннәргә табыш булыр,
көтү-көтү маллары урланыр-таланыр;
чигә чәчләрен кырып йөрүче бу адәмнәрне
төрле тарафларга җилләргә чәчәрмен,
һәр яктан аларга бәла җибәрермен, – дип белдерә Раббы. –[+]
33Хатсор – чүл бүреләре өчен сыеныр урын,
мәңге шәрә ялан булыр.
Анда һичкем яшәмәс,
адәм углы анда урнашмас»[+].


Раббының Эламга бәла-каза җибәрүе

34Яһүдә патшасы Сәдыкыйя хакимлек итә башлаган чорда, Иремия пәйгамбәргә Элам иле турында Раббы сүзе килеп иреште[+].

35Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Менә, Эламга көч биргән җәяне Мин сындырырмын!
36Эламга каршы күкнең дүрт ягыннан дүрт җил куптарырмын,
аларны шул җилләргә чәчәрмен,
һәм куылган эламлылар барып сыенмаган халык табылмас[+].
37Эламлыларны Мин дошманнары
һәм аларга үлем теләүчеләр каршында калтырый торган итәрмен;
аларга бәла-каза җибәрермен,
ачу-ярсуымны яудырырмын, – ди Раббы, –
артларыннан кылыч җибәреп, тәмам кырып бетерермен[+].
38Тәхетемне Мин Эламда куярмын,
андагы патшаны вә түрәләрне юк итәрмен, – дип белдерә Раббы. –
39Әмма киләчәк көннәрдә Мин
Эламга элеккеге мул-имин тормышын кайтарырмын.
Бу – Раббы сүзе»[+].

#### 50


Бабилнең җиңелүе. Әсир киткәннәрнең үз өйләренә кайтуы

1Килданиләр яшәгән Бабил иле турында Иремия пәйгамбәр аша Раббыдан мондый сүз килеп иреште:[+]

2«Халыкларга игълан кылыгыз, хәбәр итегез.
Байрак күтәреп, яшерми-нитми шуны белдерегез:
„Бабил алынды,
Бәл мәсхәрәгә калды,
Мардук[*] аударып ташланды –
Бабил потлары хур булды,
җирәнгеч сыннары җимерелде!“ – дип әйтегез[+].
3Төньяктан Бабилгә каршы бер халык күтәрелде;
бабиллеләрнең җирен алар чүлгә әйләндерер,
анда һичкем яшәмәс,
кешеләр дә, җәнлекләр дә ташлап китәр ул җирне[+].

4Шул көннәрдә, шул вакытта, – дип белдерә Раббы, –
Исраил вә Яһүдә халкы елый-елый үзенең Раббы Алласын эзләр[+].
5Алар Сионга алып бара торган юлны сораштырырлар
һәм, йөзләрен шул тарафка борып:
„Әйдәгез, Раббыга багланыйк,
Аның белән мәңгелек, онытылмас килешү төзик!“ – диярләр[+].

6Минем халкым адашкан сарыклар сыман иде;
көтүчеләре аларны юлдан яздырды,
таулар арасына таралырга ирек бирде;
таулар, калкулыклар арасында йөри торгач,
яшәгән урынын онытты алар[+].
7Сарыкларыма тап булган һәркем аларны ашады;
дошманнары: „Без гаепле түгел,
чөнки алар үзләренең көтүлек җире,
ата-бабаларының өмете булган
хак Раббыга каршы гөнаһ кылдылар“, – диделәр».


Бабилне җәзага тарту. Исраилне кичерү

8«Килданиләр яшәгән Бабил иленнән качыгыз,
көтү алдыннан барган кәҗә тәкәсе кебек барыгыз![+]
9Чөнки Мин менә төньяк җиреннән
Бабилгә каршы бөек халыкларны җыеп китерәм;
алар сафларга тезелеп килерләр
һәм, төньяктан һөҗүм итеп, Бабилне басып алырлар;
аларның уклары һәрвакыт тиешле урынга эләгә,
ул уклар – оста сугышчыларның укларыдыр[+].
10Килданиләр җире тәмам таланып бетәр,
дошман аны гарык булганчы талар! – дип белдерә Раббы. –
11Сез күңел ачасыз, тантана итәсез,
Минем биләмәмне талаучы бабиллеләр!
Болында бозау кебек сикерешәсез,
тайлар кебек кешнисез,
12ләкин сезнең анагыз хур булыр,
сезне тудырган хатын мәсхәрә ителер;
хактыр: халыклар арасында ул иң мескене,
как дала, корып-кипкән җир кебек булыр.
13Раббының ачуы чыгып,
кеше яшәми торган урынга әйләнер ул җир,
бөтенләй ташландык булып калыр;
Бабил яныннан үткән һәркем шомланып калыр,
аның җәрәхәтләрен күреп сызгырып куяр[+].

14Бабил тирәли сугышчан тәртиптә тезелеп басыгыз;
укчылар, җәягезне киереп атыгыз аңа, укларны жәлләмәгез,
чөнки Бабил Раббыга каршы гөнаһ кылды![+]
15Бабилгә каршы һәр тарафтан тавыш күтәрегез!
Ул җиңелде, манаралары ауды аның, диварлары җимерелде –
Раббы үче бу.
Җәзага тартыгыз аны,
башкаларга нәрсә эшләгән булса,
аның үзенә дә шуны эшләгез![+]
16Бабилдә орлык чәчүчене дә,
урып-җыю вакытында кулына урак алучыны да юк итегез!
Аяусыз кылычтан куркып, һәр килмешәк
үз халкына әйләнеп кайтыр, үз җиренә качар[+].

17Исраил – арысланнар куып тараткан көтү ул;
башта аны Ашшур патшасы ашады,
аннары Бабил патшасы Нәбухаднессар
сөякләренә кадәр кимереп бетерде[+].

18Шулай итеп, Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

„Менә, Мин Ашшур патшасын җәзалаган кебек,
Бабилнең патшасын һәм аның җирен җәзалармын[+].
19Ә Исраил көтүен Мин үз җиренә кайтарырмын,
һәм ул Кәрмилдә вә Башанда утлап йөрер,
Эфраим тауларында вә Гилыгадта тамагын туйдырыр“»[+].

20– Шул көннәрдә, шул вакытларда, – дип белдерә Раббы, – Исраилнең җинаятен эзләрләр, ләкин тырышулары юкка булыр; Яһүдәнең гөнаһын эзләрләр, әмма берни тапмаслар, чөнки Үзем исән калдырган кешеләрне Мин кичерермен[+].


Үзенең изге йортын җимерүчеләрдән Раббының үч алуы

21«Мератаим җиренә,
шулай ук Пыкодта[*] яшәүчеләргә каршы һөҗүмгә күтәрелегез!
Үтерегез аларны, соңгы кешесенә кадәр кырып бетерегез, –
дип белдерә Раббы, –
Мин кушканнарның барын да эшләгез![+]
22Шушы илдә сугыш-кырылыш тавышы яңгырый,
бар нәрсә җимерелә![+]
23Бөтен дөньяны җимерүче чүкеч инде үзе яргаланган, ватылган.
Халыклар күз алдында Бабил коточыргыч бер нәрсәгә әверелде[+].
24Мин сиңа ятьмә куйдым, Бабил,
һәм син, үзең дә сизмәстән, шул ятьмәгә эләктең.
Миңа каршы баш күтәргән өчен, сине табып эләктереп алдылар.
25Раббы Үзенең саклагычын ачты
һәм газап коралларын алып чыкты,
чөнки Хакимнең, Күкләр Хуҗасы Раббының,
килданиләр җирендә башкарасы эше бар[+].

26Бар тарафтан Бабилгә һөҗүм итегез,
аның амбарларын ачыгыз,
бар малын ашлык көшеле сыман итеп бер урынга өегез;
илне тулысынча җимерегез – берни калмасын!
27Аның барлык үгезләрен чалыгыз!
Әйдә, суемга барсыннар!
Кайгы аларга! Үзләренә тәгаенләнгән җәза көннәре җитте!
28Әнә, Бабилне ташлап китүчеләрнең тавышы ишетелә;
алар, Сионга килеп, Үзенең Изге йорты өчен
Раббы Аллабызның үч алуы турында сөйләмәкчеләр[+].

29Бабилгә һөҗүм итәр өчен, укчыларны чакырыгыз!
Җәяләрен киереп, шәһәрне камап алсыннар –
беркем качып котылырлык булмасын!
Аңа, эшләренә карап, әҗерен бирегез,
ул ни кылган булса, үзенә дә шуны кылыгыз,
чөнки Раббыга – Исраилнең изге Затына каршы баш күтәрде ул[+].
30Шулай, ул көнне Бабилнең яшь егетләре
мәйданнарда егылып калыр,
барлык сугышчылары һәлак булыр, – дип белдерә Раббы. –[+]
31Менә, Мин сиңа каршы күтәреләм, тәкәббер Бабил, –
ди Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы, –
чөнки синең көнең – сиңа җәза бирер вакыт җитте!
32Тәкәббер әнә абынып егылыр,
һәм аны беркем күтәреп торгызмас.
Аның шәһәрләренә Мин ут салырмын,
һәм ялкын тирә-яктагы бар нәрсәне ялмап алыр»[+].


Раббының Үз халкын яклавы

33Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Яһүдә халкы кебек үк, исраилиләр дә җәбер-золымнан интегә;
әсир итүчеләрнең һәммәсе аларны кулларында нык тота,
һич кенә дә ычкындырырга теләми[+].
34Ләкин аларны йолып алучы Зат көчле,
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы!
Үз халкын Ул һичшиксез яклар,
ил-йортларына тынычлык иңдерер,
ә Бабилдә яшәүчеләрнең тынычлыгын алыр.

35Килданиләргә – бөтен Бабил кешеләренә,
аның түрәләренә, акыл ияләренә кылыч төшсен! –
дип белдерә Раббы. –
36Кылыч Бабил сихерчеләренә төшсен! –
Аларның акылын алсын!
Гаярь сугышчыларына төшсен! –
Аларны калтырарга мәҗбүр итсен!
37Кылыч Бабил атларына вә арбаларына,
чит халыклардан торган гаскәренә төшсен! –
Аларны куркак хатыннар итсен!
Кылыч Бабил хәзинәләренә төшсен! –
Аларга талау килсен![+]
38Корылык башланып[*] елга-сулары кибеп бетсен,
чөнки потлар җире бу!
Шул шомландыргыч сыннар илнең халкын акылдан яздырды инде[+].
39Хактыр: анда кыргый җәнлекләр,
сыртланнар вә тәвә кошлары яшәр.
Бу җиргә һичкайчан кеше килеп урнашмас,
һәм буын арты буын алышына торса да,
ул шулай ташландык хәлдә кала бирер[+].
40Сәдүм, Гамура вә алар тирәсендәге шәһәрләрне
Аллаһы ничек вәйран итсә,
бу җир дә шул хәлгә төшәр:
анда беркем килеп урнашмас, һичбер кеше яшәмәс, – ди Раббы, –[+]

41Менә, төньяктан бер халык килә;
җир читеннән бөек кавем
һәм күп кенә патшалар күтәрелеп чыга[+].
42Кулларына җәя белән сөңге тотканнар;
алар миһербансыз вә шәфкатьсез;
тавышлары – диңгез шавыдай.
Атларга атланып киләләр;
сиңа каршы сугышыр өчен, Бабил-кыз,
һәммәсе бер булып, сафка тезелгәннәр.
43Алар хакындагы хәбәрне ишеткәч,
Бабил патшасының куллары хәлсезләнеп салынып төште,
хәсрәт басты аны;
тулгак тоткан хатын кебек газапланды ул[+].
44Менә, Үрдүн буендагы куаклар арасыннан
чәчәкле көтүлеккә килеп чыккан арыслан кебек,
бабиллеләрне Мин күз ачып йомган арада куып җибәрермен,
аларның иң шәп сарык тәкәләрен сайлап алырмын.
Минем белән кем тиңләшә,
кем Мине хөкемгә тарта алыр?!
Нинди көтүче Миңа каршы чыгар?!»[+]

45Шулай итеп, Раббының Бабил турындагы карарын, килданиләргә кагылышлы ниятен тыңлагыз:

хактыр: көтүдәге яшь малларны сөйрәп алып китәрләр,
алар белән бергә көтүлекне дә харап итәр Ул[+].
46Бабилне яулаганда купкан шау-шудан җир тетрәр,
үкереп елаган тавышларын башка халыклар ишетеп торыр.

#### 51


Раббының Бабилдән үч алуы

1Раббы болай ди:

«Менә, Мин Бабилгә, Ләб-Камайда[*] яшәүчеләргә каршы
Үземнең җимерүче җилемне кузгатам[+].
2Бабилгә чит кавемнәрне җибәрәм:
алар, бодай җилгәргәндәй, Бабилне җилгә туздырырлар,
җирен таларлар,
бәла килгән көнне һәр тарафтан аңа һөҗүм итәрләр.
3Бабил укчыларына җәясен киерергә ирек бирмәгез,
көбә күлмәкләрен кияргә юл куймагыз!
Бабилнең яшь егетләрен кызганмагыз,
бөтен гаскәрен тулысынча юк итегез!
4Килданиләр җире мәетләр белән тулсын,
кылычтан төзәлмәс яра алганнар
Бабил урамнарында ятып калсын[+].
5Чөнки Исраил вә Яһүдәне үз Алласы,
Күкләр Хуҗасы Раббы, ялгыз калдырмады,
гәрчә Исраилнең изге Заты алдында
җирләре гөнаһка баткан булса да[+].

6Бабил кылган җинаятьләр аркасында һәлак булмас өчен качыгыз аннан,
гомерегезне саклап калыгыз,
чөнки Раббының үч алыр вакыты җитте;
һәм Ул аңа тиешле әҗерен кайтарыр![+]
7Бабил – Раббы кулындагы алтын касә иде,
бөтен дөньяны исертте ул;
аның шәрабын эчеп, халыклар акылларын җуйдылар[+].
8Кинәт кенә егылып, Бабил ватылды –
кызганып елагыз аны!
Җәрәхәтләренә бәлзәм алып килегез,
бәлки, әле терелер ул»[+].

9«Без Бабилне дәвалап карадык,
ләкин ул терелмәде, – диде халыклар. –
Калдырыгыз аны,
һәркайсыбыз үз җиренә китсен,
чөнки Бабилгә чыгарган хөкем күкләргә җитте,
болытларга кадәр күтәрелде».

10«Раббы безне аклады:
әйдәгез, Сионга барып,
Раббы Аллабызның бөек эшләре турында хәбәр итик!»

11Укларыгызны очлагыз, садакларыгызны тутырыгыз!
Раббы, Үз йорты өчен үч алырга,
Бабилне юк итәргә ниятләп,
Мадай патшаларын Бабилгә каршы кузгатты[+].
12Бабил диварлары каршында байрак күтәрегез,
сакчылар санын арттырыгыз,
күзәтчеләр куегыз,
һөҗүм итәргә әзер торыгыз!
Раббы Үз ниятен гамәлгә ашырыр –
Бабил халкы турында әйткәннәрен үтәми калмас.
13Әй син, зур сулар янында яшәүче,
бай хәзинәгә ия булган шәһәр!
Соңгы сәгатең сукты,
гомер җебең өзелде синең[+].
14Күкләр Хуҗасы Раббы Үз Затыннан ант итеп әйтте:
«Хактыр: сине саранча чирүе сыман дошман гаскәре басып алыр,
аларның галибанә авазлары синдә яңгырап торыр!»[+]


Раббының кодрәтенә һәм зирәклегенә мәдхия

15Раббы Үзенең кодрәте белән җирне бар итте,
зирәклеге белән галәмне ныгытты,
гакылы белән күкләрне түшәде[+].
16Ул аваз салуга,
күкләр киңлегендә сулар шаулый башлый.
Җирнең читләреннән болытлар алып килә Ул,
яшенле яңгырларын яудыра,
Үзенең саклагычларыннан җилләр истерә[+].
17Аның алдында һәр кеше ахмак вә надан;
көмешче, пот-сыннар коеп, үзен хур гына итә,
чөнки ул ясаган әйберләр – ялган,
һәм аларның җаны-тыны юк[+].
18Бернигә яраксыз,
адашудан килеп чыккан бу нәрсәләр җәза көнендә юкка чыгачак.
19Ләкин Ягъкуб нәселенең Өлеше, Аллаһы, андый түгел:
Ул – һәммә нәрсәне бар кылган Зат,
һәм Исраил халкы – Аның биләмәсе;
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Раббы![+]


Бабил – Раббының чүкече

20«Син, Бабил, – Минем чүкечем, сугыш коралым;
синең ярдәмеңдә Мин халыкларны кырам,
патшалыкларны бөлдерәм,[+]
21атларны вә җайдакларын җиңәм,
арбаларны вә йөкчеләрен тар-мар китерәм,
22ирләрне вә хатыннарны,
картларны вә яшьләрне,
егетләрне вә кызларны юк итәм,
23көтүчене һәм аның көтүен,
игенчене һәм аның үгезләрен,
өлкә башлыкларын вә идарәчеләрен үтерәм Мин.

24Ләкин Бабилгә, килданиләр җирендә яшәүче бар халыкка
Сионда кылган явызлыклары өчен Мин
сезнең күз алдында тиешле җәзасын бирермен.
Бу – Раббы сүзе.
25Әй Бабил, син, таудай булып, бөтен дөньяны һәлак итәсең,
шуның өчен Мин сиңа каршы күтәрелермен, – дип белдерә Раббы, –
сиңа таба кулымны сузып,
кыя башларыннан түбән таба тәгәрәтермен,
янып күмерләнгән тау итәрмен сине.
26Өйнең дивар почмаклары өчен дә,
нигезе өчен дә синнән таш алмаслар,
син мәңгегә буш җир булып калырсың.
Бу – Раббы сүзе».


Бабилнең яулап алынуы

27Ил өстендә байрак күтәрегез,
халыкларга быргы кычкыртыгыз!
Халыкларны Бабилгә каршы орышка әзерләгез,
аңа каршы Арарат, Минни вә Ашкеназ патшалыкларын чакырыгыз,
гаскәрбашы билгеләгез,
саранча чирүедәй исәпсез-хисапсыз атларыгызны юнәлтегез![+]
28Бабилгә каршы халыкларны,
Мадай патшаларын, өлкә башлыкларын, идарәчеләрен
һәм аларга буйсынган бар илләрне сугышка әзерләгез![+]
29Җир тетри, калтырана,
чөнки Раббының Бабилгә каршы ниятләгәне гамәлгә ашты –
кеше яшәми торган чүлгә әйләнде ул[+].
30Бабил гаскәриләре, сугышудан туктап, кальгаларында утыра –
көчләре бетте,
куркак хатыннар кебек булды алар;
Бабил биналары – ут-ялкын эчендә,
капка бикләре – җимерек[+].
31-32«Шәһәребезне басып алдылар,
кичүләрне кулга төшерделәр,
ныгытмалар – ялкын эчендә,
сугышчылар – куркуда!»
дигән хәбәрне Бабил патшасына җиткерер өчен,
чапкын арты – чапкын,
йомышчы арты йомышчы йөгерә.

33Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил Алласы, болай ди:

«Бабил-кыз ындыр табагындагы ашлыкка тиңдер:
тиздән урак өсте җитәр, һәм аны сугарлар»[+].

34«Бабил патшасы Нәбухаднессар кимерде безне, ашап бетерде,
буп-буш чүлмәккә әйләндерде;
аждаһадай йотты,
карынын татлы нигъмәтләребез белән тутырды,
аннары безне чыгарып ташлады[+].
35Без кичергән җәбер-золымны Бабил үзе дә кичерсен! –
дияр Сион кешеләре. –
Безнең кан – килданиләр өстендә!» –
дияр Иерусалим халкы.

36Шулай итеп, Раббы болай ди:

«Менә, Мин сезне яклармын,
сезнең өчен үч алырмын,
Бабилнең елгасын киптерермен,
су чыганакларын корытырмын![+]
37Бабил – хәрабәләр өеменә,
чүл бүреләре сыена торган урынга әйләнер,
коточыргыч бер нәрсәгә әверелер,
адәм мыскылына калыр,
һәм анда һичкем яшәмәс[+].

38Килданиләр арысланнар кебек үкерер,
арыслан балаларыдай ырылдар[+].
39Алар тәмам кызып җиткәч,
мәҗлес оештырырмын һәм, туйганчы күңел ачсыннар да
мәңгелек йокыларыннан уянмасыннар дип,
исергәнче эчертермен, –
дип белдерә Раббы. –
40Мин аларны бәрән, сарык вә кәҗә тәкәсе сыман
суярга алып китәрмен!

41Шешах җиңелде,
бөтен дөньяның горурлыгы булган Бабил яуланды!
Халыкларның котын ала торган дәһшәтле урынга әйләнде ул!
42Диңгез сулары Бабилне басты,
шаулы дулкыннар аны каплап китте.
43Шәһәрләре коточкыч нәрсәгә – как җиргә, чүлгә,
һичкем яшәми торган, кеше үтеп йөрми торган урынга әйләнде[+].
44Бабил илаһы Бәлне җәзага тартырмын,
йотканын авызыннан кире чыгарырмын.
Халыклар инде аның янына агылмас,
Бабилнең диварлары авып төшәр[+].
45Халкым Минем, чык аннан!
Раббының ачу-ярсуыннан җаныңны коткар![+]
46Батырлыгыгызны җуймагыз,
җирдә таралган имеш-мимештән курыкмагыз!
Бер елда бер хәбәр килер, икенче елда икенчесе килер:
„Илдә – көчләү,
бер идарәче икенче идарәчегә каршы күтәрелә!“»


Бабилнең тар-мар ителүе турында Раббы карарының тормышка ашуы

47«Менә, Бабил потларына җәза бирер көннәрем җитә;
бөтен Бабил җире хур булачак,
бар җирдә мәетләр ятачак[+].
48Күк, җир һәм анда булган бар нәрсә тантана итәчәк,
чөнки Бабил өстенә төньяктан җимерүчеләр килә, –
дип белдерә Раббы. –[+]
49Бабил җир йөзендә байтак кешенең җанын кыйды;
исраилиләрне һәлак иткән кебек, ул үзе дә үләргә тиеш!
50Кылычтан котылып калганнар,
тизрәк качып китегез, тоткарланмагыз!
Ерак илдә Раббыны исегездән чыгармагыз,
Иерусалим йөрәгегездә булсын.
51Сез: „Хур булдык без, мәсхәрәле сүзләр ишеттек,
йөзебезне кызыллык каплады,
чөнки чит-ятлар Раббының Изге йортына аяк басты“, – дисез[+].
52Менә, шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
Бабил потларын Мин җәзага тартырмын,
бар җирдә яралылар ыңгырашып ятар[+].
53Бабил хәтта күкләргә менеп китсә
һәм югарыда үзенең кальгасын ныгытса да,
Мин аңа каршы җимерүчеләр җибәрермен», –
дип белдерә Раббы[+].

54Бабилдән – үкереп елаган тавышлар,
килданиләр җиреннән көчле җимерелү авазлары ишетелә,[+]
55Раббының Бабилне җимерүе бу;
андагы тәкәббер авазларга чик куяр Ул.
Бабил дошманнары ташкын сулар кебек шаулый,
гөрелтесе яңгырап тора!
56Бабилгә җимерүче килә,
Бабил сугышчылары әсир төшәр, җәяләре сынар,
чөнки Раббы – җавапка тартучы Аллаһы,
әҗерен Ул тулысынча бирер![+]
57«Бабилнең түрәләрен вә акыл ияләрен,
өлкә башлыкларын, идарәчеләрен вә сугышчыларын Мин
исергәнче эчертермен,
һәм алар мәңгелек йокыга талыр – уянмас!» –
дип белдерә Патша, исеме Күкләр Хуҗасы Раббы булган Зат.

58Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

«Бабилнең калын диварларын нигезенә кадәр җимерерләр,
биек капкаларын яндырырлар;
шулай итеп, халыкларның[*] тырышуы заяга китәр,
кавемнәрнең хезмәтләре утка азык булыр!»[+]


Иремиягә иңгән хәбәрнең Бабилгә юллануы

59Яһүдә патшасы Сәдыкыйя хакимлегенең дүртенче елында Сәдыкыйя белән бергә Бабилгә китәргә тиеш булган Махсея углы Нериядән туган Сераяһка – сәфәр кылучы патшага кунар урын табарга тиешле хезмәтчеләрнең башлыгына – Иремия пәйгамбәр әйткән сүзләр түбәндәгечә[+]. 60Бабилгә киләсе барлык афәтләр турында – Бабил хакындагы барлык шушы сүзләрне – Иремия төргәкле китапка язган иде. 61Иремия Сераяһка болай диде:

– Бабилгә килеп җиткәч, кара аны, шушы сүзләрнең барын да кычкырып укы! 62Аннары әйт: «И Раббы! Бу җир хакында Син: „Аны юк итәм, анда бер генә кеше дә, җәнлек тә яшәмәячәк, ул мәңгелек чүл булачак!“ – дидең»[+]. 63Бу төргәкне укып бетергәч, аңа таш бәйлә дә Фырат елгасына ыргыт[+] 64һәм Раббы сүзен җиткер: «Бабил дә әнә шулай батачак һәм Мин җибәргән бәладән соң аягына баса алмаячак, тәмам хәлдән таячак!»

Шушы урында Иремиянең сүзләре тәмамлана.

#### 52


Иерусалимнең яулап алынуы. Сәдыкыйянең язмышы

1[•]Тәхеткә утырганда, Сәдыкыйягә егерме бер яшь булып, Иерусалимдә ул унбер ел дәвамында идарә итте. Аның әнкәсе, Хамутал, либналы Иремия кызы иде[+]. 2Сәдыкыйя, Яһоякыйм кебек үк, Раббы күзенә ятышсыз күренгән гамәлләр кылды. 3Иерусалим каласына һәм Яһүдә җиренә Раббының ачуы шул дәрәҗәдә зур иде ки, нәтиҗәдә Ул аларны Үзеннән читкә тибәрде. Соңга таба Сәдыкыйя Бабил патшасына каршы баш күтәрде[+].

4Сәдыкыйя хакимлегенең тугызынчы елында, унынчы айның унынчы көнендә Бабил патшасы Нәбухаднессар, үзенең бөтен гаскәре белән Иерусалим янына килеп, аны камап алды һәм кала тирәли туфрак өемнәре күтәрде[+]. 5Сәдыкыйя патша хакимлегенең унберенче елына кадәр шәһәр камалышта булды. 6Шәһәрдә ачлык һаман көчәя барып, дүртенче айның тугызынчы көнендә халыкның ризыгы тәмам бетте. 7Шул көнне дошман шәһәр диварының бер урынын җимереп төшерде. Гәрчә килданиләр шәһәрне камалышта тотса да, төнлә Сәдыкыйя, үзенең гаскәриләре белән патша бакчасы янындагы ике дивар арасындагы капкадан чыгып, Араба тигезлегенә таба китте. 8Килданиләр гаскәре Сәдыкыйя патша артыннан эзәрлекли чыкты һәм аны Әрихә тигезлегендә куып җитте; Сәдыкыйянең гаскәриләре, патшаны калдырып, кайсы кая таралышып бетте. 9Сәдыкыйяне тотып алдылар да Хамат җирендәге Риблага – Бабил патшасы янына алып килделәр, һәм Нәбухаднессар аңа хөкем карары чыгарды[+]. 10Бабил патшасы Риблада Сәдыкыйянең күз алдында аның угылларын, шулай ук Яһүдәнең барлык түрәләрен кадап үтерде[+]. 11Аннары, Сәдыкыйянең күзләрен сукырайтып, аңа бакыр богау кигезде дә Бабилгә алып китте һәм, әҗәле җиткәнче, зинданда тотты[+].


Раббы йортының җимерелүе һәм Иерусалим кешеләренең сөргенгә озатылуы

12Бабил патшасы Нәбухаднессар хакимлегенең унтугызынчы елында, бишенче айның унынчы көнендә Бабил патшасына хезмәт итүче җансакчылар башлыгы Нәбузарадан Иерусалимгә килде[+] 13һәм Раббы йорты белән патша сараен, Иерусалимдәге барлык йортларны – барча зур йортларны яндырып бетерде[+]. 14Ул җитәкчелек иткән килданиләр гаскәре Иерусалим тирәли салынган диварны җимерде[+]. 15Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан ярлыларның кайберләрен, шәһәрдәге исән калган кешеләрне, шулай ук Бабил патшасы ягына чыккан адәмнәрне һәм калган һөнәрчеләрне әсирлеккә алып китте, 16кайбер ярлы кешеләрне генә йөзем бакчаларында эшләр һәм иген игәр өчен калдырды.

17Килданиләр, Раббы йортындагы бакыр баганаларны, аскуймаларны, бакырдан эшләнгән ясалма диңгезне ватып-җимереп, барлык бакырны Бабилгә алып киттеләр;[+] 18шулай ук казаннарны, көрәкләрне, филтә кыскычларын, табакларны, касәләрне, гомумән, Раббыга гыйбадәт кылганда кулланылган барлык бакыр савытларны алдылар[+]. 19Кечкенә касәләрне, күмер алгычларны, касәләрне, казаннарны, шәмдәлләрне, савытларны, шәраб бүләкләре өчен касәләрне – саф алтыннан һәм көмештән коелган бар нәрсәне – җансакчылар башлыгы алды. 20Раббы йорты өчен Сөләйман патша ясаткан ике терәк баганага, ясалма диңгезгә, диңгезне тотып торган унике үгез сынына һәм аскуймаларга киткән бакыр үлчәп бетерерлек түгел иде[+]. 21Һәр багананың биеклеге – унсигез, әйләнә озынлыгы унике терсәккә тәңгәл булып, дүрт бармак калынлыгындагы бакырдан эшләнгән бу баганаларның эчләре куыш иде[+]. 22Багана башындагы бакыр таҗның биеклеге биш терсәккә тәңгәл булып, таҗ тирәли куелган челтәр дә, анар җимеше сурәтләре дә – һәммәсе бакырдан коелган иде; анар җимешләре куелган икенче багана нәкъ беренчесе кебек иде. 23Һәр багана башындагы челтәрдә йөзәр анар җимеше булып, аларның туксан алтысы астан күренеп тора иде[*].

24Җансакчылар башлыгы шулай ук баш рухани Сераяһны, икенче дәрәҗә рухани Сефанияне һәм өч ишек сакчысын да әсир итте[+]. 25Әлегәчә шәһәрдә калучылар арасыннан ул тагын гаскәрбашын, патшаның җиде киңәшчесен, илнең халкын гаскәриләр сафына теркәүче баш сәркәтипне һәм шәһәрдә калган халыктан алтмыш кешене үзе белән алып китте. 26Җансакчылар башлыгы Нәбузарадан аларның барысын Бабил патшасы хозурына Риблага алып килде. 27Хамат җирендәге әлеге Риблада Бабил патшасы ошбу кешеләрнең җаннарын кыйды. Шул рәвешле, Яһүдә халкы үз җиреннән сөрелде.

28Нәбухаднессар куып алып киткән халыкның саны түбәндәгечә: Бабил патшасы хакимлегенең җиденче елында – өч мең егерме өч яһүди,[+] 29унсигезенче елында Иерусалимнән сигез йөз утыз ике кеше куып алып кителгән. 30Нәбухаднессар хакимлегенең егерме өченче елында җансакчылар башлыгы Нәбузарадан җиде йөз кырык биш яһүдине куып алып киткән. Шулай итеп, барлыгы дүрт мең алты йөз кеше сөрелгән.


Яһояхинның Бабил патшасы күзендә мәрхәмәт табуы

31[•]Яһүдә патшасы Яһояхин әсирлегенең утыз җиденче елында Бабил тәхетенә Әвил-Меродах утырды һәм хакимлегенең беренче елында, уникенче айның егерме бишенче көнендә, Яһүдә патшасы Яһояхинны кызганып, зинданнан азат итте;[+] 32аның белән дустанә мөнәсәбәттә булды, Бабилгә сөрелгән башка патшалардан аны биегрәк урынга утыртты. 33Яһояхин зиндан киемнәрен алыштырды һәм гомеренең азагына кадәр патша табыныннан тукланды; 34шул рәвешле, көндәлек ризыгын ул үлгәнчегә кадәр даими рәвештә Бабил патшасыннан кабул кылып торды.

### Кайгы җыры

#### Кайгы җыры

Кайгы җыры


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### 1


Кайгы җыры[*]


Иерусалимнең бушап калуы

1Бихисап күп халкы булган шәһәр ничек бушап калган!
Халыклар арасында бөек булган кала тол хатындай хәзер.
Өлкәләр арасында мәликә[*] бу шәһәр кол хәлендә калды.
2Төннәрен ачыргаланып елый ул,
күз яшьләре яңакларын юа,
аның сөйгәннәре[*] арасында юатучы да юк үзен;
барлык дуслары хыянәт итте аңа, дошманына әйләнде[+].
3Авыр коллык, газап кичергән Яһүдә[†] читкә сөрелде,
чит-ятлар арасында яшәп, тынычлык таба алмый ул –
чарасыз калган хәлендә, эзәрлекләп, куып тоттылар аны[+].

4Сионга[*] илтүче юллар кайгыда,
чөнки бәйрәмгә баручылар күренми.
Сион капкалары бушап калган,
руханилары[†] ыңгыраша, кызлары боеккан –
хәсрәттәдер Сион.
5Дошманнары, аңа баш булып, рәхәт чигә бүген,
чөнки Раббы[†] Сионны бихисап күп гөнаһлары[†] өчен
газапларга дучар итте;
аның балалары әсир ителде – дошман куып алып китте[+].
6Сион-кызның[*] бөтен гүзәллеге юкка чыкты.
Түрәләре аның көтүлеген таба алмаган болан сыман,
аучыдан качып хәлдән тайды алар.

7Бәла килгән, каңгырып йөргән көннәрендә,
Иерусалим әүвәлге байлык-зиннәтен
сагынып исенә төшерә.
Халкы дошман кулына эләккәч, һичкем аңа ярдәм итмәде;
көндәшләре, тамаша кылып, җиңелүеннән көлде генә[+].
8Иерусалим зур гөнаһ кылды,
шуңа күрә күңел кайтаргыч бер нәрсәгә әйләнде;
аңа дан җырлаучылар мыскыл белән карый хәзер,
чөнки аның шәрәлеген күрделәр;
ул үзе дә авыр сулый,
читкә борылып, йөзен яшерә[+].
9Итәгенә нәҗес ябышса да, киләчәген кайгыртмады ул;
аның түбән тәгәрәве коточкыч булды,
һәм һичберкем аны юатмады.
«Йа Раббым, күр минем газапларны,
күз сал – дошманнарым тантана итә!» – ди Иерусалим[+].

10Аның бөтен байлык-зиннәтенә кулын сузды дошман;
мәҗүсиләрнең[†] изге йортка аяк басуын күреп торды ул,
гәрчә Син, Раббы, мәҗүсиләргә Үз җыеныңа аяк басарга рөхсәт итмәсәң дә[+].
11Иерусалимнең бар халкы, икмәк эзләп, авыр ыңгыраша,
җан саклап калыр өчен,
кыйммәтле әйберләрен ризыкка алыштыра.
«Йа Раббым, кара, – ди Иерусалим, –
һәм минем ни дәрәҗәдә түбәнсетелүемне күр![+]

12Берегезнең дә күңеле эремиме, янәшәмнән узучылар?!
Күз салыгыз һәм күрегез: ачуы ярсыган көнне
Раббы мине дучар иткән, мин тарыган газап сыман,
тагын берәр газап бармы икән?!
13Ул югарыдан ут юнәлтте – әлеге ут сөякләремә үтеп керде.
Минем аякларыма ятьмә салды Ул
һәм кире борылырга мәҗбүр итте.
Көннең-көнендә хәсрәт чиктереп, мине ялгыз калдырды[+].
14Гөнаһларымны минем камыт итте,
Үз куллары белән үргән камытны муеныма төшерде.
Хуҗа-Хаким[†] хәлемне алды,
мин каршы тора алмастай кешеләр кулына тапшырды мине[+].

15Диварларым эчендәге барлык гаярь угланнарымны
Хуҗа-Хаким читкә тибәрде,
яшь егетләремне кырып бетерер өчен,
миңа каршы гаскәр җыйды.
Гыйффәтле кыз Яһүдәне йөзем изгәндәй таптады.
16Мин менә шуларны уйлап елыйм,
күзләремнән туктаусыз яшь ага,
рухымны тергезердәй юатучым миннән ерак.
Балаларым өметсезлектә,
чөнки дошман җиңеп чыкты»[+].

17Сион, ярдәм сорап, кулларын суза,
ләкин аны юатырдай һичкем юк.
Ягъкуб[*] дошманнарына Раббы
«Уратып алыгыз аны» дигән фәрман бирде.
Дошманнары алдында Иерусалим
күңел кайтаргыч бер нәрсәгә әйләнде[+].
18«Раббы хаклыдыр, – ди Иерусалим, –
мин бит Аның сүзенә каршы килдем.
Тыңлагыз, барча халыклар,
һәм минем газапларыма күз салыгыз –
кыз вә егетләрем әсир китте минем[+].
19Сөйгәннәремне мин ярдәмгә чакырдым,
ләкин алар мине алдадылар;
руханиларым вә өлкәннәрем[†],
җаннарын саклап калыр өчен ризык эзләп йөргәндә,
шәһәр эчендә үлеп калдылар[+].

20Күр, Раббы, газап эчендә мин,
бөтен эчем актарыла минем,
йөрәгемнең асты өскә килә,
чөнки мин бар көчемә Сиңа карыштым.
Балаларымны әнә урамнарда кылычтан уздыралар,
йортлар эчендә дә үлем хөкем сөрә[+].
21Минем ыңгырашуымны ишеттеләр,
ләкин мине юатучы табылмады.
Дошманнарым, миңа килгән бәлане күреп,
Синең шушы эшеңә сөенделәр.
Менә, Син алдан искәртеп куйган көн килде!

Инде дошманнарым да минем хәлдә калса иде!
22Аларның бөтен явызлыкларын күз уңында тотсаңчы.
Гөнаһларым өчен миңа нәрсә кылсаң, аларга да шуны кыл!
Ыңгырашуым көчле, йөрәгем дә хәлдән тайды!»[+]

#### 2


Раббының Иерусалимне җәзага тартуы

1Әнә, Хуҗа-Хаким ничек итеп
Сион-кызга Үзенең ачуын болыт итеп каплады!
Исраилнең[†] данын Ул күктән җиргә төшерде
һәм аяклары басып торган урынны
ачулы көнендә исенә дә алмады[+].
2Ягъкубның барлык торакларын Хуҗа-Хаким юк итте, аямады,
ачуы чыгып, Яһүдәнең ныгытмаларын җимерде,
патшалыкны һәм аның түрәләрен, мәсхәрәләп, җиргә егып салды[+].
3Ачуыннан ярсып, Хуҗа-Хаким Исраилнең көч-мөгезен сындырды,
дошманнарының күз алдында
Исраилне саклаучы уң кулын читкә алды
һәм, әйләнәсендәге бар нәрсәне ялмап барган ут сыман,
Ягъкуб нәселен яндырып-көйдерде[+].
4Дошман сыман, Үзенең җәясен киерде,
уң кулын атарга әзер тотты,
күзгә күркәм бар нәрсәбезне дошман явы сыман һәлак итте;
Сион-кыз чатырына[*] Үзенең ярсуын уттай яудырды[+].

5Хуҗа-Хаким, дошманга әйләнеп, Исраилне харап итте,
аның барлык зиннәтле сарайларын хәрабәгә әйләндерде,
ныгытмаларын җимерде
һәм Яһүдә-кызга күз яшьләре вә бетмәс кайгы китерде.
6Бакча коймасын җимергәндәй, Раббы Үзенең коймасын җимерде,
һәм Аңа гыйбадәт кылырга җыела торган урынны да вәйран[*] итте;
Раббы ихтыяры белән Сионда бәйрәм вә шимбә көннәре[†] онытылды;
ачуы кайнап, Ул патшаны да, руханины да читкә тибәрде.
7Хуҗа-Хаким Үзенең мәзбәхеннән[†] баш тартты,
изге йортын ташлап китте,
Сион сарайларының диварларын дошман кулына бирде –
Раббы йортында[†] алар хәзер бәйрәмдәге сыман шау-гөр килә!

8Раббы Сионның диварларын җимерергә карар кылды;
аларны бау сузып үлчәде,
Сионны талаудан Үзенең кулын тыймады;
тышкы ныгытмалар вә диварлар иңрәп елады –
алар икесе дә тәмам көчен җуйды.
9Шәһәр капкалары җиргә батып керде,
Раббы аларның бикләрен ватып-җимереп ташлады.
Сион патшасы, аның түрәләре, сөрелеп,
чит халыклар арасында яшәп калды.
Раббы кануны[†] инде өйрәтелми,
Сион пәйгамбәрләренә[†] дә Раббыдан күренешләр ирешмәс булды[+].

10Башларына көл сипкән,
кайгы киемнәренә төренгән Сион өлкәннәре,
дәшми-тынмый җирдә утыралар.
Иерусалим кызлары башларын җиргә игән[+].

11Елый-елый күзләремнең егәре бетте,
бөтен эчем актарыла;
бичара халкымның һәлакәтен,
шәһәр мәйданнарында балаларның, күкрәк сабыйларының
ачлыктан һуш җуйганын күреп, йөрәгем ярыла.
12Шәһәр мәйданнарында, яралылар сыман һуштан язып,
аналары кулында җан биргәндә:
«Икмәк бир, су бир», – ди алар[+].

13Нәрсә әйтим сиңа,
сине кем белән чагыштырыйм, и-и Иерусалим-кыз?!
Юатыр өчен, сине кемгә тиңлим, и-и гыйффәтле кыз Сион?!
Җәрәхәтең дәрья кебек зурдыр;
кем генә дәвалый алыр икән сине?!
14Пәйгамбәрләрең сиңа ирештергән күренешләр буш вә ялган иде;
син тыныч-рәхәт тормышка кайта алсын өчен,
гөнаһларыңны алар фаш итмәде,
ә бәлки юлдан яздыручы ялган хәбәрләр җиткерде[+].
15Янәшәңнән үтеп баручы һәркем,
сине мыскыллап, кулларын чәбәкләр, сызгырып куяр һәм:
«Җир йөзенең шатлыгы
дип аталган гаҗәеп матур шәһәр шушымы инде?!» –
дип, Иерусалимгә карап, башын чайкар[+].

16Синең барлык дошманнарың, сиңа карап, мыскыллап көлә,
сызгыра һәм теш шыгырдата:
«Йоттык без аны,
шушы көнне зарыгып көткән идек, ниһаять, күрдек», – ди[+].
17Раббы Үзе ниятләгәнне тормышка ашырды,
борынгы заманнарда боерган сүзен җиренә җиткерде;
сине һич кызганмый бөлгенлеккә төшерде,
авыр хәлеңне күргән дошманыңны сөендерде,
аның көч-куәтен арттырды[+].

18Халык бөтен күңеле белән Хуҗа-Хакимгә ялвара.
Әй Сион дивары, күз яшеңне чишмәдәй көне-төне агыз,
үзеңә тынычлык, күзләреңә ял бирмә![+]
19Әй Сион, аягыңа торып бас,
төннәр буе, сак алышынган саен, ялварып сора.
Хуҗа-Хаким каршында йөрәгеңнең кайгысын
су бушаткандай бушат.
Һәрбер урам чатында ачтан һушын җуйган балаларыңның
җанын коткаруны сорап, Аңа таба кулларыңны суз[+].

20«Карап бак миңа, Раббы, – ди Иерусалим, –
тагын кемгә Син шулай мәрхәмәтсез булдың?! –
Хатыннар үзләре тудырган сабыйларын,
кадерләп үстергән балаларын ашарга тиешме?!
Хуҗа-Хакимнең изге йортында
руханилар вә пәйгамбәрләр үтерелергә тиешме?![+]
21Балалар вә картлар урам тузанында ята;
кызларым вә егетләрем кылычтан һәлак булды;
ачуың ярсыган көндә үтердең Син аларны,
һич кызганмый чалып ташладың.
22Котымны алган кешеләрне Син,
бәйрәмгә җыйгандай, бар тарафтан чакырып китердең –
ачулы көнеңдә һичкем котыла алмады,
һичкем исән калмады;
мин табып үстергәннәрне дошманым кырып бетерде».

#### 3


Төшенкелек һәм өмет

1Мин – Раббының ачу таягын
үз җилкәмдә татыган кешемен[+].
2Ул мине, җитәкләп алып китеп,
яктыга түгел, ә караңгыга китереп кертте[+].
3Әйе, Үзенең кулы белән
Ул мине һәрдаим, көннәр буе җәзалый.

4Бәдәнемне вә тән тиремне арыгайтты Ул,
сөякләремне җимерде[+].
5Һәр яктан камап алып, авыр газапларга урады[+].
6Ул мине, күптән үлгән кешедәй,
караңгыга кертеп утыртты[+].

7Чыкмасын дип, мине дивар белән урап алды,
авыр богаулар кидерде.
8Күпме генә ярдәм сорап ялварсам да,
догама колак салмады[+].
9Юлларымны ташлар белән томалады,
сукмакларымны кыегайтты[+].

10Ул мине аю кебек сагалап торды,
арысландай посып көтте[+].
11Барган юлымнан төртеп чыгарып,
мине ботарлап ташлады.
12-13Садагыннан[*] ук алып, җәясен киерде,
миңа төбәп, бөерләремә укларын батырды[+][+].
14Мин бар халкым өчен көлкегә әйләндем –
үзләренең җырларында алар мине көнозын мәсхәрәли[+].
15Ул мине ачы үлән белән туендырды,
әче әрем суын туйганчы эчерде[+].
16Чуерташка бәреп, тешләремне җимерде,
мине тузанга салып таптады.
17Җаным тынычлыгын җуеп,
иминлекнең нәрсә икәнен оныттым.
18«Түземлегем бетте,
Раббыга өметем юкка чыкты!» – дидем.

19Кичергән газапларымны, каңгырып йөрүләремне уйласам –
анда бары әрем вә үт әчесе генә.
20Шул турыда уйланам да,
җаным егәрен җуя.
21Әмма өметемне өзмим,
чөнки менә нәрсәне исемә төшерәм:
22Раббы мәрхәмәт күрсәткәнгә юкка чыкмадык без,
Аның рәхим-шәфкате мәңге бетәрлек түгел.
23Аның шул сыйфатлары һәр иртәдә яңарып тора.
Синең тугрылыгың бөектер, и Раббым![+]
24«Раббы – минем өлешем-язмышым», – дим үз-үземә,
шуңа күрә мин Аңа өметләнәм[+].

25Раббы Үзенә өмет баглаган,
Аның йөз нурын эзләгән җанга игелекледер.
26Түземлек күрсәтүче,
Раббы коткарыр, дип өметләнүче – бәхетледер.
27Раббыга буйсыну камытын
яшь чагында тарткан кеше – бәхетледер.
28Берьялгызы сүзсез генә утырсын ул кеше,
Раббы аңа камытны кидергәндә[+].
29Буйсыну күрсәтеп, йөзе белән җиргә орынсын –
бәлки, әле өмет бардыр.
30Кыйнаучыга яңагын куйсын ул,
күңеле кайтканчы тиргәлсен[+].

31Хуҗа-Хаким бөтенләйгә ташламый![+]
32Кайгы-хәсрәткә дучар итсә дә, рәхим-шәфкатен дә күрсәтә,
чөнки Аның мәрхәмәте чиксездер[+].
33Адәм балаларын газапка вә кайгыга салырга яратмый Ул.

34Җирдәге барча әсирләрнең аяк астында тапталуын,
35кешенең Аллаһы[†] Тәгалә күз алдында хокуклардан мәхрүм ителүен,
36гадел хөкем чыгарылмавын Хуҗа-Хаким күрмимени?!
37Хуҗа-Хаким боермаса,
кемнең сүзе тормышка ашыр икән?![+]
38Бәла-каза да, яхшылыклар да Аллаһы Тәгалә ихтыярында түгелме?![+]
39Җәзаны үз гөнаһлары өчен алгач,
адәм баласына нигә зарланырга?!

40Йөргән юлларыбызга җентекләп карыйк та Раббыга кире кайтыйк.
41Йөрәгебезне һәм кулларыбызны күктәге Аллаһыга сузыйк[+].
42Без гөнаһ кылдык, кирелек күрсәттек,
һәм Син безне кичермәдең[+].
43Син, ачуыңа төренеп, безне эзәрлекләдең,
һич кызганмый һәлак иттең.
44Бер генә дога да Сиңа барып ирешмәсен өчен,
болытларга бөркәндең.
45Халыклар арасында чүп вә җирәнгеч нәрсә иттең Син безне.

46Барлык дошманнарыбыз безне мыскыллап көлде[+].
47Безгә тигән өлеш – коточкыч курку вә тозактыр,
бөлгенлек вә һәлакәттер[+].
48Бичара халкымның кырылуын күреп,
күземнән яшьләрем елга булып ага[+].
49-50Раббы, күкләрдән карап, шушыларны күргәнчегә кадәр
күз яшьләрем һич туктамый, берөзлексез агар минем[+].
51Шәһәрем кызларының язмышын күреп,
җаным өзгәләнә минем.

52Сәбәпсезгә миңа нәфрәтләнгән дошманнарым
мине кош тоткан кеби тотмак булды[+].
53Гомеремнән яздырыр өчен, чокырга ташлады,
өстемә ташлар ыргытты[+].
54Сулар башымнан ук күмеп китә язды,
«Беттем!» – дип уйладым мин[+].

55Тирән чокырдан, Раббым, Сине ярдәмгә чакырдым[+].
56«Ялваруыма, аһ оруыма колагыңны томалама», – дидем,
һәм Син мине ишеттең.
57Дәшкән чагымда Син, якын килеп,
миңа: «Курыкма!» – дидең.
58Син, Хуҗа-Хакимем, минем эш-дәгъвамны якладың,
җанымны саклап калдың[+].
59Миңа каршы кылынган гаделсезлекне күрәсең Син, Раббым, –
минем эшемә хак хөкемеңне чыгар!
60Дошманнарның никадәр үчле булуын,
миңа каршы корган хәйлә-мәкерләрен күреп торасың[+].
61Аларның мине тиргәүләрен,
миңа каршы нәрсә ниятләвен,
62көнозын минем хакта пышылдашуын
һәм ниләр сөйләвен Син ишетеп торасың, Раббым.
63Күрче: утырганда да, аяк өсте торганда да,
минем хакта мәсхәрәле җырлар җырлый алар.
64Кылган эшләренә карап, җәзасын бир аларга, Раббым;
65йөрәкләрен авыр хәсрәткә сал,
өсләренә каргышыңны яудыр!
66Ачуыңнан ярсып эзәрлеклә,
күкләрең астында яшәүче дошманнарымны юк ит, Раббым!

#### 4


Иерусалимнең камалуы һәм тар-мар ителүе

1Алтын әнә ничек төсен югалтты,
алтынның иң яхшысы тоныкланып калды!
Изге асылташлар һәрбер урам чатында аунап ята![+]
2Саф алтындай кадерле Сион балаларын чүлмәкче ясаган әйбергә –
балчык чүлмәккә тиңлиләр хәзер![+]

3Хәтта чүл бүреләре дә, имчәк каптырып,
балаларын күкрәк сөте белән туендыра,
ә халкымның хатын-кызлары, чүлдәге тәвә кошы сыман,
кызганмыйча балаларын ташлап калдыра.
4Имчәк баласының, тамагы кибеп, аңкавына теле ябыша;
балалар икмәк сорый,
ләкин һичкем аларга берни бирми[+].

5Элек тәмле ризыклар белән сыйланганнар
хәзер әнә урамда ачтан үлә,
җете кызыл киемнәр[*] киеп үскән кешеләр чүплектә казына.

6Кылган гөнаһлары өчен бичара халкым
кеше кулы кагылмыйча
мизгел эчендә юк ителгән Сәдүм шәһәреннән дә
катырак җәзага тартылды[+].
7Сионның аксөякләре кардан чистарак,
сөттән аграк иде,
алсу тәннәре мәрҗәннән матуррак,
үзләре зәңгәр якутка тиң иде.
8Ә хәзер йөзләре корымнан кара –
урамда аларны танымыйлар;
тиреләре сөяккә ябышкан,
кибеп бетеп, агач кайрысыдай булган[+].

9Басу җимеше азлыктан ачка интегеп үлүчеләргә караганда
кылычтан узганнар – бәхетлерәктер[+].

10Ана кешенең назлы куллары үз баласын пешерде –
һәлакәткә юлыккан бичара халкыма алар ризык булды[+].

11Раббының каһәре кайнап ташыды:
ачуыннан ярсып, Сионны Ул утка тотты,
шул ут шәһәрне нигезе белән бергә йотты[+].

12Җир йөзендәге патшаларның,
дөньяда яшәүче кешеләрнең берсе дә,
Иерусалим дошманнары шәһәр капкасыннан[†] керер, дип ышанмады.

13Болар һәммәсе Иерусалим пәйгамбәрләренең гөнаһлары,
руханиларының җинаятьләре[†] өчен җәза булды –
алар кала диварлары эчендә тәкъва кешеләрнең канын түктеләр[+].
14Алар, сукырлар сыман, урамнарда адашып йөри хәзер,
канга буялып нәҗесләнеп беткәннәр,
киемнәренә орынырга һичкем кыймый[+].
15«Китегез, нәҗесләр! – дип кычкыралар аларга. –
Китегез, кит, кагылмагыз безгә!»
Һәм алар, биредән качып,
чит халыклар арасында каңгырып йөриләр,
әмма анда да: «Алар безнең арада калырга тиеш түгел!» –
дигән сүзләрне ишетәләр.
16Раббы аларны Үзе куып таратты;
Ул инде аларга күз-колак булмас.
Кылган җинаятьләре өчен руханиларга инде – хөрмәт,
өлкәннәргә илтифат бетте[+].

17Юкка гына, ярдәм көтеп, күзләребез талды;
безне коткара алмаган халыкны
юкка гына манарадан күзләп тордык[+].

18Безнең һәр адымыбызны күзәтеп тордылар –
без урамда йөри алмадык;
соңгы сәгатебез якынлашты,
көннәребез инде санаулы – гомеребезнең ахыры җитте![+]
19Безне эзәрлекләүчеләр күктә очкан бөркетләрдән җитез иде;
алар безне тау-таш арасында куып йөртте,
чүлләрдә сагалап торды[+].
20Тормышыбыз сулышы –
башына май сөртелгән[†], Раббы куйган патшабыз –
алар тозагына эләкте.
Ә без патша турында:
«Халыклар арасында аның күләгәсендә яшәрбез», – дигән идек[+].

21Утс җирендә яшәүче Эдом-кыз[†], шатлан һәм күңел ач!
Тик Раббының ачу касәсен[*] син дә татырсың,
эчеп исереп, шәрә калырсың[+].
22Әй Сион-кыз!
Җинаятең өчен инде җәза тәмамлана,
Раббы сине бүтәнчә сөргенгә җибәрмәс;
ләкин сине Ул, әй Эдом-кыз, җинаятең өчен җәзага тартыр,
гөнаһларыңны фаш итәр![+]

#### 5


Котылу хакында дога

1Безнең белән булган хәлләрне исеңә төшер, Раббым;
карап бак һәм хурлыгыбызны күр:
2биләмә җиребез – читләргә,
йортларыбыз ят кешеләргә күчте[+].
3Без атасыз, ятимнәр булып калдык,
аналарыбыз – тол хатыннар хәзер.
4Суыбызны да көмеш түләп эчәбез,
утыныбызны да акчага сатып алабыз.
5Эзебезгә басып, эзәрлекләп киләләр безне,
тәмам хәлдән тайдык, бернинди ял күрмибез.
6Туйганчы ашарлык икмәк табар өчен,
кулларыбызны мисырлыларга, ашшурлыларга[†] сузабыз[+].

7Гөнаһ кылган ата-бабаларыбыз инде юк,
ә без аларның җинаятьләре өчен җәза кичерәбез[+].
8Безнең өстән коллар хакимлек итә. –
Алар кулыннан безне кем йолып алыр?!
9Икмәк юнәтеп, җаныбызны хәвеф астына куябыз,
чөнки чүлдән безгә кылыч яный.
10Ачлык газабыннан тән тиребез
мичтә кызгандай каралып күмерләнде.

11Хатыннарны – Сионда,
кызларны Яһүдә шәһәрләрендә мәсхәрәлиләр[+].
12Түрә-хакимнәребезне дошман асып куйды,
өлкәннәргә сан бетте[+].
13Егетләр тегермәндә он тартырга мәҗбүр,
яшүсмерләр абына-абына утын ташый[+].
14Өлкәннәр инде шәһәр капкасы төбендә утырмый,
егетләр көй уйнамый.
15Йөрәгебезнең шатлыгы сүнде,
биюләребез кайгы җырына әверелде[+].
16Башыбыздан таҗ төште.
Гөнаһ кылдык без! Кайгы безгә![+]
17Шунлыктан йөрәгебез әрни,
күзләребезнең нуры сүнде.
18Сион тавы бушап калды,
анда чүл бүреләре эзләнеп йөри.

19Ләкин Синең хакимлегең, Раббы, – мәңгелектер,
Синең тәхетең буыннан-буыннаргача дәвам итәдер![+]
20Тик нигә Син безне болай бөтенләйгә оныттың?
Ник безне шулай озакка ташладың[+]?
21Безне Үзеңә кайтар, Раббы,
һәм без кайтырбыз!
Электәге көннәребезне кайтар![+]
22Син безне бөтенләйгә кире кактыңмы?
Безгә булган ачуың шулай чиксезме[+]?

### Яхәзкыл

#### Яхәзкыл

Яхәзкыл


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]

[29]

[30]

[31]

[32]

[33]

[34]

[35]

[36]

[37]

[38]

[39]

[40]

[41]

[42]

[43]

[44]

[45]

[46]

[47]

[48]


#### 1


Яхәзкыл пәйгамбәр


Раббы шөһрәтенең балкышы

1[•]Утызынчы елда[*], дүртенче айның бишенче көнендә Яһүдә сөргенчеләре белән Кебар елгасы буенда көн күргәндә, күк капусы ачылып, миңа Аллаһыдан[†] күренеш иңде[+]. 2Айның бишенче көнендә (Яһояхин патша куылганның бишенче елы иде бу)[+] 3миңа, Бузи углы рухани Яхәзкылга, Кебар елгасы буенда, килданиләр[†] [*] җирендә, Раббы[†] сүзе килеп иреште. Үз өстемдә мин Раббының кулын тойдым[+].

4Мин төньяктан килгән көчле давылны – зур болыт вә ялкынланып янган утны, шул ут тирәсендәге балкышны күрдем. Ут уртасында дөрләп тимер яна сыман иде;[+] 5ут эчендә җанварны хәтерләткән дүрт тере зат күренә, аларның кыяфәте адәмгә охшаган[+]. 6Һәрберсенең дүрт йөзе, дүрт канаты бар. 7Аяклары төз, табаннары исә бозауныкы кебек, ышкып чистартылган бакыр сыман ялтырап тора[+]. 8Канатлары астында, дүрт якта, кеше куллары күренә. Дүртесенең дә йөзләре, канатлары бар; 9канатлары бер-берсенә тиеп тора; әлеге затлар барганда борылмадылар, үз алларына гына карап атладылар. 10Аларның һәрберсендә кеше йөзе иде, уң якта – арыслан йөзе, сул якта – үгез йөзе, шулай ук бөркет йөзе дә күренә иде[+]. 11Йөзләре әнә шундый иде. Һәрберсенең ике канаты өскә караган булып, алар янәшәдәге җан ияләренең канатына тиеп тора, канатның икесе исә тәннәрен каплаган[+]. 12Алар һәрберсе үз алдына карап атлый иде; Рух кая барырга теләсә, алар шул якка атлады; барганда борылмадылар. 13Бу затларның кыяфәте янып торган күмер сыман, ялкын сыман иде; әлеге затлар арасында ут йөри, ул яп-якты, ә ут эченнән яшен яктысы чыга[+]. 14Затлар, яшен ялтыраган сыман, арлы-бирле атылып йөрделәр.

15Мин затларга карап тордым, һәм менә – дүрт йөзле һәр затның янында берәр тәгәрмәч пәйда булды. 16Тәгәрмәчләр җемелдәп торган хризолит сыман иде, төзелешләре дә дүртесенеке бертөрле: бер тәгәрмәч икенчесе эчендә утыра сыман[+]. 17Тәгәрмәчләр дүрт тарафка да бара ала, һәм, барганда, алар туп-туры бара иделәр. 18Тәгәрмәч коршаулары биек вә куркыныч; дүрт тәгәрмәчнең дә коршаулары тоташтан күз белән тулган иде[+]. 19Затлар кузгалганда, алар янындагы тәгәрмәчләр дә кузгалды, затлар җирдән күтәрелгәндә, тәгәрмәчләр дә күтәрелде. 20Рух кая барырга теләсә, затлар да шунда атлады, һәм алар белән бергә тәгәрмәчләр дә күтәрелде, чөнки затларның рухы тәгәрмәчләрдә иде. 21Затлар барганда, тәгәрмәчләр дә барды; затлар тик торганда, алар да туктап калды; затлар җирдән күтәрелгәндә, алар белән бергә тәгәрмәчләр дә күтәрелде, чөнки затларның рухы тәгәрмәчләрдә иде.

22Затларның баш өстендә гөмбәз сыман нәрсә булып, баш очындагы җәйрәп яткан ул гөмбәз бәллүрдәй җемелдәп тора иде[+]. 23Аларның гөмбәз астында җәелгән икешәр канаты бер-берсенә тиеп тора, ә калган икесе тәннәрен каплаган. 24Алар барган чагында, зур сулар шаулаган сыман, Кодрәт Иясе тавышы сыман, гаскәр шавы сыман көчле тавыш – аларның канат кагуын ишеттем мин; туктаган чакта исә, әлеге затлар канатларын салындыра иде[+]. 25Туктап, канатларын салындырган чакта, аларның баш очындагы гөмбәз өстеннән тавыш килә иде.

26Аларның баш очындагы гөмбәз өстендә зәңгәр якуттан тәхет кебек әйбер бар иде; тәхеттә исә кешегә охшаган Зат утыра[+]. 27Әлеге Затның билдән югары өлеше ялкынланып-ялтырап торган тимер сыман, билдән түбән өлеше исә янып торган ут кебек булып, аңардан тирә-якка балкыш-нур тарала иде[+]. 28Тирә-яктагы ошбу балкыш яңгырлы көндә болытлар өстендәге салават күпере сыман иде.

Әлеге күренеш Раббының балкып торган шөһрәте иде. Моны күреп, мин йөзем белән җиргә капландым һәм бер тавыш ишеттем.

#### 2


Раббының Яхәзкылны пәйгамбәрлеккә чакыруы

1Ул миңа:

– И адәм углы! Аягүрә торып бас, Минем сиңа әйтер сүзем бар, – диде[+].

2Ул сөйләгән чагында миңа Рух иңеп, аягыма бастырды, һәм мин Аның әйткәннәрен ишеттем[+]. 3Ул миңа:

– И адәм углы! Мин сине исраилиләр[†] янына, Миңа каршы баш күтәргән буйсынмас халык янына җибәрәм; алар үзләре вә аларның ата-бабалары Минем алдымда бүгенге көнгәчә хыянәтчеләрдер[+]. 4Бу кешеләр үзсүзле, аларның йөрәкләре кире; Мин сине алар янына җибәрәм, һәм син аларга: «Хуҗа-Раббы болай дип әйтә!» – диярсең. 5Сине тыңларлармы, юкмы (чөнки алар фетнәчел йорт), алар арасында пәйгамбәр барлыгын белеп торсыннар[+]. 6Ә син, адәм углы, курыкма алардан, сүзләреннән дә курыкма. Алар синең тирә-ягыңда күгән куагы вә чәнечкеле үлән кебек булса да, чаяннар арасында яшәгән кебек булсаң да, аларның сөйләгән сүзләреннән курыкма һәм аларның йөзләрен күреп каушап калма, чөнки алар – фетнәчел йорт;[+] 7сине тыңларлармы, юкмы (чөнки алар киребеткән адәмнәр), аларга Мин әйткән сүзләрне җиткер. 8Ә син исә, адәм углы, Мин сиңа әйткәннәрне тыңла; шул фетнәчел йорт сыман үҗәт булма; авызыңны ач та Мин сиңа бирәчәк ризыкны йот.

9Шулвакыт мин үземә таба сузылган кулны һәм шул кулдагы кулъязма төргәген[†] күрдем[+]. 10Ул аны минем алдымда ачып куйды, төргәкнең эчке ягында да, тышкы ягында да елау, сыкрау вә кайгы турында язылган иде[+].

#### 3

1Ул миңа:

– И адәм углы! Алдыңда торганны йот, бу төргәкне аша һәм Исраил халкына барып сөйлә, – диде[+].

2Шунда мин авызымны ачтым, һәм Ул миңа теге төргәкне ашатты. 3Аннары миңа:

– И адәм углы! Мин сиңа биргән шушы төргәкне аша, карыныңны шуның белән тутыр, – диде.

Мин ашадым, һәм авызым бал капкан кебек балланды.

4Һәм Ул миңа:

– И адәм углы! Әйдә, кит, Исраил халкы янына бар, аңа Мин әйткәннәрне җиткер; 5Мин сине сүзләре аңлашылмый торган вә авыр телле халык янына җибәрмим, ә бәлки Исраил халкына җибәрәм. 6Сүзләренең мәгънәсе синең өчен караңгы, аңлашылмаган һәм телләре авыр күп санлы халыклар янына бармыйсың син. Әгәр Мин сине алар янына җибәрсәм, алар, әлбәттә, сине тыңлар иде. 7Исраил халкының исә сине тыңлыйсы килмәс, чөнки алар Мине тыңларга теләмиләр; Исраил халкының маңгае каты, йөрәге кире. 8Менә, Мин синең йөзеңне – алар йөзенә, маңгаеңны алар маңгаена каршы торырлык каты итәрмен[+]. 9Синең маңгаеңны чакматаштан да катырак алмаз итәрмен Мин; курыкма алардан һәм йөзләреннән каушап калма, чөнки алар – фетнәчел йорт[+].

10Ул тагын миңа:

– И адәм углы! Мин сиңа әйткән барлык сүзләрне йөрәгең белән кабул ит, колагың белән тыңла, – диде. – 11Ә хәзер кит, сөрелгән якташларың янына бар һәм аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген. Сине тыңларлармы, юкмы, шулай дип әйт[+].

12Шунда Рух мине югары күтәрде, һәм мин үз артымда гөрелдәгән көчле тавыш ишеттем. «Үз тәхетендә утырган Раббының шөһрәте мөбарәк булсын!» – диде ул тавыш[+]. 13Шулай ук теге затларның бер-берсенә тиеп торган канат кагуы һәм канатлар янындагы тәгәрмәчләрнең шакылдавы, гөрелдәгән каты тавыш ишетелде[+]. 14Рух мине күтәрде дә алып китте, һәм мин, кәефсезләнеп, рухым әсәрләнгән хәлдә ары атладым – үз өстемдә мин Раббының көчле кулын тойдым[+]. 15Кебар елгасы буенда Тел-Әбибтә яшәгән сөргенчеләр янына килдем һәм гаҗәпкә калган хәлдә җиде көн алар арасында яшәдем[+].


Раббының Яхәзкылны Исраил халкына сакчы итеп куюы

16[•]Җиде көн үткәч, миңа Раббы сүзе килеп иреште:

17– И адәм углы! Мин сине Исраил халкына сакчы итеп куйдым, һәм син Минем авызымнан чыккан сүзләрне тыңларсың, Исраил халкын Минем исемемнән кисәтерсең[+]. 18Явыз кешегә мин: «Син һичшиксез үләчәксең!» – дип әйтсәм, ә син аны кисәтмәсәң, исән калсын өчен, явызлык юлын ташла, дип өндәмәсәң, ул явыз кеше үзенең гөнаһлары[†] аркасында үләчәк, һәм Мин аның каны өчен сине җаваплы итәчәкмен. 19Ә инде син явыз кешене кисәтеп тә, ул үзенең яман эшләреннән ваз кичмәсә, яман юлыннан чыкмаса, ул үләчәк, ә син шушылай итеп үзеңнең җаныңны саклап калачаксың[+].

20Әгәр дә тәкъва кеше, тәкъвалыгыннан тайпылып, гаделсез эш кылса, Мин аның каршына абыну ташы куярмын, һәм ул үләр. Син аны кисәтмәгәнгә күрә, ул үз гөнаһы өчен үләчәк, һәм аның кылган изге эшләре аңа савап булып исәпләнмәячәк; һәм Мин аның үлеме өчен сине җаваплы итәчәкмен[+]. 21Әгәр инде син тәкъва кешене гөнаһ кылудан саклап калыр өчен кисәтсәң, һәм ул гөнаһ кылмаса, ул да кисәтелгәнгә күрә исән калыр, син дә үзеңнең җаныңны сакларсың.

22Биредә мин үз өстемдә Раббының кулын тойдым. Раббы миңа:

– Кузгал, тигез җиргә чык, Мин шунда синең белән сөйләшәчәкмен, – диде[+].

23Мин тордым да тигез җиргә чыктым; анда мин, теге юлы Кебар елгасы буендагы сыман, Раббының балкып торган шөһрәтен күрдем дә йөзтүбән егылдым[+]. 24Шунда миңа Рух иңеп, аягыма бастырды; Ул, минем белән сөйләшеп:

– Бар, өеңә кереп биклән, – диде. – 25Сине, адәм углы, баулар белән бәйләп куярлар, һәм син халык арасында йөри алмаячаксың[+]. 26Мин синең телеңне аңкавыңа ябыштырырмын, һәм син телсез калачаксың, син аларны фаш итүче булмаячаксың, чөнки алар – фетнәчел йорт[+]. 27Синең белән сөйләшкән чакта исә, Мин авызыңны ачармын, һәм син аларга: «Хуҗа-Раббы болай дип әйтә!» – диярсең; тыңлаган кеше тыңласын, тыңларга теләмәгәне тыңламасын, чөнки алар – фетнәчел йорт[+].

#### 4


Иерусалимнең чолганышта калуы һәм бөлүе турында Яхәзкылның пәйгамбәрлек итүе

1И адәм углы! Кирпеч алып, аны үз алдыңа куй һәм шунда Иерусалимнең рәсемен яса. 2Аны камап ал: ныгытмалар төзе, әйләнә-тирәсенә туфрак өй, дошман гаскәренең чатырларын кор, тирә-ягына дивар җимерүче җайланмалар куй[+]. 3Тимер таба ал да аны тимер дивар кебек итеп шәһәр белән үз араңа куй, йөзең белән шуңа таба борыл. Син аны шулай чолгап ал, һәм шәһәр камалышта калыр. Исраил халкына билге булыр бу.

4Үзең сул ягыңа ят та Исраил халкының гөнаһларын өстеңә куй: ничә көн ятсаң, аның гөнаһлары шул көннәр дәвамында синең өстеңдә булыр. 5Аларның гөнаһ кылган елларын Мин сиңа көннәр саны белән билгеләдем: Исраил халкының гөнаһлары синең өстә өч йөз туксан көн дәвамында булыр. 6Моны үтәгәннең соңында, икенче мәртәбә инде уң ягыңа ятып, Яһүдә[†] йорты гөнаһлары кырык көн буена синең өстә булыр: бер көнне бер ел итеп билгеләдем Мин сиңа[+].

7Йөзеңне вә ялангач кулыңны чолганыштагы Иерусалимгә юнәлт һәм аңа каршы пәйгамбәрлек кыл. 8Менә, Мин сине бәйләп куйдым, һәм син, чолганышта буласы көннәрне тутырмый торып, бер ягыңнан икенче ягыңа әйләнеп ята алмассың[+].

9Бодай белән арпа, ногыт, ясмык, тары, борай алып, аларны бер савытка сал да үзеңә икмәк пешер, ул икмәкләр син кырын ятарга тиешле көннәр санынча булсын; өч йөз туксан көн буена ашарсың син аларны. 10Ашыйсы ризыгыңны көнгә егермешәр шәкыл[*] үлчәп аша; билгеләнгән вакытта шуны ашап тор. 11Суыңны да үлчәп эч, һинның[*] алтыдан бер өлешен эч; билгеләнгән вакытта шулай эчкәләп тор. 12Ризыкны арпа көлчәсе ашагандай ашарсың, кеше күз алдында адәм тизәге яндырып пешерерсең син аны.

13Раббы:

– Шулай итеп, исраилиләр үзләренең нәҗес[*] икмәкләрен Мин куып җибәргән чит халыклар алдында ашарлар, – диде[+].

14Шунда мин:

– Йа Хуҗа-Раббы, минем җанымның беркайчан да нәҗесләнгәне юк иде, үлгән яки ерткыч җанвар ботарлаган җәнлек итен яшь чагымнан алып хәзергә кадәр гомеремдә дә ашаганым юк иде; бернинди дә нәҗесләнгән итне авызыма алганым юк иде, – дидем[+].

15Һәм Ул миңа:

– Мин сиңа адәм тизәге урынына сыер тизәге алырга рөхсәт итәм, икмәгеңне шулай пешерерсең, – диде.

16Тагын Ул болай диде:

– И адәм углы! Иерусалимгә ризык китерүгә Мин чик куярмын, үлчәп бирелгән икмәкне хәвефләнеп ашаячаклар анда, үлчәп бирелгән суны да куркып эчәчәкләр[+]. 17Чөнки ашарга – икмәкләре, эчәргә сулары җитәрлек булмаячак; алар бер-берсен күреп куркып калачак, алар үз гөнаһларыннан үзләре хәлсезләнәчәк.

#### 5

1Ә син, адәм углы, сакал кыручының пәкесе кебек үткен кылыч ал, шуның белән башыңны вә сакалыңны кыр, үлчәү белән чәчләреңне тотам-тотам итеп бүл. 2Камалу көннәре беткәч, чәчеңнең өчтән бер өлешен шәһәр уртасында яндыр; тагын бер өлешен шәһәр тирәсендә кылыч белән туракла; өченче өлешен җилгә туздыр, ә Мин, кылычымны кыныннан алып, шул чәчләрне эзәрлекләп китәрмен[+]. 3Әмма чәчеңнең берничә бөртеген алып, киемеңә төреп куй[+]. 4Шулар арасыннан берничәсен утка ыргыт һәм яндыр. Шуннан әлеге ут бөтен Исраил иленә таралыр.

5Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Бу – Иерусалим. Мин аны бүтән халыклар үзәгенә урнаштырдым, башка илләр Исраил тирәсендә яшәделәр. 6Үзенең явызлыгы аркасында ул Минем канун[†] вә кагыйдәләремә башка халыклардан һәм үз тирәсендәге илләрдән дә ныграк каршы торды, Минем кануннарыма каршы чыгып, кагыйдәләремне үтәмәде»[+].

7Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Тирә-ягыңдагы халыклардан үҗәтрәк булган өчен, кагыйдәләремне үтәмәгән, кануннарым буенча эш итмәгән өчен, – син хәтта тирә-ягыңдагы халыкларның гореф-гадәтләре буенча да гамәл кылмадың, – 8Мин Үзем сиңа каршы чыгачакмын, халыклар алдында сиңа хөкем оештырачакмын[+]. 9Синең барлык әшәкелекләрең өчен моңарчы беркайчан да эшләмәгән һәм алга таба да эшләмәячәк нәрсә кылырмын:[+] 10аталар үз балаларын, ә балалар үз аталарын ашаячак; Мин сиңа хөкем оештырачакмын, исән калганнарны исә төрле тарафларга җилгә таратачакмын[+].

11Шуңа күрә, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм: барлык җирәнгеч сыннарың вә әшәкелекләрең белән Минем изге йортымны нәҗесләгән өчен, Мин сине аударачакмын, һич кенә дә кызганып тормаячакмын, ярлыкамаячакмын[+]. 12Синең халкыңның өчтән бер өлеше шәһәрдә үләт чиреннән вә ачлыктан кырылачак; өчтән бер өлеше шәһәр читендә кылычтан үләчәк; тагын бер өлешен төрле тарафларга җилгә таратачакмын һәм артыннан кылыч белән эзәрлекләячәкмен[+].

13Шул чагында гына халкыма булган ачуым бетәчәк, ярсуым басылачак һәм үчем кайтачак. Ярсуымны алар өстенә түккәч, Мин, Раббы, бу сүзләрне көнчелеккә бирелеп әйткәнне беләчәкләр[+]. 14Мин сине, Иерусалим, бөлгенлеккә төшерәчәкмен, тирә-юнеңдәге халыклар арасында вә үтеп баручы һәркем каршында хурлыкка калдырачакмын. 15Бөтен ярсулы ачуым вә каты җәзалар белән хөкем оештыргач, син тирә-юньдәге халыклар арасында хурлыкка вә көлкегә калачаксың, син алар өчен кисәтүле билге вә шом булачаксың. Моны Мин, Раббы, әйттем[+]. 16Өстеңә ачлыкның рәхимсез укларын җибәреп, алар сине һәлак итә башлагач, Мин тагын да көчлерәк ачлык җибәрермен, ризыгыңны юк итәрмен[+]. 17Өстеңә ачлык вә ерткыч җанварлар ябырылып, сине баласыз калдырачак; шәһәрдә үләт чире вә үлем хакимлек итәчәк; Мин сиңа каршы кылыч җибәрәчәкмен. Моны Мин, Раббы, әйттем»[+].

#### 6


Потларга табынган өчен, Исраилнең җәзага тартылуы

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзеңне Исраил тауларына бор да шунда аларга пәйгамбәрлек ит:[+] 3«И Исраил таулары! Хуҗа-Раббы сүзен тыңлагыз. Хуҗа-Раббы тауларга вә калкулыкларга, үзәннәргә вә тарлавыкларга әйтә: „Менә, Мин сезгә каршы кылыч юнәлтәчәкмен һәм сезнең калку җирләрегезне[†] тар-мар итәчәкмен; 4мәзбәхләрегезне[†] җимерәчәкмен, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхегезне дә ватачакмын, кешеләрегезне, үтереп, потларыгыз алдына ыргытачакмын[+]. 5Исраилиләрнең мәетләрен потлары алдына куячакмын Мин, сөякләрегезне мәзбәхләрегез тирәсенә сибеп ташлаячакмын[+]. 6Сез яши торган барлык урыннарда шәһәрләр бушап калачак һәм калку җирләр тар-мар ителәчәк: шунлыктан мәзбәхләрегез бушап калачак, җимереләчәк, потларыгыз ватылачак, юк ителәчәк, хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхегез чәлпәрәмә киләчәк, сез ясаган әйберләр юкка чыгачак. 7Арагызда, җаннары кыелып, җиргә авучылар булыр, һәм сез Минем Раббы икәнемне белерсез.

8Ләкин кайбер кешеләрне Мин исән калдырачакмын. Сез илләр, халыклар арасына сибелгәндә, кайберләрегез кылычтан котылып калачак[+]. 9Чит халыклар арасына әсир төшеп исән калганнар Мине, читкә борылган фәхеш йөрәкләре вә потларга текәлгән күзләре ничек итеп Мине кайгыга салганны исләренә төшерәчәк һәм кылган явызлыклары вә барлык әшәкелекләре өчен үзләренә җирәнеп караячак;[+] 10алар Минем Раббы икәнемне беләчәк. Аларга бәла-каза җибәрәчәкмен, дип, юкка гына әйтмәдем Мин“».

11Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Кулларыңны шапылдатып, аягың белән җиргә бәреп, Исраил халкының барлык явызлыклары вә әшәкелекләре турында: „И-их!“ – дип әйт, чөнки алар кылычтан, ачлыктан вә үләт чиреннән һәлак булачак[+]. 12Ерактагылар үләт чиреннән, якындагылар кылычтан һәлак булыр; исән калганнар ачлыктан үләр – алардан Мин ачуымны шулай алачакмын. 13Үлеләр үзләренең мәзбәхләре тирәсендә, потлар арасында, үз потларына хуш исле сумала-майлар көйрәткән урыннарда – һәрбер калку җирдә, тау башларында, киң ябалдашлы вә мул яфраклы һәр агач төбендә, җәелеп үскән һәр имән төбендә ятканда гына, исраилиләр Минем Раббы икәнемне белерләр[+]. 14Алар ягына таба кулымны сузармын һәм көньяктагы чүлдән алып төньяктагы Дибла шәһәренә кадәр – алар яши торган барлык урыннарда – җирләрне чүл вә бушлык итәрмен. Шул чагында алар Минем Раббы икәнемне белерләр».

#### 7


Исраилнең ахыры якынлашу

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– Син, адәм углы, Хуҗа-Раббы Исраил җиренә болай дип әйтә, диген: «Һәлакәт! Җирнең дүрт почмагына һәлакәт килде[+]. 3Инде менә соңгы сәгатең сукты, синең өскә ачуымны яудырачакмын, йөргән юлларыңа карап хөкем итәчәкмен, барлык әшәкелекләрең өчен җавап бирергә мәҗбүр итәчәкмен. 4Мин сине кызганып тормам, ярлыкамам, йөргән юлларың һәм барлык әшәкелекләрең өчен җәзалармын. Шул чагында Минем Раббы икәнемне белерсең»[+].

5Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, бәла артыннан бәла килә. 6-7Соңгы сәгать җитте, килеп җитте ул, сиңа якынлашты. Менә ул килә! Ябырылып, һәлакәт килә сиңа, ошбу җирдә яшәүче! Шул вакыт килеп җитте. Ул көн инде бик якын. Тауларда күңел ачу авазлары түгел, курку тавышлары яңгырый торган вакыт җитә[+]. 8Тиздән өстеңә ярсуымны түгәрмен, ачуымны алырмын синнән, йөргән юлларыңа карап хөкем итәрмен, барлык әшәкелекләрең өчен хисап тотарсың! 9Кызганып тормам Мин сине, ярлыкамам, йөргән юлларың вә әшәкелекләрең өчен җәзасын бирермен. Шул чагында Минем – Раббы, җәза бирүче Зат икәнемне белерсең[+].

10Менә ул көн, менә ул килеп җитте! Бәла килде. Таяк чәчәк атты, тәкәбберлек бөреләнде. 11Җәбер-золым явызлык таягына әверелде. Алардан бернәрсә дә калмаячак: бик күп кешеләре дә, байлыклары да, муллыклары да, өстенлекләре дә юкка чыгачак. 12Шул вакыт килеп җитте, ул көн килеп иреште; җир сатып алган кеше куанмасын, сатарга мәҗбүр булган кеше кайгырмасын, чөнки барысына бик нык ачуым чыкты. 13Чөнки җирен саткан кеше үзе исән чакта кабат анда әйләнеп кайтмаячак; алар хакында Аллаһыдан иңгән күренеш кире алынмаячак; гөнаһлары аркасында беркем дә үзенең тормышын саклап кала алмаячак[+]. 14Быргы кычкыртуга һәммәсе әзер булып торса да, беркем сугышка бармас, чөнки аларның бөтен өеренә бик нык ачуым чыкты.

15Дошман кылыч белән шәһәрнең тышкы ягында тора, ә шәһәр эчендә ачлык вә үләт чире генә. Кырдагы кеше кылычтан һәлак булыр, ә шәһәр эчендәгеләрне ачлык вә үләт чире кырыр[+]. 16Исән калганнар тауларга качып китәр, һәм үзәнлектәге күгәрченнәр кебек һәркайсы үзенең гөнаһлары өчен сыкрар[+].

17Һәркайсының кулы салыныр,
тезләре су өсте сыман дерелдәп торыр[+].
18Шул чагында алар тупас тукымага[†] төренәчәк,
дәһшәткә күмеләчәк,
йөзләре оялудан кызарачак,
башларын кырачак алар[+].
19Үзләренең көмешләрен урамга чыгарып атачак алар,
алтыннары хәрәм әйбер кебек булачак.
Көмешләре дә, алтыннары да
Раббының ачу көнендә коткара алмас аларны.
Алтын вә көмешләре тамакларын туйдырмаячак,
корсакларын да тутырмаячак,
чөнки болар аларның гөнаһына сәбәпче булды[+].
20Кешеләр, үзләренең матур әйберләре белән горурланып,
шулардан әшәке, җирәнгеч сыннар ясадылар.
Шуңа күрә Мин әлеге әйберләрне
кешеләр өчен хәрәм нәрсәгә әверелдерәм.
21Мин аларны чит кешеләргә ганимәт[*] итеп вә
җир йөзендәге явыз бәндәләргә табыш итеп бирәм;
шул кешеләр аларны нәҗесләячәк.
22Мин алардан йөземне читкә борырмын,
һәм алар Минем кадерле йортымны нәҗесләячәк –
юлбасарлар, анда кереп, аны нәҗесләячәк.
23Зынҗырлар ясагыз,
чөнки бу җир канлы җинаятьләр[†] белән сугарылган,
шәһәр җәбер-золым белән тулган[+].
24Мин бирегә иң явыз халыкларны китерәчәкмен,
һәм алар биредәге йортларны үз кулына төшерәчәк.
Мин көчлеләрнең тәкәбберлеген бетерәчәкмен,
аларның изге урыннары нәҗесләнәчәк[+].
25Дәһшәт килгәч, алар тынычлык эзләр,
ләкин таба алмас.
26Бәла артыннан бәла килер,
бер имеш-мимеш икенчесен тудырыр,
пәйгамбәрләрдән[†] илаһи күренешләр сорарлар,
руханилар[†] канун өйрәтүдән туктар,
өлкәннәр[†] киңәш бирә алмас[+].
27Патша хәсрәтләнер,
түрәләр өметен өзәр,
халыкның куллары калтырар.
Мин аларның кылган гамәлләренә карап җәзасын бирермен,
үз кагыйдәләре буенча хөкем итәрмен,
һәм алар Минем Раббы икәнемне белерләр».

#### 8


Иерусалимнең потлары

1Мин өйдә утыра идем. Яһүдә өлкәннәре да минем янда иде. Бу хәл алтынчы елның[*] алтынчы аенда, айның бишенче көнендә булды. Анда миңа Хуҗа-Раббы кулы иреште[+]. 2Ир-ат кыяфәтле затны күрдем мин; аның билдән түбән өлеше ут кебек булып, билдән югары өлеше исә ялкынланып-ялтырап торган тимер сыман иде[+]. 3Кулга охшаган нәрсә сузып, әлеге зат мине чәчләремнән эләктерде. Рух мине җир белән күк арасына күтәрде һәм Аллаһыдан булган күренештә Иерусалимгә, эчке ишегалдының төньяк капкасы төбенә китереп бастырды. Анда Раббының ачуын кузгаткан пот тора иде[+]. 4Теге чакта миңа тигез җирдә Аллаһыдан иңгән күренештәге сыман, минем каршымда Исраил Алласының балкып торган шөһрәте пәйдә булды[+]. 5Шунда Аллаһы миңа:

– И адәм углы! Күзләреңне төньякка таба күтәреп кара, – диде.

Мин күзләремне төньякка юнәлттем: анда, мәзбәх капкасының төньяк ягында, Раббының ачуын кузгаткан теге пот тора иде. 6Раббы миңа әйтте:

– И адәм углы! Син күрәсеңме аларның нәрсә эшләгәнен? Мине Үземнең изге йортымнан ераклаштырыр өчен, Исраил халкының нинди әшәкелекләр эшләгәнен күрәсеңме? Син әле тагын да җирәнгечрәк нәрсәләр күрерсең.

7Шуннан соң Ул мине ишегалдына керә торган капка төбенә алып килде. Карыйм – диварда бер тишек бар. 8Ул миңа әйтте:

– И адәм углы! Диварны тишеп чык.

Мин диварны тишеп чыктым һәм бер ишек күрдем[+]. 9Аллаһы миңа:

– Кер дә алар монда кылган җирәнгеч әшәкелекне күр, – диде.

10Шуннан соң мин кердем дә бөтен диварларга ясалган төрледән-төрле сөйрәлүче вә хәрәм хайван сурәтләрен, Исраил халкының төрле потларын күрдем[+]. 11Сыннар алдында Исраилнең өлкәннәреннән җитмеш ир заты, шулар арасында Шапан углы Яһазанья да басып тора иде; һәркайсы кулына сумала-майлар көйрәтү савыты тоткан, хуш исле сумала-майлардан куе болыт күтәрелә иде. 12Раббы миңа әйтте:

– Күрәсеңме, адәм углы: Исраил халкының өлкәннәре караңгыда, үзләренең сыннары куелган бүлмәләрдә нәрсә эшли? Чөнки алар: «Безне Раббы күрми, Раббы бу җирне ташлады», – диләр[+].

13Аннары Ул миңа:

– Аларның тагын да яманрак әшәкелекләрен күрерсең, – диде.

14Ул мине Раббы йортының[†] төньяк капкасы төбенә алып килде. Анда хатын-кызлар Таммуз илаһын кызганып елап утыралар иде. 15Раббы миңа:

– Боларны күрәсеңме, адәм углы? Тагын да зуррак әшәкелекләр күрерсең, – диде.

16Шуннан соң Ул мине Раббы йортының эчке ишегалдына алып керде; Раббының Изге йортының капкасы янында, болдыр белән мәзбәх арасында, егерме бишләп ир заты, аркаларын Раббы йортына, йөзләрен көнчыгышка таба борып, кояшка сәҗдә кылалар иде[+]. 17Ул миңа:

– Күрәсеңме, адәм углы: Яһүдә йорты биредә кылган әшәкелекләр азмы әллә?! Алар җирне җәбер-золым белән тутыралар, Минем ачуымны арттыралар. Кара: алар агач ботагын Минем борын төбенә китерәләр[*]. 18Шуңа күрә Мин аларга ярсуымны түгәчәкмен, аларны кызганмаячакмын һәм ярлыкамаячакмын, колагыма каты итеп кычкырганда да, аларны ишетмәячәкмен[+].

#### 9


Иерусалимгә җәза бирү

1Шуннан соң мин Аның:

– Шәһәрне җәзага тартырга тиешле кешеләрнең һәркайсы кулына җимергеч коралын тотып килсен! – дип, каты итеп кычкырганын ишеттем.

2Төньякка караган Югары капкадан, һәрберсе үз коралын тотып, алты кеше чыкты, араларында берсе киндер күлмәктән, билендә язу кирәк-яраклары бар иде. Бакырдан ясалган мәзбәх янына килеп җиткәч, алар туктап калдылар[+].

3Һәм Исраил Алласы шөһрәтенең балкышы керубим[†] өстеннән – үз урыныннан – Аллаһы йортының бусагасы янына күчте. Аннары Ул киндер киемле, билендә язу кирәк-яраклары булган кешене чакырып алды. 4Раббы аңа:

– Иерусалим буйлап йөр, шәһәрдә кылынган әшәкелекләрдән хәсрәт кичергән һәм ыңгырашкан кешеләрнең маңгайларына тамга сал, – диде[+]. 5-6Аннары башкаларга: – Аның артыннан шәһәр буйлап йөрегез, берәүне дә кызганмыйча һәм ярлыкамыйча үтерегез; карт кешеме ул, яшь ирме, кызмы, баламы, ана кешеме – һәммәсенең җанын кыегыз. Ләкин маңгаенда тамга булган кешегә тимәгез. Бу эшне Минем изге йортымнан башлагыз, – дип әйткәнен ишеттем.

Шулай итеп, алар Аллаһы йорты алдында торган өлкәннәрдән башладылар[+][+]. 7Аннары Раббы аларга:

– Изге йортны нәҗесләгез, ишегалларын үлеләр белән тутырыгыз да чыгып китегез, – диде.

Алар, чыгып, шәһәр халкын үтерә башладылар.

8Шәһәр халкы кырылып барганда, мин, берьялгызым калып, йөзем белән җиргә капландым һәм:

– Йа Хуҗа-Раббы! Иерусалимгә ачуыңны яудырып, Исраилдә исән калганнарның һәммәсен дә һәлак итәрсең микәнни?! – дидем[+].

9Раббы миңа әйтте:

– Исраил белән Яһүдә йортының гөнаһлары бик зур, бу җир кан белән сугарылган, шәһәрдә бер тамчы да дөреслек юк; алар: «Раббы бу җирне ташлады, Раббы берни күрми», – диләр[+]. 10Шуңа күрә Мин аларны кызганмаячакмын да, ярлыкамаячакмын да; Мин бары алар кылган гамәлләрне генә үз башына кайтарачакмын[+].

11Һәм шунда киндер күлмәкле, билендә язу кирәк-яраклары булган кеше, хәбәр алып кайтып:

– Мин һәммәсен дә Син кушканча эшләдем, – диде.

#### 10


Балкып торган Раббы шөһрәтенең Үз йортыннан китүе

1[•]Шунда мин керубимнәрнең баш өстендәге гөмбәздән югарырак торган, зәңгәр якуттан ясалган тәхет сыман бер нәрсә күреп алдым. 2Һәм Раббы киндер күлмәкле кешегә:

– Керубимнәрдән астарак урнашкан тәгәрмәчләр арасына кер дә, керубимнәр арасындагы көйрәп торган күмерне учлап алып, шәһәр өстенә ыргыт, – диде.

Һәм ул кеше минем күз алдымда кереп китте[+]. 3Керубимнәр исә, теге кеше кергәндә, Аллаһы йортының көньягында иде, шул чагында эчке ишегалдын болыт каплап алды[+]. 4Раббының балкып торган шөһрәте, керубимнәр өстеннән күтәрелеп, йортның бусагасына күчкән иде; йорт эче – болыт белән, ишегалды исә Раббы шөһрәтенең балкышы белән тулган иде.

5Керубимнәрнең канат каккан тавышы, Кадир Алла өн салган сыман, хәтта тышкы ишегалдында да ишетелеп торды.

6Киндер күлмәкле кешегә Раббы:

– Керубимнәр яныннан, тәгәрмәчләр арасыннан ут ал, – дип кушкач, ул кеше тәгәрмәчләр янына кереп басты. 7Керубимнәрдән берсе, алар арасындагы утка кулын сузып, киндер күлмәкле кешегә учлап күмер алып биргәннән соң, әлеге кеше чыгып китте. 8Керубимнәрнең канат астында кешенеке сыман куллар күренә иде.

9Шулчакны мин керубимнәр янында торган дүрт тәгәрмәч күрдем. Һәркайсы янында берәр тәгәрмәч, тәгәрмәчләр хризолит ташы сыман иде. 10Һәр дүрт тәгәрмәч бер-берсенә охшаган булып, тәгәрмәч эчендәге тәгәрмәч сыман иде. 11Тәгәрмәчләр дүрт тарафка да бара ала, һәм, барганда, алар туп-туры бара иделәр; алгы тәгәрмәч кай тарафка караса, тәгәрмәчләр борылмыйча шул тарафка таба бара иде. 12Аларның бөтен тәне, аркалары, куллары, канатлары, тәгәрмәчләре тоташтан күз белән тулган; дүрт тәгәрмәчендә дә күзләр бар иде[+]. 13Мин аларның «бөтерелә торган тәгәрмәчләр» дип аталуын ишеттем. 14Һәр керубимнең дүрт йөзе бар иде: берсе – керубим йөзе, икенчесе – кеше йөзе, өченчесе – арыслан һәм дүртенчесе – бөркет йөзе.

15Керубимнәр күтәрелеп китте. Болар мин Кебар елгасы буенда күргән затлар иде[+]. 16Керубимнәр барган чакта, яннарындагы тәгәрмәчләр дә бара иде; керубимнәр җирдән күтәрелер өчен канатларын җәйгәндә, тәгәрмәчләр дә алардан аерылмады. 17Керубимнәр тик торган чакта, алар да тик торды; алар кузгалганда, тәгәрмәчләр дә күтәрелде, чөнки затларның рухы аларда иде.

18Раббының балкып торган шөһрәте, Үз йорты бусагасыннан китеп, керубимнәрнең өстендә туктап калды. 19Керубимнәр, минем күз алдында канатларын җәеп, җирдән күтәрелделәр; алар белән бергә яннарындагы тәгәрмәчләре дә китте; алар Раббы йортының көнчыгыш капкасы янында туктап калдылар; Исраил Алласының балкып торган шөһрәте алар өстендә булды[+].

20-22Болар мин Кебар елгасы буенда, Исраил Алласының аяк астында күргән затлар иде; һәрберсенең дүрт йөзе, дүртәр канаты, канатлары астында кешенеке сыман куллары булып, йөзләре дә мин Кебар елгасы буенда күргән йөзләр сыман иде; һәрберсе үз алдына гына карап атлый иде. Шуңа күрә мин аларның керубимнәр икәнлеген белдем.

#### 11


Иерусалимнең хөкем ителүе

1Рух, мине күтәреп алып, Раббы йортының көнчыгышка караган капкасы янына китереп куйды. Һәм мин капка янында басып торган егерме биш кешене күрдем; алар арасында Аззур углы Яһазанья вә Бенаяһ углы Пелатия – халык башлыклары бар иде[+]. 2Раббы миңа әйтте:

– И адәм углы! Менә, болар явыз ниятле кешеләр, шәһәргә начар киңәш бирәләр: 3«Йортлар салу вакыты әле тиз генә килми; бу шәһәр – казан, ә без – ит», – дип әйтә алар. 4Шуңа күрә пәйгамбәрлек кыл, адәм углы, аларга каршы пәйгамбәрлек кыл!

5Шунда миңа Раббы Рухы иңде һәм болай диде:

– Раббы болай дип әйтә, диген: «Исраил халкы, синең ни сөйләгәнеңне, уеңа нәрсә килгәнне Мин беләм. 6Бу шәһәрдә сез бик күп кеше үтердегез, урамнарны мәет белән тутырдыгыз»[+]. 7Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Шәһәрдә сез үтергән кешеләр – ит, ә бу шәһәр – казан; ләкин Мин сезне аннан куып чыгарачакмын. 8Сез кылычтан куркасыз, һәм Мин сезнең өскә кылыч җибәрәчәкмен, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 9Мин сезне шәһәрдән куып чыгарачакмын, чит халыклар кулына тапшырачакмын һәм сезгә хөкем оештырачакмын. 10Сез кылычтан һәлак булачаксыз; Мин сезне Исраилдән читтә дә хөкем итәчәкмен, һәм сез Минем Раббы икәнемне беләчәксез. 11Бу шәһәр сезнең өчен казан булмас, сез анда ит булмаячаксыз; Мин сезне Исраилдән читтә дә хөкем итәчәкмен. 12Сез Минем Раббы икәнемне белерсез; чөнки сез Минем кагыйдәләремне үтәмәдегез һәм Минем кануннарымны сакламадыгыз, ә бәлки үзегезне чолгап алган халыклар кануны буенча яшәдегез».

13Мин пәйгамбәрлек иткән чакта, Бенаяһ углы Пелатия үлде. Мин, җиргә йөзтүбән капланып, бөтен тавышыма:

– Йа Хуҗа-Раббым! Исраилнең исән калган халкын бөтенләй юк итәрсең микәнни?! – дип кычкырдым[+].


Раббының сөрелгән кешеләргә вәгъдәсе

14Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

15– И адәм углы! Иерусалимдә яшәүчеләр синең туганнарың, синең барлык карындаш туганнарың вә бөтен Исраил халкы турында: «Алар Раббыдан еракта яшиләр; бу җир безгә биләмә итеп бирелгән», – диләр. 16Моңа каршы син, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Гәрчә Мин аларны еракларга, ят халыклар арасына сипсәм дә, җир буйлап таратсам да, киткән җирләрендә Мин халкым өчен күпмегәдер изге йорт булырмын»[+]. 17Шуңа күрә син, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин сезне халыклар арасыннан җыеп алырмын да Үзем таратып-сипкән җирләрдән кире кайтарырмын һәм Исраил җирен сезгә бирермен»[+].

18Кире әйләнеп кайткач, алар ул җирдәге барлык кабахәт нәрсәләрне вә әшәкелекләрне юк итәрләр. 19Мин аларга башка төрле йөрәк бирәчәкмен, яңа рух иңдерәчәкмен, аларның тәннәреннән, таш йөрәкләрен алып, тере йөрәк бирәчәкмен[+]. 20Шуннан алар Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылырлар, Минем кануннарымны сакларлар һәм үтәрләр, шул чагында алар – Минем халкым, ә Мин аларның Алласы булырмын[+]. 21Ә инде йөрәге кабахәт нәрсәләргә вә әшәке потларга береккән кешеләргә Мин, кылган гамәлләренә күрә, җәзаны үз башына төшерермен. Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].


Раббы шөһрәтенең Иерусалимнән китүе

22Шулчак тәгәрмәчләр янындагы керубимнәрнең канатлары күтәрелде; Исраил Алласының балкып торган шөһрәте шул мәлдә алар өстендә иде[+]. 23Раббының әлеге шөһрәте, шәһәр эченнән күтәрелеп, шәһәрдән көнчыгышта тау өстендә туктап калды[+]. 24Шуннан соң Аллаһы Рухы иңдергән күренештә Рух мине күтәреп алды да килданиләр җиренә, сөрелгәннәр арасына күчереп куйды. Аннары миңа иңгән әлеге күренеш юкка чыкты[+]. 25Һәм мин Раббы күрсәткән һәммә нәрсәне сөрелгәннәргә җиткердем.

#### 12


Яхәзкыл – әсирлек вә курку билгесе

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Син фетнәчел халык арасында яшисең; аларның күзләре бар, ләкин күрмиләр, колаклары бар, ләкин ишетмиләр, чөнки алар фетнәчел халык[+]. 3Ә син, адәм углы, сөргенгә китү өчен, үзеңә кирәкле әйберләрне әзерлә, көн уртасында алар күз алдында күченеп кит, алар күз алдында бүтән җиргә күчен; шуннан соң алар, бәлки, акылларына килерләр, гәрчә фетнәчел йорт булсалар да[+]. 4Сөргенгә киткәндә кирәкле әйберләреңне көндез аларның күз алдында алып чык, үзең исә кичен аларның күз алдында чык, сөргенгә чыккан кебек чык. 5Аларның күз алдында диварны тишеп, әйберләреңне шуннан чыгар[+]. 6Караңгы төшкәч, аларның күз алдында йөгеңне җилкәңә салып чык, җирне күрмәс өчен, йөзеңне капла, чөнки Мин сине Исраил халкына гаиптән хәбәр[*] бирү билгесе итеп куйдым.

7Мин кушканны эшләдем: сөрген юлында кирәкле әйберләрне көндез алып чыктым, ә кичен, кулым белән диварны тишеп, йөгемне чыгардым да халыкның күз алдында җилкәмә күтәрдем.

8Иртән миңа Раббы сүзе килеп иреште:

9– И адәм углы! Фетнәчел Исраил халкы: «Син нәрсә эшлисең?» – дип сорамадымы синнән[+]? 10Аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Иерусалим хакименә вә андагы бөтен Исраил халкына кисәтү бу»[+]. 11Әйт аларга: «Мин сезнең өчен билге. Мин эшләгән нәрсә сезнең белән дә булачак: сез, әсир ителеп, сөргенгә китәрсез». 12Алар арасындагы хаким, караңгыда йөген иңенә күтәреп, яшерен генә юлга кузгалачак, чыгар өчен, диварны тишәчәк, йөзен куллары белән каплаячак, шуңа күрә кая барганын күрмәячәк. 13Мин аңа ятьмәмне салачакмын, һәм ул Минем тозагыма эләгәчәк; Мин аны килданиләр җиренә, Бабилгә[†] илтәчәкмен, ләкин ул аны күрмәячәк, шунда үлеп калачак[+]. 14Ә хаким тирәсендәгеләрнең һәммәсен – иярченнәрен вә барлык гаскәрен җилләргә таратырмын, кылычымны кыныннан алып, аларны эзәрлекләп китәрмен[+]. 15Үзләрен төрле халыклар арасына тараткач һәм төрле илләргә чәчкәч, алар Минем Раббы икәнемне белерләр[+]. 16Кылган әшәкелекләре хакында үзләре яшәгән халыклар арасында сөйләсеннәр өчен, Мин аларның бик азын гына кылычтан, ачлыктан вә үләт чиреннән саклап калырмын; һәм алар Минем Раббы икәнемне белерләр[+].

17Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

18– И адәм углы! Ризыгыңны калтыранып аша, суыңны дерелдәп һәм борчулы хәлдә эч. 19Бу илдәге халыкка, Исраил җирендәге Иерусалимдә яшәүчеләр турында Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Ризыкларын алар хәвефләнеп ашарлар, суларын куркып кына эчәрләр, чөнки аларның җире анда яшәүчеләрнең мәрхәмәтсезлеге аркасында муллыктан мәхрүм ителер[+]. 20Халык белән тулы шәһәрләр бушап калыр, җирләре чүлгә әйләнер; һәм сез Минем Раббы икәнемне белерсез».


Раббы сүзенең чынга ашуы

21Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

22– И адәм углы! Исраил җирендәге «Көннәр үтә тора, ә Аллаһыдан иңгән һәртөрле күренешләр тормышка ашмый» дигән сүзләрегез – нинди гыйбарә ул[+]? 23Аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Бу гыйбарәне Мин юкка чыгарачакмын, Исраилдә андый сүзләр бүтән йөрмәячәк». Тагын аларга әйт: «Аллаһыдан иңгән һәртөрле күренешләрнең тормышка ашачак көне якынлаша. 24Исраил халкына ялган күренешләр иңмәячәк, һәм күрәзәчелек булмаячак[+]. 25Чөнки Мин, Раббы, әйтер нәрсәмне әйтәчәкмен; Мин әйткән сүзләр чынга ашачак, тоткарланмаячак; сезнең көннәрдә, фетнәчел йорт, әйткән сүземне Мин үтәячәкмен». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

26Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

27– И адәм углы! Менә, Исраил халкы: «Аллаһыдан аңа иңгән күренеш күп көннәрдән гамәлгә ашачак – алда буласы заманнар турында пәйгамбәрлек итә ул», – ди[+]. 28Шуңа күрә аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин әйткәннәрнең берсе дә тоткарланмаячак, Мин әйткән сүз чынга ашачак». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

#### 13


Ялган пәйгамбәрләргә гаеп ташлау

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Исраилнең пәйгамбәрлек итүче пәйгамбәрләренә, үз фаразларына нигезләнеп сөйләүче пәйгамбәрләргә, Раббы сүзен тыңлагыз, диген,[+] 3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Үз-үзен рухландыручы һәм башка берни күрмәүче акылсыз пәйгамбәрләргә кайгы! 4Синең пәйгамбәрләрең, Исраил, хәрабәләр арасында посып яткан төлкеләр кебек. 5Раббы көнендә булачак сугышта нык торыр өчен, сез, дивардагы җимерекләр янына барып, Исраил хакына диварны төзекләндермисез[+]. 6Алар күргән нәрсәләр буш һәм күрәзәлекләре ялган. Раббы шулай белдерә, ди алар, гәрчә аларны Раббы җибәрмәсә дә; шул сүзләре чынга ашачак дип өметләнә алар[+]. 7Сез буш күренешләр күрмәдегезмени?! Ялган күрәзәлек итмәдегезмени?! Мин әйтмәсәм дә, Раббы шулай дип белдерә, димәдегезмени?!»

8Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Сез ялган күрәзәлек иткәнгә һәм буш күренешләр күргәнгә, Мин сезгә каршы чыгам, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 9Буш күренешләр күргән һәм ялган күрәзәлек иткән пәйгамбәрләргә каршы юнәләчәк Минем кулым; халкым киңәшмәсендә алар булмаячак, Исраил халкы исемлегенә кертелмәячәк һәм Исраил җиренә аяк басмаячак; һәм сез Минем Хуҗа-Раббы булуымны белерсез[+].

10Тынычлык юк чагында: «Тынычлык бар», – дип әйтеп, Минем халкымны юлдан яздырган өчен, халык какшап торган дивар корганда, аны агартып сылаган өчен,[+] 11диварны агартып сылаучыларга әйт, ул авачак, диген. Коеп яңгыр һәм эре боз бөртекләре явачак, көчле җил күтәрелеп, диварны аударачак[+]. 12Менә, дивар авар; шул чагында сездән: „Диварның сез сылаган акшары кайда соң?“ – дип сорамаслармы?»

13Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Ачудан ярсыган чагымда, Мин, көчле җил кузгатып, ярсуымнан коеп яңгыр һәм ачуымнан һәлакәтле боз явар. 14Сез агартып сылаган диварны нигезенә кадәр җимереп җиргә егармын, аның белән бергә үзегез дә һәлак булырсыз; һәм Минем Раббы булуымны белерсез[+]. 15-16Ачуымны дивардан һәм аны агартып сылаган кешеләрдән алгач, сезгә: „Дивар да, аны сылаучылар да, тынычлык юк чагында тынычлык турында Иерусалимгә пәйгамбәрлек иткән Исраил пәйгамбәрләре дә юк“, – диярмен», – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

17Ә син, адәм углы, йөзеңне үз халкың кызларына, үз фаразларына нигезләнеп пәйгамбәрлек иткән кызларына бор һәм аларга каршы пәйгамбәрлек ит. 18Аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Кешенең җанын аулау өчен, һәр кул беләзегенә сихер бәйләвече тегүчеләргә һәм башларына төрле озынлыктагы бөркәнчек әзерләүчеләргә кайгы! Минем халкымның җаннарын аулап, үз җаннарыгызны коткарып кала алырсызмы сез?! 19Берничә уч арпа, берничә икмәк телеме хакына сез, үләргә тиеш булмаганнарның җаннарын кыеп һәм яшәргә тиеш булмаган җаннарны исән калдырып, ялган сөйләгәнне тыңлаучы халыкны алдалап, халкым алдында Мине хур итәсез»[+].

20Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Кош аулаган сыман, җан аулау өчен теккән сихер бәйләвечләрегезгә каршы чыгып, аларны кулыгыздан йолкып алам һәм, сез кош аулаган сыман, аулаган җаннарны иреккә җибәрәм. 21Бөркәнчекләрегезне ертып ташлап, халкымны сезнең кулдан йолып алам, алар инде сезнең табыш булмас; һәм Минем Раббы икәнемне белерсез. 22Мин тәкъва кешене кайгыга салырга теләмәгәндә, сез, ялган сүз әйтеп, аны кайгыга салган өчен һәм тормышларын саклап калмасын дип яман кешеләрне яман юлларыннан бормаган өчен,[+] 23сез инде ялган күренешләр күрмәссез һәм күрәзәлек итмәссез; Мин Үз халкымны сезнең кулдан йолып алам; һәм сез Минем Раббы икәнемне белерсез»[+].

#### 14


Потка табынучыларга гаеп ташлау

1Минем янга Исраил өлкәннәреннән берничә кеше килеп, каршыма утырды[+]. 2Шунда миңа Раббы сүзе килеп иреште:

3– И адәм углы! Бу кешеләр йөрәкләрендә потларга урын бирде, абыну ташы итеп үз алдына гөнаһларын китереп куйды. Миңа сорау белән мөрәҗәгать итәр өчен рөхсәт бирә аламмы Мин аларга?![+] 4Шуңа күрә сөйләш алар белән һәм, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Исраил халкыннан кем дә булса йөрәгендә потларга урын бирсә, абыну ташы итеп үз алдына гөнаһларын китереп куйса, әмма шуңа да карамастан пәйгамбәр янына килсә, күп санлы потлары өчен Мин, Раббы, аңа Үзем җавап бирермен. 5Үзенең потлары аркасында Миңа чит-ят булып китүен Исраил халкы йөрәге белән аңласын өчен, шулай эшлим Мин моны».

6Исраил халкына, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Хак юлга кайтыгыз, потларыгыздан баш тартыгыз, барлык әшәке нәрсәләрдән йөзегезне читкә борыгыз[+]. 7Әгәр Исраил халкыннан яки Исраил җирендә килмешәк булып яшәүче чит халыклардан берәрсе, Миннән аерылып, йөрәгендә потларга урын бирсә һәм абыну ташы итеп үз алдына гөнаһын китереп куйса, әмма шуңа да карамастан пәйгамбәр аша Миннән киңәш сорарга килсә, Мин, Раббы, аңа Үзем җавап бирермен. 8Мин, каршы чыгып, аңа хурлык тамгасы салырмын һәм, бүтәннәргә гыйбрәт булсын өчен, аны халкымнан читләштерермен, шул чагында Минем Раббы булуымны белерсез[+].

9Әгәр дә инде пәйгамбәр, вәсвәсәгә бирелеп, пәйгамбәрлек итсә, димәк, аны Мин, Раббы, вәсвәсәгә салганмын; һәм Мин, кулымны аңа таба сузып, аны Үз халкым Исраил арасыннан юк итәрмен[+]. 10Алар икесе дә – сораучы да, пәйгамбәр дә – бер дәрәҗәдә гаепле булып, тиешле җәзасын алачак. 11Алга таба Исраил халкы Миннән йөз чөермәсен һәм, җинаять кылып, үзен нәҗесләмәсен, Минем халкым булып калсын, ә Мин аларның Алласы булсын өчен, шулай эшлим Мин моны». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].


Гөнаһлыларның һәлак булуы

12Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

13– И адәм углы! Әгәр нинди дә булса бер халык, Миңа тугрылыгын сакламыйча, Минем алда гөнаһ кылса, шул чакта Мин, аңа таба кулымны сузып, аны ризыктан мәхрүм итәрмен, аңа ачлык җибәрермен һәм кешеләрен вә терлекләрен һәлак итәрмен[+]. 14Хәтта ки анда шушы өч ир – Нух, Даниил вә Әюб яшәп торсалар да, тәкъвалыклары[†] белән алар фәкать үз җаннарын гына коткарып калыр иде, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

15Әгәр Мин, шушы җирне бөлдерү өчен, анда кыргый җәнлекләр җибәреп, шушы җәнлекләр аркасында әлеге җир беркем йөрмәслек булып ташландык хәлгә килсә, 16һәм бу өч ир шунда булса, Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – алар үзләренең угылларын да, кызларын да коткарып кала алмаслар, бары тик үзләре генә котылып калыр, ә җир чүлгә әйләнер иде[+].

17Әгәр Мин шул җиргә таба кылыч юнәлтеп, кылычка: «Җир буйлап үт», – дисәм, һәм ул андагы кешеләрне вә терлекләрне һәлак итә башласа,[+] 18Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – әлеге өч ир үзләренең угылларын да, кызларын да коткарып кала алмас, фәкать үзләре генә котылып калыр иде.

19Әгәр Мин, ул җирдәге кешеләрне вә терлекләрне юк итәр өчен, үләт чире һәм кан койдыргыч ярсуымны җибәрсәм, 20Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – Нух та, Даниил да, Әюб тә угылларын да, кызларын да коткарып кала алмас, тәкъвалыклары белән үз җаннарын гына коткарыр иде.

21Чөнки Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Әгәр дә Мин, Иерусалимнең кешеләрен вә мал-туарын юк итәр өчен, дүрт төрле коточкыч җәзам – кылыч, ачлык, ерткыч җанварлар вә үләт чирен шунда җибәрсәм, үтә куркыныч булачак[+]. 22Әмма аларның анда угыл-кызларыннан исән калучылар булыр; аларны шәһәрдән алып чыгарлар, һәм алар сезнең янга килерләр; шунда сез аларның үз-үзләрен ничек тотуын һәм кылган гамәлләрен күрерсез һәм Иерусалимгә Мин җибәргән бәлаләрнең асылына төшенеп юанырсыз[+]. 23Аларның үз-үзләрен тотышын вә кылган гамәлләрен күреп юанырсыз, чөнки Мин шәһәрдә эшләгәннәрнең юкка гына түгел икәнлеген белерсез». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

#### 15


Йөзем агачы турындагы кинаяле хикәя

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзем куагының бүтән агачлардан өстенлеге нидә? Йөзем ботагы – урмандагы агачларның берсе генә ул[+]. 3Нинди дә булса әйбер ясар өчен, аны кисеп алалармы?! Берәр нәрсә элеп куяр өчен, аннан чөй ясыйлармы?! 4Менә, аны утка салалар; аның ике башын да ут ашый, уртасы да яна: берәр әйбер ясарга ярыймыни ул хәзер?! 5Әле бөтен хәлендә дә аннан әйбер ясап булмый иде; ә инде янып беткәч, аннан нәрсәдер ясап була димени?!

6Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Урманда үскән агачлар арасыннан йөзем ботагын алып, утка ыргыткан сыман, Иерусалимдә яшәүчеләрне дә Мин утка салырмын[+]. 7Мин аларга каршы чыгармын – бер уттан качсалар, аларны икенче ут тотар. Аларга каршы чыккач, Минем Раббы икәнемне белерсез. 8Алар Миңа тугры булмаганга күрә, бу җирне чүлгә әйләндерермен». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

#### 16


Иерусалим – хыянәтчел шәһәр

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Иерусалимгә аның әшәкелекләрен сөйләп күрсәт[+] 3һәм аңа, Хуҗа-Раббы Иерусалимгә болай дип әйтә, диген: «Синең тамырың вә туган илең – кәнганиләр[†] җирендә, синең атаң – амори, ә анаң – хитти кызы[+]. 4Туган көнеңдә синең кендегеңне кисмәделәр, аруландыру өчен, тоз белән ышкымадылар, су белән юмадылар һәм биләүгә биләмәделәр. 5Миһербанлылык күрсәтеп боларны эшләр өчен, беркем дә сиңа кызганып карамады; сине кырга чыгарып ташладылар, туган көнеңдә сиңа җирәнеп карадылар.

6Яныңнан узып барган чакта, Мин, кан эчендә тыпырчынып ятканыңны күреп: „Яшә!“ – дидем. Әйе, кан эчендә ятканда, Мин сиңа: „Яшә!“ – дидем[+]. 7Сине кыр үсемлекләре кебек үрчеттем, син үсеп буй җиткердең һәм бик матур асылташка әверелдең; күкрәкләрең тулышты, чәчләрең үсте; ләкин син шәрә идең, өстеңдә берни дә юк иде.

8Кабат яныңнан үткән чакта, сине күрдем Мин, бу синең мәхәббәтең чоры иде; Мин, өстемдәге киемемнең бер чабуын җәеп, шәрәлегеңне капладым; сиңа ант итеп, синең белән килешү[†] төзедем, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – һәм син Минеке булдың[+].

9Мин сине су белән коендырдым, каннарыңны юып төшердем һәм май белән майладым. 10Өстеңә парча кием кигездем, аягыңа күн башмак бирдем, тәнеңне нәфис җитен тукымага төрдем, башыңа ефәк яулык бөркәндердем. 11Сине асылташлар белән бизәдем: беләгеңә – беләзек, муеныңа муенса тактым. 12Борыныңа – боҗра, колагыңа – алка һәм башыңа бик матур таҗ кигездем[+]. 13Син алтын вә көмеш әйберләр белән бизәндең. Киемең нәфис җитен, ефәк вә парчадан иде. Син сыйфатлы бодай оны, бал вә май ашадың. Гаҗәеп гүзәл идең син, патшаларча мәһабәт идең[+]. 14Синең матурлыгың хакында халыклар арасында дан таралды, чөнки Мин биргән затлы киемнәрдә син бик тә гүзәл идең, – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

15Ләкин син чибәрлегеңнән вә даныңнан файдаланып зина кыла башладың – үтеп баручы һәркемгә бирелеп фәхешлек иттең[+]. 16Киемнәреңнең бер өлешеннән төрле төстәге калкулыклар ясадың һәм шунда беркайчан да булмаганча фәхешлек иттең. 17Мин сиңа биргән алтын-көмештән матур бизәнү әйберләре алып, үзеңә ир-ат сыннары ясадың һәм алар белән фәхешлек иттең[+]. 18Аларга парча киемнәреңне кигездең һәм алларына Минем маемны вә хуш исле сумала-майларымны куйдың. 19Мин сиңа биргән ризыкларны – сыйфатлы бодай онын, майны вә балны, хуш исләр аңкытсын дип, алар алдына куйдың. Нәкъ әнә шулай булды, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

20Минем өчен тудырган угылларың вә кызларыңны ризык итеп пот-сыннарга корбан иттең син. Уйнашлык итүең генә җитмәгән идемени?! 21Син әле Минем угылларымны да, чалып, ут аша үткәрдең һәм аларга бирдең[+]. 22Барлык шушы әшәкелекләрне эшләгәндә, фәхешлек иткәндә, син үзеңнең яшь вакытыңны – кан эчендә тыпырчынган, шәрә, киемсез чагыңны исеңә дә төшермәдең.

23Аһ! Кайгы сиңа! – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Барлык шушы явызлыкларыңнан тыш, 24һәр мәйданда син үзеңә өем өйдең – гыйбадәт кылу өчен калкулык ясадың. 25Һәртөрле юл чатында, үзеңә калкулыклар ясап, матурлыгыңны хур иттең. Үтеп барган һәркемгә бирелдең һәм шулай итеп фәхешлек итүеңне арттырдың[+]. 26Үзеңнең күршеләрең – азгын Мисыр угыллары белән фәхешлек иттең, Минем ачуымны чыгарып, һаман күбрәк аза бирдең[+]. 27Шуңа күрә Мин, кулымны сиңа таба юнәлтеп, өлешеңне киметтем, сине күрәлмаучы пелешти кызларының ихтыярына бирдем, синең йөгәнсезлегең өчен алар оялдылар. 28Син Ашшур[†] угыллары белән дә фәхешлек иттең, чөнки туя белмәдең; алар белән зина кылдың, ләкин канәгатьләнү алмадың[+]. 29Сәүдәгәрләр җирендәге килданиләр белән дә фахишәләрчә кыландың, ләкин аннан да канәгатьлек тапмадың[+].

30Йөгәнсез фахишә кебек шушыларны эшләгәндә, йөрәгең бик тә көчсез булды синең! – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 31Һәртөрле юл чатында өем өйгәндә, һәр мәйданда калку жирләр ясаганда, син фахишәдәй булмадың, чөнки бүләкләрдән баш тарта идең: 32син үз ире урынына чит ирләрне кабул иткән зиначы хатын кебек булдың[+]. 33Барлык фахишәләргә бүләк бирәләр, син исә барлык сөяркәләреңә үзең ярарга тырышып, һәр тарафтан синең янга фәхешлек итәргә килсеннәр өчен, аларга үзең бүләк бирә идең[+]. 34Синең фәхешлегеңдә хатын-кызлар белән була торган хәлләрнең киресе булды: синең арттан йөрмәделәр, син үзең бүләк бирә идең, ә сиңа бүләк бирмәделәр; башкалардан син шулай аерылып тордың».

35Шуңа күрә Раббы сүзен тыңла, фахишә! 36Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Азгынлыкка бирелгәнең һәм, фәхешлек иткәндә, сөяркәләрең алдында шәрәлегең ачылган өчен, әшәке потларың вә син аларга биргән угылларыңның каны өчен 37Мин синең барлык сөяркәләреңне: син ләззәт алган, яраткан һәм шулай ук күрәлмаганнарны – һәммәсен дә һәр яктан бергә җыеп алып, шәрәлегеңне ачып күрсәтәм, алар синең хурлыкка калуыңны күрәчәк[+]. 38Мин сине зиначы хатыннарны вә кеше канын түгүчеләрне хөкем иткән кебек хөкем итәчәкмен һәм көнчелегемнән ярсып үлемгә тартачакмын[+]. 39Мин сине сөяркәләрең кулына тапшырачакмын, алар синең өемнәреңне туздырачак, калкулыкларыңны җимерәчәк, өстеңнән киемеңне салдырып, бизәнү әйберләреңне тартып алачак һәм сине шәрә калдырачак[+]. 40Сиңа каршы гавамны җыеп, алар сине таш атып үтерәчәк, кылычлары белән тураклаячак[+]. 41Йортларыңны яндырып, күп санлы хатыннар алдында сиңа җәза бирәчәк. Мин синең фәхешлегеңә чик куячакмын, һәм син инде бүләкләр бирмәячәксең[+]. 42Сиңа булган ачуым кангач һәм көнчелек ярсуым басылгач, Мин тынычланырмын һәм бүтән сиңа ачуланмам[+]. 43Үзеңнең яшь чагыңны искә алмаган һәм кылган гамәлләрең белән ачуымны чыгарган өчен, менә, шул гамәлләреңне үз башыңа кайтарачакмын, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Эшләгән әшәкелекләреңә өстәп, син азгынлыкка да бирелмәдеңме әллә?!

44Гыйбрәтле мәкальләр белән сөйләүче һәркем синең хакта: „Анасы нинди булса, кызы да шундый“, – дип әйтәчәк[+]. 45Ирен вә балаларын санламаган анаң һәм кыз туганнарыңа охшагансың син. Анагыз – хитти, атагыз – амори халкыннан[+]. 46Синең олы апаң – Самарея[†], ул үзенең кызлары белән синнән төньякта, ә сеңлең Сәдүм үз кызлары белән синнән көньякта яши[+]. 47Син, алар юлыннан барып, аларның әшәкелекләрен кабатлап кына калмадың, син бар яктан да алардан азгынрак булып чыктың[+]. 48Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – синең сеңлең Сәдүм вә аның кызлары син һәм синең кызларың эшләгәнне эшләмәде[+].

49Сеңлең Сәдүмнең вә аның кызларының гөнаһы менә нәрсәдә иде: алар тәкәббер, ваемсыз-тук булдылар һәм кайгысыз яшәделәр, ә ярлыларга вә мохтаҗларга исә ярдәм итәргә теләмәделәр[+]. 50Алар, һаваланып, Минем күз алдымда әшәкелекләр эшләделәр, шуңа күрә, күргәнеңчә, Мин аларны һәлак иттем[+]. 51Самарея син кылган гөнаһларның яртысын да кылмады – әшәкелек эшләү ягыннан син аңардан уздырып җибәрдең; син кылганнар белән чагыштырганда, апаң вә сеңлеңне тәкъва дип санарга мөмкин[+]. 52Туганнарыңны шулай итеп аклагач, хәзер инде хурлык тамгасын үзеңдә йөрт. Син кылган гөнаһлар алар гөнаһыннан җирәнгечрәк булганга, алар синнән тәкъварак күренә. Оятыңнан кызарып, хурлык тамгасын йөрт, чөнки синең янда апаң белән сеңлең тәкъварак күренә.

53Шуңа да карамастан Мин Сәдүмгә вә аның кызларына, Самареягә вә аның кызларына һәм алар белән бергә сиңа да имин тормыш кайтарырмын[+]. 54Кылган гамәлләрең өчен оятыңнан кызарып, үзеңдә хурлык тамгасын йөртсен һәм шуның белән аларга юаныч булсын өчен, шулай эшлим Мин моны. 55Синең туганнарың Сәдүм вә Самарея үзләренең кызлары белән элекке хәленә кайтачак; син дә үз кызларың белән элекке хәлеңә кайтачаксың. 56-57Явызлыгың ачылганга кадәр һаваланып йөргән көннәреңдә туганың Сәдүмне мыскыллап телгә алмадыңмыни?! Ә хәзер син үзең Арам[†] кызлары вә аның күршеләре, пелешти кызлары, сиңа җирәнеп караган бөтен тирә-яктагылар алдында адәм көлкесенә калдың. 58Үзеңнең азгынлыгың, әшәкелекләрең өчен хәзер газап чик», – дип белдерә Раббы.

59Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Килешүне бозып антыңны үтәмәгән өчен, кылган гамәлләреңә карап, Мин синең белән шулай эшлим. 60Алай да Мин, яшь чагыңда синең белән беркеткән килешүне искә төшереп, синең белән мәңгелек килешү төзим[+]. 61Син үзеңнең йөргән юлларыңны исеңә төшерәчәксең, һәм, апа-сеңелләреңне үзеңдә кабул иткәндә, сиңа оят булачак. Мин аларны сиңа кызларың итеп бирәчәкмен, әмма Мин моны синең белән төзегән килешүем хакына эшләмим[+]. 62Синең белән килешүне кабат төзим Мин, һәм шунда син Минем Раббы икәнемне белерсең[+]. 63Мин гафу иткәннең соңында кылган гамәлләреңнең һәммәсен син исеңдә тотсын, оятыңнан кызарсын һәм моннан ары хурлыгыңнан авызыңны да ачарга кыймасын өчен эшлим Мин моны». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

#### 17


Бөркет вә йөзем агачы турындагы кинаяле хикәя

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Исраил халкына бер табышмак әйт һәм бер гыйбрәтле хикәя сөйлә әле. 3Син, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Киң канатлы, озын каурыйлы, йонлач, чуар зур бер бөркет Ливанга очып килде, бер эрбет агачының очын эләктереп алып,[+] 4аның өске яшь ботагын өзде дә сәүдәгәрләр җиренә алып китте һәм сату-алучылар шәһәренә китереп утыртты. 5Шушы җирдә үсә торган үсемлекнең орлыгын алып, тал агачы утырткан кебек, уңдырышлы кырга зур су янына утыртып куйды[+]. 6Ул, үсеп, киң ябалдашлы, тәбәнәк буйлы йөзем агачына әйләнде, ботаклары бөркеткә таба сузылган булып, тамырлары исә тирәндә иде. Әлеге йөзем агачы яңа ботаклар чыгарды, яфракка төренде[+].

7Киң канатлы, йөнтәс тагын бер зур бөркет бар иде. Һәм әлеге йөзем агачы тамырларын аңа таба сузды, су сорап, утыртылган җиреннән ботаклары белән аңа таба үрелде. 8Ул әйбәт туфракка, зур су янына утыртылган иде, шуңа күрә ботаклар җибәреп җимеш бирә, мәһабәт йөзем агачы була ала иде».

9Син, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Тернәкләнеп, үсеп китә алыр микән ул? Тамырлары белән йолкып алмаслармы аны, җимешләрен өзмәсләрме, корымасмы ул? Аңардан үсеп чыккан барлык яшь ботаклар корыячак, һәм аны инде төбе-тамыры белән кубарып алыр өчен, егәрле кул да, күп санлы халык та кирәк булмаячак. 10Күчереп утыртылган булса да мантып китә алыр микән ул? Көнчыгыш җилләрендә корып бетмәсме? Үзенең үсеп утырган урынында корымасмы?»[+]

11Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

12– Әйтче фетнәчел йортка: «Моның нәрсә белдергәнен аңламыйсызмы?» Әйт аңа: «Менә, Бабил патшасы, Иерусалимгә килеп, аның патшасын вә башлыкларын Бабилгә алып китте, – диген. –[+] 13-14Патшалык буйсынучан булсын, кабат күтәрелә алмасын, килешүгә тугрылыгын саклап көн күрсен өчен, ул, Иерусалим патшасының нәселеннән бер кешене алып, аның белән антлы килешү төзеде һәм әлеге җирнең башлыкларын үзе белән алып китте[+]. 15Ләкин Иерусалим патшасы, Бабил патшасына каршы күтәрелеп, атлар вә күп гаскәр сорар өчен, илчеләрен Мисырга озатты. Эше уңышлы чыгармы аның?! Моны эшләгән кеше исән калырмы?! Килешүне бозып, исән калырмы ул?![+]

16Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – Бабил патшасына биргән антына тугры булмаган, аның белән төзегән килешүне бозган өчен, Бабил җирендә, аны тәхеткә утырткан патша илендә үлемен табачак ул[+]. 17Байтак җаннарны һәлак итәр өчен туфрак өелгәч һәм камау ныгытмалары корылгач, гаскәре көчле, җыелган халкы күп санлы булса да, фиргавен[†] бу сугышта аңа ярдәм итә алмаячак[+]. 18Антын санга сукмыйча, ул килешүне бозды, кул биреп ант итсә дә, шушыларны эшләде, әнә шуның өчен ул качып котыла алмаячак».

19Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Үземнең бар булуым белән ант итәм: Мин Иерусалим патшасын җәзалаячакмын, чөнки ул Минем антымны санга сукмады һәм килешүемне бозды. 20Мин аның өстенә ятьмәмне ыргытам, һәм ул Минем тозагыма эләгәчәк; аны Бабилгә китерәм, Миңа тугры булмаган өчен җәзага тартам[+]. 21Аның гаярь сугышчылары кылычтан һәлак булачак, исән калганнары исә төрле тарафка таралачак. Шул чагында сез моны Мин, Раббы, әйткәнне белерсез»[+].

22Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Мин, биек эрбет агачының очыннан бер ботакны алып, аны Үзем утыртырмын; агачның очыннан яшь бер үсентене сындырып алып, биек, мәһабәт тау башына утыртырмын. 23Исраилнең тау башына утыртырмын Мин аны, һәм ул, ботак җибәреп, җимеш үстерәчәк, мәһабәт эрбет агачына әйләнәчәк. Ул агачта төрле-төрле кошлар оя корачак, күләгәле ботаклары арасында үзенә сыену урыны табачак[+]. 24Урмандагы барлык агачлар шуны беләчәк: Мин, Раббы, биек агачны тәбәнәгәйтәм, тәбәнәк агачны биегәйтәм, яшел агачны корытам, ә корыган агачны чәчәк ата торган итәм».

Боларны Мин, Раббы, әйттем һәм шулай эшләячәкмен дә[+].

#### 18


Раббының гаделлеге

1[•]Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– Исраил җире турында «Аталары әче йөзем ашаган, ә балаларының тешләре камаша» дигән мәкальне әйткәндә, сез нәрсәне күздә тотасыз[+]? 3Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – Исраилдә сез бу мәкальне бүтән әйтмәячәксез[+]. 4Менә, барлык җаннар да Минеке: атасының да, углының да җаны Минеке; гөнаһ кылган җан үләчәк[+].

5Тәкъва кеше исә дөрес вә гадел гамәлләр кылса, 6таулардагы сыннарга китергән корбан итен ашамаса һәм Исраил халкы потларына табынмаса, якынының хатынын нәҗесләмәсә һәм күрем вакытында хатынына якын килмәсә,[+] 7беркемне дә рәнҗетмәсә, бурычка алган кешегә үз рәһенен[*] кайтарса, кешене таламаса, икмәген ач кешегә бирсә һәм шәрә кешене киендерсә,[+] 8әҗәткә биргән акчасын арттырып алмаса, рибачы[*] булмаса, гаделсез эш кылмаса, кешегә хөкемне гадел оештырса,[+] 9Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылса һәм кануннарымны ихластан сакласа, ул, димәк, тәкъва кеше, һәм ул һичшиксез яшәячәк, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

10-11Әгәр аның рәхимсез углы кеше канын түксә һәм атасы кылмаган эшләрне кылса: таулардагы сыннарга китергән корбан итен ашаса, якынының хатынын нәҗесләсә, 12ярлы вә мохтаҗларны рәнҗетсә, кешене таласа, бурычка алган кешегә үз рәһенен кайтармаса, потларга табынса, әшәкелекләр эшләсә, 13табыш алыр өчен, әҗәткә акча бирсә, аны арттырып алса, ул исән кала аламы?! Юк, ул исән кала алмый. Андый әшәкелекләр эшләгән кеше һичшиксез үлемгә тапшырылачак, үз үлемендә ул үзе гаепле булачак[+].

14Әгәр андый кешенең үз углы туып, атасының гөнаһларын күрә торып, аларны кабатламаса, 15таулардагы сыннарга китерелгән корбан итен ашамаса, Исраил халкының потларына табынмаса, якынының хатынын нәҗесләмәсә, 16кешене рәнҗетмәсә, бурычка алган кешедән рәһенен алмаса, беркемне таламаса, ачларга ризык бирсә, шәрәләрне киендерсә, 17ярлы кешегә начарлык эшләмәсә, бурычка акча биреп, аны арттырып түләтмәсә, Минем кануннарымны сакласа, кагыйдәләрем буенча гамәл кылса, атасы кылган гөнаһлар өчен үлмәс, һичшиксез яшәр. 18Ә аның атасы үзенең гөнаһлары – кешеләрне рәхимсез төстә изгәне, туганын талаганы һәм халкы арасында начарлык эшләгәне өчен үләчәк.

19Сез: «Ни өчен угыл атасының гөнаһлары өчен җавап бирми?» – дип сорыйсыз. Чөнки углы дөрес вә гадел гамәлләр кыла, Минем барлык кагыйдәләремне саклап, аларны үти; шуңа күрә ул һичшиксез яшәячәк[+]. 20Гөнаһ кылган җан үләчәк; атасының гаебен углы үз өстенә, ә атасы углының гаебен үз өстенә алмаячак, тәкъва кешенең тәкъвалыгы үзе белән калачак, явыз кешенең явызлыгы да үз өстендә булачак[+].

21Әгәр инде явыз кеше, барлык кылган гөнаһларын ташлап, Минем бөтен кагыйдәләремне сакласа һәм дөрес вә гадел гамәлләр кылса, һичшиксез яшәячәк, үлмәячәк. 22Ул кылган барлык җинаятьләр искә алынмаячак, чөнки дөрес гамәлләр кылганга күрә, ул яшәячәк. 23Әллә Мин явыз кешенең үлүен телимме?! – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Әүвәлге шөгылен ташлап исән калуын теләмиммени Мин аның?![+]

24Ә инде тәкъвалыгыннан тайпылып, гаделсез эш кылса, явыз кеше кылган бөтен әшәкелекләрне эшләсә, тәкъва кеше яши алыр микән?! Ул кылган гадел гамәлләр онытылачак; тугры булмаганы һәм кылган гөнаһлары өчен ул үләчәк[+].

25Ләкин сез: «Хуҗа-Хаким юлы дөрес түгел!» – дисез. Тыңла әле, Исраил халкы! Минем юлым ялгышмыни?! Үзегезнең юлларыгыз ялгыш түгелме соң?! 26Әгәр тәкъва кеше тәкъвалыгыннан тайпылып гөнаһ кылса һәм шуның өчен үлсә, ул үзе кылган гаделсез эшләре аркасында үлә. 27Ә инде явыз кеше, явызлыгыннан ваз кичеп, дөрес вә гадел гамәлләр кылса, үзенең җанын коткарып калачак. 28Үзе кылган барлык җинаятьләрен танып ихластан тәүбә иткәнгә күрә, ул һичшиксез исән калачак, үлмәячәк. 29Ә Исраил халкы: «Хуҗа-Хаким юлы дөрес түгел!» – ди. Әй Исраил халкы, Минем юлларым дөрес түгелмени?! Үзегезнең юлларыгыз ялгыш түгелме соң?!

30Шуңа күрә, Исраил халкы, Мин сине хөкем итәм, һәркемне барган юлы буенча хөкем итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Абындыручы гөнаһларыгыз үзегезне һәлак итмәсен өчен тәүбәгә килегез, барлык җинаятьләрегездән ваз кичегез[+]. 31Кылган барлык җинаятьләрегезне ташлагыз, үзегезгә яңа йөрәк вә яңа рух булдырыгыз; ни өчен үләргә сиңа, Исраил халкы?![+] 32Үлеп баручының үлемен теләмим Мин, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Тәүбәгә килегез һәм яши бирегез!

#### 19


Исраил хакимнәре турындагы кайгы җыры

1Исраил хакимнәре турында син кайгы җыры җырла 2һәм әйт:

«Арысланнар арасында нинди арыслан иде синең анаң!
Яшь арысланнар арасында яшәп үстерде ул үзенең балаларын[+].
3Үзенең бер баласын үстерде ул;
һәм баласы яшь арыслан булып җиткәч,
үзенә ризык табарга өйрәнде – кешеләрне ашады.
4Халыклар аның хакында ишеттеләр,
һәм арыслан алар казыган чокыр-тозакка төште,
аны ыргаклар белән Мисыр җиренә илттеләр[+].
5Бераз көткәннән соң,
өметенең юкка чыгуын күреп,
ана арыслан икенче баласын яшь арыслан итеп үстерде[+].
6Яшь арыслан булып җитешкәч,
башка арысланнар белән бергә эзләнеп йөри башлады ул,
үзенә ризык табарга өйрәнде – кешеләрне ашады.
7Аларның ныгытмаларын харап итте, шәһәрләрен бөлдерде;
аның үкерүеннән җирләр һәм шунда яшәүчеләр калтырап торды.
8Күрше өлкәләрдә яшәүче халыклар аңа каршы баш күтәрде
һәм өстенә ятьмә ыргытты – ул аларның тозагына килеп капты[+].
9Аны, ыргаклар белән эләктереп, читлеккә утырттылар
һәм Бабил патшасына илттеләр;
Исраил тауларында тавышы бүтән ишетелмәсен дип,
аны биктә тоттылар.
10Синең анаң су буена утыртылган йөзем агачы кебек иде:
су мул булганга, җимешне ул күп бирде,
ботаклары да байтак иде[+].
11Нык ботаклары хөкемдар таягы булырдай иде,
куе яфраклары арасыннан югарыга үрләде;
үзенең биеклеге, ботакларының күплеге белән аерылып торды ул.
12Аны, ярсуланып, тамыры белән йолкып алдылар,
җиргә ыргыттылар;
көнчыгыш җиле аны киптерде,
җимешләре киселде аның;
нык ботаклары корыды – аларны ут яндырды[+].
13Ә хәзер аны чүлгә,
коры вә сусыз җиргә күчереп утырттылар.
14Һәм аның кәүсәсеннән чыккан ут җимешләрне яндырды,
хөкемдар таягы булырдай нык ботаклар анда калмады».

Кайгы җыры бу һәм кайгы җыры булып җырлансын да.

#### 20


Фетнәчел Исраил халкы

1Җиденче елның бишенче аенда, унынчы көндә Исраилнең берничә өлкәне, Раббыдан киңәш сорарга дип, минем каршыма килеп утырды[+]. 2Шунда миңа Раббы сүзе килеп иреште:

3– И адәм углы! Исраил өлкәннәренә, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Сез Миңа киңәш сорарга килдегезме?! Ләкин Үземнең бар булуым белән ант итәм: Мин сезгә җавап бирмәячәкмен», – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+]

4Син аларны хөкем итәчәксеңме?! Аларны хөкем итәчәксеңме, адәм углы?! Аталарының нинди әшәкелекләр кылганын белдер аларга,[+] 5Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Исраилне сайлап алган көнне Мин, кулымны күтәреп, Ягъкуб токымына ант иттем һәм Мисыр җирендә Үземне аларга таныттым. Кулымны күтәреп аларга, Мин сезнең Раббы Аллагыз, дип әйттем[+]. 6Ул көнне аларга, Мин сезне Мисыр җиреннән Үзем тәгаенләп куйган, сөт вә бал агып торган иң гүзәл җиргә алып чыгармын, дип ант иттем[+]. 7Мин аларга, һәркем үзенең күз алдыннан кабахәт нәрсәләрне алып ташласын, үзен Мисыр потлары белән нәҗесләмәсен, Мин – сезнең Раббы Аллагыз, дидем[+].

8Ләкин алар Миңа каршы баш күтәрделәр һәм Мине тыңламадылар; беркем дә үзенең күз алдыннан кабахәт нәрсәләрне алып ташламады һәм Мисыр потларына табынудан туктамады. Шунда Мин, ачуымны вә ярсуымны Мисыр җирендә алар өстенә түгәчәкмен, дидем. 9Мин моны Үз исемем хакына, чит халыклар алдында исемем хурлыкка төшмәсен дип эшләдем. Чөнки Исраил халкын Мисырдан алып чыгар өчен, Мин аларга Үземне нәкъ шул халыклар алдында таныткан идем[+]. 10Шуның өчен Мин аларны, Мисыр җиреннән чыгарып, чүлгә китердем[+]. 11Аларга Үземнең кагыйдәләремне бирдем, Үземнең кануннарымны җиткердем; шуларны үтәгән кеше исән калыр, дидем[+]. 12Шулай ук безнең арада билге булсын дип һәм аларны изге итүемне күрсеннәр дип, шимбә көннәремне[†] дә бирдем[+].

13Ләкин Исраил халкы чүлдә Миңа каршы баш күтәрде; Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылмады һәм кануннарымны үтәмәде (гәрчә аларны үтәгән кеше исән калган булыр иде), Минем шимбә көннәремне дә тәмам бозды; шуннан Мин, ярсуымны аларга яудырачакмын һәм аларны чүлдә һәлак итәчәкмен, дидем[+]. 14Ләкин чит халыклар алдында Үз исемем хурлыкка төшмәсен дип, алай эшләмәдем, чөнки Мин аларны Мисырдан шул халыклар күз алдында чыгардым. 15Һәм Мин чүлдә, кулымны күтәреп, аларга тәгаенләнгән, сөт вә бал агып торган иң гүзәл җиргә аларны кертмәскә ант иттем[+]. 16Чөнки алар Минем кануннарымны үтәмәделәр, кагыйдәләрем буенча гамәл кылмадылар, Минем шимбә көннәремне боздылар; аларның йөрәкләре үз потларына береккән иде[+].

17Шуңа карамастан Мин аларны кызгандым, чүлдә һәлак итмәдем. 18Чүлдә аларның угылларына болай дидем: „Аталарыгыз кагыйдәләре буенча яшәмәгез, аларның кануннарын үтәмәгез, потларына табынып, үзегезне нәҗесләмәгез[+]. 19Мин – сезнең Раббы Аллагыз: Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылыгыз, кануннарымны саклагыз һәм аларны үтәгез[+]. 20Сезнең белән Минем арада билге булсын өчен, шимбә көннәремне изге итегез, шуннан соң сез Минем Раббы Аллагыз булуымны белерсез“[+].

21Ләкин аларның угыллары да Миңа каршы баш күтәрде: алар Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылмады һәм кануннарымны җиренә җиткереп үтәмәде (гәрчә аларны үтәгән кеше исән калган булыр иде), Минем шимбә көннәремне бозды. Шунда Мин, чүлдә алар өстенә ярсуымны түгәчәкмен, ачуымны алардан алачакмын, дидем[+]. 22Ләкин Мин кулымны читкә алдым, ят халыклар алдында Үз исемем хурлыкка төшмәсен өчен, моны эшләмәдем. Чөнки Мин аларны шул халыклар алдында Мисырдан чыгардым. 23Шулай ук, чүлдә кулымны күтәреп, Мин аларны төрле халыклар арасына таратырга, төрле җиргә чәчәргә ант иттем[+]. 24Минем кануннарымны үтәмәгән һәм кагыйдәләремне кире каккан өчен, шимбә көннәремне бозган өчен, аталарының потларына күзләрен төбәп табынган өчен, шулай эшләдем Мин. 25Аннары Мин аларга начар кагыйдәләрне, гомер итәргә комачаулый торган кануннарны үтәргә ирек бирдем[+]. 26Аларны куркытыр һәм аларга Раббы икәнемне танытыр өчен, Мин аларга беренче булып туган балаларын корбан итәргә, үзләрен нәҗесләндерергә юл куйдым»[+].

27Шуңа күрә, адәм углы, Исраил халкына җиткер, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Сезнең аталарыгыз, Миңа тугры булмыйча, менә тагын ничек хур иткәннәр: 28аларны вәгъдә ителгән җиргә китергәч, берәр биек калкулык яки мул яфраклы агач күрүгә, алар шунда корбан чала, Минем ачуымны чыгара торган корбан бүләкләре китерә, хуш исле сумала-майлар көйрәтә, шәраб бүләкләре коя башладылар[+]. 29Мин алардан, сез йөри торган калку җир нинди урын ул, дип сорадым». (Әлеге урын бүгенгә кадәр «калку җир» дип атала.)

30Шуңа күрә Исраил халкына, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Сез, аталарыгызга ияреп, үзегезне нәҗесләргә һәм алар табынган җирәнгеч потлар белән фәхешлек итәргә телисезме?! 31Корбаннар китереп, угылларыгызны ут аша үткәреп, сез үзегезне бүгенге көнгә хәтле барлык потларыгыз белән нәҗесләндерәсез, шуннан соң Мин сезгә киңәш биримме, Исраил халкы?! Үземнең бар булуым белән ант итәм: Миңа сорау бирергә рөхсәт итмәм сезгә, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+]

32Сез: „Чит халыклар кебек булачакбыз, башка кавемнәр кебек, агач белән ташка табыначакбыз“, – дисез, ләкин сезнең уегызга килгән нәрсә тормышка ашмаячак[+].

33Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – сезнең өстән Мин, көчле кулымны җәеп, ярсу белән хакимлек итәчәкмен[+]. 34Көчле кулымны җәеп, ярсу белән Мин сезне халыклар арасыннан чыгарачакмын, Үзем тараткан җирләрдән җыеп алачакмын[+]. 35Сезне халыклар чүленә китереп, анда йөзгә-йөз килеп хөкем итәчәкмен[+]. 36Ата-бабаларыгызга Мисыр чүлендә хөкем оештырган кебек, сезне дә шулай хөкем итәчәкмен, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 37Сезне, хакимлек таягы аша уздырып, килешү тезгененә кертәчәкмен. 38Фетнәчел һәм Миңа буйсынмаучы кешеләрне арагыздан чыгарып атачакмын. Килмешәк булып яшәгән җирләреннән Мин аларны чыгарачакмын, ләкин алар Исраил җиренә аяк басмаячак, шунда сез Минем Раббы икәнемне белерсез[+].

39Ә сезгә, Исраил халкы, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Мине тыңлыйсыгыз килмәсә, һәркайсыгыз, үзенең потлары янына барып, аларга хезмәт итсен, ләкин Минем изге исемемне үзегезнең корбаннарыгыз вә потларыгыз белән бүтән хур итмәссез[+]. 40Чөнки Минем изге тавымда, Исраилнең биек тавында, бөтен Исраил халкы Миңа хезмәт итәчәк, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Мин аларны анда кабул итәчәкмен һәм сезнең бүләкләрегезне, уңышыгызның иң яхшы өлешен, барлык изге бүләкләрегезне таләп итәчәкмен[+]. 41Чит халыклар арасыннан чыгаргач һәм таралган җирләрегездән җыеп алгач, сезне сумала-майларның хуш исе кебек кабул итәчәкмен. Мин бүтән халыклар алдында сезгә Үземнең изгелегемне күрсәтәчәкмен[+]. 42Сезне Исраил җиренә керткәч, Минем Раббы икәнемне белерсез. Ул җирне Мин, кулымны күтәреп, сезнең ата-бабаларыгызга бирергә ант иткән идем[+]. 43Шунда сез үзегезне нәҗесләндергән узган юлларыгызны вә кылган гамәлләрегезне исегезгә төшерерсез, кылган явызлыкларыгыздан үз-үзегезгә җирәнеп карарсыз[+]. 44Сезнең яман юлларыгыз һәм гөнаһлы гамәлләрегез өчен түгел, ә бәлки Үз исемем хакына сезнең белән мөгамәлә иткәндә, сез, Исраил халкы, Минем Раббы икәнемне белерсез“». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].


Җәза бирүче ут вә кылыч

45Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

46– И адәм углы! Көньякка таба карашыңны юнәлтеп, көньяк тарафка сүзеңне әйт, шул яктагы урманга пәйгамбәрлек ит. 47Әлеге урманга әйт: «Раббы сүзен тыңла, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: „Менә, Мин сиңа ут төртәм, һәм ул һәртөрле яшел агачыңны, һәртөрле коры агачыңны яндырачак; дөрләгән ялкын сүнмәячәк, көньяктан алып төньякка кадәр булган бар нәрсәне көйдерәчәк[+]. 48Һәртөрле җан иясе шушы утны Мин, Раббы, яндырганны күрәчәк, һәм ул ут сүнмәячәк“»[+].

49Һәм мин әйттем:

– Йа Хуҗа-Раббым! Кешеләр минем турыда: «Гыйбрәтле хикәя сөйләмиме икән ул?!» – диләр[+].

#### 21

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзеңне Иерусалим ягына бор һәм изге урыннарга карап сүзеңне әйт, Исраил җиренә пәйгамбәрлек ит,[+] 3Исраил җиренә, Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, Мин сиңа каршы чыгам, кылычымны кыныннан алып, синдәге тәкъва кешене дә, явыз кешене дә һәлак итәм[+]. 4Тәкъва һәм явыз кешене юк итәр өчен, Минем кылычым, кыныннан чыгып, көньяктан төньякка кадәр һәртөрле җан иясенә юнәлер[+]. 5Һәр җан иясе Мин Раббының кылычны кыныннан алуымны һәм аның инде кире әйләнеп кайтмаячагын белер».

6Ә син, адәм углы, сыкран, ыңгырашкан йөрәгең белән алар күз алдында ачынып сыкран. 7Синнән: «Нигә сыкранасың?» – дип сорарлар, син: «Алда көткән хәбәрдән, – диярсең. – Шуннан соң һәр йөрәк эрер, барлык куллар салынып төшәр, һәртөрле рух хәлдән таяр, тезләр су өсте кебек дерелдәп торыр. Шул көннәр якынлаша, болар һәммәсе дә булачак». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

8Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

9– И адәм углы! Пәйгамбәрлек ит, Хуҗа-Хаким болай дип әйтә, диген:

«Кылыч, кылыч инде чарланган, йөзе ялтырый,[+]
10күпләрне чабар өчен чарланган ул,
яшендәй ялтырасын өчен ышкылган.
Ни дип сөенергә безгә?! –
Углымның[*] хакимлек таягы һәртөрле агачка түбәнсетеп карый!
11Ялтыратып чистартыр өчен,
кулда кысып тотар өчен бирелгән ул кылыч.
Җан кыючы кулына алсын өчен чарланган, чистартылган ул.
12И адәм углы, ыңгыраш, үкереп ела,
чөнки ул Минем халкыма һәм
Исраил хакимнәренә каршы төбәлгән.
Алар Минем кешеләрем белән бергә кылычтан узачак.
Кайгыдан күкрәгеңне төй!

13Бу сынау һичшиксез килер.
Хакимлек таягын кылыч чабып өзсә, нәрсә булыр?! –
дип белдерә Хуҗа-Раббы. –

14Әй адәм углы, пәйгамбәрлек ит һәм
учың белән учыңа сук!
Кылыч ике, өч тапкыр бәрсен –
җан кыя торган кылыч ул,
зур кырылыш өчен кылыч.
Аларга төрле яктан һөҗүм итә ул.
15Йөрәкләр хәлдән тайсын, һәлак булганнар артсын өчен,
кылычның очын Мин аларның капкалары төбенә куям.
Яшен кебек ялтырый ул,
чабар өчен очланган.
16И кылыч йөзе, кайсы якка юнәлсәң –
уңгамы, сулгамы – шунда бәр.
17Мин дә учым белән учка бәрермен –
ачуымны шулай басармын.
Моны Мин, Раббы, әйттем».

18Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

19– Син, адәм углы, Бабил патшасының кылычы киләсе ике юлны билгелә. Алар икесе дә бер үк җирдән башлансыннар; һәм шәһәргә керә торган юллар чатында билге ясап куй. 20Кылыч барасы ике юлны – Аммон шәһәре Рабаһка һәм шулай ук Яһүдәгә, ныгытылган Иерусалимгә илтә торган юлларны билгелә[+]. 21Чөнки Бабил патшасы, фал ачар өчен, ике юл чатында туктап калыр: укларын селкетер, потларыннан сорар, җәнлек бавырына карап фал ачар. 22Аның уң кулына «Иерусалимгә» дигән шобага чыгар, һәм ул шунда дивар җимерүче җайланма куярга, үтерергә әмер бирергә, сугышчан өн салырга, капка җимерүче җайланма китерергә, туфрак өеп, камау ныгытмасы төзергә тиеш булыр[+]. 23Бу юрау Раббыга ант иткән кешеләр өчен ялган пәйгамбәрлек булып тоелыр, ләкин Ул, кылган гөнаһларын истә тотып, аларны әсир итәр.

24Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Ачыктан-ачык фетнә күтәреп, гаебегезне искә төшергән һәм кылган бөтен гамәлләрегезнең гөнаһлы булуын күрсәткән өчен – әнә шулар өчен сезне әсир итеп алачаклар.

25И син, Исраилнең җинаятьчел явыз хакиме,
синең көнең килде,
җәза сәгатең сукты синең![+]
26Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:
„Баш киемеңне сал, таҗыңны сал!“
Бар нәрсә үзгәрәчәк хәзер:
түбәннәр югары күтәрелер,
ә югарыда булганнар түбән төшәр.
27Һәлакәт! Һәлакәт!
Һәлакәт алып киләм Мин!
Мин билгеләгән кеше килгәнче,
әлеге җир тернәкләнә алмаячак;
Мин бу җирне аңа тапшырачакмын».

28Ә син, адәм углы, пәйгамбәрлек ит, Аммон угыллары һәм аларның оятсызлыгы турында Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген:

«Кылыч! Кылыч!
Җаннарны кыяр өчен, кыныннан чыгарылган,
яшендәй уйнап торсын өчен, ялтыратып чистартылган ул[+].
29Синең турындагы күренешләр – ялган,
күрәзәлекләр – чын түгел:
кылыч инде явызларның бугазына терәлгән,
аларның соңгы көне җитте,
җәза сәгате сукты аларның[+].
30Кылычыңны, Бабил, кынына тык!
Мин сине туган, яралган җиреңдә хөкем итәчәкмен;[+]
31ачуымны синең өскә яудырачакмын,
сиңа утлы сулышымны өрәчәкмен,
сине кешеләр үтерүдә тәҗрибәсе зур булган
рәхимсез затлар кулына тапшырачакмын.
32Син ут өчен азык булачаксың,
каның җиргә сеңәчәк,
кешеләр сине исләренә дә алмаячак.
Моны Мин, Раббы, әйттем»[+].

#### 22


Иерусалим – гөнаһлар шәһәре

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– Ә син, адәм углы, аны хөкем итәчәксеңме?! Кан коючылар шәһәре Иерусалимне хөкем итәчәксеңме?! Аның бөтен әшәкелекләрен ачып сал үзләренә[+]. 3Син аңа, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «И-и канга баткан шәһәр, син үзеңнең җәза алыр көнеңне якынайтасың, төрле потлар ясап, үзеңне нәҗесләндерәсең! 4Син, Иерусалим, кеше каны коеп, өстеңә гөнаһ алдың, потлар ясап, үзеңне нәҗесләндердең. Соңгы көнеңне якынайттың син, елларың тәмамланды синең. Шуның өчен Мин сине халыклар алдында көлкегә калдырам, бар җирдә синнән мыскыл итеп көләчәкләр[+]. 5Ыгы-зыгылы, аты чыккан шәһәр, янәшәдәгеләр дә, ерактагылар да синнән көләчәк. 6Кара, синең Исраил хакимнәрең, көч кулланып, кеше канын койды. 7Алар ата-аналарына кадер-хөрмәт күрсәтмәделәр, шәһәрдәге килмешәкләрне рәнҗеттеләр, тол хатыннарны вә ятимнәрне җәберләделәр[+]. 8Син Минем изге әйберләремне хөрмәт итмәдең һәм шимбә көннәремне боздың[+]. 9Яла ягучыларың кеше канын койды. Таулардагы сыннарга китерелгән корбан итен ашаучылар, азгынлык кылучылар,[+] 10үз аталарының хатыннары белән йоклаучылар, күрем күргән хатыннарын хәтта чистарыну көннәрендә дә хур итүчеләр булды[+]. 11Берсе, әшәкеләнеп, үз күршесенең хатыны белән йоклады; икенчесе, оятын җуеп, килене белән зина кылды; өченчесе үзенең кыз туганын, атасының кызын мәсхәрәләде[+]. 12Акча хакына кеше җанын кыйдылар, бурычка акча биреп, аны арттырып алдылар, янап, күршесенең хакына керделәр, ә Мине искә дә алмадылар, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

13Кара, Мин, йодрыгым белән бәреп, хаксыз керем алган һәм синдә коелган кан өчен сиңа җәза бирәчәкмен. 14Мин сиңа каршы гамәл кылган көннәрдә син кыю булып кала алырсыңмы, һәм синең кулларың куәтле була алырмы икән?! Моны Мин, Раббы, әйттем һәм Үзем әйткәннәрне эшләячәкмен. 15Мин сине халыклар арасына сибәрмен, төрле илләргә таратырмын, синдә булган нәҗеслекне юкка чыгарырмын[+]. 16Син башка халыклар алдында хур ителәчәксең, шул чагында Минем Раббы икәнемне белерсең».

17Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

18– И адәм углы! Исраил халкы Минем өчен – мәгъдәнне яндырганнан соң калган файдасыз көл. Һәркем мичтәге бакыр, аккургаш, тимер, кургаш утырмасы кебек, көмеш эреткәннән соң калган көл сыман булды[+]. 19Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Һәммәгез дә мәгъдәннән калган көл булганга күрә, Мин сезне Иерусалимгә җыям. 20Көмеш, бакыр, тимер, кургаш вә аккургашны эретер өчен, бергә мичкә салып ут өрдергән кебек, Мин дә, ачуым вә ярсуымны дөрләтеп, сезне бергә җыям һәм эретәм. 21Сезне бергә җыям да ачу утымны өрәм, сез шунда эреячәксез. 22Мич эчендә көмеш эрегән сыман, сез дә аның эчендә эрерсез һәм Мин Раббының сезгә ачу яудырганын белерсез».

23Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

24– И адәм углы! Әйт Исраилгә: «Чистартылмаган җир, ачулы көнемдә яңгыр сугармаган җир син[+]. 25Синең хакимнәрең, үкерә-үкерә табышын ботарлаган арыслан сыман, кешеләрне ашыйлар, аларның мөлкәтен вә кыйммәтле әйберләрен талап алалар, тол хатыннарның санын арттыралар[+]. 26Руханиларың Минем канунымны боза һәм изге әйберләремне хур итә, гади әйбердән изге әйберне аермый, нәҗес белән чиста арасында нинди аерма барын өйрәтми, Минем шимбә көннәремне санламый; Мин алар арасында хур ителәм[+]. 27Синдәге башлыклар табышны ботарлаучы бүреләр кебек; хаксыз керем алыр өчен, кешеләрнең канын коялар, җаннарын һәлак итәләр[+]. 28Ә пәйгамбәрләрең шушыларның һәммәсен агартып сылыйлар: күренешләре – ялган, күрәзәлекләре буш аларның, Раббы әйтмәсә дә, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диләр[+]. 29Җирдәге халык исә бер-берсен изә һәм талый, ярлы мохтаҗны кыса, килмешәкләрне гаделсез рәвештә рәнҗетә. 30Шушы җирне һәлак итмәс өчен, әлеге җир хакына алар арасыннан Мин дивар корырлык һәм Минем алга, дивар белән Минем арага басарлык кеше эзләдем, ләкин таба алмадым[+]. 31Шуңа күрә Үземнең ачуымны алар өстенә яудырам, ярсулы утым белән аларны юк итәм, кылган гамәлләре өчен җәзасын үзләренә кайтарам». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 23


Уйнашчы кыз кардәшләр

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Бер ананың ике кызы бар иде. 3Алар яшьли үк Мисырда фәхешлек иттеләр; анда аларның күкрәкләрен иркәләделәр, гыйффәтле имиләрен изделәр[+]. 4Кызларның олысын Оһола, кечесен Оһолиба дип йөрттеләр. Алар Минеке иделәр, угыл вә кызлар тудырдылар. Оһоланы – Самарея, Оһолибаны Иерусалим дип атыйлар иде.

5-6Минеке булуга карамастан, Оһола фәхешлек итте, үзенең сөяркәләренә, ашшурлы сугышчыларга – зәңгәр төстәге киемнәр киеп йөрүче башлык вә хакимнәргә нәфесе төште. Алар барысы да – чибәр егетләр вә атлы җайдаклар[+]. 7Ашшурның барлык күренекле угылларына фахишә булды, сөяркәләренең потлары белән үзен нәҗесләде ул. 8Яшь чагыннан ул Мисыр сөяркәләре белән йоклады, алар аның гыйффәтле имиләрен изде, үз шәһвәтләрен канәгатьләндерде. Шуннан бирле ул фәхешлек итүне ташламады. 9Шуның өчен Мин аны сөяркәләре – үзе яраткан Ашшур угыллары кулына бирдем[+]. 10Алар, аны чишендереп, угыл вә кызларын тартып алдылар, ә үзен кылыч белән чабып үтерделәр. Аңа җәза бирделәр, һәм хатын-кыз арасында ул йөз карасына әйләнде.

11Ә аның сеңлесе Оһолиба боларны күреп торды, апасыннан ул азгынрак булып чыкты һәм күбрәк фәхешлек кылды[+]. 12Ашшур угылларына – башлыкларга, хакимнәргә, баштанаяк коралланган сугышчыларга, атка атланып йөрүче җайдакларга аның нәфесе төште – алар барысы да чибәр егетләр иде[+]. 13Мин аның үзен нәҗесләвен, икесенең дә йөргән юллары бер булуын күрдем.

14Кызларның монысы тагын да күбрәк фәхешлек кылды. Диварда кызыл буяулар белән ясалган килдани ирләрнең сурәтләрен,[+] 15билләренә пута буган, зиннәтле баш киемнәре кигән, килданиләр җирендә, Бабилдә туып үскән гаскәр башлыкларын хәтерләткән сурәтләрне күрде ул. 16Бер карауда ук аның нәфесе төште һәм килданиләр җиренә ул илчеләрен җибәрде. 17Шуннан соң Бабил угыллары аның ятагына килделәр, аның белән уйнашлык кылып, аны нәҗесләделәр. Нәҗесләнгәннән соң, үзенең үк алардан гайрәте чикте[+]. 18Ул ачыктан-ачык фәхешлек итә һәм аның шәрәлеге ачыла башлагач, бертуган апасыннан гайрәтем чиккән кебек, сеңлесеннән дә гайрәтем чикте Минем. 19Һәм ул, яшь чагында Мисыр җирендәге фәхешлеген искә төшереп, тагын да күбрәк азына башлады[+]. 20Әгъзалары ишәкнеке, ә дәртләре атныкы кебек булган сөяркәләрне яратты ул анда. 21Шулай итеп, яшь чагыңда мисырлылар синең имиләреңне иркәләгәнне һәм яшь күкрәгеңне изгәнне – шул уйнашлык итүеңне сагынып искә төшерә идең.

22-23Шуңа күрә, Оһолиба, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Синең гайрәтең чиккән сөяркәләреңне Мин сиңа каршы котыртам һәм Бабил угылларын вә барлык килданиләрне, Пыкод, Шоа вә Коа угылларын, алар белән бергә чибәр Ашшур егетләрен төрле яктан синең каршыңа китерәм. Алар барысы да – башлыклар вә хакимнәр, күренекле гаскәр башлыклары, оста җайдаклар[+][+]. 24Алар сиңа каршы корал, сугыш арбалары һәм олаулар белән, күп санлы халкын ияртеп киләчәкләр, зур вә кечкенә калканнар тотып, очлымнар киеп, сине уратып алачаклар; сине алар хөкеменә тапшырам, алар сиңа үз хөкемнәрен чыгарачак[+]. 25Көнче ир кебек ачуымны сиңа юнәлтәм, һәм алар сине аяп тормаячак: борының белән колакларыңны кисеп алачак, калган кешеләрең исә кылычтан һәлак булачак; угылларың белән кызларыңны алып китәчәкләр, исән калганнарны ялкын ашаячак; 26өстеңнән киемеңне, бизәнү әйберләреңне салдырып алачаклар[+]. 27Мисыр җирендә башланган азгынлыгыңа, фәхешлегеңә Мин чик куячакмын, шул гадәтләреңә бүтән күтәрелеп тә карамассың, Мисырны искә дә алмассың»[+].

28Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин сине үзең күрәлмаган, гайрәтең чиккән кешеләр кулына бирәм. 29Сине аямаслар, хезмәт итеп тапкан малыңны алар тартып алырлар, сине шәрә, ялангач калдырырлар, һәм, фәхешлегең ачылып, син хур булырсың. Азгынлыгың, фәхешлегең 30сине шушы хәлгә төшерде, чөнки син чит халыклар белән уйнашлык иттең һәм аларның потлары белән үзеңне нәҗесләдең[+]. 31Син апаң юлыннан киттең, шуңа күрә кулыңа аның касәсен тоттырам»[+].

32Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:

«Син апаң эчкән зур, тирән касәдән эчәрсең,
мәсхәрә булырсың, көлкегә калырсың,
чөнки касәң тирән.
33Исерерсең һәм кайгыга батарсың;
һәлакәт вә бөлгенлек – апаң Самарея касәсе ул!
34Син касәңне төбенә кадәр эчәрсең
һәм чәлпәрәмә китереп ватарсың;
кайгыдан күкрәгеңне төярсең.
Моны Мин әйттем», – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

35Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Мине онытканга, Миннән ваз кичкәнгә күрә, азгынлыгың һәм фәхешлегең өчен тиешле җәзасын ал!»[+]

36Раббы миңа тагын болай диде:

– И адәм углы! Оһола белән Оһолибаны хөкем итәсең килсә, аларга эшләгән әшәкелекләрен белдер[+]. 37Алар бит зина кылдылар, һәм куллары канга батты. Алар үзләренең потлары белән зина кылдылар, Минем өчен тудырган угылларын, потларга азык итәр өчен, ут аша үткәрделәр[+]. 38Алар миңа каршы бер үк көндә менә нәрсә эшләделәр: Минем изге йортымны нәҗесләделәр һәм шимбә көннәремне боздылар[+]. 39Балаларын потларга корбан иткән көндә алар, Минем изге йортыма кереп, аны нәҗесләделәр; менә нәрсә эшләделәр алар Минем өемдә![+]

40Алар хәтта, үзләренең илчеләрен җибәреп, еракларда яшәгән кешеләрне чакыртып китерделәр, юынып, күзләренә сөрмә тартып, бизәнү әйберләрен тагып, аларны каршы алдылар,[+] 41өстәл янына куелган матур кәнәфигә утырып, табынга Минем хуш исле сумала-майларымны куйдылар. 42Әйләнә-тирәдә кәеф-сафа коручыларның тавышлары яңгырап торды, чүлдән алар янына эчкечеләр белән бергә байтак кеше килеп, апалы-сеңелле икесенең дә кулларына беләзекләр, башларына матур таҗлар кидерделәр. 43Шуннан Мин азгынлыктан арыган сеңелләрнең берсе турында: «Алар аның белән фахишә белән эш иткәндәй мөгамәлә кылсыннар!» – дидем. 44Һәм алар аның белән уйнашлык иттеләр, фахишәләр белән йоклагандай, азгын Оһола һәм Оһолиба белән йокладылар. 45Тәкъва ирләр аларга хөкем оештырыр; аларны зина кылучы һәм кан коючыларны хөкем иткән кебек хөкем итәрләр, чөнки алар зиначылар, һәм куллары да канлы[+].

46Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Котларын алып таласыннар өчен, аларга каршы халыкны җыеп китер. 47Гавам аларны таш атып тукмар, кылыч белән тураклар, угыл вә кызларын үтерер, йортларын яндырыр[+]. 48Бу җирдә Мин азгынлыкка шушылай итеп чик куярмын, бар хатыннар моннан сабак алыр, сезнең кебек йөгәнсез гамәлләр кылмас[+]. 49Азгынлык өчен тиешле җәзасын алырсыз, потларыгыз белән кылган гөнаһларыгыз өчен дә җәзасыз калмассыз, һәм шунда Минем Хуҗа-Раббы икәнемне белерсез»[+].

#### 24


Тутыккан казан турындагы кинаяле хикәя

1Тугызынчы елда, унынчы айның унынчы көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Шушы, бүгенге көнне язып куй; бу көнне Бабил патшасы Иерусалимне чолгап алды[+]. 3Бу фетнәчел халыкка гыйбрәтле хикәят сөйлә, аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген:

«Казанны куй да су белән тутыр,[+]
4аңа ит кисәкләре сал,
иң яхшы кисәкләрне – бот вә калак итен сал,
иң шәп сөякләр куш.
5Иң симез сарыкларны сайлап ал.
Сөякләр астына утын өй,
су кайнатып, сөякләрне пешер».

6Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Канга чумган шәһәргә, тутыккан һәм тутыгы купмый торган казанга кайгы! Жирәбә салып тормыйча, аннан ит кисәкләрен берәм-берәм алып ат[+]. 7Чөнки шәһәр халкы бөтен кешенең күз алдында шәрә кыяда кан койды; җиргә түгелсә, тузан белән капланыр иде ул[+]. 8Үч алыр өчен ярсуым кайнасын дип, әлеге канны Мин, күренеп торырлык итеп, шәрә кыяда калдырдым».

9Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Канга чумган шәһәргә кайгы! Учакка Мин дә утын өярмен[+]. 10Утын өстә, ут дөрләт, итне пешер, тәмләткечләр куш – сөякләре янып бетсен. 11Казанны күмер өстенә буш килеш куй – бакыры кызсын, эчендәге пычрагы эресен, тутыгы янып бетсен. 12Юк, тырышуым бушка булды, чөнки калын булып утырган тутыкны ут та бетерә алмады[+]. 13Синең азгынлыгың – әнә шул шакшылык ул. Мин сине чистартырга тырышып та, син чистармаганга күрә, сиңа булган ярсуым ташып түгелгәнче, синең чистарынасың юк. 14Мин, Раббы, әйттем моны. Минем гамәл кылыр вакытым җитте. Мин Үземне тыймам, аяусыз һәм рәхимсез булырмын. Йөргән юлларың, кылган эшләрең буенча хөкем ителерсең син». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].


Яхәзкыл хатынының үлеме

15Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

16– И адәм углы! Күзләреңә ямь бирүче кешеңне Мин синнән бер мизгелдә тартып алам; ләкин син хәсрәтләнмә, зарланма, күз яшеңне түкмә[+]. 17Эчеңнән генә ыңгыраш, үлгәннәргә матәм тотма: баш киемеңне вә аяк киемеңне салма, сакалыңны каплама, матәм икмәген ашама![+]

18Бервакыт иртән мин халык белән сөйләштем, ә кичен минем хатыным вафат булды. Икенче көндә исә миңа кушылган эшне эшләдем.

19Халык миннән:

– Кылган гамәлләреңнең мәгънәсен безгә әйтмәссеңме? – дип сорады[+].

20Мин аларга:

– Миңа Раббы сүзе килеп иреште, – дип җавап бирдем, 21– Исраил халкына, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, Мин Үземнең изге йортымны – сез горурланган ныгытманы, күзегезгә ямь, җаныгызга шатлык булган нәрсәне нәҗеслим, сез калдырып киткән угыл-кызларыгыз кылычтан һәлак булыр[+]. 22Сез дә Мин эшләгәнне эшләрсез: сакалыгызны капламассыз һәм матәм икмәген ашамассыз, 23башыгызда баш киеме, аягыгызда аяк киеме булыр, хәсрәтләнмәссез дә, зарланмассыз да, кылган гөнаһларыгыздан әкрен генә сызып ыңгырашып торырсыз[+]. 24Яхәзкыл сезнең өчен билге булыр: ул эшләгәнне сез дә эшләрсез; шул вакыт килгәч, Минем Хуҗа-Раббы икәнемне белерсез»[+].

25-26И адәм углы, Мин аларның ныгытмасын, күзләренең ямен, җаннарының шатлыгын, угыл вә кызларын тартып алган көндә синең янга качып котылган берәү килер һәм сиңа бу хәбәрне җиткерер[+]. 27Ул көнне, синең телең ачылып, аның белән сөйләшә башларсың, инде бүтән дәшми тормассың, алар өчен билге булырсың, һәм Минем Раббы булуымны белерләр[+].

#### 25


Исраил тирәсендәге халыкларга каршы пәйгамбәрлек итү

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзең белән Аммон угыллары яшәгән тарафка борыл һәм аларга каршы пәйгамбәрлек ит[+]. 3Аммон угылларына, Хуҗа-Раббы сүзен тыңлагыз, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Минем изге йортым нәҗесләнгәнгә, Исраил җире чүлгә әйләнгәнгә, Яһүдә халкы үз җиреннән сөрелгәндә „әһә“ дип кимсетеп сөйләгәнгә күрә,[+] 4Мин сине көнчыгыш халыкларына биләмә итеп бирәм; алар, чатырларын корып, синең җиреңә килеп төпләнерләр, җимешләреңне ашарлар, сөтеңне эчәрләр. 5Рабаһны Мин – дөяләр өчен көтүлек, Аммонны вак терлек өчен ял итү урыны итәрмен, шул чагында Минем Раббы икәнемне белерсең»[+].

6Чөнки Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Кул чабып, аяк тыпырдатып, Исраил җиренә карата нәфрәт белдергәнең, сөенгәнең өчен, 7синең өстеңә кулымны сузып, сине башка халыкларга талатырга бирәм, сине халыклар, илләр арасыннан юкка чыгарам, сине һәлак итәм; шул чагында Минем Раббы икәнемне белерсең»[+].

8Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Мәаб[†] белән Сәгыйрь: „Менә, Яһүдә йорты да башка барлык халыклар кебек булды“, – дигән өчен, 9Мин Мәабның чик буендагы шәһәрләрдән – Бәйт-Ешимот, Багал-Мегон[†] вә Кыръятаимнән, иң гүзәл җирдән башлап, аның иңбашын ачам[+]. 10Мин аны Аммон угыллары белән бергә көнчыгыш халыкларына биләмә итеп бирәм, шунлыктан халыклар арасында ул бүтән искә алынмаячак[+]. 11Мәабка хөкем оештырам, шунда Минем Раббы икәнемне белерләр».

12Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Яһүдә йортыннан үч алып, зур гөнаһ кылганы өчен, –[+] 13ди Хуҗа-Раббы, – кулымны Эдом[†] өстенә сузып, аның кешеләре белән терлекләрен юк итәчәкмен, аны чүлгә әйләндерәчәкмен, Теманнан алып Деданга кадәр һәммәсе кылычтан һәлак булачак[+]. 14Эдомнан Мин Үземнең Исраил халкы кулы белән үч алачакмын, һәм алар Эдомда Минем ачуым вә ярсуым буенча эш итәрләр. Эдом Минем ничек үч алуымны белер», – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

15Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Пелештиләр – үч алучан халык. Йөрәкләре нәфрәт белән тулганга күрә, алар үч алдылар, күптәнге дошманын юк итәргә тырыштылар. 16Шуның өчен, – ди Хуҗа-Раббы, – менә, Мин кулымны пелештиләргә таба сузам, керетиләрне тар-мар китерәм, диңгез ярында калганнарны юк итәм[+]. 17Мин рәхимсез рәвештә алардан үчемне алырмын, ярсый-ярсый аларны җәзалармын. Үчем кангач, алар Минем Раббы икәнемне белерләр».

#### 26


Сур каласына каршы пәйгамбәрлек итү

1Унберенче елда, айның беренче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Иерусалим хакында Сур: «Әһә, халыклар капкасы җимерелгән, ул минем өчен ачылган, мин рәхәт чигәм, ә ул бушап калган», – дигән өчен,[+] 3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Мин сиңа каршы чыгам, Сур; диңгез үзенең дулкыннарын күтәргән кебек, сиңа каршы күп халыкларны күтәрәм Мин. 4Алар Сур каласының диварларын җимерәчәк, манараларын ватачак, Мин исә, хәрабәләрен себереп түгеп, аны шәрә кыяга әйләндерәчәкмен. 5Диңгез уртасында ятьмә сала торган урын булыр ул. Моны Мин әйттем, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – Халыклар тарафыннан таланыр ул,[+] 6аңа буйсынган шәһәр-авыллар кылычтан һәлак булыр. Шунда Минем Раббы икәнемне белерләр»[+].

7Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин төньяктан Сур өстенә патшалар патшасын – Бабил патшасы Нәбухаднессарны китерәм. Атлары, сугыш арбалары, җайдаклары, гаскәре, күп санлы халкы белән киләчәк ул,[+] 8сиңа буйсынган шәһәр-авылларны кылычтан уздырачак, сиңа каршы камау өеме ясаячак, туфрак өячәк, калканнарын күтәрәчәк[+]. 9Дивар җимерүче җайланмаларын синең диварларыңа китереп терәячәк, манараларыңны балта белән ватачак[+]. 10Аның күп санлы атлары күтәргән тузан сине каплап алачак. Диварлары җимерелгән шәһәргә бәреп кергәндәге кебек, капкаңнан кергәндә, аларның җайдаклары, тәгәрмәчләре вә сугыш арбалары чыгарган тавыштан диварларың дер селкенеп торыр. 11Атларының тояклары синең барлык урамнарыңны таптап бетерер; халкыңны алар кылычтан уздырыр; синең таза-нык баганаларың җиргә авар. 12Синең байлыгыңны талап алырлар, әйберләреңне урларлар, диварларыңны сүтеп матур йортларыңны ватканнан соң, таш, агач, чүп-чарны суга ташларлар. 13Сине җырлавыңнан туктатам, гөслә моңнары бүтән ишетелмәс[+]. 14Сине шәрә кыяга әйләндерәм, ятьмә киптерә торган урын булырсың син; бүтән аякка баса алмассың. Моны Мин, Раббы, әйттем», – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

15Хуҗа-Раббы Сурга болай дип әйтә: «Син ауганда чыккан тавыштан, яралыларның ыңгырашуыннан, синдәге үтерештән диңгездәге утраулар куркып калыр[+]. 16Утраулардагы хакимнәрнең барысы да тәхеттән төшәр һәм, өсләрендәге япанчаларын, парча киемнәрен салып, куркынып, җиргә утырыр һәм, синең язмышыңны уйлап, калтыранып таң калыр[+]. 17Алар сине кызганып елар, сиңа:

„Диңгезчеләр яшәгән данлыклы шәһәр,
һәлак булдың син!
Диңгездә кодрәт иясе булып,
халкың белән бергә әйләнә-тирәгә шом салып тордың син[+].
18Хәзер, син ауган көндә, яр буйлары дер селкенә,
синең һәлакәтеңне күреп, диңгездәге утрауларның коты алына“,

– дияр».

19Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Кеше яшәмәгән, бушап калган шәһәргә әйләндергәч, төпсез чоңгылларның зур сулары сине күмеп киткәч, 20Мин сине упкынга төшүчеләр белән бергә элек яшәгәннәр янына төшерәм. Синдә башкача халык яшәмәсен һәм тереләр дөньясында сиңа урын булмасын өчен, Мин сине, мәңгелек хәрабәләр арасына урнаштырган кебек, упкынга төшүчеләр белән бергә түбәнге дөньяга урнаштырам[+]. 21Сине коточкыч һәлакәткә дучар итәм, һәм син юкка чыгарсың; сине эзләрләр, ләкин беркайчан таба алмаслар». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 27

1Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

2– Син, адәм углы, Сур хакында кайгы җыры җырла,[+] 3диңгез капкасы янында урнашкан, күп кенә утраулардагы халыклар белән сәүдә итүче Сурга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген:

«Әй Сур, син: „Мин – тиңсез гүзәл“, – дип әйтәсең.
4Ачык диңгез синең йортың булды;
осталарың синең гүзәллекне камил дәрәҗәгә җиткерде;
5такталарың Сенирдәге кипаристандыр;
мачтаң синең Ливан эрбетеннәндер[+].
6Ишкәкләрең Башан имәненнән ясалды;
кораб идәне, фил сөяге белән бизәлеп,
киттиләр утравында үскән кипарис агачыннан түшәлде[+].
7Синең җилкәннәрең вә әләмең
Мисырның чигелгән нәфис җитененнәндер;
алар синең әләм кебек булды,
Элиша утравыннан китертелгән зәңгәр, җете кызыл тукымалар
сиңа япма булды.
8Сидун белән Арвад кешеләре синдә ишкәкчеләр иде,
җитез егетләрең, и Сур, корабыңны йөртте;[+]
9Гәбалның тәҗрибәле балта осталары җөйләреңне сүсләде.
Һәртөрле корабларда килгән диңгезчеләр синдә сату-алу иттеләр[+].
10Фарсы[†], Луд, Пут егетләре синең гаскәреңдә сугышчылар булды,
диварыңа калкан вә очлымнар элеп, сиңа мәһабәтлек өстәде[+].
11Арвад, Хәйлех угыллары – диварларың тирәсендә,
Гәммәд кешеләре манараларың өстендә торды;
диварларга алар үзләренең калканнарын элде;
синең гүзәллекне алар камил дәрәҗәгә җиткерде.

12Син искиткеч бай идең, шуңа күрә Таршиш шәһәре синең белән сату итте, сиңа көмеш, тимер, аккургаш вә кургаш белән түләде[+]. 13Яван[*], Түбәл вә Мешех синең белән сәүдә иттеләр, әйберләреңә алмашка коллар вә бакыр савыт-саба бирделәр[+]. 14Бәйт-Түгәрмәдән синең әйберләрең өчен йөк атлары, сугыш атлары, качырлар китерделәр[+]. 15Синең белән Дедан угыллары сәүдә итте; утраулардагы күп илләр синең белән әйбер алмашты, түләр өчен, сиңа фил сөяге вә кара агач китерде[+]. 16Күп әйберләр җитештергәнгә, синең белән арамиләр алыш-биреш итте; әйберләрең өчен алар фирәзә, җете кызыл тукыма, парча тукыма, нәфис җитен, мәрҗән, якут белән түләде. 17Синең белән Яһүдә, Исраил җире сәүдә итте; әйберең өчен Миннит бодае, татлы ризык, бал, май, бәлзәм бирде алар[+]. 18-19Күп әйберләр җитештергәнгә, байлыгың бик зур булганга, Дәмәшекъ сиңа Хилбун шәрабы, Сәхәр йоны, Узалның мичкәле шәрабы белән түләде. Алар синең әйберләреңне чүкелгән тимер, кассия[*] вә хуш исле камышка алмаштырды[+][+]. 20Дедан сиңа ат ябулары сатты. 21Гарәпләр җире һәм Кыдардагы барлык хакимнәр синең белән әйбер алмашты; алар сиңа сарык бәрәннәре, тәкәләр вә кәҗәләр китерде[+]. 22Шеба вә Рагмадан килгән сәүдәгәрләр синең әйберләреңә алмашка хуш исле тәмләткечләр, асылташлар, алтын бирделәр[+]. 23Синең белән Харан, Каннә, Эден, Шеба сәүдәгәрләре, Ашшур вә Килмад сату-алу итте[+]. 24Синдә алар кыйммәтле киемнәр, зәңгәр төстәге һәм парча тукымалар, ишелгән нык бау белән беркетелгән чуар келәмнәрен саттылар. 25Таршиш кораблары синең малыңны йөртүчеләр булды.

Диңгез упкыннары өстеннән авыр йөкләр төяп йөрттең син[+].
26Ишкәкчеләрең сине зур суларга алып керде;
көнчыгыш җиле сине диңгезләр арасында җимереп ташлады[+].
27Синең байлыгың вә сәүдәң, әйберләрең,
диңгезчеләрең вә кораб йөртүчеләрең, балта осталарың,
сәүдәгәрләрең вә барлык сугышчыларың,
корабтагы бар халкың
син ауган көнне диңгезләрнең төпкеленә батачак.
28Кораб йөртүчеләр акыруыннан диңгез буйлары дер селкенәчәк.
29Барлык ишкәкчеләр корабларын ташлап,
барча диңгезчеләр вә кораб йөртүчеләр ярга чыгып басачак[+]
30һәм, сине кызганып, кычкырып елаячак,
башларына көл сибеп, тузанда ауный-ауный әрнеп ыңгырашачак,[+]
31сине кызганып, башларын кырдырачак,
тупас тукымага төренәчәк,
җаннары әрнүдән кайгырып елаячак.
32Кайгы җыры җырлаячак алар:
„Диңгез уртасындагы Сур кебек тагын
кайсы шәһәр шулай һәлакәткә тарыган?!“[+]
33Диңгез буйлап әйберләрең килгәндә,
син күп халыкларның тамагын туйдырдың;
зур байлыгың вә сәүдәң белән җирдәге патшаларны баеттың[+].
34Диңгез чоңгыллары сине җимергәч,
әйберләрең вә синдәге кешеләр су төбенә китте.
35Моны күреп, утрауларда яшәүчеләрнең котлары алынды,
патшалары тетрәнде, куркудан йөзләре үзгәрде;[+]
36башка халыкларның сәүдәгәрләре таң калып сызгырып куйды.
Синең соңгы сәгатең коточкыч булды,
син мәңгегә юкка чыктың»[+].

#### 28

1Миңа яңадан Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы, Сур хөкемдарына, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Йөрәгең тәкәбберлек белән тулып, син: „Мин – алла, алла урынындамын, диңгезләрнең йөрәгендә утырам“, – дисең, ләкин син Аллаһы түгел, кеше булганың хәлдә, йөрәгеңне Аллаһы йөрәгенә тиңлисең[+]. 3Син Даниилдан да зирәгрәк булдың, синнән яшерен берни юк;[+] 4зирәклегең вә акылың белән син үзеңә байлык тупладың һәм хәзинәңә алтын-көмеш җыйдың;[+] 5зур осталыгың белән, сәүдә итүең аркылы байлыгыңны арттырдың, байлыгың аркасында масаеп киттең.

6Зирәклектә үзеңне Аллаһы белән тиңләштергән өчен, – ди Хуҗа-Раббы, – 7Мин сиңа каршы чит халыкны җибәрәм, халыклар арасында алар иң рәхимсезе, һәм алар синең күркәмлегеңә вә акылыңа каршы кылычларын кыныннан чыгарачак һәм затлылыгыңны хур итәчәк;[+] 8алар сине упкынга олактырачак, һәм син диңгезләр йөрәгендә үләчәксең. 9Һәлак итүче кулына алла булып түгел, ә кеше булып эләккәндә: „Мин – алла“, – дип әйтерсеңме икән үзеңнең үтерүчең алдында?! 10Чит халыклар кулыннан сөннәтсезләр[†] үлеме белән үләчәксең син, чөнки моны Мин әйттем». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

11Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

12– И адәм углы! Сур патшасы турында кайгы җыры җырла һәм, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Син – камиллек үрнәге, зирәклек белән тулгансың һәм тиңсез гүзәлсең[+]. 13Син Гадәндә, Аллаһы бакчасында идең, киемнәрең төрле асылташлар – кызыл якут, топаз, зөбәрҗәт, хризолит, ахак, яшма, зәңгәр якут, фирәзә вә берилл белән бизәлгән иде; бу асылташларның кыса вә киергеләре алтыннан оста итеп эшләнгән, син яратылган көндә алар әзерләп куелган иде[+]. 14Син – канатлары җәелгән керубим, Мин сине сакчы итеп билгеләдем; син Алланың изге тавында идең, утлы ташлар арасында йөрдең[+]. 15Яратылган көнеңнән алып, гаделсез эшләрең фаш ителгәнгә кадәр үз юлларыңда кимчелексез идең. 16Сәүдәң киңәйгән саен, син бәгырьсезләнә бардың; син гөнаһ кылдың, һәм Мин сине Аллаһы тавыннан бәреп төшердем, сине, сакчы керубимне, утлы ташлар арасыннан кудым. 17Матурлыгың аркасында йөрәгең масайды, дан сөюең зирәклегеңә зыян китерде; шуның өчен Мин сине җиргә төшердем, патшалар алдында сине хурлыкка калдырдым. 18Алдашып сәүдә итүең белән күп җинаятьләр кылып, син изге урыннарыңны нәҗесләдең; Мин синнән ут чыгарып, шул ут сине ашады – барлык халыкларның күз алдында көлгә әйләндердем Мин сине. 19Сине белгән халыклар моны күреп гәҗәпкә калды, синең азагың дәһшәтле булды, син мәңгегә юкка чыктың»[+].

20Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

21– И адәм углы! Йөзең белән Сидунга борылып пәйгамбәрлек ит,[+] 22Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «И Сидун, Мин сиңа каршы чыгам. Минем исем синдә данга күмеләчәк. Сиңа хөкем оештыргач һәм синдә Үземнең изгелегемне күрсәткәч, Минем Раббы икәнемне белерләр. 23Мин сиңа үләт чире җибәрәчәкмен, урамнарыңда кан коячакмын, төрле яктан килгән кылычтан күпләрнең җаны кыелачак. Шуннан Минем Раббы икәнемне белерсең»[+].


Исраил халкының үз җиренә кайтуы

24Моннан ары Исраил халкының энәдәй очлы тикән, җәрәхәт ясаучы күгән куагы кебек, аны күрәлмаучы күршеләре булмаячак. Шунда Минем Хуҗа-Раббы икәнемне беләчәкләр[+].

25Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Исраил халкын, бүтән халыклар арасыннан алып, бергә җыйгач, Мин халыклар күз алдында Үземнең изгелегемне күрсәтермен, һәм алар Мин Үземнең колым Ягъкубка биргән җирдә яшәячәкләр[+]. 26Алар анда хәвеф-хәтәрсез яшәячәк: йортлар салачак, йөзем агачлары утыртачак – тынычлыкта яшәячәк, чөнки аларга явызлык теләүче барлык халыкларны Мин хөкем итәчәкмен. Шунда Минем Раббы, үз Аллалары икәнемне беләчәкләр»[+].

#### 29


Мисырга каршы пәйгамбәрлек итү

1Унынчы елда, унынчы айның уникенче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзең белән Мисыр патшасы фиргавенгә таба борылып, аңа һәм барлык Мисыр халкына каршы пәйгамбәрлек ит,[+] 3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин синең дошманың, фиргавен, Мисыр патшасы. Үзенең елгасында яткан килеш: „Нил – минем елгам, мин аны үзем өчен булдырдым“, – дип әйтүче олы гәүдәле аждаһа син[+]. 4Ләкин Мин синең теш казналарыңа ыргак кидерәм һәм тәңкәләреңә елгаларыңдагы балыкларны ябыштырам, сине тәңкәләреңә ябышкан барлык балыкларың белән бергә елгаларыңнан тартып чыгарам;[+] 5сине вә синең елгаларыңнан чыгарылган барлык балыкларны чүлгә илтеп ыргытам, син ачык кырда ятып калачаксың, сине күтәреп алмаячаклар; сине җирдәге җәнлекләргә вә һавадагы кошларга азык итеп бирермен[+]. 6Шуннан соң Мисырның бар халкы Минем Раббы икәнемне белер. Исраил халкы өчен син камыш терәү кебек булдың[+]. 7Сиңа куллары белән тотынгач, син, ярылып, аларның иңбашларын чәнчедең, таянгач, сынып, аларны аяктан ектың».

8Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин сиңа каршы кылыч җибәрәм – синең кешеләреңне һәм терлегеңне юк итәм[+]. 9Шуннан соң Мисыр җире чүл вә далага әверелер, һәм Минем Раббы икәнемне белерләр.

Син: „Нил – минем елгам, аны мин булдырдым“, – дип әйткән өчен, 10Мин сиңа һәм синең елгаларыңа афәт җибәрәм, Мигдолдан алып Севенегә кадәр, Хәбәшстан чигенә кадәр Мисыр җирен хәрабә хәленә китерәм, аңардан чүл ясыйм[+]. 11Анда кеше аягы басмаячак, терлекләр йөрмәячәк, кырык ел буена җан иясе яшәмәячәк. 12Бушап калган җирләр арасында Мисыр җирен чүл ясыйм; бушап калган шәһәрләр арасында аның шәһәрләре кырык ел буена буш торачак; мисырлыларны халыклар арасына сибәм, төрле җирләргә таратам»[+].

13Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Кырык ел узгач, Мин мисырлыларны халыклар арасыннан кире җыеп алачакмын[+]. 14Әсирлектән азат итеп, яңадан Патроска, үзләренең ата-бабалары җиренә кайтарачакмын, һәм алар анда көчсез бер патшалык булачак[+]. 15Башка патшалыклардан ул көчсезрәк булачак һәм бүтән беркайчан да башка халыклардан өстен булмаячак; башка халыклар өстеннән хакимлек итмәсеннәр өчен, Мин аларны шулай зәгыйфьләндерәчәкмен. 16Мисыр моннан ары Исраил халкына терәк булмаячак, Мисырдан ярдәм сорап гөнаһ кылуын исләренә төшереп торачак; һәм алар Минем Хуҗа-Раббы икәнемне белерләр»[+].

17Егерме җиденче елда, беренче айның беренче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

18– И адәм углы! Бабил патшасы Нәбухаднессар Сур янында үзенең гаскәрен тәмам хәлдән тайдырганчы эшләтте: биредә барлык башлар пеләшләнде, иңбашлар кырылып чиләнде; әмма башкарган эшләре өчен Нәбухаднессарның үзенә дә, аның гаскәренә дә Сур берни түләмәде. 19Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин Бабил патшасы Нәбухаднессарга Мисыр җирен бирәм, һәм ул, аның байлыгын кулына төшереп, талап җыелган малны гаскәренә өләшер[+]. 20Башкарган эшләре өчен Мин аңа Мисыр җирен бүләк итеп бирәм, чөнки ул һәм аның гаскәре Минем хакка эшләделәр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 21Ул көнне Мин Исраил халкын көчле итәм һәм алар арасында синең телеңне ачам, шуннан алар Минем Раббы икәнемне беләчәкләр».

#### 30

1Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Пәйгамбәрлек итеп әйт, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген:

«„Нинди бәхетсез көн!“ – дип, үкереп елагыз!
3Чөнки Раббының караңгы, төксе көне инде бик якын –
халыкларга кайгылы ел җитеп килә[+].
4Мисыр өстенә кылыч килә;
җаннары кыелганнар егыла башлагач,
Мисырның байлыгы талангач, нигезләре җимерелгәч,
хәбәшиләрнең коты алыначак[+].

5Хәбәшстан, Пут, Луд, гарәпләрнең бар җирләре, Луб[*] һәм Килешү җирендәге угыллар[*] мисырлылар белән бергә кылычтан узачак»[+].

6Раббы болай дип әйтә: «Мисырның терәүләре җимереләчәк, аның горур егәре бетәчәк; Мигдолдан алып Севенегә кадәр байтаклар кылычтан үләчәк, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 7Бушап калган җирләр арасында ул да бушап калачак, шәһәрләре дә бушап калган шәһәрләр арасында булачак[+]. 8Мисырга ут салгач, аның бөтен терәүләре җимерелгәч, Минем Раббы икәнемне беләчәкләр[+]. 9Ул көндә, ваемсыз хәбәшиләрне куркытыр өчен, Минем хәбәрчеләрем корабларда юлга чыгачак. Мисырның һәлакәтле көнендә аларның коты алыначак, чөнки ул көн инде килә».

10Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Бабил патшасы Нәбухаднессар кулы белән күп санлы Мисыр халкын киметәм[+]. 11Нәбухаднессар үзе һәм башкалар арасында иң рәхимсезе саналган халкы бу җирне һәлак итәр өчен киләчәк, кылычларын Мисырга каршы юнәлтеп, җирне мәет белән тутырачак. 12Елга-култыкларны корытып, Мисыр җирен Мин явызлар кулына бирәм, чит халыклар кулы белән бу җирне, андагы бар нәрсәне тар-мар итәм». Моны Мин, Раббы, әйттем[+].

13Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Потларны җимерәм, Мемфиста[*] ялган илаһларны юк итәм, Мисыр җирендә инде хакимнәр булмас, Мин Мисыр җиренең котын алам[+]. 14Патросны бөлдерәм, Соганга ут салам, Фивага[*] җәза бирәм[+]. 15Ярсуымны Мисыр кальгасы[†] Пелүсимгә[*] түгәм, Фиваның күп санлы халкын юк итәм. 16Мисырга ут салам; Пелүсимне газапка дучар итәм. Дошманнары Фивага һөҗүм итәр, көндезен Мемфиска ябырылыр. 17Он[*] белән Пи-Бәсетнең яшь егетләре кылычтан һәлак булыр, шәһәр халкы әсир төшәр[+]. 18Мисырның камыты сынып, аның горур егәре беткәч, Тахпанхеста көн сүрелеп калыр. Аны болыт каплап алыр, кызлары әсир ителер[+]. 19Мисырга җәзам шул булыр, һәм алар Минем Раббы икәнемне белерләр»[+].

20Унберенче елда, беренче айның җиденче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

21– И адәм углы! Мин Мисыр патшасы фиргавенне җиңдем; савыксын өчен, аны дәваламадылар, тернәкләнеп, кулына кылыч тотарлык булсын өчен, яраларын бәйләмәделәр[+]. 22Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин Мисыр патшасы фиргавенгә каршы чыгам, аның җәрәхәтле һәм дә таза кулын да яралыйм, кулыннан кылычын сугып төшерәм. 23Мисырлыларны төрле халыклар арасына сибеп, чит-ят җирләргә таратам[+]. 24Ә Бабил патшасының кулын нык итәм, аның кулына кылыч салам, фиргавеннең кулын исә яралыйм, һәм ул авыр җәрәхәтләрдән Бабил патшасы алдында ыңгырашып торыр. 25Бабил патшасының кулын ныгытам, фиргавеннең кулы исә көчсезләнәчәк. Бабил патшасының кулына Мин кылыч салып, Мисыр җиренә ул яу белән килгәч, Минем Раббы икәнемне белерләр. 26Мисырлыларны Мин төрле халыклар арасына сибәм, чит-ят җирләргә таратам; шунда Минем Раббы икәнемне белерләр».

#### 31

1Унберенче елда, өченче айның беренче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Мисыр патшасы фиргавенгә вә аның күп санлы халкына әйт:

«Синең кебек үк мәһабәтле тагын кем бар?![+]
3Ашшурга кара: матур ботаклы,
күләгәле ябалдашы булган, биек Ливан эрбете иде ул;
очы да болытлар арасында иде[+].
4Аны сулар туендырды,
җир асты чишмәләре өскә үрләтте.
Аның сулары, агачны уратып алып,
ерымнар буйлап кырдагы башка агачларны сугарды.
5Кырдагы барлык агачлардан озынрак булып үсте ул,
мул судан ботаклары озын, куе булып үсте.
6Аның ботаклары арасында төрле кошлар оя корды,
барча кыргый җәнлекләр ябалдашы астында бала чыгарды,
аның күләгәсендә күп санлы халыклар көн күрде[+].
7Мәһабәт буе, озын ботаклары белән матурланып утырды ул,
чөнки тамырлары зур сулар янында иде.
8Аллаһы бакчасындагы эрбетләр аның белән ярыша,
кипарис, чинар ботаклары аның ботаклары белән тиңләшә алмады –
Аллаһы бакчасындагы бер агач та аның кебек гүзәл түгел иде[+].
9Мин аны куе ботаклар белән матурладым,
Аллаһы бакчасындагы барча Гадән агачы аңардан көнләште.

10Шунлыктан Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Биек булып үскәнгә, очы да болытларга кадәр ашканга, биеклеге белән масайганга күрә,[+] 11Мин аны халыкларның хөкемдары кулына тапшырдым, хөкемдар аның белән явызлыгы буенча эш кылды. Мин аны Үземнән читкә тибәрдем. 12Рәхимсезлеге белән аерылып торган чит халыклар аны кисеп аударды да ташлап китте. Аның зур ботаклары таулар вә үзәннәр өстенә ауды, тарлавыкларга сынып төште. Җирдәге бар халыклар, аның күләгәсеннән чыгып, аны ташлап киттеләр[+]. 13Барлык күк кошлары ауган агач кәүсәсе өстендә урнашты; барлык кыргый җәнлекләр аның ботаклары арасында үзенә урын тапты[+]. 14Су янындагы башка агачлар моннан ары алай югары күтәрелмәсен һәм очларын болытларга сузмасын өчен, су эчкән бүтән агачлар андый биеклеккә ирешмәсен өчен эшләнде бу. Алар һәммәсе дә упкынга төшкән үлеләр белән бергә үлемгә, түбәнге дөньяга дучар ителгән“[+].

15Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Ул үлеләр дөньясына[†] төшкән көндә Мин җир асты суларына аны кызганып еларга куштым; Мин ташкын суларны тыйдым, һәм ярсулы сулар тынды. Аның хакына Ливанны Мин моң-зарга күмдем, һәм кырдагы агачлар шиңде. 16Упкынга төшүчеләр белән бергә үлеләр дөньясына аны озатканда, аның ауган тавышыннан Мин халыкларны калтыранырга мәҗбүр иттем. Шуннан түбәнге дөньяда барлык Гадән агачлары – Ливанның иң затлы, иң әйбәт, мул итеп сугарылган агачлары тынычланып калды[+]. 17Аның күләгәсендә яшәгән теләктәш халыклар да, аның белән бергә үлеләр дөньясына күчеп, кылычтан һәлак булганнарга кушылды.

18Гадән агачларыннан кайсысы затлылыгы вә мәһабәтлелеге белән синең белән тиңләшә ала иде?! Ләкин сине дә Гадән агачлары белән бергә түбәнге дөньяга күчерәчәкләр; син сөннәтсез халыклар арасында, кылычтан үлгәннәр белән янәшә ятачаксың. Әлеге сүзләр – фиргавен һәм аның күп санлы халкы турында“». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 32

1Уникенче елда, уникенче айның беренче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы, Мисыр патшасы фиргавен турында кайгы җыры җырла һәм әйт аңа:

«Син халыклар арасындагы арыслан кебек,
диңгездәге аждаһа сыман;
елгаларыңда ары-бире килеп йөрисең,
аякларың белән суны болгатып, елгаларны пычратасың[+].
3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:
„Күп халыклар белән бергәләп Мин сиңа ятьмә салырмын,
алар сине сөрәкә белән тартып чыгарырлар[+].
4Мин сине җиргә атып бәрермен,
ачык кырда егып салырмын.
Күктәге барлык кошларны өстеңә кундырып,
җирдәге бөтен ерткычлардан туйганчы ашатырмын үзеңне[+].
5Итеңне тауларга таратып,
үзәннәрне сөякләрең белән тутырырмын.
6Тауларга кадәр бөтен җирне синең каның белән сугарырмын,
тарлавыклар синең калдыкларың белән тулыр.
7Сине юк иткәч, Мин күкләрне ябармын,
андагы йолдызларны сүндерермен;
кояшны болыт белән каплармын,
ай яктыртмаячак[+].
8Күктәге барлык яктырткычларны синең өстә сүрелдерермен,
җиреңне караңгылык белән урап алырмын, –
дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+]
9Син белмәгән илләрдәге кавемнәр арасында
Мин сине һәлак иткәндә,
күп халыкларның йөрәгенә борчу салырмын.
10Синең язмышың белән күп халыкларның котын алып,
алар алдында кылычымны селтәгәндә,
аларның патшалары, сине искә төшереп,
куркудан тетрәнеп торыр.
Син егылган көндә
аларның һәрберсе үз тормышы өчен дер калтырар“[+].
11Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:
„Бабил патшасының кылычы сиңа каршы барачак[+].
12Мин синең гаскәрне иң рәхимсез халыклар –
куәтле сугышчылар кылычы белән тар-мар итәчәкмен.
Алар Мисырның горурлыгын таптаячак һәм
аның гаскәрен тар-мар итәчәк[+].
13Мин аның зур сулар янында утлап йөргән
терлекләрен бетерәчәкмен.
Инде кеше аягы да, терлек тоягы да
шушы суларны бүтән болгатмаячак.
14Шул чагында суларына тынычлык бирермен,
аларның елгалары май сыман акрын ага башлар, –
дип белдерә Хуҗа-Раббы. –
15Мисыр җирен чүлгә әйләндергәч,
ул җирдәге бар нәрсә юкка чыккач,
анда яшәгән бар кешене һәлак иткәч,
Минем Раббы икәнемне белерләр[+].

16Менә бу – халыкларның кызлары җырлаячак кайгы җыры; Мисыр һәм аның күп санлы халкы турында җырлаячаклар алар аны“». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

17Уникенче елда, айның унбишенче көнендә миңа Раббы сүзе килеп иреште:

18– И адәм углы! Мисырдагы күп санлы халыкны кызганып ела, аны вә кодрәтле халыкларның кызларын упкынга төшкәннәр белән бергә түбәнге дөньяга озат[+]. 19Аларга әйт: «Кемнән матуррак соң сез?! Түбәнге дөньяга төшегез дә сөннәтсезләр белән бергә ятыгыз»[+]. 20Мисыр кылычтан үлгәннәр арасына егылыр; кылыч кыныннан чыгарылган инде – Мисырны вә аның күп санлы халкын сөйрәп алып китәр ул. 21Үлеләр дөньясындагы баһадир башлыклар Мисыр вә аның теләктәшләре турында: «Алар бире төште, сөннәтсезләр һәм кылычтан һәлак булганнар белән яталар», – дип әйтерләр[+].

22Ашшур да бөтен гаскәре белән шунда ук: кылычтан егылган сугышчыларының каберләре белән уратып алынган ул[+]. 23Гаскәриләрнең каберләре – упкынның иң төбендә, Ашшур каберенең әйләнә-тирәсендә; җирдә яшәүчеләрнең котларын алган ашшурлылар һәммәсе һәлак булган, кылычтан егылган[+].

24Элам да шунда. Аның кабере һәлак булганнар, кылычтан егылган күп санлы халкының каберләре белән уратып алынган. Җирдә яшәүчеләрнең котларын алып торган эламлылар сөннәтсез килеш түбәнге дөньяга төшкәннәр, упкынга төшкәннәр белән бергә хурлыкка калганнар[+]. 25Һәлак булганнар арасында Эламга ятак бирелгән, аның күп санлы гаскәре дә аның кабере әйләнәсендә ята – аларның һәммәсе дә сөннәтсез, кылычтан һәлак булган; җирдә яшәүчеләрнең котларын алып торган өчен, упкынга төшкәннәр белән бергә алар мәсхәрәгә калганнар; аларга һәлак булганнар арасында урын бирелгән.

26Мешех вә Түбәл дә күп санлы халыкларының каберләре уртасында шунда ята. Алар – сөннәтсез. Җирдә яшәүчеләрнең котларын алып торган өчен, кылычтан һәлак булган алар[+]. 27Алар сөннәтсез килеш һәлак булган баһадирлар белән бергә ята түгелме?! Ул баһадирлар үзләренең кораллары белән бергә үлеләр дөньясына төшкән, кылычлары баш астына куелган, гөнаһлары сөякләрендә калган, чөнки җирдә яшәүчеләрнең котларын алып торган алар. 28Син дә, Мисыр, һәлак булып, сөннәтсезләр арасында, кылычтан егылганнар белән янәшә ятарсың[+].

29Үзенең патшалары вә түрәләре белән бергә Эдом да шунда. Көч-гайрәтенә карамастан, аларны кылычтан һәлак булганнар, сөннәтсезләр вә упкынга төшкәннәр белән янәшә яткырганнар[+].

30Төньякның хакимнәре һәм сидунлылар да шунда. Көч-куәте әйләнә-тирәдәгеләрне куркуга салып торса да, алар, мәсхәрәгә калып, һәлак булганнар белән бергә шунда төшкәннәр. Кылычтан һәлак булганнар, упкынга төшкәннәр белән янәшә сөннәтсез килеш, хурлык тамгасы белән яталар[+].

31Фиргавен үзе һәм аның бөтен гаскәре, боларны күреп, кылычтан һәлак булган күп санлы халкы өчен юаныч табар, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 32Җирдә яшәүчеләрнең котларын алырга фиргавенгә Мин юл куйсам да, фиргавенне вә аның күп санлы халкын сөннәтсезләр арасына, кылычтан һәлак булганнар белән салырлар. Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

#### 33


Раббының һәркемне кылган эшләренә карап хөкем итүе

1[•]Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Халкыңа болай дип әйт: «Әгәр Мин нинди дә булса берәр җиргә кылыч юнәлтсәм, ә ул җирнең халкы, үз арасыннан бер-бер кешене сайлап, аны үзенә сакчы итеп куйса,[+] 3һәм әлеге сакчы, җиргә килүче кылычны күреп, мөгез быргы кычкыртса һәм халыкны кисәтсә,[+] 4ә кемдер быргы тавышын ишетеп тә сакланмаса – кылыч аны үтерсә, әлеге кеше үз үлемендә үзе гаепле булачак[+]. 5Быргы тавышын ишетсә дә, ул сакланмады, шуңа күрә үз үлемендә үзе гаепле; сакланган булса, исән калыр иде. 6Ә инде сакчы, кылычны күреп тә, быргысын кычкыртмаса, шулай итеп халыкны кисәтмәсә, һәм кылыч, килеп, берәрсенең гомерен өзсә, ул кеше үзенең гөнаһлары өчен үтереләчәк, ә аның каны өчен Мин сакчыны җаваплы итәчәкмен».

7Мин сине, адәм углы, Исраил халкына сакчы итеп куйдым, һәм син Минем авызымнан чыккан сүзләрне ишетеп торырсың, аларны Минем исемемнән кисәтерсең[+]. 8Явыз кешегә Мин: «И явыз кеше, син һичшиксез үләчәксең!» – дисәм, ә син аны, явызлык юлына кермәсен дип, алдан кисәтеп куймасаң, явыз кеше үзенең гөнаһы өчен үләчәк, ләкин аның каны өчен җавапны Мин синнән сораячакмын. 9Ә инде син явыз кешене, йөргән юлыннан ваз кичсен өчен, алдан кисәтеп куйсаң, ләкин ул явызлык кылудан туктамаса, үз гөнаһы өчен ул үләр, ә син җаныңны коткарып калырсың[+].

10[•]Син, адәм углы, Исраил халкына болай дип әйт: «Сез: „Җинаятьләребез вә гөнаһларыбыз безгә тынгы бирми, шулар аркасында инде сүнеп барабыз, ничек яшәргә безгә?!“ – дисез»[+]. 11Әйт аларга: «Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – Мин явыз кешенең үлемен түгел, ә бәлки аның яман юлдан чыгып исән калуын телим. Кире борылыгыз, яман юлыгыздан кире борылыгыз! Нигә үләргә сезгә, Исраил халкы?!»[+]

12Син, адәм углы, үз халкыңа әйт: «Тәкъва кешене, җинаять кылса, тәкъвалыгы коткарып калмас; явыз кеше исә, яман юлын ташласа, җинаяте өчен җәзаланмас. Тәкъва кеше гөнаһ кылса, әүвәлге тәкъвалыгы хакына исән кала алмас. 13Тәкъва кешегә Мин, һичшиксез исән калырсың, дип әйтсәм, һәм ул үзенең тәкъвалыгына өметләнеп явызлык кылса, аның барлык игелекле эшләре искә алынмас, һәм ул кылган явыз гамәле өчен үлем җәзасы алыр[+]. 14Явыз кешегә исә, һичшиксез үләчәксең, дип әйтсәм, һәм ул, гөнаһларыннан ваз кичеп, гаделлек, дөреслек белән яши башласа – 15бурычка алган кешегә үз рәһенен кайтарса, урлаган әйберне кире кайтарса, тормыш кагыйдәләре буенча яшәсә, бернинди яман эш кылмаса, һичшиксез исән калачак, үлмәячәк[+]. 16Ул кылган гөнаһларның берсе дә искә алынмаячак; дөрес вә тәкъва гамәлләр кылса, ул һичшиксез исән калачак».

17Синең халкың: «Хуҗа-Хаким юлы дөрес түгел», – ди. Ә бит аларның үз юллары дөрес түгел! 18Тәкъва кеше, үзенең тәкъвалыгын ташлап, гөнаһ кыла башласа, ул үләчәк. 19Явыз кеше, үзенең явызлыгын ташлап, дөреслек вә тәкъвалык белән яши башласа исән калачак. 20Ә сез: «Хуҗа-Хаким юлы дөрес түгел!» – дисез. Мин сезнең һәркайсыгызны кылган эшләренә карап хөкем итәчәкмен, Исраил халкы.


Иерусалимнең җимерелүе һәм Исраил җиренең бушап калуы

21Сөргенгә китүебезнең уникенче елында, унынчы айның бишенче көнендә Минем янга Иерусалимнән качкан бер кеше килде һәм: «Шәһәр җимерелде!» – диде. 22Ләкин кичен, бу кеше килергә бер көн кала, мин үз өстемдә Раббының кулын тойдым, һәм Раббы минем авызымны ачты; бу хәл иртәгесен теге кеше килгәнче булды. Авызым ачылгач, мин инде дәшми тормадым[+].

23Шунда миңа Раббы сүзе килеп иреште:

24– И адәм углы! Исраилнең бушап калган урыннарында яшәүчеләр: «Ибраһим берьялгызы булып та, шушы җирне биләгән, ә без күбәү – бу җир, әлбәттә, безгә биләмә итеп бирелгән», – ди[+].

25Әйт син аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Сез каны качмаган ит ашыйсыз, потларга табынасыз, кеше канын коясыз. Шулар өчен сезгә бу җирне биләмә итеп бирергәме?![+] 26Сез үзегезнең кылычыгызга таянасыз, әшәкелекләр эшлисез, бер-берегезнең хатынын нәҗеслисез. Шулар өчен сезгә бу җирне биләмә итеп бирергәме?!»

27Син аларга менә нәрсә дип әйт: «Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм: бушап калган җирләрдә яшәүчеләр кылычтан үләр, ачык кырда булганнарны җәнлекләргә ризык итеп бирермен; ә ныгытмаларда вә мәгарәләрдә яшәүчеләр үләт чиреннән һәлак булыр[+]. 28Бу җирне Мин коры чүлгә әйләндерермен, аның горур егәре юкка чыгар, Исраил таулары бушап калыр – алар аша үтеп йөрүчеләр булмас. 29Кылган барлык әшәкелекләре өчен бу җирне чүл вә бушлык иткәннең соңында алар Минем Раббы икәнемне белерләр“»[+].

30Ә синең хакта, адәм углы, диварлар янында, өйләренең ишек төбендә синең халкыңның угыллары бер-берсенә: «Әйдәгез, Раббыдан булган хәбәрне тыңлыйк», – диләр. 31Минем халкым, гадәттәгечә, синең каршыңа утырып, сүзләреңне тыңлый, әмма аларны үтәми. Аларның телендә ялагайлану, ә йөрәкләре хәрәм малга тартыла[+]. 32Алар өчен син сөю турында матур тавыш белән җырлаучы, уен коралында әйбәт уйнаучы бер җырчы гына: алар синең сүзләреңне ишетәләр, ләкин аларны үтәмиләр. 33Әмма шушы әйтелгәннәрнең барысы да чынга ашкач, – ә болар инде чынга әйләнеп бара, – араларында пәйгамбәр яшәгәнне белерләр[+].

#### 34


Исраилнең начар көтүчеләре. Раббы – яхшы көтүче

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Исраил халкының көтүчеләренә каршы пәйгамбәрлек сүзләреңне әйт, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Үзләрен генә кайгырткан Исраил көтүчеләренә кайгы! Көтүчеләр үзләренең сарыкларын көтәргә тиеш түгелмени?![+] 3Сез куй мае ашыйсыз, йон киемнәргә төренәсез, симез сарыкларны суясыз, ә көтүегезне кайгыртмыйсыз[+]. 4Сарыкларның хәлсезләрен сез карамадыгыз, чирлеләрен дәваламадыгыз, яралысының җәрәхәтен бәйләмәдегез, адашып йөргәнен кире кайтармадыгыз, югалганын эзләмәдегез, алар белән тупас вә рәхимсез булдыгыз. 5Көтүчесез калгач, алар төрле якка таралыштылар, кыргый җәнлекләргә азык булдылар[+]. 6Минем сарыкларым тауларда вә биек калкулыкларда каңгырып йөрде, бөтен җир йөзенә таралды, аларны һичкем эзләмәде һәм эзләргә тырышмады да».

7Шуңа күрә, көтүчеләр, Раббы сүзен тыңлагыз: 8«Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – сарыкларым, көтүчесез калып, табышка әйләнгән, кыргый җәнлекләргә азык булган, ә көтүчеләрем аларны эзләмәгән, бары үзләрен генә кайгыртып, көтү турында уйламаган»[+]. 9Раббы сүзен тыңлагыз, әй көтүчеләр;[+] 10Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, Мин көтүчеләргә каршы чыгам һәм сарыкларым өчен аларны җавапка тартам, моннан ары көтүчеләр үзләрен генә кайгыртмасын өчен, сарыкларымны Мин аларга көтәргә бүтән бирмим, көтүемне алар авызыннан тартып алам, сарыкларым аларга азык булмас инде».

11Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Менә, сарыкларымны Мин Үзем эзләп табармын һәм аларга күз-колак булырмын[+]. 12Төрле якка таралышкан көтүен кайгырткан көтүче кебек, Мин дә Үземнең сарыкларымны карап-күзәтеп торырмын һәм болытлы, караңгы көнне таралган барлык урыннарыннан коткарырмын[+]. 13Аларны халыклар арасыннан чыгарып, төрле илләрдән бергә җыеп, үз җирләренә кайтарырмын, шуннан соң Мин аларны Исраил тауларында, тарлавыкларда һәм кеше яши торган бар җирдә көтәрмен[+]. 14Мин аларны яхшы көтүлек җирләрдә көтәрмен, утлаулары Исраилнең тау башларында булыр; алар анда әйбәт утлауларда ятарлар һәм Исраил тауларындагы мул үләнле көтүлектә утлап йөрерләр[+]. 15Мин Үз сарыкларымны Үзем көтәрмен һәм Үзем аларны ял иттерермен, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 16Югалган сарыкны табармын, адашып йөргәнен кире кайтарырмын, яралысының җәрәхәтен бәйләрмен, хәлсезләрен савыктырырмын, ә симергәннәрен һәм тазаларын юк итәрмен. Көтүемне Мин гаделлек белән көтәрмен»[+].

17Ә сиңа, көтүем, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Сарык белән сарык арасында, сарык тәкәсе белән кәҗә тәкәсе арасында Мин хөкемемне чыгарырмын[+]. 18Әйбәт көтүлектә утлап йөрү азмыни сезгә?! Нигә сез калган үләнне аягыгыз белән таптыйсыз?! Чиста су эчү азмыни сезгә?! Нигә сез калган суны аякларыгыз белән болгатып пычратасыз?! 19Минем сарыкларым сезнең аякларыгыз таптаган җирдә утлап йөрергә, сез болгаткан суны эчәргә тиешмени?!»

20Шуңа күрә Хуҗа-Раббы аларга болай дип әйтә: «Карагыз аны, симез сарык белән арыгы арасында хөкемне Мин Үзем оештырам. 21Хәлсез сарыкларны сөзеп, янбашыгыз, җилкәгез белән төрткәләп, сез аларны читкә куасыз[+]. 22Ләкин Мин Үз көтүемне коткарам – ул инде бүтәннәргә табыш булмас. Сарык белән сарык арасында Үзем хөкемче булырмын. 23Мин алар өстеннән көтүче итеп Үземнең колым Давытны куярмын; ул, аларга көтүче булып, сарыкларымны көтәчәк[+]. 24Мин, Раббы, аларның Алласы булырмын, ә колым Давыт аларның җитәкчесе булачак. Моны Мин, Раббы, әйттем[+].

25Сарыклар кыргый далаларда хәвеф-хәтәрсез яши, урманнарда тыныч йоклый алсын өчен, Мин, алар белән тынычлык турында килешү төзеп, кыргый җәнлекләрне ул җирдән куып җибәрермен[+]. 26Мин аларга һәм тавымның әйләнә-тирәсенә хәер-фатихамны бирәм; үз вакытында яңгырын җибәрәм, һәм ул хәер-фатиха яңгыры булыр[+]. 27Кырдагы агачлар – үзенең җимешен, җир үзенең нигъмәтләрен бирер. Халык үз җирендә хәвеф-хәтәрсез яшәр. Үзләрен кол иткәннәрнең кулыннан йолып алып, камыт бикләрен ваткач, алар Минем Раббы икәнемне белерләр[+]. 28Алар инде башка халыклар өчен табыш булмас, кыргый җәнлекләр дә аларны ашамас; иминлектә яшәрләр – аларга инде беркем янамас. 29Мин аларга уңдырышлылыгы белән танылган җирләр бирермен – алар инде ачтан үлмәсләр һәм башка халыклар арасында хур булмаслар. 30Алар Минем – Раббы, Үз Аллалары икәнемне, алар белән булуымны, Исраилнең Минем халкым булуын белерләр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 31Сез – Минем сарыкларым, ошбу халык – Минем көтүлегемдәге сарыклар, ә Мин – сезнең Аллагыз». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 35


Эдом тауларының җәзага тартылуы. Раббының Исраил тауларына фатихасы

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Йөзең белән Сәгыйрь тавына борыл һәм аңа каршы пәйгамбәрлек сүзеңне әйт,[+] 3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген:

«Менә, Сәгыйрь тавы, Мин сиңа каршы чыгам –
өстеңә кулымны сузып, сине чүл вә бушлык итәм;[+]
4шәһәрләреңне хәрабәгә әйләндерәм –
син бушап калырсың.
Шунда Минем Раббы икәнемне белерсең[+].

5Исраилиләр белән гомер буе дошманлашып яшәвең, аларга бәхетсезлек килгәндә, җәза сәгате сукканда, кылыч күтәрүең өчен,[+] 6Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – сине канга батырам, һәм шушы кан кою туктамас; кан коюдан чирканмаган өчен, кан кою сине һаман эзәрлекләр[+]. 7Сәгыйрь тавын чүлгә вә кешесез далага әйләндерәм, аннан киткән һәм әйләнеп кайтканнарны һәлак итәм. 8Синең тауларыңны мәет белән тутырам; калкулыкларыңда, үзәннәреңдә, барлык тарлавыкларыңда кылычтан һәлак булганнар егылып ятачак. 9Сине мәңгегә чүл итәм, шәһәрләреңдә башкача кеше яшәмәячәк. Шунда Раббы икәнемне белерсең.

10Син: „Бу ике халык вә бу ике җир[*] минеке булачак, мин аларны үземә алачакмын“, – дигән өчен, гәрчә Раббы алар яклы булса да, 11Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм: нәфрәтең кузгалганда, ачуың вә көнчелегең ни дәрәҗәдә булуга карап, синең белән эш итәрмен, сине хөкем иткәндә, Үземнең алар арасында булуымны күрсәтермен, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 12Һәм синең, Исраил тауларына карап: „Алар ташландык хәлдә, алар миңа ризык буларак бирелгән!“ – дип әйтүеңне, барлык мәсхәрәле сүзләреңне Мин, Раббы, ишетеп торганны белерсең[+]. 13Минем алда син, телеңне озайтып, Миңа каршы сөйләүләреңне арттырдың, Мин боларны ишетеп тордым».

14Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Бөтен җир сөенгәндә, Мин сине чүл вә бушлык итәм. 15Исраил халкының биләмәсе ташландык булганга сөенгән өчен, Мин дә сиңа шуны эшләячәкмен: син, Сәгыйрь тавы, бөтен Эдом җире белән бергә бушап калачаксың. Шунда Минем Раббы икәнемне беләчәкләр»[+].

#### 36

1И адәм углы, Исраил тауларына пәйгамбәрлек итеп әйт: «Исраил таулары, Раббы сүзен тыңлагыз![+] 2Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Дошман сезнең хакта: ‘Әһә, борынгы биеклекләр безнең кулга төште’, – дип әйтә“». 3Шуңа күрә пәйгамбәрлек итеп әйт, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Алар сезне шул дәрәҗәдә бөлгенлеккә төшерде һәм һәрьяклап талады ки, тора-бара сез бүтән халыкларның милкенә әйләндегез һәм кешеләрнең гайбәт сатуына, яман сүзләренә сәбәп булдыгыз. 4Шуның өчен, Исраил таулары, Хуҗа-Раббы сүзен тыңлагыз. Тауларга вә калкулыкларга, тарлавыкларга вә үзәнлекләргә, ташландык хәрабәләргә, әйләнә-тирәдәге халыкларга табыш булган һәм аларның мыскыллап көлүенә дучар ителгән буш шәһәрләргә[+] 5Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: „Көнләшү утында янып, Мин бүтән халыкларга һәм бөтен Эдомга каршы Үз сүземне әйттем. Көтүлекләремне талар өчен, алар нәфрәтләнеп һәм сөенә-сөенә Минем җиремне яулап алдылар“»[+]. 6Шуңа күрә Исраил җире турында пәйгамбәрлек сүзеңне әйт һәм тауларга вә калкулыкларга, тарлавыкларга вә үзәнлекләргә, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Бу сүзләрне Мин көнләшеп һәм ярсулы хәлемдә әйттем, чөнки сез халыкларның мыскыллап көлүенә түзеп торасыз. 7Шуның өчен, – ди Хуҗа-Раббы, – кулымны күтәреп ант итәм: тирә-ягыгыздагы халыклар үзләре дә хурлыкка калачак! 8Ә сез, Исраил таулары, агач ботакларына күмелеп, Минем Исраил халкыма җимеш бирерсез, чөнки халкым тиздән әйләнеп кайтачак. 9Мин сезне кайгыртам, сезгә мәрхәмәтлемен; сезне сөрерләр, орлык чәчәрләр. 10Мин сезнең халкыгызны арттырырмын, сездә бөтен Исраил йортын урнаштырырмын. Шәһәрләр кешеләр белән тулыр, хәрабәләр урынында йортлар төзелер[+]. 11Кешеләрегезне һәм мал-туарыгызны арттырырмын – алар үрчерләр, ишәерләр. Әүвәлгечә синдә күп кеше яшәр, һәм элеккегә караганда да сезгә күбрәк игелек кылырмын. Шунда Раббы икәнемне белерсез[+]. 12Сезгә, Исраил таулары, кешеләремне – Үземнең халкым Исраилне китерермен, сез аларның биләмәсе – мирас җире булырсыз, һәм сез инде баласыз калмассыз»[+].

13Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Сезнең турыда: „Сез кешеләрне ашыйсыз, халкыгызны баласыз калдырасыз“, – дип сөйлиләр,[+] 14әмма сез бүтән инде кешеләрне ашамассыз, халкыгызны баласыз калдырмассыз, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 15Башка милләтләрнең сезне мыскыллап көлүен ишетмәссез, халыклар тарафыннан хур ителмәссез, халкыгызны абындырмассыз». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.


Исраилнең яңа тормышы

16Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

17– И адәм углы! Исраил халкы үз җирендә яшәгән чакта, ул аны кылган эш-гамәлләре белән пычратты; халыкның гамәлләре Минем өчен хатын-кызның күрем вакытындагы пычраклыгы сыман булды[+]. 18Алар шушы җиргә кан койган, аны потлары белән пычраткан өчен, Мин аларга Үземнең ачуымны түктем[+]. 19Мин аларны төрле халыклар арасына тараттым, һәм алар төрле җирләргә сибелде. Мин аларны йөргән юлларына вә кылган гамәлләренә карап хөкем иттем[+]. 20Кайсы халык арасында яшәсәләр дә, алар Минем изге исемемне хур итәләр иде, чөнки алар хакында: «Болар – Раббы кешеләре, Аның җиреннән китәргә мәҗбүр булган кешеләр», – дип сөйлиләр иде. 21Шуннан Мин Исраил халкы яшәгән һәр җирдә Үземнең хур ителгән изге исемемне кызгандым[+].

22Шуңа күрә Исраил халкына әйт, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Мин моны, Исраил халкы, сезнең өчен түгел, ә бәлки сез яшәгән халыклар арасында хур ителгән изге исемем хакына эшлим. 23Һәм төрле халыклар арасында хур ителгән исемемне – сез хур иткән бөек исемемне – Мин изге итәм; аларның күз алдында сезнең аша Үземнең изгелегемне таныткач, халыклар Минем Раббы икәнемне белерләр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 24Сезне төрле халыклар арасыннан чыгарып, барлык илләрдән бергә җыям да үз җирегезгә кайтарам[+]. 25Чиста су бөркеп, сезне пакьләндерәм, һәм сез чистарынырсыз. Мин сезне бар булган пычрагыгыздан, барлык потларыгыздан арындырам[+]. 26Сезгә яңа йөрәк, яңа рух бирәм; тәнегездән таш йөрәгегезне алып, тере йөрәк бирәм[+]. 27Сезгә Үз Рухымны салам һәм сезне Минем кагыйдәләрем буенча гамәл кылырлык, кануннарымны сакларлык, аларны үтәрлек итәм[+]. 28Һәм сез ата-бабаларыгызга Мин биргән җирдә яшәрсез һәм Минем халкым булырсыз, ә Мин сезнең Аллагыз булырмын[+]. 29Сезне һәртөрле әшәкелек-нәҗестән саклармын; икмәкле итәрмен һәм аны арттыра торырмын – сезгә ачлык кичерергә юл куймам[+]. 30Башка халыклар, кытлык кичерәсез дип, сездән көлмәсен өчен, агачлардагы җимешләрне, кырдагы игенне Мин арттырырмын[+]. 31Шул чагында яман юлларыгызны вә яман гамәлләрегезне искә төшереп, гөнаһларыгыз вә әшәкелекләрегез өчен үзегездән үзегез җирәнерсез[+]. 32Сезгә шунысы да мәгълүм булсын: Мин моны сезнең хакка эшләмим. Йөргән юлларыгыз өчен кызарыгыз һәм оялыгыз, Исраил халкы». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе.

33Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Сезне бөтен гөнаһларыгыздан чистарткач, шәһәрләрегез кеше белән тулыр, хәрабәләр урынында йортлар төзелер, 34ташландык хәлгә килгән җирләр эшкәртелер, үтеп барган һәр кешенең күз алдында җирләрегез инде буш ятмас. 35„Чүлгә әйләнгән бу җир хәзер Гадән бакчасыдай булды; җимерелгән, бушап калган, ташландык шәһәрләр ныгытылды, аларда кешеләр яши башлады“, – диярләр[+]. 36Шулчакны әйләнә-тирәгездәге халыклар Мин Раббының җимерелгәнне яңадан төзүемне, бушап калган җиргә үсемлек утыртуымны белерләр. Моны Мин, Раббы, әйттем һәм Мин моны эшләячәкмен».

37Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Исраил халкының гозеренә Мин яңадан җавап бирәчәкмен һәм алар өчен менә нәрсә эшләячәкмен: кешеләрен сарыклар кебек –[+] 38билгеләнгән бәйрәм көннәрендә Иерусалимдә корбанга китерә торган сарыклар санынча ишәйтәчәкмен, бушап калган шәһәрләрне кешеләр белән тутырачакмын. Шунда Минем Раббы икәнемне белерләр»[+].

#### 37


Коры сөякләрнең җанлануы турындагы күренеш

1Мин үз өстемдә Раббының кулын тойдым, һәм Раббы Рухы мине, шәһәрдән чыгарып, үзән уртасына китереп бастырды. Әлеге үзән сөякләр белән тулы иде[+]. 2Ул мине үзән буйлап алып китте, һәм мин анда бик күп коры сөякләр ятканын күрдем. 3Раббы миңа әйтте:

– И адәм углы! Бу сөякләргә җан өреп буламы? – диде.

Мин:

– Йа Хуҗа-Раббым! Моны Син генә беләсең, – дидем[+].

4Раббы миңа:

– Бу сөякләргә пәйгамбәрлек итеп әйт: «И коры сөякләр! Раббы сүзен тыңлагыз! – диген. – 5Хуҗа-Раббы бу сөякләргә болай дип әйтә: „Менә, Мин сезгә сулыш өрәм, һәм сез җанланырсыз[+]. 6Сезгә сеңерләр бирәм, ит үстерәм, тире белән каплыйм, сулыш өрәм – һәм сез җанланырсыз. Шунда сез Минем Раббы икәнемне белерсез“».

7Миңа әмер ителгәнчә пәйгамбәрлек итә башладым; мин сөйләгәндә, шак-шок иткән тавыш ишетелде – сөякләр бер-берсенә якыная башлады. 8Шулвакыт мин сөякләргә сеңер вә ит үскәнен, аларның тире белән каплаганын күрдем, ләкин аларда әле сулыш юк иде. 9Шунда Ул миңа әйтте:

– И адәм углы, сулышка сүз катып пәйгамбәрлек ит, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Дүрт тарафтан җил белән кил, и сулыш, һәм, мәетләргә җан керсен өчен, аларга өр».

10Мин Ул кушканча пәйгамбәрлек иттем – аларга сулыш килде, җан керде, һәм алар, күп санлы гаскәр булып, аякларына торып басты[+]. 11Раббы миңа:

– И адәм углы! Ошбу сөякләр – бөтен Исраил халкы. Менә, алар: «Сөякләребез кибеп бетте, өметебез үлде, киләчәгебез юк», – ди. 12Шуңа күрә пәйгамбәрлек итеп аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, Мин сезнең каберләрегезне ачам һәм сезне, Үземнең халкымны, каберләрегездән кубарып, Исраил җиренә кайтарам[+]. 13Каберләрегезне ачып, сезне шуннан чыгаргач, и халкым, сез Минем Раббы икәнемне белерсез. 14Сезгә Үземнең Рухымны салгач, сезгә җан керер, һәм сезне үз җирегезгә урнаштырырмын, шуннан Минем Раббы икәнемне белерсез. Мин моны әйттем һәм шулай эшләячәкмен». Бу – Раббы сүзе[+].


Ике таякның берләшүе

15Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

16– Ә син, адәм углы, үзеңә бер таяк ал да аның өстенә «Яһүдә вә аңа теләктәш исраилиләрнеке» дип язып куй; тагын бер таяк ал һәм аның өстенә «Йосыф вә аңа теләктәш бөтен Исраил халкы – Эфраим таягы» дип яз. 17Аларны бербөтен булырдай итеп кулыңа тот. 18Халкыңның угыллары: «Моның нәрсә аңлатуын әйтмәссеңме?» – дип сорасалар,[+] 19аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, Мин, Эфраим кулындагы Йосыф вә аңа теләктәш Исраил ыругларының таягын алып, Яһүдә таягына кушам һәм аларны бер таяк итәм – алар Минем кулымда бербөтен булачак»[+]. 20Син язган шушы ике таякны аларның күз алдында тотып, 21аларга, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, исраилиләрне Мин төрле җирләрдән, үзләре яшәгән халыклар арасыннан җыеп, үз җирләренә кайтарам[+]. 22Шушы җирдә, Исраил тауларында, Мин аларны бер халык итәм, икесенә бер патша куям, моннан соң ике төрле халыкка, ике патшалыкка бүленмәсләр. 23Инде алар потларга, җирәнгеч сыннарга табынып, гөнаһ кылып үзләрен пычратмаслар. Мин аларны гөнаһлы юлларыннан коткарам, пакьләндерәм, һәм алар – Минем халкым, ә Мин аларның Алласы булырмын[+]. 24Колым Давыт исә – аларның патшасы, алар өчен көтүче булыр. Алар Минем кануннарым буенча гамәл кылырлар, кагыйдәләремне сакларлар һәм аларны үтәрләр[+]. 25Алар колым Ягъкубка Мин биргән, ата-бабалары яшәгән җирдә яшәр, балалары, балаларының балалары да гомергә шунда яшәр; колым Давыт мәңге аларның хакиме булыр[+]. 26Алар белән тынычлык килешүе төзермен, ул килешү алар белән мәңгегә беркетелер. Мин аларны үз җирләрендә урнаштырырмын, саннарын ишәйтермен, Үземнең изге урынымны мәңгегә алар арасына куярмын –[+] 27Минем торагым шунда булыр. Мин – аларның Алласы, ә алар Минем халкым булыр[+]. 28Изге урынымны мәңгегә алар арасында урнаштыргач, башка халыклар Мин Раббының Исраилне изгеләндерүен белерләр»[+].

#### 38


Гогның тар-мар ителүе

1Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

2– И адәм углы! Магог җирендәге Гогка – Мешех вә Түбәл җирләренең баш хакименә йөзеңне борып, аңа каршы пәйгамбәрлек сүзеңне әйт,[+] 3Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Мешех вә Түбәл җирләренең баш хакиме Гог, менә, Мин сиңа каршы чыгам! 4Синең теш казналарыңа ыргак кидерәм, сине һәм бөтен гаскәреңне – атларыңны вә баштанаяк коралланган җайдакларыңны, зур вә кечкенә калкан тоткан, кылыч күтәргән күп санлы халкыңны кире борам[+]. 5Алар белән бергә калканлы вә очлымлы Фарсы, Хәбәшстан, Пут халкын,[+] 6бөтен гаскәрләре белән Гомәр һәм төньяк чиктәге Бәйт-Түгәрмәне – синең белән бергә күп халыкларны кире борам[+].

7Син үзең һәм синең янга җыелган күп санлы халыклар әзерләнсен һәм кораллансын; син аларга юлбашчы бул. 8Еллар узып, күп көннәр үткәч, сине чакырып алырлар, һәм син сугыштан соң тернәкләнгән, кешеләре башка халыклар арасыннан җыеп алынган җиргә, күптән бушап калган Исраил тауларына һөҗүм итәрсең. Анда яшәүчеләр, кайчандыр башка халыклар арасыннан кире кайтарылып, хәзер тыныч-имин көн күрәләр[+]. 9Син барлык сугышчыларың һәм күп санлы халыклар белән бергә давыл кебек күтәрелерсең, җирне каплап алган болыт булып килерсең»[+].

10Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Ул көнне йөрәгеңне төрле уй-хисләр биләп алыр, һәм син бер явыз эш кылырга ниятләрсең. 11Син: „Коймалар белән әйләндереп алынмаган торак урыннарда тыныч-имин яшәүче халык өстенә барам – диварлары да, бикләре дә, капкалары дә юк аларның[+]. 12Аларны талыйм, малларын алам; яңадан кеше яши башлаган хәрабәләргә, төрле халыклар арасыннан җыеп алынган, терлекләре вә милке булган, дөньяның уртасында яшәгән халыкка кул салам“, – дисең. 13Шеба белән Дедан, Таршишның сәүдәгәрләре вә барлык яшь арысланнары[*] синнән: „Аларны таларга дип килдеңме?! – дип сорарлар. – Малларын эләктерергә дип килдеңме?! Көмеш вә алтыннарын, терлекләрен вә милкен тартып алыр өчен, зур табыш алыр өчен, күп санлы халыкларыңны җыеп килдеңме?!“»[+].

14Шуңа күрә, адәм углы, Гогка пәйгамбәрлек ит, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Юлга кузгалган көндә син Минем халкым Исраилнең хәвеф-хәтәрсез яшәгәнен белмәссеңме?! 15Чирүдәй зур, атларга атланган күп санлы гаскәре булган башка халыклар белән бергә син төньяк чикләрдә урнашкан үз җиреңнән юлга кузгалырсың. 16Син Минем халкым Исраилгә җир өстен каплап алган болыт шикелле ябырылырсың. Мин сине, Гог, алдагы көннәрдә Үземнең җиремә алып килермен. Синең аша халыкларга Үземнең изгелегемне күрсәтеп, аларга Үземне танытыр өчен эшлим Мин моны»[+].

17Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Әле борынгы заманнарда ук Үземнең колларым булган Исраил пәйгамбәрләре аша синең хакта сөйләмәдемме Мин?! Ул вакытларда пәйгамбәрләр, Мин сине алар өстенә җибәрәм дип, еллар дәвамында әйтеп килделәр[+]. 18Исраил җиренә Гог һөҗүм иткән көнне Минем ачуым дөрләп кабыначак, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. 19Көнләшеп, ачу утында янып, Мин, ул көнне Исраил җирендә зур тетрәнү булачак, дидем[+]. 20Диңгездәге балыклар, күктәге кошлар, кырдагы җәнлекләр, җирдән сөйрәлүче барлык җан ияләре, җир йөзендәге барлык кешеләр Минем алдымда калтырап торачак. Таулар җимереләчәк, кыя ташлар ишелеп төшәчәк, барлык диварлар җиргә авачак[+]. 21Барлык тауларым буйлап Гогка каршы кылыч җибәрәчәкмен, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – һәммәсе бер-берсенә кылыч күтәрер[+]. 22Мин аны үләт чире, кан кою белән җәзалармын, аңа вә аның гаскәрләренә, аның белән булган күп халыкларга яңгыр вә боз кантарлары, ут вә күкерт яудырырмын[+]. 23Мин Үземнең бөеклегемне вә изгелегемне күрсәтермен, күп халыкларга Үземне танытырмын. Шунда Минем Раббы икәнемне белерләр»[+].

#### 39

1Ә син, адәм углы, Гогка каршы пәйгамбәрлек ит, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «И Гог, и Мешех вә Түбәл җирләренең баш хакиме! Мин сиңа каршы чыгам![+] 2Мин сине, кире борып, ияртеп алып китәрмен, төньяк чикләреннән алып чыгып, Исраил тауларына каршы юнәлтермен,[+] 3сул кулыңдагы җәяңне бәреп төшерермен, уң кулыңдагы укларыңны сибеп җибәрермен[+]. 4Бөтен гаскәрләрең вә янәшәңдәге бар халыклар белән бергә син Исраил тауларында һәлак булырсың; сине һәртөрле ерткыч кошларга вә кыргый җәнлекләргә азык итеп бирермен[+]. 5Син ачык кырда ятып калырсың, чөнки моны Мин әйттем, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 6Магог җиренә вә диңгез утрауларында хәвеф-хәтәрсез яшәүче халыкларга Мин ут җибәрермен. Шунда Минем Раббы икәнемне белерләр[+].

7Үземнең изге исемемне Исраил халкына белдерермен һәм киләчәктә изге исемемне хур итәргә юл куймам. Халыклар Минем Раббы, Исраилнең изге Заты булуымны белерләр[+]. 8Менә, Мин әйткән көн килер, нәкъ Мин әйткәнчә булыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –

9Исраил шәһәрләрендә яшәүчеләр, чыгып, ут үрләтерләр, сугыш коралларын – зур вә кечкенә калканнарны, җәя вә укларны, чукмар вә сөңгеләрне яндырырлар, җиде ел буена яндырырлар аларны[+]. 10Аларга кырдан утын алып кайтырга, урманда утын кисәргә кирәк булмас, алар фәкать корал гына яндырыр. Алар үзләрен талаучыларны таларлар, малларын тартып алучыларның малларын алырлар, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+]

11Ул көнне Мин Гогка кабер өчен урынны Исраилдә, диңгездән көнчыгышта, сәяхәтчеләр үзәнендә бирермен, һәм сәфәр кылучыларның юлларында әлеге кабер киртә булып торыр, чөнки Гогны һәм аның күп санлы халыкларын шунда җирләрләр; шул сәбәпле бу үзәнне „Гогның күп санлы халкы“ дип атарлар. 12Исраил халкы, җирне чистартыр өчен, җиде ай дәвамында аларны күмәр. 13Илдәге бөтен халык аларны җирләр, һәм Миңа дан китергән шушы көн алар өчен күренекле көн булыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 14Җир өстен чистарту максатыннан, өзлексез тикшереп тору өчен, кешеләр билгеләнер, алар әлегәчә җир өстендә ятып калган баскынчыларны җирләрләр; шушы эзләнүләрне алар җиде ай үткәннән соң башларлар. 15Җир өстен карап-тикшереп йөрүчеләр адәм сөяген күрә калса, күмүчеләр аны „Гогның күп санлы халкы“ дип исемләнгән үзәндә җирләсен өчен, сөяк янына билге куеп китәрләр 16(Һәмүнә[*] исемле шәһәр шунда булачак). Шул рәвешле алар җирнең өстен чистартып бетерерләр».

17Ә сиңа, адәм углы, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Һәртөрле кошларга вә кыргый җәнлекләргә әйт: „Җыелыгыз, төрле тарафлардан җыелып, Мин сезнең өчен әзерләп куйган корбан, Исраил тауларындагы бөек корбан янына килегез; сез анда ит ашарсыз, кан эчәрсез[+]. 18Гайрәтле ирләрнең итен ашарсыз, җирдәге хакимнәрнең канын эчәрсез, гүя алар – Башан җирендә симертелгән сарык тәкәләре, бәрәннәр, кәҗә тәкәләре вә үгезләр[+]. 19Мин сезнең өчен әзерләгән корбан маен туйганчы ашарсыз, сәрхушләнгәнче, канын эчәрсез. 20Минем табынымнан сез ат вә җайдакларны, гайрәтле ирләрне вә һәртөрле сугышчыларны ашап тамак туйдырырсыз, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –

21Мин халыкларга Үземнең данымны күрсәтермен, һәм бар халыклар Мин җибәргән җәзаны һәм алар өстенә сузылган кулымны күрерләр. 22Шул көннән башлап алга таба да Исраил халкы Минем – Раббы, аларның Алласы икәнемне белер[+]. 23Башка халыкларга да мәгълүм булыр: Мин исраилиләрне кылган гөнаһлары, Миңа тугры булмаганнары өчен сөрдем. Әнә шуның өчен Мин йөземне алардан читкә бордым, аларны дошманнары кулына тапшырдым, һәм алар һәммәсе кылычтан һәлак булды[+]. 24Кылган әшәкелекләренә вә җинаятьләренә карап, Мин шулай эшләдем һәм алардан йөземне читкә бордым“».


Исраилнең яңаруы

25Шуңа күрә Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Хәзер инде Ягъкубны сөргеннән кайтарырмын, Исраилнең бөтен халкына мәрхәмәтемне күрсәтермен. Үземнең изге исемемне Мин фидакарьләрчә яклармын[+]. 26Үз җирләрендә хәвеф-хәтәрсез яши башлагач, аларга беркем дә янамагач, исраилиләр үзләренең хурлыгын вә Миңа тугры булмаганнарын онытырлар;[+] 27Аларны башка халыклар арасыннан кайтарып, дошманнары җиреннән җыеп алгач, Мин шул рәвешле халыклар алдында алар аша Үземнең изгелегемне күрсәтермен[+]. 28Аларны халыклар арасына таратканнан соң берсен дә онытмыйча кире үз җиренә кайтаргач, алар Минем Раббы Аллалары икәнемне белерләр. 29Исраил халкын Үземнең Рухым белән сугаргач, Мин инде алардан йөземне читкә бормам». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 40


Аллаһының яңа йорты

1[•]Сөргенгә китүебезнең егерме бишенче елы башлануга, айның унынчы көнендә[*] (шәһәр җимерелгәннең ундүртенче елында) мин үз өстемдә Раббының кулын тойдым, һәм Ул мине Исраилгә күчерде[+]. 2Аллаһыдан ирешкән күренешләрдә Ул мине, Исраил җиренә китереп, бик биек тау башына бастырып куйды. Тауның көньяк битләвендә шәһәр йортларына охшаган биналар күрдем[+]. 3Аллаһы мине шунда китереп, мин капка янында басып торган бер ир-атны күрдем; ул бакыр сыман ялтырап тора һәм аның кулында үлчи торган киндер бау белән үлчәү таягы бар иде[+]. 4Ул миңа:

– И адәм углы! Күзләрең белән күр һәм колакларың белән ишет, сиңа күрсәткән нәрсәләрнең һәммәсен күңелеңә салып куй, чөнки син монда шуның өчен китерелдең; бар күргәнеңне Исраил халкына җиткер, – диде[+].

5Шунда мин Изге йортның ишегалдын уратып алган диварны күрдем. Теге ирнең кулындагы үлчәү таягы алты терсәккә тәңгәл булып, әлеге терсәк бер уч киңлеген өстәп санала иде[*]. Ир диварны үлчәде – аның калынлыгы да, биеклеге дә бер таякка тәңгәл булды[+]. 6Аннары ул көнчыгышка караган капка янына китте, баскычтан менеп, капканың бусагасын үлчәде – аның калынлыгы бер таяк булды[+]. 7Капка диварларындагы сакчы куышларының буе һәм иңе бер таяк булып, куышлар арасы биш терсәк иде. Эчке яктан болдыр янындагы капка бусагасы бер таяк киңлектә иде. 8Ир кеше капка янындагы болдырны үлчәде – 9киңлеге сигез терсәк, ә баганаларының калынлыгы ике терсәк булды. Бу капка болдыры Изге йортка караган якта иде. 10Көнчыгыш капканың диварларында һәр ике яклап өчәр куыш эшләнгән; аларның өчесе дә бер зурлыкта; һәм һәр ике яктагы диварлар да бер озынлыкта иде. 11Аннары ул капка уемын үлчәде – аның киңлеге ун терсәк, ә капка киңлеге унөч терсәк иде. 12Алгы яктан һәр куышны бүлеп алган киртәнең биеклеге вә калынлыгы бер терсәк; куышларның һәр ягы алты терсәккә тәңгәл. 13Аннары ул бер куышның арткы диварыннан каршы яктагы куышның арткы диварына кадәр үлчәде – ул ара егерме биш терсәк булды. 14(Шулай ук ишегалдына чыга торган болдырны үлчәп, шундагы капка диварының биеклеге алтмыш терсәк тәшкил итте[*].) 15Капка уемыннан алып болдырның аргы башына кадәр илле терсәк булды. 16Сакчылар куышының арткы диварында, куышлар арасындагы диварда һәм болдырның һәр ике ягында капкачлы тәрәзәләр булып, куышлар арасындагы диварларга хөрмә агачы сурәтләре төшерелгән иде[+].

17Аннары әлеге ир мине тышкы ишегалдына алып керде. Ишегалдын әйләндереп алган диварлар буйлап эчке яктан басма эшләнгән булып, басмада утыз бүлмә урнашкан иде[+]. 18Капкаларның һәр ике ягындагы тәбәнәгрәк басманың киңлеге капка озынлыгы белән бер иде. 19Тышкы капканың эчке ягыннан эчкәре капканың тышкы ягына кадәр йөз терсәк булды; көнчыгыш һәм төньяк тарафта да шулай ук иде.

20Аннары ул тышкы ишегалдына керә торган төньяк капканың озынлыгын вә киңлеген үлчәде. 21Аның һәр ике ягындагы өчәр сакчы куышы, алар арасындагы диварлар һәм болдыр беренче капканыкы кебек иде. Капка диварларының озынлыгы илле, ә аларның арасы егерме биш терсәк булып, 22андагы тәрәзәләр, болдыр, хөрмә агачы сурәтләре көнчыгыш капканыкы кебек иде; капкага җиде басмалы баскыч алып менә, ә аргы башта болдыр урнашкан. 23Көнчыгыш һәм төньяк капкалар каршында эчке ишегалдына керә торган капкалар бар; теге ир әлеге капкалар арасын үлчәде – ул йөз терсәк булды.

24Шуннан соң ул мине көньякка таба алып китте, анда көньяк капка бар иде; ул аның баганаларын вә болдырын үлчәде, алар да шундый ук зурлыкта иде. 25Капка диварлары һәм болдыр тәрәзәләре башка капкаларныкы кебек иде; капка диварларының озынлыгы илле, ә аларның арасы егерме биш терсәк булып, 26аңа җиде басмалы баскыч алып менә, ә аргы башта болдыр урнашкан. Әлеге диварлар хөрмә агачы сурәтләре белән бизәлгән. 27Эчке ишегалдының көньягында да капка бар иде, һәм теге ир шушы капка белән көньяктагы тышкы капка арасын үлчәде – ул йөз терсәк булды.

28Ул мине көньяк капкадан эчке ишегалдына алып керде һәм көньяк капканы үлчәде – ул да башка капкалар кебек үк иде[+]. 29Аның сакчылар өчен куышлары, куышлар арасындагы диварлары һәм болдыры башка капкаларныкына охшаш, капка диварларында вә болдырында һәр яклап тәрәзәләр бар иде. Капка диварларының озынлыгы – илле терсәк, ә аларның арасы – егерме биш терсәк. 30(Эчке ишегалдындагы һәр капка болдырының киңлеге – егерме биш терсәк, ә озынлыгы биш терсәк иде.) 31Әлеге капканың болдыры тышкы ишегалдына карый, баганаларында хөрмә агачы сурәтләре бар; анда сигез баскычтан менәсе.

32Шуннан соң ул мине көнчыгыш капкадан эчке ишегалдына алып керде һәм капканы үлчәде – анысы да башка капкалар сыман иде. 33Аның сакчылар өчен куышлары, куышлар арасындагы диварлары һәм болдыры башка капкаларныкына охшаш, капка диварларында вә болдырында һәр яклап тәрәзәләр бар. Капка диварларының озынлыгы – илле терсәк, ә аларның арасы – егерме биш терсәк. 34Әлеге капканың болдыры тышкы ишегалдына карый, як-ягындагы баганаларда хөрмә агачы сурәтләре бар; анда сигез баскычтан менәсе иде.

35Аннары ул мине төньяк капкага алып килде һәм аны үлчәде – ул да башка капкалар сыман иде. 36Аның сакчылар өчен куышлары, куышлар арасындагы диварлары, болдыры һәм як-яктагы тәрәзәләре башка капкаларныкына охшаш иде. Капка диварларының озынлыгы – илле терсәк, ә аларның арасы – егерме биш терсәк. 37Әлеге капканың болдыры тышкы ишегалдына карый, як-ягындагы баганаларда хөрмә агачы сурәтләре бар; анда сигез баскычтан менәсе иде.

38Капка болдырында ишекле бүлмәләр булып, анда тулаем яндыру корбаннарын юалар иде[+]. 39Болдырның һәр ике ягында икешәр өстәл тора, аларда тулаем яндыру корбаны[†], гөнаһ йолу корбаны[†], гаеп йолу корбаны[†] чалалар иде[+]. 40Капка болдырының тышкы ягында, төньяк капкага керү юлында, ике яклап икешәр өстәл куелган. 41Капканың эчендә-тышында һәр яклап дүртәр өстәл булып, корбан чалу өчен барлыгы сигез өстәл тора иде. 42Тулаем яндыру корбаны өчен шомартылган таштан буе вә иңе бер терсәк ярым, биеклеге бер терсәк булган дүрт өстәл ясалып, аларның өстенә тулаем яндыру корбаны һәм бүтән корбаннар чалу өчен кирәкле әйберләр куела иде. 43Диварларга уч киңлегендәге ыргаклар беркетелгән, ә өстәлләргә корбан ите салына иде.

44Эчке ишегалдында, эчкәре капка янәшәсендә ике бүлмә булып, аларның төньяк капка янындагысы – көньякка, ә көньяк капка янындагысы төньякка карый иде[+]. 45Теге ир миңа:

– Көньякка караган бу бүлмә – Изге йортта хезмәт итүче руханилар өчен; 46ә төньякка караганы мәзбәх тирәсендә хезмәт итүче руханилар өчен тәгаенләнгән. Әлеге руханилар – Садыйк нәселеннән булып, Раббыга хезмәт итәргә лаек булган бердәнбер левиләр, – диде[+].

47Аннары ул дүртпочмаклы эчке ишегалдын үлчәде – аның иңе йөз, озынлыгы да йөз терсәк булды. Мәзбәх исә шунда, Изге йортның каршысында урнашкан иде[+].

48Ул мине Изге йорт болдырына алып керде һәм капканы тотып торучы диварларны үлчәде – алар һәрьяклап бишәр терсәк калынлыкта булды. Капканың уемы – ундүрт терсәк, ә капка урнашкан ян-яктагы диварлар өчәр терсәк иде. 49Болдырның озынлыгы – егерме, киңлеге – унике терсәк; аңа ун баскычтан менәсе; капканың уң һәм сул ягына берешәр багана куелган[+].

#### 41

1Аннары теге ир мине Аллаһы йортының алгы бүлмәсенә алып керде һәм ишек янындагы диварларны үлчәде – һәр ике яктан да аларның калынлыгы алты терсәк иде. 2Ишекнең уемы ун терсәк булып, һәр ике ягындагы диварларның озынлыгы бишәр терсәк иде; аннары ул алгы бүлмәне үлчәде – аның озынлыгы кырык терсәк, киңлеге егерме терсәк булды[+]. 3Шуннан ул эчке бүлмәгә үтте, ишек янындагы диварларны үлчәде – аларның калынлыгы ике терсәк иде. Ишекнең уемы алты терсәк булып, һәр ике ягындагы диварларның озынлыгы җиде терсәк иде. 4Аннары озынлыгы вә киңлеге егерме терсәк булган эчке бүлмәне үлчәп алды һәм миңа:

– Бу – Иң изге бүлмә, – диде[+].

5Аллаһы йорты диварының калынлыгы – алты, ә дивар тирәли урнашкан ян бүлмәләрнең киңлеге дүртәр терсәк булды[+]. 6Ян бүлмәләр берсе өстендә берсе өчәр рәт урнашып, һәр рәттә утызар бүлмә иде. Изге йорт дивары буйлап ясалган чыгынтылар ян бүлмәләргә терәк буларак хезмәт итә; шулай итеп, бүлмәләр йорт диварына терәлеп тормый иде[+]. 7Һәр рәттәге ян бүлмәләр аскысыннан киңрәк итеп эшләнгән. Изге йортны әйләндереп алган әлеге бүлмәләр өскә таба киңәя бара. Түбәндәге рәттән өске рәткә урта рәт аша баскыч буйлап менәсе. 8Һәм мин Изге йорт нигезенең күтәртебрәк эшләнгән булуын һәм аның ян бүлмәләр өчен нигез вазифасын башкаруын күрдем. Нигезнең биеклеге бер таякка – тулы алты терсәккә тәңгәл иде. 9-11Ян бүлмәләрнең тышкы дивар калынлыгы биш терсәк иде. Ян бүлмәләр белән рухани бүлмәләре арасында, Изге йорт тирәли, киңлеге егерме терсәккә тәңгәл ачык урын булып, ян бүлмәләргә төньяктан һәм көньяктан шул ачык урын аша керәсе. Изге йортның нигезе диварлардан биш терсәккә алгарак чыгып тора.

12Изге йортның көнбатышындагы ачык урынга караган бинаның киңлеге – җитмеш, озынлыгы – туксан, ә бина диварларының калынлыгы биш терсәк иде.

13Аннары теге ир Изге йортның озынлыгын үлчәде – ул йөз терсәк булды. Көнбатыштагы ачык урын белән шушы бинаның киңлеге дә диварлары белән бергә шулай ук йөз терсәк иде[+]. 14Изге йорт ишегалдының көнчыгышка караган ягы, шундагы бүлеп алынган ачык урынны да кертеп, йөз терсәк киңлектә иде. 15Ул ир Изге йорт артындагы ачык урынга караган бинаны үлчәде: әлеге бинаның озынлыгы ике яктагы әйваннары[*] белән бергә йөз терсәк булды.

Аллаһы йортының эчке бүлмәләре, ишегалдына чыга торган болдыр, 16-18бусагалар, тар тәрәзәләр, бүлмәләрнең өчесен дә уратып алган ян бүлмәләр – агачтандыр. Идән, Аллаһы йорты диварының тәрәзәгә кадәр өлеше, ишектән югары өлеше, тәрәзәләрнең эчке вә тышкы ягы да агачтан эшләнгән. Эчке һәм алгы бүлмә диварлары тоташтан керубим вә хөрмә агачы сурәтләре белән уеп бизәлгән: хөрмә агачы һәм керубим сурәтләре чиратлашып килә. Һәр керубимнең ике йөзе булып,[+][+] 19бер яктагы хөрмәгә караган йөзе – кешенеке, ә икенче яктагы хөрмәгә караганы арысланныкы иде. Изге йортның бөтен диварлары шулай эшләнгән иде[+]. 20Керубим вә хөрмә агачы сурәтләре диварларны шулай идәннән алып ишек өстенә кадәр бизәп тора иде.

21Аллаһы йортының ишек яңаклары дүртпочмаклы булып, Иң изге бүлмәнеке дә нәкъ шундый иде[+]. 22Биеклеге өч терсәк, озынлыгы ике терсәк булган мәзбәх – аның мөгезләре, нигезе, ян яклары – агачтан эшләнгән. Теге ир миңа:

– Бу – Раббы алдындагы өстәл, – диде.

23Аллаһы йортына, Иң изге бүлмәгә керә торган ишекләр ике ишекчәле иде. 24Һәр ишек икешәр ишекчәдән гыйбарәт, һәр ишектә – күгәнгә эленгән ике ишекчә[+]. 25Аллаһы йорты ишекләренә, диварлардагы кебек үк, керубимнәр вә хөрмә агачы сурәтләре уелган. Болдыр алдындагы түбә такта белән ябылган[+]. 26Болдырның ян-якларында тар тәрәзәләр ясалган булып, аның түшәменә һәм диварларның һәр икесенә, шулай ук йортның ян бүлмәләренә хөрмә агачы сурәтләре уелган иде[+].

#### 42

1Теге ир мине төньяк юл белән тышкы ишегалдына алып чыгып, бүлеп алынган мәйданчыкка һәм төньяктагы бина янәшәсендәге бүлмәләргә алып килде[+]. 2Ишеге төньякка чыккан бина йөз терсәк озынлыкта, илле терсәк киңлектә иде. 3Эчке ишегалдында урнашкан егерме терсәк киңлектәге ачык урын белән тышкы ишегалдындагы басма арасында кара-каршы өч катлы ике әйван бар иде. 4Ә бүлмәләр алдында эчке яктан керү юлы бар: аның киңлеге – ун терсәк, ә озынлыгы – йөз терсәк; бүлмәләрнең ишекләре төньякка карый. 5Өске бүлмәләр таррак, чөнки алар алдындагы әйваннар түбәнге вә урта бүлмәләрнекенә караганда киңрәк урын алып тора иде. 6Өченче каттагы бүлмәләрнең, ишегалдындагы сыман, баганалары юк, шуңа күрә аларның идәне түбәнге вә урта кат бүлмәләрнекеннән азрак урын алып тора. 7Тышкы ишегалды вә әлеге бүлмәләргә параллель тышкы дивар – илле терсәк озынлыкта; 8шулай итеп, тышкы ишегалдына караган бүлмәләрнең озынлыгы фәкать илле терсәк булып, Аллаһы йортына караган бүлмәләрнеке исә йөз терсәк иде. 9Бу бүлмәләргә астан, тышкы ишегалдыннан керер өчен, көнчыгыш якта капка ясалган.

10Көньякта, тышкы ишегалды диварының буеннан-буена, бүлеп алынган ачык урын янәшәсендә бүлмәләр урнашкан. 11Алар алдында керү юлы бар; бүлмәләр төньяктагылар кебек үк: аларның озынлыгы да, киңлеге дә, чыгу юлы да, урнашу тәртибе дә, ишекләре дә теге бүлмәләрнекенә охшаш иде. 12Көньяктагы бүлмәләргә көнчыгыштан, тышкы диварга параллель булган керү юлының башында урнашкан капкадан узасы.

13Ир кеше миңа:

– Бүлеп алынган ачык урын каршындагы төньяк һәм көньяк бүлмәләр – изге бүлмәләрдер. Раббы алдында хезмәт итүче руханилар корбан итеп китерелгән иң изге ризыкларны шунда ашарлар; иң изге корбаннарны – икмәк бүләген[†], гөнаһ йолу корбанын һәм гаеп йолу корбанын шунда куярлар, чөнки бу – изге урын, – диде. –[+] 14Изге урында гыйбадәт кылган чакта, кигән киемнәрен салмыйча руханилар тышкы ишегалдына чыгарга тиеш түгелләр, чөнки ул киемнәр изге; халык янына чыкканчы, алар өсләренә икенче кием кияргә тиеш[+].

15Изге йортның эчен үлчәп бетергәч, ул мине көнчыгышка караган капкадан алып чыгып, Изге йортны тышкы яктан үлчи башлады. 16Көнчыгыш якны үлчәү таягы белән үлчәде – барлыгы биш йөз терсәк булды; 17аннары таягы белән төньяк тарафка караган якны үлчәде – барлыгы биш йөз терсәк булды; 18шулай ук таягы белән көньяк тарафка караган якны үлчәде – биш йөз терсәк булды. 19Шуннан ул көнбатышка караган якка борылды һәм таягы белән аны үлчәде – биш йөз терсәк булды. 20Шул рәвешле, Изге йортны ул һәр дүрт яктан үлчәп чыкты; изге урынны изге булмаган урыннан аеру өчен, ишегалды тирәли корылган диварның озынлыгы һәм киңлеге бишәр йөз терсәк иде[+].

#### 43


Раббы шөһрәтенең Үз йортына кайтуы

1Аннары теге ир мине көнчыгышка караган капка янына алып килде,[+] 2һәм мин Исраил Алласының көнчыгыш тарафтан килүче шөһрәтенең балкышын күрдем. Аллаһының тавышы зур сулар тавышы сыман иде, Аның шөһрәтеннән җир йөзе яктырып китте[+]. 3Бу күренеш Аллаһы шәһәрне һәлак итәргә килгән чактагы һәм миңа Кебар елгасы буенда иңгән күренеш сыман иде. Мин җиргә йөзтүбән капландым[+]. 4Раббы шөһрәтенең балкышы Изге йортка көнчыгыш капкадан керде. 5Рух мине күтәрде дә эчке ишегалдына алып керде, Раббы шөһрәтенең балкышы исә Изге йортны тутырды[+].

6Теге ир янәшәмдә басып тора иде, шулчак мин Изге йорт эченнән миңа әйтелгән сүзләрне ишеттем. 7Тавыш миңа:

– И адәм углы! Бу – Минем тәхетем урыны вә аяк табаннарым басып торган урын. Мин шушында исраилиләр арасында мәңге яшәячәкмен. Моннан ары Исраил халкы да, аларның патшалары да үзләренең фәхешлеге һәм патшаларны дәфенләү[*] йоласы[*] белән Минем изге исемемне пычратмас[+]. 8Алар, ике арада фәкать бер дивар гына калдырып, үз бусагаларын Минем бусагам янына һәм ишек яңакларын Минем ишек яңагы янына куйдылар, кылган әшәкелекләре белән Минем изге исемне пычраттылар, шуңа күрә Мин, ачуым чыгып, аларны һәлак иттем. 9Хәзер инде алар үзләренең фәхешлегеннән һәм патшаларын дәфенләү йоласыннан Мине коткарсыннар – һәм Мин алар арасында мәңге яшәрмен.

10Син, адәм углы, Исраил халкына бу Изге йортны тасвирлап бир, һәм алар аның сызымын ясасыннар. Үз гөнаһларыннан оялсын алар[+]. 11Әгәр үзләре кылган гамәлләрдән оялсалар, аларга Изге йортның рәвешен, аның ничек урнашуын, керү-чыгу урыннарын – аның бөтен рәвешен, барлык кагыйдә вә кануннарын аңлатып бир һәм, аның шушы рәвеш-кыяфәтен вә барлык кагыйдәләрен сакласыннар һәм шулар буенча эш итсеннәр өчен, һәммәсен дә күз алларында язып бир. 12Изге йортның кануны шулдыр: тау түбәсенең әйләнә-тирәсендәге барлык җир – иң изгедер. Изге йортның кануны әнә шул!


Мәзбәх

13Терсәк белән үлчәгәндә (аның озынлыгы терсәктән һәм бер уч иңеннән гыйбарәт), мәзбәхнең зурлыгы әнә шундый: улагының тирәнлеге һәм киңлеге – бер терсәк; читләре буйлап бер карыш[*] киңлектәге кысасы бар. Мәзбәхнең биеклеге менә шундый:[+] 14җирдәге улагыннан алып аскы чыгынтыга кадәр – ике терсәк, чыгынтының киңлеге исә – бер терсәк; аскы чыгынтыдан алып өске чыгынтыга кадәр – дүрт терсәк, өске чыгынтының киңлеге – бер терсәк. 15Мәзбәх миче дүрт терсәк биеклектә; аның дүрт почмагыннан дүрт мөгез күтәрелә[+]. 16Мәзбәх миче дүртпочмаклы булып, аның иңе-буе – уникешәр терсәк. 17Мәзбәхнең өске чыгынтысы да дүртпочмаклы: аның озынлыгы һәм киңлеге – ундүртәр терсәк; кысасының киңлеге – ярты терсәк, ә улагының тирәнлеге – бер терсәк. Мәзбәхкә менә торган баскыч – көнчыгыштандыр[+].

18Һәм теге ир миңа:

– И адәм углы! Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Мәзбәхне ясаганнан соң, тулаем яндыру корбаны китерү һәм мәзбәхкә кан сибү кагыйдәләре шундыйдыр:[+] 19Минем алда хезмәт күрсәтергә тиешле Садыйкның нәсел варисларына, левиләрдән булган руханиларга, гөнаһ йолу корбаны өчен бер үгез бозауны бир[+]. 20Шушы бозауның канын мәзбәхнең дүрт мөгезенә, өске чыгынтының дүрт почмагына, мәзбәхне әйләндереп алган кысага сөрт, шушылай итеп мәзбәхне чистарт һәм пакьләндер[+]. 21Гөнаһ йолу корбаны өчен тәгаенләнгән бозауны Аллаһы йорты янындагы билгеләнгән бер җирдә, изге урыннан читтә яндыр[+].

22Ә икенче көнне гөнаһ йолу корбанына кимчелексез кәҗә тәкәсе алып кил һәм мәзбәхне үгез бозау каны белән чистарткан кебек чистарт. 23Чистарткач, үгез көтүеннән кимчелексез бозау вә сарык көтүеннән кимчелексез сарык тәкәсе алып кил, 24аларны Раббы күз алдына китереп куй; руханилар, аларга тоз сибеп, Раббыга тулаем яндыру корбаны итеп тәкъдим итсеннәр[+].

25Җиде көн дәвамында көн саен бер кәҗә тәкәсе, шулай ук берәр үгез бозау вә сарык көтүеннән берәр тәкәне гөнаһ йолу корбаны итеп китер – аларның барысы да кимчелексез булсын[+]. 26Җиде көн дәвамында руханилар мәзбәхне изгеләндерергә һәм пакьләндерергә тиешләр, шуннан соң инде мәзбәхтән файдаланырга мөмкин. 27Шул җиде көн үткәннән соң, сигезенче көннән башлап, руханилар мәзбәхтә тулаем яндыру корбаннарыгызны вә татулык корбаннарыгызны тәкъдим итәрләр. Шул чагында Мин сезгә мәрхәмәтемне күрсәтермен». Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

#### 44


Изге йортка керү кагыйдәләре

1Аннары теге ир мине яңадан Изге йортның көнчыгышка караган тышкы капкасы янына алып килде. Капка ябык иде. 2Раббы миңа:

– Бу капка ябык килеш торачак, ул ачылырга тиеш түгел, аннан беркем дә үтеп йөрмәячәк, чөнки бу капкадан Раббы, Исраил Алласы керде, һәм ул ябык килеш калырга тиеш, – диде. – 3Анда, Раббы алдында ризык ашар өчен, бары хаким генә утырачак; ул, капка болдыры аша кереп, шуннан чыгар да.

4Аннары ул мине төньяк капка аша Изге йорт янына алып керде. Шунда мин Раббы шөһрәтенең балкышын күрдем, ул Раббы йортын тутырган иде, һәм мин җиргә йөзтүбән капландым[+]. 5Раббы миңа:

– И адәм углы! Мин сиңа Раббы йортының барлык кагыйдәләре вә кануннары турында сөйлим – игътибарлы бул, әйбәтләп тыңла, күзләрең белән әйбәтләп кара; Изге йортка керә торган һәм аннан чыга торган юлларга аеруча игътибар ит[+]. 6Исраилнең фетнәчел халкына, Хуҗа-Раббы болай дип әйтә, диген: «Җитте сезгә, Исраил халкы, әшәкелек эшләүдән туктагыз![+] 7Минем ризыгымны – эч маен һәм канны китергән чакта, сез, Минем Изге йортыма тәне вә йөрәге сөннәтләнмәгән[*] чит халыкларны алып кереп, Минем Изге йортымны нәҗесләдегез. Сез үзегезнең әшәкелегегез белән Минем Килешүемне боздыгыз[+]. 8Минем изге әйберләремне сакламыйча сез, Изге йортымда Миңа хезмәт итәр өчен, үз урыныгызга чит халыкларны билгеләдегез».

9Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Исраилиләр арасында яшәсә дә, тәне вә йөрәге сөннәтләнмәгән чит халык углы Минем Изге йортыма керергә тиеш түгел».


Левиләр вә руханилар турындагы кагыйдәләр

10Исраил Миннән читләшкән чакта, Мине калдырып киткән һәм потларга табынган левиләр үз гөнаһлары өчен тиешле җәзаны алачак. 11Алар Минем Изге йортымда капка янындагы сакчылар һәм Изге йорт хезмәтчеләре булып хезмәт итә алалар; алар, халык өчен тулаем яндыру корбаннары вә башка корбаннар чалып, кешеләргә хезмәт күрсәтә алалар. 12Әмма алар, Минем халкымны потларга хезмәт итәргә өндәп, Исраил халкын гөнаһка этәргән иделәр, шуңа күрә Мин кулымны күтәреп ант итәм, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, – гөнаһлары өчен алар җәза алачак. 13Алар Минем руханиларым булмасыннар, Миңа якынаймасыннар, Минем изге әйберләремә, иң изге әйберләремә дә якынаймасыннар – кылган әшәкелекләре өчен шулай хурлыкка калсыннар. 14Мин аларга Изге йортны саклауны, андагы көндәлек эшләрне генә йөклим.

15Исраил Миннән читләшкән чакта, Минем Изге йортымда тугры хезмәт иткән Садыйкның нәсел варислары – левиләрдән булган руханилар – Миңа хезмәт итәр өчен, хозурыма килсеннәр. Терлекләрнең эч маен вә канын Миңа китерер өчен, алдымда алар басып торырлар, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 16Бары тик алар гына Минем Изге бүлмәмә керерләр һәм, Миңа хезмәт итәр өчен, эшләремне башкарыр өчен, өстәлем янына якынаерлар[+]. 17Эчке ишегалдындагы капкадан кергәндә, алар җитен кием кигән булыр, эчке ишегалдына керә торган капкада һәм Изге йортта хезмәт иткәндә, өсләренә йоннан тегелгән кием кимәсеннәр. 18Башларындагы баш киемнәре дә, билләрендәге эчке киемнәре дә җитеннән булсын. Тирләтә торган кием кимәсеннәр[+]. 19Тышкы ишегалдына халык янына чыкканда, изге киемнәре белән халыкка орынмас өчен[*], хезмәт иткәндә кигән киемнәрен изге бүлмәләрдә салып калдырсыннар һәм икенче кием кисеннәр[+].

20Руханилар башларын кырмасын, озын чәч тә үстермәсен, чәчләрен кистереп йөртә торган булсыннар[+]. 21Эчке ишегалдына керәсе булса, бер генә рухани да шәраб эчәргә тиеш түгел[+]. 22Аларга тол хатынга, иреннән аерылган хатынга өйләнергә ярамый, аларга Исраил халкыннан гыйффәтле кыз яки руханидан тол калган хатынны гына алырга мөмкин[+].

23Минем халкымны алар изгене – гадәти нәрсәдән, чистаны нәҗестан аерырга өйрәтсеннәр[+]. 24Алар дәгъваларны хәл итәргә, кануннарыма нигезләнеп хөкем чыгарырга, Мин билгеләгән бәйрәмнәр турындагы канун вә кагыйдәләремне үтәргә, шимбә көннәремне изге итеп сакларга тиешләр[+].

25Пычранмас өчен, руханиларның берсе дә үлгән кеше янына якын килергә тиеш түгел; фәкать әтисе яки әнисе, углы яки кызы, ир туганы яки кияүгә чыкмаган кыз туганының мәетенә якын килергә ярый[+]. 26Чистарынганнан соң рухани тагын җиде көн көтәргә тиеш[+]. 27Изге йортта хезмәт итәр өчен йортның эчке ишегалдына кергәндә, ул үзе өчен гөнаһ йолу корбаны китерергә тиеш, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

28Руханилар өчен биләмә – Мин Үземдер, Исраилдә аларга биләмәгә җир бирмәгез – аларның биләмәсе Мин Үзем булырмын[+]. 29Алар икмәк бүләге, гөнаһ йолу корбаны вә гаеп йолу корбаныннан тукланырлар; Исраил җирендә Аллаһыга багышланган бар нәрсә аларныкы булыр[+]. 30Беренче уңышыгызның иң яхшы өлеше, шулай ук башка төрле бүләкләрегез дә руханиларныкы булыр. Йортыгызга бәрәкәт иңсен өчен, беренче тарттырган онны да руханига бирегез[+]. 31Руханиларга кош яки хайван үләксәсен, шулай ук кыргый җәнлек ботарлаган үләксәне ашарга ярамый[+].

#### 45


Изге җир һәм Исраил хакименең җире

1Җирәбә салып җирегезне биләмәләргә бүлгән чакта, Раббыга егерме биш мең терсәк озынлыкта вә егерме мең терсәк киңлектә изге җир бүлеп бирегез; әлеге җир изгедер[+]. 2Шул җирдән Изге йорт өчен һәр ягы биш йөз терсәккә тәңгәл дүртпочмаклы җир бүлеп алынсын, аның әйләнәсендә илле терсәккә тиң буш урын калсын[+]. 3Әлеге изге җирдә егерме биш мең терсәк озынлыкта вә ун мең терсәк киңлектә җир бүлеп алынсын: анда Изге йорт, иң изге урын булыр. 4Бу изге җир Изге йортта Раббы хозурында хезмәт итүче руханиларныкы булыр: аларның йортлары да, Изге йорт өчен изге урын да шушында булыр[+]. 5Егерме биш мең терсәк озынлыктагы вә ун мең терсәк киңлектәге икенче бер биләмә Изге йортта хезмәт итүче левиләр яшәячәк шәһәрләр өчен бирелсен[+].

6Изге җир янәшәсендә биш мең терсәк киңлектәге вә егерме биш мең терсәк озынлыктагы җирне шәһәр өчен калдырыгыз, бусы бөтен Исраил халкыныкы булыр[+].

7Изге җир һәм шәһәр өчен бүленгән биләмәгә ике яктан да чиктәш җирне хакимгә бирегез. Әлеге җир изге җирнең көнбатыш чигеннән көнбатышка таба вә көнчыгыш чигеннән көнчыгышка таба – илнең көнбатыш чигеннән көнчыгыш чигенә кадәр сузылып, озынлыгы белән бер ыругның биләмәсенә тәңгәл булыр[+]. 8Бу җир аның Исраилдәге биләмәсе булыр. Минем хакимнәрем моннан ары Минем халкымны җәберләмәс, Исраил ил-йортындагы ыругларга калган җирдән файдаланырга мөмкинлек бирер.


Хакимнең вазифасы

9Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Җитте сезгә, Исраил хакимнәре! Җәбер-золымны бетерегез, дөрес вә гадел гамәлләр кылыгыз, Минем халкымны үз биләмәләреннән кысып чыгарудан туктагыз, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. –[+] 10Үлчәүләрегез дөрес, эфа[*] һәм бат[*] та сездә төгәл булсын[+]. 11Эфа белән бат бертөрле үлчәмдә булырга, батка да, эфага да хомерның[*] уннан бер өлеше керергә тиеш; аларның үлчәме хомер буенча билгеләнсен. 12Шәкыл егерме герага[*] тиңләшсен; ә егерме, егерме биш вә унбиш шәкыл җәмгысы сездә бер мина[*] тәшкил итәргә тиеш[+].

13Сез китерергә тиешле бүләк әнә шундый: бер хомер бодайдан да, бер хомер арпадан да – эфаның алтыдан бер өлеше. 14Зәйтүн мае турындагы карар түбәндәгечә: бер кор[*] майдан – батның уннан бер өлеше (бер кор ун батка яки бер хомерга тәңгәл, чөнки ун бат бер хомерны тәшкил итә). 15Ике йөз сарыгы булган, Исраил җирендәге мул сулы көтүлектән – бер сарык. Халыкны гөнаһлардан арындыру өчен, сез икмәк бүләге, тулаем яндыру корбаны вә татулык корбаны[†] китерергә тиеш, – дип белдерә Хуҗа-Раббы. – 16Илдәге бөтен халык Исраил хакиме белән бергә шушы бүләкләрне тәкъдим итсен. 17Ә хакимнең вазифасы – Яңа ай бәйрәмендә, шимбә көннәрендә, Исраил халкының барлык билгеләнгән бәйрәмнәрендә – тулаем яндыру корбаны, икмәк бүләге вә шәраб бүләге[†] китерүне тәэмин итү. Исраил ил-йортының гөнаһлары кичерелсен өчен, хаким гөнаһ йолу корбаны, икмәк бүләге, тулаем яндыру корбаны вә татулык корбаны китерергә тиеш булыр»[+].

18Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Беренче айның беренче көнендә кимчелексез бер үгез бозау алыгыз да Изге йортны чистартыгыз[+]. 19Рухани гөнаһ йолу корбанының канын Изге йортның ишек яңагына, мәзбәхтәге өске чыгынтының дүрт почмагына вә эчке ишегалдындагы капка баганаларына сөртеп чыксын[+]. 20Ялгышлык белән яисә белмичә гөнаһ кылучылар өчен айның җиденче көнендә шуны ук кабатлагыз; Изге йортны шушылай итеп чистартыгыз.

21Беренче айның ундүртенче көнендә, җиде көн буена төче күмәч ашап, Котылу бәйрәмен[†] билгеләп үтегез[+]. 22Бу көнне хаким үзе һәм илнең бөтен халкы өчен, гөнаһ йолу корбаны итеп, үгез бозау китерсен. 23Шушы җиде көнлек бәйрәмдә ул, тулаем яндыру корбаны итеп, Раббыга һәр көнне кимчелексез җидешәр үгез бозау вә кимчелексез җидешәр сарык һәм, гөнаһ йолу корбаны итеп, кәҗә көтүеннән берәр кәҗә тәкәсе китерергә тиеш[+]. 24Һәр үгез, һәр сарык тәкәсе белән ул берәр эфа икмәк бүләге һәм берәр һин зәйтүн мае китерергә тиеш[+].

25Җиденче айның унбишенче көненнән башлап, бәйрәм[*] барган җиде көн буена хаким кеше гөнаһ йолу корбаны, тулаем яндыру корбаны вә икмәк бүләге өчен шул ук күләмдә зәйтүн мае китерергә тиеш»[+].

#### 46

1Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Эчке ишегалдындагы, көнчыгышка караган капка алты эш көне буена бикле, ә шимбә көнне һәм Яңа ай бәйрәмендә ачык булырга тиеш. 2Хаким, капканың болдыры аша кереп, капка баганасы янында басып торыр; руханилар аның тулаем яндыру корбанын вә татулык корбанын тәкъдим итәрләр; хаким, капка бусагасыннан Раббыга сәҗдә кылып, капкадан чыгар, капка үзе исә кичкә кадәр бикләнмәс[+]. 3Халык шул капка янында шимбә көннәрендә, Яңа ай бәйрәмендә Раббы алдында сәҗдә кылыр. 4Шимбә көнне хаким, Раббыга тулаем яндыру корбаны итеп, кимчелексез алты тәкә бәрән белән сарык тәкәсен китерергә тиеш[+]. 5Әлеге тәкә белән бергә ул – бер эфа, ә бәрәннәр белән бергә үзе теләгән күләмдә икмәк бүләге китерсен; һәр эфа икмәк бүләгенә берәр һин зәйтүн мае кушылырга тиеш. 6Яңа ай бәйрәмендә үгез көтүеннән бер бозау, алты бәрән вә бер сарык тәкәсе китерсен, аларның барысы да кимчелексез булырга тиеш[+]. 7Бозау һәм тәкә белән бергә ул – берәр эфа, ә бәрәннәр белән бергә үзе теләгән күләмдә икмәк бүләге китерсен; һәр эфа икмәк бүләгенә берәр һин зәйтүн мае кушылырга тиеш. 8Килгән чакта, хаким кеше капка болдыры аша керер һәм шуннан ук чыгар да.

9Илнең халкы бәйрәм көннәрендә Раббы алдында сәҗдә кылыр өчен килгәндә, төньяк капкадан керүчеләр – көньяк капкадан, ә көньяк капкадан керүчеләр төньяк капкадан чыгарга тиеш; кергән капкаларыннан түгел, ә бәлки каршы як капкадан чыксыннар[+]. 10Хаким алар арасында булырга тиеш; алар кергәндә, ул да керсен, алар чыкканда, ул да чыксын.

11Тантаналы көннәрдә һәм билгеләнгән бәйрәмнәрдә бер үгез вә бер тәкә белән бергә – берәр эфа, ә бәрәннәр белән бергә теләгән кадәр икмәк бүләге китерсеннәр; һәр эфа икмәк бүләгенә бер һин зәйтүн мае кушылырга тиеш. 12Әгәр дә хаким үз ихтыяры белән Раббыга тулаем яндыру корбаны яки татулык корбаны китерергә теләсә, аңа көнчыгыш капканы ачарга тиешләр, һәм ул үзенең тулаем яндыру корбанын яки татулык корбанын шимбә көнендәге кебек тәкъдим итәр, шуннан соң ул чыгып китәр һәм, ул чыккач, капканы бикләрләр[+].

13Раббыга тулаем яндыру корбаны итеп, һәр көнне иртән бер яшьлек кимчелексез бәрән тәкъдим итегез[+]. 14Бәрән белән бергә һәр көн иртән эфаның алтыдан бер өлеше кадәр икмәк бүләге һәм, сыйфатлы бодай онына кушу өчен, һиннең өчтән бер өлеше кадәр зәйтүн мае китерегез. Раббыга биреләсе икмәк бүләге турындагы кагыйдә мәңгелек булсын. 15Бәрән белән икмәк бүләге вә зәйтүн мае, тулаем яндыру корбаны итеп, даими рәвештә һәр иртәдә китерелсен».

16Хуҗа-Раббы болай дип әйтә: «Әгәр дә берәр хаким үз милкеннән угылларының берсенә биләмәгә җир бүләк итсә, әлеге җир углының угылларына да мирас булып калырга тиеш. Бу – аларның мирасы. 17Ә инде хаким үз милкеннән колларының берәрсенә биләмәгә җир бүләк итсә, ул вакытта кол әлеге җирдән азат итү елына[*] кадәр генә файдалана алачак, соңыннан бу җир хакимгә кире кайтарылачак. Аның мирасы угылларына гына күчәргә тиеш[+]. 18Хаким кеше халыкны үз биләмәләреннән кысып чыгарып, аларның җирләрен үзенә ала алмый; балаларына ул үз биләмәсен генә мирас итеп калдыра ала; Минем халкымнан беркем дә үз биләмәсеннән куылырга тиеш түгел»[+].

19Аннары теге ир мине капка янындагы юлдан руханиларның төньякка караган изге бүлмәләренә алып килде, шунда, көнбатыш якта, бер урынны күрсәтте. 20Ул миңа:

– Руханилар гаеп йолу корбанының, гөнаһ йолу корбанының итен һәм икмәк бүләге пешерергә тиешле урын бу. Кешеләр әлеге изге ризыкка орынмасын өчен[*] бу ризык тышкы ишегалдына чыгарылырга тиеш түгел, – диде.

21Шуннан соң ул мине, тышкы ишегалдына алып чыгып, бер-бер артлы аның һәр дүрт почмагына алып килде; ишегалдының һәр почмагында мин тагын берәр ишегалды күрдем. 22Тышкы ишегалдының һәр дүрт почмагында кырык терсәк озынлыкта вә утыз терсәк киңлектә өсте ябулы ишегалды булып, аларның һәркайсы бер зурлыкта иде. 23Әлеге дүрт ишегалды һәммәсе дә таш койма белән әйләндереп алынган, ә коймада буеннан-буена мичләр ясалган иде. 24Һәм ул миңа:

– Биредә Изге йорт хезмәтчеләре халык китергән корбан итен пешерәчәк, – диде.

#### 47


Изге йорттан агып чыккан елга

1Аннары теге ир мине яңадан Изге йортка керә торган урынга алып килде – менә, аның бусагасы астыннан көнчыгышка таба, Изге йорт караган якка таба су ага. Су Изге йортның уң ягыннан, астан агып чыгып, мәзбәхнең көньяк тарафыннан үтә иде[+]. 2Ир кеше, мине төньяк капкадан алып чыгып, тышкы яктан көнчыгышка караган капкага китерде; су капканың көньяк тарафыннан ага иде. 3Аннары теге ир, үлчәү бавын тотып, көнчыгышка таба юнәлде һәм, мең терсәк үлчәп алып, мине су аша алып чыкты – биредә су аяк йөзеннән иде[+]. 4Шул урыннан тагын мең терсәк үлчәп китеп, мине су аша алып чыкты – биредә су тездән иде. Яңадан да мең терсәк үлчәп алып, мине су аша алып чыкты – биредә су билдән иде. 5Аннары ул тагын мең терсәк үлчәп алды – бу инде мин кичеп чыга алмаслык елга иде: биредә су шундый тирән булып, аның аша йөзеп кенә чыгарга мөмкин иде; чыннан да, аръягына чыга алмаслык елга иде бу. 6Ир миннән:

– Син моны күрәсеңме, адәм углы? – диде һәм мине кабат елга ярына алып килде. 7Кире әйләнеп килгәч, мин елганың һәр ике ярында бик күп агачлар үсеп утырганын күрдем. 8Ул миңа:

– Бу елга көнчыгыш тарафтагы җирләргә таба ага, Араба тигезлегенә җиткәч, Үле диңгезгә кушылыр, шунлыктан диңгез суы төчеләнер, – диде. –[+] 9Елга агып төшкән урында төрле җан ияләре мыжгып торыр, балык бик күп булыр, чөнки елга суы тозлы суларны төчеләндерер: елга тамагында тормыш кайнап торыр. 10Эн-Гедидән алып Эн-Әглаимгә кадәр яр буенда балыкчылар ятьмә салыр. Анда, Бөек диңгездәге[*] кебек, төрледән-төрле балык булыр[+]. 11Әмма сазлыклар вә баткаклыклар төчеләнмәс, алар тоз чыгару өчен калыр. 12Елганың һәр ике ярында күп төрле җимеш агачлары үсеп утырыр, аларның яфраклары шиңмәс, җимешләре бетмәс, һәр айны яңалары өлгереп торыр, чөнки аларны Изге йорттан агып чыккан су туендырыр. Аларның җимешләрен ашарлар, яфракларын төрле авырулардан дәвалау өчен кулланырлар[+].


Илнең яңа чикләре

13[•]Хуҗа-Раббы болай дип әйтә:

– Менә шушы чикләр буенча сез җирне Исраилнең унике ыругы арасында бүләрсез. Йосыфка ике өлеш тиеш. 14Җирне һәр ыругка тигез итеп бүләрсез, чөнки Мин, кулымны күтәреп, җирне сезнең ата-бабаларыгызга бирергә ант иттем, һәм бу җир сезнең биләмәгез булыр[+].

15Илнең чиге түбәндәгечә: төньягында чик сызыгы Бөек диңгездән алып Седад юлы буйлап Хетлон аша 16Хаматка, Беротага, Дәмәшкъ белән Хамат арасында урнашкан Сибраимгә, Хауран чигендәге Хасер-Һаттихонга кадәр сузылыр. 17Аннары ул, Хаматны төньяктарак калдырып, диңгездән Дәмәшкъ чигендәге Хатсар-Энанга җитәр. Төньяк чикләр әнә шундый. 18Көнчыгышта илнең чиге Хауран белән Дәмәшкъ арасыннан, Гилыгад белән Исраил җире арасындагы Үрдүн елгасы буйлап көнчыгыш диңгезгә кадәр узар. Шул чикне үлчәп ал. Көнчыгыш чикләр шундыйдыр. 19Көньяктагы чик Тамардан алып Мериба-Кадыш суларына кадәр сузылыр, аннары үзәнлек буйлап Бөек диңгезгә кадәр барыр. Көньяк чикләр әнә шундый[+]. 20Көнбатышта, Лебо-Хамат[*] каршында, илнең чиге Бөек диңгез буйлап үтәр. Көнбатыш чикләр әнә шундый.

21– Шушы җирне сез Исраил ыруглары арасында бүлешегез. 22Сез аны биләмәләргә жирәбә буенча, үзегезгә һәм сезнең арада яшәп балалар тудырган килмешәкләргә бүлегез; Исраил ыруглары белән беррәттән аларга да мирас җире буларак биләмәләр бүлеп бирегез – Исраилдә туган кешеләр кебек үк алар да тулы хокуклы булсыннар[+]. 23Килмешәкләр кайсы ыруг арасында яшәсәләр, аларга шунда биләмәгә җир бирегез, – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

#### 48

1– Исраил ыругларының исемнәре түбәндәгечә. Илнең төньягында Дан биләмәсе булыр: аның чиге Хетлон юлы буйлап Лебо-Хаматка кадәр сузылыр, көнчыгыштан көнбатышка, Хаматны төньяктарак калдырып, Дәмәшкъ чигендәге Хатсар-Энаннан барыр[+]. 2Ашер җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Дан биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 3Нәптали җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Ашер биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 4Менашше җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Нәптали биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 5Эфраим җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Менашше биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 6Рубин җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Эфраим биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 7Яһүдә җирләре, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Рубин биләмәсе белән чиктәш булыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

8– Яһүдә биләмәсе белән чиктәш, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылган махсус җир булыр, аның киңлеге – егерме биш мең терсәк, ә озынлыгы көнчыгыштан көнбатышка таба һәр ыругның биләмә озынлыгына тәңгәлдер. Шушы җирнең уртасында Изге йорт урнашыр[+]. 9Раббыга тәгаенләнгән җирнең озынлыгы – егерме биш мең, ә киңлеге ун мең терсәк булыр[+]. 10Бу изге җир – руханиларныкы; аның озынлыгы төньякта һәм көньякта – егерме бишәр мең терсәк, ә киңлеге көнбатышта һәм көнчыгышта – унар мең терсәк; шушы җирнең уртасында Раббы йорты урнашыр. 11Бу җир исраилиләр белән бергә башка левиләр Миннән читләшкән чагында Миңа тугры хезмәт иткән, Миңа багышланган руханиларныкы – Садыйк угылларыныкы[+]. 12Изге җирнең бер өлеше булган әлеге махсус биләмә – аларныкы; иң изге саналган бу биләмә левиләр җире белән чиктәш.

13Руханилар янәшәсеннән егерме биш мең терсәк озынлыктагы вә ун мең терсәк киңлектәге җирне левиләр алыр. Аның бөтен озынлыгы – егерме биш мең, ә киңлеге – ун мең терсәк[+]. 14Алар бу җирне сата да, алмаштыра да алмас. Иң яхшы саналган әлеге биләмә башка кулларга күчәргә тиеш түгел, чөнки ул – Раббының изге урыны, – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

15– Биш мең терсәк киңлектәге вә егерме биш мең терсәк озынлыктагы калган җир шәһәр кирәге, йортлар һәм көтүлекләр өчен тәгаенләнә. Шушы җирнең уртасында шәһәр урнашып,[+] 16аның төньяк, көньяк, көнчыгыш вә көнбатыш чикләре дүрт мең биш йөзәр терсәк булыр[+]. 17Шәһәр янындагы көтүлек җирләре төньякка да, көньякка да, көнчыгышка һәм көнбатышка да ике йөз иллешәр терсәккә сузылыр. 18Шәһәр вә көтүлекләрдән калган өлеш озын ягы белән изге биләмәгә чиктәш булып, аның көнбатыш һәм көнчыгыш чикләре унар мең терсәккә тигез. Шушы җирдән алынган уңыш шәһәрдә эшләүчеләр өчен ризык булыр, 19һәм Исраилнең һәр ыругы әлеге җирдә эшли алыр. 20Һәр ягы егерме бишәр мең терсәккә тәңгәл әлеге биләмә, дүртпочмаклы булып, шәһәр җирләре белән бергә изге урын буларак аерып алыныр.

21Изге җир белән шәһәр биләмәсенең һәр ике ягындагы төбәк хаким кешегә тәгаенләнә. Аның җире егерме биш мең терсәк озынлыктагы изге биләмәдән көнчыгышка таба, илнең көнчыгыш чикләренә кадәр, һәм егерме биш мең терсәк озынлыктагы изге биләмәдән көнбатышка таба, илнең көнбатыш чикләренә кадәр сузылыр. Ыругларның биләмәләре буйлап урнашкан әлеге ике төбәк хакимнеке саналыр. Изге биләмә белән Изге йорт шушы ике төбәкнең уртасында урнашыр[+]. 22Шул рәвешле, левиләрнең биләмәләре һәм шәһәрнең биләмәләре хаким җирләре уртасында калыр. Хакимнең биләмәсе Яһүдә һәм Беньямин ыругының биләмәләре арасында булыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы.

23– Башка ыругларның өлешләренә килгәндә, Беньямин биләмәсе көнчыгыштан көнбатышка сузылыр[+]. 24Шимун җире, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Беньямин биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 25Исәсхәр җире, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Шимун биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 26Зәбулун җире, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Исәсхәр биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 27Гәд җире, көнчыгыштан көнбатышка таба сузылып, Зәбулун биләмәсе белән чиктәш булыр[+]. 28Гәд биләмәсенең көньяк чиге Тамардан алып Мериба-Кадыш суларына кадәр, ә аннан Мисыр ташкыны буйлап Бөек диңгезгә кадәр үтәр[+]. 29Жирәбә буенча Исраил ыругларына сез бүлеп бирәсе биләмә җирләре әнә шундый; һәр ыругның үз өлеше булыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы.


Иерусалимнең яңа исеме

30– Шәһәрдән чыгу урыннары әнә шундый: озынлыгы дүрт мең биш йөз терсәккә тәңгәл төньяк диварда[+] 31Рубин, Яһүдә һәм Леви капкалары булыр. Шәһәр капкалары Исраил ыруглары исемнәре белән аталыр. 32Озынлыгы дүрт мең биш йөз терсәккә тәңгәл көнчыгыш диварда өч капка – Йосыф, Беньямин һәм Дан капкалары булыр. 33Озынлыгы дүрт мең биш йөз терсәккә тәңгәл көньяк диварда өч капка – Шимун, Исәсхәр һәм Зәбулун капкалары булыр. 34Озынлыгы дүрт мең биш йөз терсәккә тәңгәл көнбатыш диварда өч капка – Гәд, Ашер һәм Нәптали капкалары булыр. 35Шәһәрне әйләндереп алган диварның озынлыгы җәмгысы унсигез мең терсәккә тигез. Шушы көннән башлап, шәһәр «Раббы биредә» дип аталыр, – дип белдерә Хуҗа-Раббы[+].

### Даниил

#### Даниил

Даниил


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]


#### 1


Даниил пәйгамбәр


Даниил һәм аның өч дусты патша сараенда

1Яһүдә[†] патшасы Яһоякыйм хакимлегенең өченче елында Бабил[†] патшасы Нәбухаднессар[*], Иерусалимгә каршы яуга күтәрелеп, шәһәрне камап алды[+]. 2Хуҗа-Хаким[†] Яһүдә патшасы Яһоякыймны, шулай ук Аллаһы йортындагы[†] савытларның бер өлешен Нәбухаднессар кулына тапшырды. Нәбухаднессар шул савытларны Шинар җиренә озатып, үз илаһы йортындагы хәзинә саклагычына урнаштырды[+].

3-4Үзенең хезмәтчеләр башлыгы Ашпеназга ул:

– Кыяфәтләре күркәм, гәүдә-сыннары төгәл, патша сараенда хезмәт итә алырдай, зирәк акыллы, белемле, төрле фәннәргә тиз төшенә торган, патша һәм аксөякләр нәселеннән булган Исраил[†] егетләрен китер, аларны килдани язмасына вә теленә өйрәт, – диде. 5Үсмер егетләргә патша үз табыныннан көндәлек ризык һәм шәраб бирергә боерды. Аларны шул рәвешле өч ел дәвамында тәрбия кылганнан соң, патша хозурына китерергә тиешләр иде.

6Алар арасында Даниил, Ханания, Мишаил вә Азария атлы яһүди егетләр бар иде[+]. 7Хезмәтчеләр башлыгы аларга яңа исемнәр бирде: Даниил – Бәлтешассарга, Ханания – Шадрахка, Мишаил – Мешахка, Азария Әбеднәгүгә әйләнде[+].

8Егетләрнең Даниил исемлесе патша өстәлендәге ризыклар, шәраблар белән үзен нәҗесләмәскә дип йөрәгенә беркетеп куйган иде, шул сәбәпле хезмәтчеләр башлыгыннан әлеге ризыклар белән тукланмаска рөхсәт сорады[+]. 9Хезмәтчеләр башлыгы күңелендә Даниилга карата Аллаһы[†] мәрхәмәт вә шәфкать уяткан булса да,[+] 10Ашпеназ:

– Патша әфәндемнән куркам: ашар ризыкны да, эчәр шәрабны да сезгә ул үзе билгеләде; яшьтәшләрегезнекенә караганда йөзегезнең ябыграк булуын күрсә, патша каршында башымны бәлагә салачаксыз бит, – диде Даниилга.

11Даниил, Ханания, Мишаил һәм Азариягә күз-колак булыр өчен, хезмәтчеләр башлыгы билгеләгән сакчыга Даниил болай диде:

12– Үзеңнең колларыңны сынап кара әле: безгә ун көн дәвамында ашарга – яшелчә, эчәргә су гына биреп торсыннар[+]. 13Шуннан безнең һәм патша нигъмәтләре белән тукланып торучы үсмерләрнең кыяфәтен чагыштырып карарсың. Аннары үзең ничек кирәк тапсаң, колларың белән шуны эшләрсең.

14Сакчы, аның бу тәкъдиме белән ризалашып, ун көн дәвамында егетләрне сынады; 15ун көннән соң боларның кыяфәте патша нигъмәтләре белән туенып торучы үсмерләрнекенә караганда күркәмрәк, гәүдәләре дә тазарак булуын күрде. 16Шуңа күрә сакчы, егетләргә тәгаенләнгән ризык һәм шәрабларны бирмичә, аларга бары яшелчә генә ашата башлады.

17Аллаһы әлеге дүрт үсмер егеткә зиһен, һәртөрле язмага, укуга сәләт һәм зирәклек иңдергән булып, Даниилны исә шушылардан кала барлык илаһи күренешләрне вә төшләрне юрау осталыгы белән дә сыйфатландырган иде[+]. 18Егетләрне укыту-өйрәтү өчен патша билгеләгән вакыт үтүгә, хезмәтчеләр башлыгы аларны Нәбухаднессар игътибарына тәкъдим итте. 19Патша аларны әңгәмә корырга чакырды, һәм янәшәсендәге барча үсмерләр арасында Даниил, Ханания, Мишаил һәм Азариягә тиң булырдае табылмады. Шунлыктан егетләр патша хозурында хезмәт итә башлады. 20Нәбухаднессар патша алардан нәрсә хакында гына сораса да, акыл зирәклеге кирәк булган һәр эштә әлеге егетләрнең патшалыктагы барча тәгъбирче вә тылсымчылардан ун тапкыр өстенрәк булуы күренде[+].

21Тәхеткә Кир патша килгәнчегә кадәр, Даниил шулай патша хезмәтендә кала бирде[+].

#### 2


Нәбухаднессарның беренче төше

1Патшалык итүенең икенче елында Нәбухаднессарга бер төш керде, һәм ул, күңел тынычлыгын югалтып, тәмам йокыдан язды[+]. 2Шуннан патша, әлеге төшне аңа сөйләп бирсеннәр өчен, үзенең тәгъбирчеләрен вә тылсымчыларын, сихерчеләрен вә күрәзәчеләрен чакыртырга боерды. Тегеләр патша хозурына кереп баскач, 3Нәбухаднессар болай дип сүз башлады:

– Бер төш кереп, җанымның тынычлыгын алды, шуның нәрсә аңлатканын беләсем килә.

4Күрәзәчеләр арамей телендә[†] патшага болай диделәр[*]:

– Мәңге яшә, патшабыз! Колларыңа төшеңне сөйләп бирсәң, без сиңа аның мәгънәсен аңлатыр идек[+].

5Патша исә, күрәзәчеләренең сүзенә җавап итеп:

– Мин ныклы фикергә килдем: әгәр мин күргән төшне үзегез сөйләп, аның мәгънәсен аңлатып бирә алмасагыз, сезне кисәкләргә тураклап, йортларыгызны хәрабә хәленә китерәчәкмен[+]. 6Инде дә төшемне сөйләп, аны юрап та бирсәгез, миннән сезгә бүләк-һәдияләр вә кадер-хөрмәт булыр. Димәк ки, төшемне сөйләп, аның мәгънәсен аңлатып бирегез! – диде[+].

7Күрәзәчеләр янә:

– Патшабыз үзенең колларына төшен сөйләп бирсә, без аның мәгънәсен аңлата алыр идек, – дип әйттеләр.

8Шуннан патша аларга болай диде:

– Вакытны сузарга тырышканыгызны күреп торам, чөнки минем ныклы карарымны беләсез: 9төшнең нәрсә аңлатканын сөйләп бирмәсәгез, һәммәгезне бер язмыш көтә. Сез алдарга, ялган сүз сөйләргә җыенасыз, фикерем үзгәрер дип өметләнәсез. Ә менә төшемне сөйләп бирсәгез, аның мәгънәсен аңлата алуыгызга да ышаныр идем[+].

10Күрәзәчеләр, җавап итеп, патшага болай диделәр:

– Патша өчен мондый эшне башкарырдай кеше җир йөзендә юктыр. Берәр бөек вә кодрәтле патшаның үз тәгъбирчеләре, тылсымчылары вә күрәзәчеләреннән мондый эшне таләп иткәне бар микән?! 11Патша кушкан бу эш шундый авыр ки, моны әйтеп бирердәй кеше юктыр, моны бары тик илаһи затлар гына башкарып чыга алыр, ләкин алар кеше арасында яшәми бит.

12Бу сүзләргә патшаның бик нык ачуы килде, һәм ул Бабилнең бөтен акыл ияләрен кырып бетерергә боерды[+]. 13Патшаның әлеге фәрманы игълан ителгәч, акыл ияләренең җаннарын кыяр өчен, Даниил белән аның иптәшләрен дә эзләргә тотындылар.

14Шунда Даниил, зирәклек күрсәтеп, Бабилнең акыл ияләрен үтерергә тиешле патша җансакчыларының башлыгы Ариохка җайлап кына мөрәҗәгать итте. 15Патша түрәсе Ариохтан ул:

– Ни сәбәпле патша мондый рәхимсез боерык бирде? – дип сорагач, теге аңа эшнең асылын сөйләп бирде. 16Даниил, патша янына кереп, төшнең мәгънәсен аңлатыр өчен, күпмедер вакыт бирүен үтенде. 17Шуннан, өенә кайтып, дуслары Ханания, Мишаил вә Азариягә әлеге вакыйга хакында сөйләп бирде[+]. 18Бабилнең башка акыл ияләре белән бергә үзебез дә һәлак булмас өчен, Күкләр Алласына ялварыгыз: мәрхәмәтен күрсәтеп, әлеге сергә төшендерсен, диде ул дусларына. 19Төнлә Аллаһыдан күренеш иңеп, бу төшнең сере Даниилга ачылды, һәм ул Күкләр Алласына мактау-шөкерләр яудырып 20әйтте:

«Аллаһының исеменә мәңге-мәңгегә мактау-шөкерләр яусын!
Чөнки Ул хикмәт ияседер,
көч-кодрәт тә Аның кулындадыр!
21Дәвер-чорларны, ел фасылларын алыштыручы,
патшаларны тәхеттән төшерүче һәм тәхеткә утыртучы,
зирәкләргә – зирәклек, аңлыларга белем бирүче,[+]
22тирәндә яткан яшерен серләрне ачучы,
караңгылык эчендә ни барын белүче – Улдыр;
яктылык – Аның хозурындадыр[+].
23И ата-бабаларымның Алласы,
Сиңа рәхмәтләремне, мактау сүзләремне белдерәм! –
Син миңа зирәклек һәм көч бирдең,
ялварып сораганыбызны миңа ачтың,
безгә патша төшенең асылын аңлаттың».

24Шуннан Даниил, патша әмере нигезендә Бабилнең акыл ияләрен үтерергә тиеш булган Ариох янына килеп:

– Бабил акыл ияләренең җаннарын кыйма, патша хозурына алып кер мине, мин аңа төшнең мәгънәсен аңлатырга телим, – дип әйтте.

25Ариох шундук Даниилны патша янына алып керде һәм патшага болай диде:

– Яһүд сөргенчеләре арасыннан патшага төшнең асылын ачып бирердәй кеше таптым.

26Бәлтешассар исемен йөрткән Даниилга патша:

– Син, чыннан да, мин күргән төшне сөйләп, мәгънәсен дә аңлатып бирә аласыңмы? – диде.

27Патшага җавап итеп, Даниил әйтте:

– Патша сораган сернең асылын ни акыл ияләре вә тылсымчылар, ни тәгъбирче вә фалчылар ачып бирә алмас иде. 28Әмма күкләрдә нинди серне дә ача белүче Аллаһы бар. Соңгы көннәрдә буласы вакыйгаларга Ул Нәбухаднессар патшаның күзләрен ачмакчы. Түшәгеңдә яткан чакта, сиңа кергән төш вә күренешләр менә мондый иде[+]. 29Син, патша, урыныңда ятканда, моннан ары нәрсәләр булыр икән, дип, уйлар уйладың. Аллаһы яшерен серләр хакында кешеләргә сөйли ала, һәм яшерен серләрне ачучы Аллаһы сиңа киләчәктә ниләр буласын күрсәтте. 30Мин башкалардан зирәгрәк булган өчен түгел, ә бәлки патша төшнең асылын һәм үз йөрәгендәге уйларын аңласын өчен ачылды бу сер миңа[+]. 31Сиңа, патшам, мондый күренеш иңде: синең каршыңда, имеш, ялтырап-җемелдәп ниндидер бик зур, дәһшәт тулы бер сын тора. 32Сынның башы саф алтыннан, күкрәк-куллары көмештән, корсагы һәм ботлары бакырдан, 33балтырлары тимердән, аяк табаннарының бер өлеше тимердән, бер өлеше балчыктандыр. 34Син шулай тамаша кылып торганда, таш кыядан үзеннән-үзе, кеше кулы орынмыйча бер таш кителде дә әлеге сынның тимер вә балчыктан эшләнгән аякларына китереп бәрде һәм сынны чәлпәрәмә китерде. 35Шулвакыт тимер, кызыл балчык, бакыр, көмеш вә алтын – һәммәсе таралып-уалып бетте, җәйге ындыр табагындагы кибәк сыман булды; җил аларның һәммәсен очыртып алып китте, эзләрен дә калдырмады; сынны ваткан таш исә, зур бер тауга әйләнеп, бөтен дөньяны каплап алды.

36Төш әнә шундый иде! Хәзер инде патшабызга аның мәгънәсен дә сөйлик. 37И патша, син – патшаларның патшасыдыр, Күкләр Алласы сиңа патшалык-хакимлек тә, көч-куәт һәм дан-шөһрәт тә бирде[+]. 38Җирдә яшәүче барча адәм балаларының, тереклек ияләренең вә күктәге кошларның язмышын Аллаһы синең кулыңа тапшырды һәм шуларның һәммәсе өстеннән сине хаким итеп билгеләде. Димәк ки, әлеге алтын баш – син ул![+]

39Синнән соң икенче бер – синекеннән кайтышрак булган патшалык аякка басар; аннан ары бөтен җир йөзендә идарә итәчәк өченче – бакыр патшалык мәйданга чыгар[+]. 40Ә дүртенче патшалык исә, бар нәрсәне ватучы тимер кебек нык булып, һәммә нәрсәне чәлпәрәмә китерәчәк һәм ватып-җимерәчәк[+]. 41Син шулай ук бер өлеше тимердән, бер өлеше чүлмәк балчыгыннан ясалган аяк һәм аяк бармаклары күрдең, анысы бүленгән патшалыкны аңлата. Аңарда әле күпмедер тимер ныклыгы калачак, шунлыктан син чүлмәк балчыгы катыш тимер күрдең дә. 42Аяк бармакларының бер өлеше тимердән, бер өлеше балчыктан булган кебек, әлеге патшалыкның да бер өлеше көчлерәк, икенче өлеше зәгыйфьрәк булыр. 43Ә инде чүлмәк балчыгы катыш тимер күрүең исә әлеге патшалыкларның никахлар аша үзара кушылуын аңлата, әмма алар, тимер белән балчык бербөтен була алмаган кебек, бер-берсе белән бөтенләй кушылып бетә алмаячак.

44Әлеге патшалыклар хөкем сөргән көннәрдә Күкләр Алласы мәңге җимерелмәс патшалык төзеячәк! Ул патшалык бер генә халыкның да кулына тапшырылмаячак; башка бөтен патшалыкларны тар-мар китереп, ул үзе мәңгегә торып калачак![+] 45Таш кыядан үзеннән-үзе, кеше кулы орынмыйча кителгән бер ташның тимер, бакыр, балчык, көмеш вә алтынны чәлпәрәмә китерүен син үзең күреп тордың.

Кодрәтле Аллаһы моннан ары ниләр буласын патшага әнә шулай белдереп куйды. Бу төш хак дөрестер һәм аның мәгънәсе дә төп-төгәлдер.

46Шунда Нәбухаднессар патша, Даниил каршында йөзтүбән җиргә капланып, хөрмәтен күрсәтте һәм аңа бүләкләр китерергә, хуш исле бәлзәмнәр көйрәтергә боерды[+]. 47Аннары Даниилга болай диде:

– Дөрестән дә, синең Аллаң – серләрне ача алучы, барча аллаларның Алласы һәм барча патшаларның Хуҗасыдыр, чөнки син шундый серне ача алдың![+]

48Патша шушы вакыйгадан соң Даниилның дәрәҗәсен нык күтәрде: аңа күп итеп зур бүләкләр бирде, аны бөтен Бабил өлкәсенә башлык һәм Бабилнең барлык акыл ияләре өстеннән түрә итеп билгеләде. 49Даниилның гозере буенча, патша Бабил илендәге эшләр белән идарә итәргә Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүне куйды, Даниил үзе исә патша сараенда торып калды.

#### 3


Алтын сын һәм уттай кызган мич

1Нәбухаднессар патша, биеклеге – алтмыш, киңлеге алты терсәк[*] булган алтын сын ясатып, аны Бабил өлкәсендәге Дүрә тигезлегенә куйдырды[+] 2һәм үзе куйдырган шул сынны изгеләштерү тантанасына түрәләрне, җитәкчеләрне, өлкә идарәчеләрен, киңәшчеләрне, хәзинәчеләрне, хөкемчеләрне, мәхкәмә күзәтчеләрен һәм барча төбәкләрнең башлыкларын җыярга әмер бирде. 3Әлеге түрәләр, Нәбухаднессар патша төзеткән сынны изгеләштерү тантанасына җыелып, сын каршына килеп баскач, 4сөрәнче көчле тавыш белән болай дип белдерде:

– Барлык халыклар, кавемнәр һәм кабиләләр! Сезгә шундый фәрман бирелә: 5мөгез быргы, курай, гөслә, лира, саз, сорнай һәм башка уен коралларының тавышын ишетүгә, Нәбухаднессар куйган алтын сын алдында җиргә капланып сәҗдә кылыгыз! 6Кем дә булса җиргә капланып сынга сәҗдә кылмый икән, аны шундук ут бөркеп торган мичкә атачаклар![+]

7Уен коралларының тавышы ишетелүгә, барлык халыклар, кавемнәр һәм кабиләләр җиргә капланып Нәбухаднессар патша төзеткән алтын сынга сәҗдә кылдылар.

8-9Шунда килданиләрдән[†] берничә кеше, килеп, Нәбухаднессар патшага яһүдиләр өстеннән әләкләде:

– Мәңге яшә, патшабыз![+][+] 10-11Син, патша, «Быргы, курай, гөслә, лира, саз, сорнай һәм башка төр уен коралларының тавышын ишетү белән, һәр кеше җиргә капланып алтын сынга сәҗдә кылырга тиеш, инде кем дә булса җиргә капланып сынга сәҗдә кылмый икән, аны ут бөркеп торган мичкә атарга» дигән фәрман биргән идең. 12Бабил илендәге эшләр белән идарә итәргә синең тарафтан билгеләнгән яһүди ирләр Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгү синең әмереңә буйсынмыйлар, патша, алар синең илаһларыңны кадерләмиләр һәм син куйган алтын сынга да сәҗдә кылмыйлар[+].

13Ачуыннан ярсыган Нәбухаднессар шундук Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүне китерергә боерды. Әлеге ирләрне патша каршына китереп бастыргач,[+] 14Нәбухаднессар аларга:

– Сез, Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгү, минем илаһларымны кадерләмисез һәм мин куйдырган алтын сынга сәҗдә кылмыйсыз, шул дөресме? 15Алайса хәзер сез, быргы, курай, гөслә, лира, саз, сорнай һәм башка уен коралларының тавышын ишетүгә, мин ясаган сынга сәҗдә кылырга әзер торыгыз, инде сәҗдә кылмыйсыз икән, сезне шундук ут бөркеп торган мичкә атачаклар; ул вакытта инде бер генә илаһ та минем кулдан сезне коткара алмас, – диде[+].

16Нәбухаднессар патшага җавап итеп, Шадрах, Мешах, Әбеднәгү болай диделәр:

– Синең бу сүзләреңә җавап биреп торуның хаҗәте юктыр. 17Кадерләгән Аллабыз коткара алса, Ул безне ут булып кызган мичтән һәм синең кулдан да коткара алачак, патша. 18Инде Аллаһы безне коткармаган очракта да, сиңа шул мәгълүм булырга тиеш, патша: без синең илаһларыңны кадерләмәячәкбез һәм син куйган алтын сын алдында баш ормаячакбыз.

19Шушы сүзләрне ишетүгә, Нәбухаднессарның, Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүгә бик нык ачуы чыгып, чырайлары караңгыланды, һәм ул, мичне гадәттәгегә караганда җиде тапкыр катырак ягарга кушып,[+] 20гаскәрендәге иң көчле сугышчыларга Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүне бәйләргә һәм ут бөркеп торган мичкә атарга әмер бирде. 21Ирләрне бәйләделәр дә эчке-тышкы киемнәре, баш киемнәре белән бергә ут бөркеп торган мичкә ыргыттылар. 22Патшаның катгый әмерен үтәп, мичне чамадан тыш нык якканнар иде, шуңа күрә Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүне алып килгән сугышчыларны ялкын шундук көйдереп үтерде. 23Әлеге өч ир исә бәйләнгән килеш ут бөркеп торган мич эченә барып төштеләр.

24Нәбухаднессар патша шунда гаҗәпләнеп урыныннан сикереп торды да киңәшчеләреннән:

– Без ут эченә өч кенә кешене бәйләп аттык түгелме?! – дип сорады.

Тегеләр патшага:

– Нәкъ шулай, патша! – дип җавап кайтарды.

25Бу сүзләргә каршы патша:

– Ләкин мин ут эчендә бәйләнмәгән дүрт кешенең йөрүен күрәм, һәм аларга һичнинди зыян килмәгән, дүртенчесе исә илаһи затны хәтерләтә, – диде[+].

26Нәбухаднессар, ут булып кызган мич авызына килеп:

– Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгү, Аллаһы Тәгаләнең коллары! Чыгыгыз аннан һәм бире килегез! – дип дәште.

Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгү ут эченнән чыктылар[+]. 27Түрәләр, җитәкчеләр, өлкә идарәчеләре вә патша киңәшчеләре әлеге өч ир янына җыелдылар һәм аларга утның зыян салмавын күрделәр: чәчләре дә көймәгән, киемнәре дә әүвәлгечә калган, аларга хәтта ут-төтен исе дә сеңмәгән! 28Нәбухаднессар әйтте:

– Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүнең Алласына мактау-шөкерләр яусын! Ул, Үзенең фәрештәсен[†] җибәреп, Үзенә ышаныч баглаган колларын бәладән йолып алды! Патша әмеренә буйсынмыйча, алар, гомерләре белән хушлашырга әзер булып, үз Аллаларыннан башка илаһларны кадерләмәделәр һәм аларга сәҗдә кылмадылар! 29Инде әмер итәмен: әгәр нинди дә булса халыктан яисә кавемнән яки кабиләдән бер-бер кеше Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгү иман иткән Аллаһыга каршы көфер сүз сөйли калса, ул үзе кисәкләргә туракланып, йорты хәрабә хәленә китереләчәк, чөнки аларның Алласы кебек коткара алучы башка илаһ юктыр[+].

30Патша шушы вакыйгадан соң Шадрах, Мешах һәм Әбеднәгүне Бабил җирендә бөек дәрәҗәләргә күтәрде.


Нәбухаднессарның икенче төше

31Җир йөзендә яшәүче һәммә халыкка, кавемгә һәм кабиләгә Нәбухаднессар патша шундый хәбәр юллады:

Иминлектә, бәрәкәттә яшәгез![+] 32Аллаһы Тәгалә миңа күрсәткән могҗизалар вә галәмәтләр хакында сезгә җиткерергә телим:

33Аның галәмәтләре искиткеч,
кылган могҗизалары кодрәтледер!
Аның патшалыгы мәңгелек,
Аның хакимлеге буыннан-буынга дәвам итәчәк![+]

#### 4

1Мин, Нәбухаднессар, үз йортымда тыныч-имин, үз сараемда рәхәт тормыш кичерә идем, 2әмма беркөн түшәгемдә ятканда, котымны алып, миңа бер төш керде һәм күңелемә шом салды[+]. 3Төшне юрасыннар өчен, мин Бабилнең бөтен акыл ияләрен чакыртырга боерык бирдем. 4Тәгъбирче вә тылсымчылар, күрәзәче вә фалчылар җыелгач, мин аларга күргән төшемне сөйләдем, әмма алар аның мәгънәсен аңлата алмадылар[+]. 5-6Ниһаять, минем яныма илаһым Бәлтешассар исемен йөрткән, изге аллалар[*] рухы белән сугарылган Даниил керде; мин аңа төшемне сөйләп бирдем:

– И-и Бәлтешассар, тәгъбирчеләр башлыгы! – дидем аңа. – Изге аллалар рухы белән сугарылуың мәгълүм миңа, шул сәбәпле һичнинди сер синең өчен кыенлык тудыра алмыйдыр – төшемә кергән күренешләрнең асылын аңлатып бирче[+]. 7Түшәгемдә ятканда миңа мондый күренешләр иңде: менә, җирнең кыл уртасында хәйран биек агач үсеп утыра имеш[+]. 8Әлеге агач искиткеч зур һәм нык, аның очлары күкләргә ашкан, җир читенең һәр ноктасыннан күренеп тора икән. 9Аның яфраклары матур, җимешләре дә күп, аңардагы ризык һәркемгә җитәрлек; кыр җәнлекләре аның күләгәсенә җыела, очар кошлар ябалдашлары арасында оя кора, барча тереклек иясе шунда үзенә ашарына ризык таба.

10Түшәктә ятканда мин төшемдә тагын шуны да күрдем, – дидем аңа. – Менә, күкләрдән күзәтүче изге бер фәрештә иңде дә 11көчле тавыш белән болай дип кычкырды: «Бу агачны кисеп аударыгыз да ботакларын чабып ташлагыз, яфракларын коеп төшереп, җимешләрен өзеп ыргытыгыз; агач төбендәге киек-җанварны да, ботаклар арасындагы кош-кортны да төрле якка куып таратыгыз. 12Ләкин агачның төп тамырын җирдә калдырыгыз, һәм ул, тимер вә бакыр зынҗырлар белән уралган килеш, басу үләне арасында күк чыгы белән сугарылсын һәм хайваннар белән бергә үлән арасында кала бирсен. 13Аңардан адәм акылы алынып, хайваннар кебек фикер итсен ул һәм шул хәлендә җиде ел[*] гомер кичерсен. 14Күзәтүче фәрештәләр, изге мәләкләр игълан иткән карарны җирдә яшәүчеләр белеп торсыннар: инсаннар патшалыклары өстеннән Аллаһы Тәгалә хакимлек итә һәм патшалыкларны Ул Үзе теләгән кешеләр кулына тапшыра; патшалык белән идарә итәр өчен, Ул хәтта иң күренексез бәндәне дә сайлап куярга мөмкин!»[+]

15Мин, Нәбухаднессар патша, әнә шундый төш күрдем, ә син, Бәлтешассар, миңа аны юрап бир, чөнки патшалыгымдагы акыл ияләре арасыннан берәү дә аны юрый алмады, ә син юрый аласың – синдә изге аллалар рухы бар, – дидем[+].

16Шунда Бәлтешассар дип исем кушылган Даниил, төшнең мәгънәсен аңлап, тәмам хафага калды һәм берара исен җыя алмый торды.

– Бәлтешассар! Әлеге төш һәм аның мәгънәсе хафага салмасын сине! – дидем мин аңа.

Бәлтешассар болай дип җаваплады:

– Әфәндем минем! Сине өнәмәүчеләргә керсен иде бу төш, аның мәгънәсе синең дошманнарыңа мөнәсәбәтле булса иде![+] 17-18Төшеңдә күргән матур яфраклы, җимешләре күп булган һәм барча җан иясен ризыкландыручы, төбендә кыр җәнлекләре үзенә урын тапкан, ябалдашлары арасында очар кошлар оя корган, зур, таза-нык һәм очлары күккә ашкан, җирнең бөтен ноктасыннан күренеп торган агач – 19син ул, патшам. Син югары күтәрелдең, ныгыдың, синең бөеклегең күкләргәчә ашты, хакимлегең җирнең иң ерак читләренә кадәр җәелде[+]. 20-21Ә инде төшеңдә күкләрдән иңгән күзәтүче изге фәрештә: «Агачны кисеп аударыгыз да юк итегез, бары төп тамырын гына җирдә калдырыгыз һәм ул, тимер вә бакыр зынҗырлар белән богауланган килеш, басу үләне арасында күк чыгы белән сугарылсын һәм хайваннар белән бергә үлән арасында кала бирсен. Шул хәлендә ул җиде ел гомер кичерсен», – дип әйткән сүзләрнең мәгънәсе һәм Аллаһы Тәгаләнең әфәндем патша турындагы карары әнә шундыйдыр: 22сине кешеләр арасыннан китәргә мәҗбүр итәрләр, яшәешең кыр хайваннары белән булыр, син, үгез сыман, үлән ашап торырсың, күк чыгында коенырсың; инсаннар патшалыклары өстеннән Аллаһы Тәгалә хакимлек иткәнне һәм тәхеткә Ул Үзе теләгән бәндәне утыртканны син таныганчыга кадәр, гомереңнең җиде елы әнә шулай үтәр. 23Фәрештәнең «Агачның төп тамырын җирдә калдырыгыз» дигән фәрманы исә – бар нәрсә белән Күкләр иясе идарә иткәнне син таныгач, патшалык үзеңә кайтачак дигән сүз. 24Шулай булгач, патша, миннән сиңа киңәш шул: гөнаһларыңнан[†], яман эшләреңнән ваз кичеп, тәкъва гамәлләр кыл, мазлумнарга[*] рәхим-шәфкать күрсәт, шул очракта, бәлки, имин-рәхәт тормышың дәвам итәр, – диде Бәлтешассар[+].

25Миңа, Нәбухаднессар патшага, кагылышлы бу сүзләрнең һәммәсе дөрескә чыкты. 26-28Шушы вакыйгадан соң унике ай узып, Бабилдәге патша сараеның түбәсендә йөргәндә, мин үзалдыма: «Дан-шанымны күрсәтер өчен кодрәтем белән төзелгән пайтәхетем Бабил нинди мәһабәт!» – дип әйтеп бетерүгә, күкләрдән бер тавыш килде:

– Нәбухаднессар патша, синең хакта әнә шундый әмер булды: патшалыгың алынды синнән! 29Кешеләр арасыннан сөрелеп, яшәгән урының – кыр җәнлекләре арасында, ашаган ризыгың, үгезнеке сыман, үлән булыр; инсаннар патшалыклары өстеннән Аллаһы Тәгалә хакимлек иткәнне һәм тәхеткә Ул Үзе теләгән бәндәне утыртканны син таныганчыга кадәр гомереңнең җиде елы әнә шулай үтәр.

30Миңа әйтелгән әлеге сүзләр шундук гамәлгә дә ашты: мине кешеләр арасыннан сөрделәр; мин, үгез сыман, үлән белән тукландым, бәдәнем күк чыгында коенды, тора-бара чәчләрем бөркет каурыйлары сыман озын булып үсте, кошларныкы сыман булып, тырнакларым җитте. 31Алдан әйтеп куелган вакыт үтүгә, мин, Нәбухаднессар, күзләремне күккә төбәдем, һәм акылым миңа кабат кайтты. Шуннан мин Аллаһы Тәгаләгә мактау-шөкерләр яудырдым, Мәңге яшәүчене данладым һәм мактадым:

Аның хакимлеге мәңгелек,
Аның патшалыгы буыннан-буынга дәвам итәчәк![+]
32Җир йөзендә яшәүче барлык җан ияләре
Аның алдында бернигә тормый;
күк гаскәре һәм тереклек дөньясы белән
Ул Үзенчә ихтыяр кыла,
Аның кулын туктатырлык һәм Аңа:
«Ни-нәрсә кылдың син?» – дип әйтерлек һичкем юктыр![+]

33Миңа кабат зиһенем иңгәннән соң, патшаларга хас шөһрәтем, абруй-мәртәбәм вә мәһабәтлегем дә, киңәшчеләрем вә түрәләрем дә миңа кире кайтты, мин янәдән тәхеткә утырдым, дәрәҗәм әүвәлгедән дә ныграк артты[+]. 34Инде мин, Нәбухаднессар, Күкләр Патшасын мактыйм, олуглыйм һәм данлыйм, чөнки Аның гамәлләре вә юллары хактыр. Ә тәкәббер йөрәкләрне буйсындырырга Ул кодрәтледер.

#### 5


Даниилның дивардагы язуны аңлатуы

1Белшассар патша үзенең меңләгән түрәсе өчен зур мәҗлес җыйды, алар белән бергә шәраб эчте[+] 2һәм, кәефләнеп киткәч, Иерусалимнең изге йортыннан кайчандыр атасы Нәбухаднессар талап алып кайткан алтын вә көмеш савытларны китерергә боерды. Белшассар патша үзенең түрәләрен, хатыннарын вә кәнизәкләрен шул савытлардан шәраб белән сыйларга уйлады[+]. 3Иерусалимнең Аллаһы йортыннан алынган алтын савытлар китерелгәч, патша, аның түрәләре, хатыннары вә кәнизәкләре шулардан эчтеләр, 4шәраб эчкән чакта, үзләренең алтын, көмеш, бакыр, тимер, агач һәм таштан ясалган илаһларына мәдхияләр яудырдылар[+].

5Нәкъ шул мәлне патша сараеның акшарланган диварында, шәмдәл каршысында, бармагы белән нәрсәдер язучы адәм кулы пәйда булды, һәм әлеге кулны патша үз күзләре белән күреп торды. 6Шунда патшаның йөзе үзгәрде, коты алынып, аяк буыннары йомшарды, тезләре калтырана башлады[+]. 7Патша, хезмәтчеләренә кычкырып, тылсымчы, күрәзәче вә фалчыларны чакырырга боерды. Бабилнең акыл ияләренә мөрәҗәгать итеп, ул болай диде:

– Биредә язылган сүзләрне укып, мәгънәсен аңлаткан кешегә бүләккә җете кызыл өс киеме белән алтын муенса биреләчәк, ә үзе ул дәрәҗәсе буенча патшалыкта өченче кеше итеп билгеләнәчәк[+].

8Патшаның барча акыл ияләре җыелып килсә дә, берсе-бер язылганны укый һәм патшага мәгънәсен аңлата алмады[+]. 9Белшассар патша бик нык борчуга калды, аның чырае караңгыланды, түрәләре дә каушап төште.

10Патша белән аның түрәләре арасында барган әңгәмәне ишетеп, мәҗлес бүлмәсенә патшабикә килеп керде һәм:

– Мең яшә, патша! Күңелеңә борчу кермәсен, йөзең дә караңгыланмасын, – диде. –[+] 11Синең патшалыгыңда изге аллалар рухы белән сугарылган бер ир заты бар. Әле синең атаң патшалык иткән көннәрдә үк илаһларга хас зур гыйлеме, акылы вә зирәклеге белән дан алды ул. Синең атаң Нәбухаднессар патша аны тәгъбирчеләр, тылсымчылар, күрәзәчеләр вә фалчылар башлыгы итеп куйды,[+] 12чөнки аңарга, атаң тарафыннан Бәлтешассар дип исемләнгән Даниилга, төшләрне юрау, төрле серләрне аңлату, төен булып төйнәлгән мәсьәләләрне чишү осталыгы, зур зиһен, белем һәм акыл бирелгәндер. Шулай булгач, Даниилны чакырырга боер – ул аңлатыр сиңа мәгънәсен[+].

13Даниилны патша каршына китерделәр; һәм патша, сүзен башлап, аңа болай диде:

– Атам Нәбухаднессар патша Яһүдәдән алып кайткан әсир Даниил син буласыңмы? 14Синдә аллалар рухы һәм зур гыйлем, гакыл һәм зирәклек бар дип ишеттем. 15Шушында язылганнарны укып һәм мәгънәсен аңлатып бирер өчен, акыл ияләрен вә тылсымчыларны китерттем, әмма алар аңлатып бирә алмады. 16Синең хакта исә серләрнең мәгънәсен аңлата һәм төен булып төйнәлгән мәсьәләләрне чишә ала дип ишеттем; димәк ки, әгәр син әлеге сүзләрне укып һәм мәгънәсен аңлатып бирә алсаң, сиңа бүләккә җете кызыл өс киеме һәм алтын муен чылбыры бирелер, үзең исә дәрәҗәң буенча патшалыкта өченче кеше итеп билгеләнерсең.

17Патшага җавап итеп, Даниил әйтте:

– Бүләкләрең үзеңә калсын, хөрмәтеңне дә башкаларга күрсәт, ә биредә язылганнарны патшама мин болай да укып бирермен, мәгънәсен дә аңлатырмын[+]. 18Патшам! Аллаһы Тәгалә синең атаң Нәбухаднессарга хөкемдарлык, бөеклек, дан вә мәһабәтлек бирде. 19Аллаһы аңа иңдергән бөеклек алдында барлык халыклар, кавемнәр һәм кабиләләр тетрәп, котлары алынып торыр иде, чөнки ул үтерергә теләгән кешене үтерде, исән калдырырга теләгәнен исән калдырды, югары күтәрергә теләгәнен күтәрде, түбәнсетергә теләгәнен исә түбәнсетте. 20Әмма аның йөрәге чамадан тыш тәкәбберләнеп тупаслана башлагач, ул, патша тәхетеннән сөрелеп, дан-хөрмәттән мәхрүм ителде,[+] 21адәм балалары арасыннан куылды; аның акылы хайванныкына тиңләште, ул кыргый ишәкләр арасында яшәде, үгез сыман, үлән белән туенды, күк чыгында коенды. Инсаннар патшалыклары өстеннән Аллаһы Тәгалә хакимлек иткәнне һәм тәхеткә Ул Үзе теләгән бәндәне утыртканны Нәбухаднессар патша таныганчыга кадәр, бу шулай дәвам итте[+].

22Ә син, аның углы Белшассар, шушыларның һәммәсен белә торып, йөрәгеңне тыйнак-күндәм итәргә теләмәдең; 23киресенчә, Күкләр Хуҗасына каршы чыгып, үзеңне күтәрдең: Аллаһы йортыннан алып кайткан савытларны китерергә боердың, түрәләрең, хатыннарың һәм кәнизәкләрең белән бергә шул савытлардан шәраб эчтең, берни күрмәүче, ишетмәүче, бернәрсә аңламаучы, көмеш вә алтын, бакыр вә тимер, агач вә таштан ясалган пот-сыннарга – үз илаһларыңа мәдхияләр яудырдың, мәгәр синең сулышыңны, тормыш юлларыңны Үзенең кулында тоткан Аллаһыны зурлап телгә дә алмадың[+]. 24Әнә шуның өчен Ул, сиңа әлеге кулны җибәреп, шушы сүзләрне яздырды да.

25Биредә исә менә нәрсә язылган: «Мене, мене, текел» һәм «парсин». 26Әлеге сүзләрнең мәгънәсе мондыйдыр: «мене» – Аллаһы, синең патшалык итү көннәреңне исәпләп чыгарып, аңа чик куярга булды; 27«текел» – син, үлчәүдә үлчәнеп, артык җиңел дип табылдың;[+] 28«перес[*]» – синең патшалыгың мадайлыларга һәм фарсыларга[†] бүлеп биреләчәк.

29Шуннан Белшассарның әмере нигезендә Даниилның өстенә җете кызыл кием кидерделәр, алтын муенса тактылар, үзен исә дәрәҗәсе буенча патшалыкта өченче кеше дип игълан иттеләр. 30Шул ук төнне килданиләр патшасы Белшассарның гомере киселде, 31һәм патшалыкны алтмыш ике яшен тутырган мадайлы Дәрәвеш кабул итеп алды[+].

#### 6


Даниил арысланнар чокырында

1Ил белән идарә итәр өчен, Дәрәвеш патшалыкның бөтен төбәкләренә йөз егерме идарәче билгеләргә кирәк дип тапты. 2Алар өстеннән күз-колак булырга ул үзенең өч күзәтчесен куйды. Патшага бернинди зыян-югалту килмәсен өчен, идарәчеләр күзәтчеләргә исәп-хисап бирергә тиеш иделәр. Әлеге күзәтчеләрнең берсе Даниил булды. 3Зур зиһенгә ия булганга, Даниил башка күзәтче вә идарәчеләрдән шактый өстен иде, шунлыктан патша аңа бөтен патшалык белән идарә итүне йөкләргә ниятләде[+]. 4Тик башка күзәтче вә идарәчеләр, Даниилга гаеп ташлар өчен, аның патшалык белән идарә итүендә нинди дә булса кимчелек эзләргә тотындылар, әмма намуслы Даниилның эшеннән бернинди хилафлык яки канунга[†] сыймаган гамәл таба алмадылар[+].

5-6Шунда күзәтчеләр һәм идарәчеләр, үзара сүз берләшеп:

– Әгәр без, Даниилны гаепләр өчен, аның үз Алласы канунына мөнәсәбәтле бер-бер нәрсә уйлап тапмасак, башкача һичничек тә гаепли алмаячакбыз, – диделәр һәм, патша янына килеп, болай сүз башладылар:

– Мәңге яшә, Дәрәвеш патша![+] 7Без – патшалыктагы барча күзәтчеләр, җитәкчеләр, түрәләр, киңәшчеләр һәм өлкә идарәчеләре, үзара киңәшләшеп, синең, патшабыз, шундый фәрман чыгаруыңны хуп күрәбез: утыз көн дәвамында кем дә булса гозер белән сиңа түгел, ә башка бер илаһка яисә кешегә мөрәҗәгать итсә, аны арысланнар янына чокырга ташласыннар! 8Шулай итеп, патша, фәрманга кулыңны куй. Әлеге карар, мадайлылар вә фарсыларның үзгәрмәс кануннары сыман, гамәлдән чыкмаслык булсын[+].

9Дәрәвеш патша, карарны кабул итеп, фәрманны раслады. 10Шундый карарга кул куелганын белгәннән соң, Даниил өенә кайтып китте. Аның өске каттагы тәрәзәләре Иерусалим тарафына караган булып, Даниил, тез чүгеп, электәгечә көн дә өч тапкыр Алласына дога кыла, мактау-рәхмәтләрен яудыра торган иде[+].

11Сүз беркеткән теге бәндәләр Даниилның үз Алласына гыйбадәт кылганын, Аңардан рәхим-шәфкать сораганын күреп тордылар 12һәм, патша янына барып, аның фәрманы турында:

– Син, патша, «Утыз көн дәвамында гозер белән сиңа түгел, ә башка бер илаһка яисә кешегә мөрәҗәгать иткән бәндәне арысланнар янына чокырга ыргытырга!» дигән карар раслаган идең түгелме?! – дип сорадылар.

Патша:

– Әлеге сүзем мадайлылар һәм фарсылар кануны кебек үк нык вә үзгәрмәс! – дип җавап кайтарды.

13Шуннан тегеләр патшага:

– Яһүдә әсирләренең берсе, Даниил, синең үзеңә дә, патша, син раслаган фәрманга да игътибар итми, көн дә өч тапкыр үз Алласына дога кыла бирә[+].

14Патша, моны ишетеп, бик нык борчуга төште һәм Даниилны коткарырга дип күңеленә беркетте, кояш баеганчыга кадәр бөтен көчен куеп аны бәладән йолып алырга тырышты. 15Әмма теге бәндәләр бергәләшеп патша янына килделәр һәм:

– Сиңа мәгълүм булсын: мадайлылар һәм фарсылар кануны кушканча, патша тарафыннан игълан ителгән бер генә карар да, бер генә фәрман да үзгәртелергә тиеш түгел! – дип әйттеләр.

16Патша әмер бирде, һәм Даниилны, тотып алып, арысланнар янына чокырга ташладылар. Чокырга ташлар алдыннан Даниилга патша:

– Бөтен күңелең белән хезмәт иткән Аллаң коткарсын сине, – диде.

17Аннары, таш алып килеп, чокырның авызын томаладылар. Даниил хакындагы карарның үзгәрмәс булуын белдереп, патша үзенең һәм түрәләренең мөһерле йөзекләре белән ташка тамга салды[+]. 18Сараена кайткач, патша кич буе ураза тотты[†] һәм гадәттәге күңел ачулардан баш тартты; ул төнне аның күзенә йокы кермәде.

19Таң атуга патша торып басты һәм ашыгып арысланнар чокыры янына килде, 20кызганыч тавыш белән Даниилга дәште:

– Даниил, терек зат булган Аллаһының колы, бөтен күңелең белән хезмәт иткән Аллаң сине арысланнардан коткара алдымы?

21Патшага Даниил:

– Мәңге яшә, патшам![+] 22Аллам, минем янга Үзенең фәрештәсен җибәреп, арысланнарның авызын томалады, һәм алар миңа зыян салмады, чөнки Аллам алдында минем гөнаһым юк, шулай ук сиңа карата да, патшам, мин һичнинди җинаять[†] эш кылмадым, – дип җавап бирде.

23Патша, Даниил өчен бик нык сөенеп, аны чокырдан чыгарырга боерды. Чокырдан чыккан Даниилга һичнинди зыян килмәве ачыкланды, чөнки аның бөтен өмет-ышанычы үз Алласында булды[+]. 24Шуннан патша Даниилга гаеп ягучы бәндәләрне китерергә һәм хатыннары, балалары белән бергә арысланнар янына чокырга ташларга кушты. Тегеләр чокыр төбенә җитә дә алмады – арысланнар, ташланып, аларны өзгәләп бетерде[+].

25Әлеге вакыйгадан соң Дәрәвеш патша җир йөзендә яшәүче барлык халыкларга, кавемнәргә һәм кабиләләргә шундый хат юллады:

Иминлектә, бәрәкәттә яшәгез![+] 26Минем тарафтан шундый фәрман игълан ителә: патшалыгымның бөтен төбәкләрендә бар кеше Даниилның Алласы алдында калтырап торсын, Аңа зур ихтирам күрсәтсен!

Ул – мәңгелек булган терек Аллаһы!
Аның патшалыгы – җимерелмәс,
Аның хакимлеге һичкайчан тәмамланмас![+]
27Ул – бәладән Йолып алучы, Коткаручы,
җирдә һәм күктә могҗиза-галәмәтләр Күрсәтүче!
Даниилны арысланнардан йолып алды Ул![+]

28Дәрәвеш патшалык иткән чорда да, фарсы Кир патшалык иткән чорда да, Даниилның эшләре гел уңышлы барды[+].

#### 7


Даниилның дүрт җанвар турындагы төше

1Бабил патшасы Белшассар тәхеткә утырганның беренче елында Даниилга вәхи[*] иңде. Күргән төшен ул язып куйды[+]. 2Һәм Даниил болай диде:

– Төнлә төшемдә мин, Даниил, шуны күрдем: һәр дүрт тарафтан күкләрдән иңгән җилдән бөек диңгез котырынырга тотынды;[+] 3аннары диңгездән бер-берсенә охшамаган дүрт зур җанвар килеп чыкты[+]. 4Аның берсе арыслан кебек, ә канатлары – бөркетнеке; мин әлеге затның канатлары йолкынуын, аннары аның, җирдән күтәрелеп, кеше сыман ике аягына торып басуын һәм аңа адәм йөрәге бирелүен күзәтеп тордым.

5Икенче җанвар аюга охшаган. Бер читтә басып торган әлеге җанварның авызында өч кабырга сөяге күренә; аңа: «Тор, күп итеп ит аша!» – дип әйтелгән иде.

6Аннары капланны хәтерләткән тагын бер җанвар пәйда булды. Дүрт башлы бу җанварның сыртында дүрт данә кош канаты күренә; бу җанварга хакимлек итү хокукы бирелгән иде[+].

7Шуннан соң мин төнлә иңгән әлеге күренештә җанварның дүртенчесен күрдем. Искиткеч көчле бу җанварның кыяфәте куркыныч вә дәһшәтле булып, зур тимер тешләре белән ул бар нәрсәне ботарлап һәм йотып, калдыкларын аяклары белән сытып-изеп бара иде. Әүвәлгеләреннән аерылып торган бу җанварның ун мөгезе дә бар иде[+]. 8Мин әлеге мөгезләргә текәлеп торган чакта, шулар арасыннан тагын бер кечерәк мөгез калыкты да, элекке мөгезләрнең өчесе төбе-тамыры белән йолкынып чыкты; әлеге соңгы мөгезнең кешенеке сыман күзләре дә, эреләнеп сөйләшүче авызы да бар иде[+].

9Шуннан соң тәхетләр китереп куелды, һәм әзәли[*] Зат Үз урынына килеп утырды; Аның киемнәре кардай ап-ак, башындагы чәчләре чиста-саф йон сыман; тәхете Аның – дөрләп торган уттай, тәхетенең тәгәрмәчләре ялкындай иде[+]. 10Аның каршыннан утлы елга агып чыга. Аңа хезмәт итүчеләрнең саны меңнәрчә һәм меңнәрчә – хозурында басып торучылар исәпсез-хисапсыз иде. Шунда хөкемчеләр мәхкәмә башлады, һәм китаплар ачылды[+].

11Мин теге соңгы мөгезгә карап, аның тәкәббер сүзләрен ишетеп тордым. Мин күрдем ки, дүртенче җанварның җанын кыеп, гәүдәсен тураклап утка салдылар[+]. 12Башка җанварлардан исә хакимлек алынды, гомер сөрешләренең чиге билгеләнде.

13Ошбу төнге төшемдә мин шуны да күрдем: менә, күктәге болытлар белән бергә адәм углына охшаган берәү килә. Әзәли Зат янына җиткәч, ул Аның хозурына китерелде[+]. 14Барлык халыклар, кавемнәр һәм кабиләләр әлеге адәмгә табынсын өчен, аңа хакимлек, дан-хөрмәт вә патшалык бирелде. Аның хакимлеге мәңге тәмамланмас, һәм патшалыгы Аның җимерелмәс[+].

15Мин, Даниил, хафага төштем, күргәннәрем мине борчуга салды[+]. 16Шунда басып торган берәүнең янына килдем дә әлеге хәлләрнең асылына төшендерүен үтендем, шуннан ул, минем белән сөйләшә башлап, боларның мәгънәсен аңлатты: 17«Әлеге дүрт зур җанвар – җирдә дүрт патшалык күтәрелеп чыгачак дигәнне аңлата. 18Соңыннан патшалыкны Аллаһы Тәгаләнең изгеләре кабул итеп алачак, һәм аларның патшалыгы мәңгедән-мәңгегә дәвам итәчәк»[+].

19Шуннан мин һәммә нәрсәне ботарлап һәм йотып, калдыкларын аяклары белән изә-сыта баручы, тимер тешле, бакыр тырнаклы, башкалардан нык аерылып торган теге коточкыч дүртенче җанварның нәрсә аңлатуын белергә теләдем; 20шулай ук җанварның башындагы ун мөгез турында һәм төбе-тамыры белән өч мөгез йолкынганнан соң үсеп чыккан, күзләре, тәкәббер сүзләр сөйләүче авызы булган, башкалардан зуррак күренгән соңгы мөгез хакында кызыксындым. 21-22Чөнки мин әлеге соңгы мөгезнең изгеләргә каршы сугыш башлап җибәрүен һәм аларны җиңә баруын күреп тордым. Бу хәл әзәли Зат килгәнчегә кадәр дәвам итте; Ул килгәч, Аллаһы Тәгалә изгеләре файдасына хөкем чыгарылды, һәм аларга, шулай итеп, патшалыкны биләп алыр вакыт җитте[+].

23Мин мөрәҗәгать иткән теге зат бу хакта болай диде: «Җанварның дүртенчесе – җир йөзендә башка патшалыклардан үзгә булган, бар дөньяны ботарларга, йотарга, таптарга-изәргә әзер торган дүртенче патшалыкны аңлата[+]. 24Ә теге ун мөгез түбәндәгене белдерә: әлеге патшалыкта ун патша күтәрелеп чыгачак, алардан соң исә бөтенләй башка, әүвәлгеләреннән аерылып торган патша аякка басачак та теге алдагыларның өчесен үзенә буйсындырачак; 25тора-бара ул Аллаһы Тәгаләгә каршы сүзләр сөйләячәк, Аның изгеләрен җәберләячәк; ул хәтта изге бәйрәмнәрне, Канунны үзгәртергә ният итәчәк. Өч ел ярым дәвамында изгеләр язмышы аның кулында булачак. 26Әмма хөкемчеләр мәхкәмә башлап, хакимлек аңардан алыначак, һәм ул тәмам юк ителәчәк. 27Күк гөмбәзе астындагы бөтен патшалыкларның көч-кодрәте, хакимлек хокукы һәм бөеклек-мәһабәте исә Аллаһы Тәгаләнең изге халкына биреләчәк. Аның патшалык итүе мәңгелек булачак, башка бөтен хакимнәр Аңа табыначак һәм буйсыначак»[+].

28Шушының белән сүзем тәмам. Мин, Даниил, бик нык хафага төштем, хәтта йөзем караңгыланды. Алай да боларның һәммәсен күңелемә салып куйдым[+].

#### 8


Даниилның сарык тәкәсе вә кәҗә тәкәсе турындагы төше

1Белшассар патша хакимлегенең өченче елында миңа, Даниилга, әүвәлгечә тагын бер күренеш иңде[+]. 2Күз алдыма килгән әлеге күренештә мин үземне Элам өлкәсендәге Шушан ныгытмасында, Улай елгасы буенда күрдем[+]. 3Башымны күтәреп карасам, ике озын мөгезле сарык тәкәсе елга буенда басып тора, имеш; мөгезләрнең берсе озынрак булып, шул озынрак дигәне соңрак үсеп чыккан икән. 4Мин әлеге тәкәнең көнбатыш, төньяк һәм көньяк тарафларга борылып сөзенгәнен күреп тордым. Ул тәкәгә бер җанвар да каршы тора алмый, һәм беркем аңардан коткара да алмый иде. Тәкә ни теләсә, шуны эшләде һәм зур бөеклек яулады.

5Мин шушылар турында уйлаган арада, көнбатыштан, бөтен җир йөзен иңләп, тояклары белән җиргә дә орынмыйча, бер кәҗә тәкәсенең килгәне күренде. Аның ике күз арасында бик зур мөгезе бар иде. 6Әлеге кәҗә тәкәсе бая мин елга буенда күргән ике мөгезле сарык тәкәсенә таба юнәлде һәм гайрәтләнеп аңа таба ыргылды. 7Кәҗә тәкәсенең сарык тәкәсенә якын килгәнен дә, җан ачуы белән аңа ташланып, сарыкның ике мөгезен сындырганын да мин күреп тордым. Сарык тәкәсенең аңа каршы торырга көче җитмәде, кәҗә тәкәсе аны җиргә егып салды да тояклары белән таптап бетерде; сарык тәкәсен коткарырдай беркем табылмады[+].

8Шуннан соң кәҗә тәкәсе зур бөеклекләргә иреште, куәтләнеп китте; әмма көчәеп киткәч кенә, зур мөгезе сынып төште дә аның урынына җиһанның дүрт тарафына карап торган дүрт олы мөгез үсеп чыкты[+]. 9Аннары шуларның берсеннән тагын бер – кечерәк мөгез күренде; әлеге мөгез көньяк вә көнчыгыш һәм гүзәл җир[*] тарафына юнәлеп куәтләнеп китте[+]. 10Ул, үсә торгач, күк гаскәренә кадәр күтәрелеп җитте һәм гаскәрнең бер өлешен, шулай ук җисем-йолдызларның бер өлешен җиргә аударып ташлап, аларны таптап-изеп бетерде;[+] 11тора-бара, тәкәбберләнеп, хәтта күк гаскәренең Хуҗасына каршы чыкты: Аңа көндәлек корбан китерүне туктатты, Аның Изге йорты булган урынны җимерде[+]. 12Мөгезнең явызлыгы аркасында күк гаскәре аның кулына бирелде, һәм көндәлек корбан китерүләр тукталды. Әлеге мөгез хакыйкатьне җиргә салып таптады һәм, нәрсәгә тотынса да, теләгенә иреште.

13Шунда мин ике изгенең[*] сөйләшеп торуын ишеттем. Берсе икенчесеннән:

– Күренештәге бу хәлләр: көндәлек корбаннар, бөлдергеч фетнә, Изге йортның вәйран[*] булуы һәм күк гаскәренең мәсхәрә ителүе кайчанга кадәр дәвам итәр? – дип сорады[+].

14Мин мондый җавап ишеттем:

– Ике мең дә өч йөз тапкыр таң атып, кич җиткәнчегә кадәр. Шуннан соң Изге йортта элекке тәртипләр урнаштырылыр.

15Менә мин, Даниил, шушы күренешләрне тамаша кылып, аларга аңлатма эзләгән вакытта, минем каршымда ир-ат кыяфәтендә бер зат пәйда булды, 16һәм шул чакны Улай елгасының уртасыннан кемдер тавыш бирде:

– Җәбраил! Әлеге күренешнең асылын аңлат шуңа![+]

17Шуннан Җәбраил минем яныма килде, мин исә, котым алынып, йөзем белән җиргә капландым; ул миңа болай диде:

– И адәм углы, белеп тор: бу күренеш ахыр заманны аңлата[+].

18Җәбраил сөйләгән чакта, мин аңымны җуйган хәлдә йөзтүбән җирдә ята бирдем; шуннан ул, орынып, мине аягүрә бастырды һәм әйтте:[+]

19– Мин сиңа соңгы көннәрдә – Аллаһының ачулы чагында – ни-нәрсәләр буласын ачып бирмәкчемен; әлеге күренеш алдан билгеләнгән заман ахырына мөнәсәбәтледер[+]. 20Син күргән ике мөгезле сарык тәкәсе ул – Мадай һәм Фарсы патшаларыдыр. 21Йонлач кәҗә тәкәсе исә – Яван[*] патшасы, аның ике күз арасындагы зур мөгез – Яванның беренче патшасыдыр[+]. 22Шушы мөгез сынгач, аның урынына үсеп чыккан дүрт яңасы – әлеге илдә күтәрелеп чыгачак дүрт патшалыктыр; әмма болары беренче патшалык кадәр көчле булмаячак. 23Патшалыкларның соңгы көннәрендә, кылынган гөнаһлар чамадан ашкач, тәхеткә оятсыз вә мәкерле бер патша утырачак. 24Әлеге патша, үз көче белән булмаса да, ныклап аягына басачак һәм коточкыч вәйранлыкка сәбәпче булачак; нинди эшкә тотынса да, теләгенә ирешәчәк; көчлеләрне дә, изге халыкны да һәлакәткә дучар итәчәк[+]. 25Хәйләкәр бу патша, мәкер-ялганны эшкә җигеп, уңышка ирешәчәк һәм үзен бөекләргә тиңләячәк. Кисәтеп тормыйча, бик күпләрнең гомерен кыячак, тора-бара хәтта түрәләрнең Түрәсенә каршы күтәреләчәк, ләкин орып салыначак, тик бу гамәл кеше кулы белән эшләнмәячәк[+].

26Таңнар атуы, кичләр җитүе хакында сиңа иңгән күренеш хак дөрестер. Әмма күргәннәрең турында әлегә дәшми тор, чөнки ул тиз генә тормышка ашмас[+].

27Шуннан мин, Даниил, тәмам хәлем китеп, берничә көн авырып яттым. Терелеп торгач, патшаның йомышларын үтәргә керештем. Күргәннәрем мине соң дәрәҗәдә гаҗәпкә калдырды, минем өчен алар аңлаешсыз иде.

#### 9


Даниилның халык өчен дога кылуы

1-2Мадайлы Ахашверош углы Дәрәвеш килданиләр патшасы итеп куелган елны мин, Даниил, язмалар укып, Раббының[†] Иремия пәйгамбәргә әйткән сүзләре буенча, Иерусалимнең җитмеш ел хәрабә хәлендә ятасын аңладым[+][+]. 3Шуннан мин, ураза тотып, тупас тукымага[†] төренеп, башыма көл сибеп, догаларымны кыла-кыла, ялынып-ялварып, йөземне Хуҗа-Хакимгә, Аллаһыга юнәлттем[+]. 4Раббы Аллама гыйбадәт кылып һәм гөнаһларыбызны танып, болай дидем:

– И Хуҗа-Хакимем, бөек вә дәһшәтле Аллаһы! Сине яратучы вә боерыкларыңны үтәүчеләр белән Килешү[†] саклаучы, аларга мәрхәмәт күрсәтүче – Синдер![+] 5Синең алда гөнаһлы без. Бозык вә яман эшләр кылдык, Сиңа каршы баш күтәрдек, боерыкларыңнан вә карарларыңнан читкә тайпылдык,[+] 6Синең колларың булган пәйгамбәрләрнең[†] безнең патшаларга, түрәләргә, ата-бабаларга, ил халкына Синең исемнән сөйләгән сүзләренә колак салмадык[+].

7И Хуҗа-Хакимем, дөреслек Синең якта, ә безнең – Сиңа каршы чыгып хыянәт иткән өчен, төрле илләргә сөрелгән, якында яисә еракта яшәгән Яһүдә вә Иерусалим кешеләренең, барча исраилиләрнең йөзенә кара ягылган бүген. 8И Раббым! Патшаларыбыз да, түрәләребез дә, аталарыбыз да – барыбыз рисвай булдык, чөнки Сиңа карата гөнаһ эш кылдык. 9Хуҗа-Хаким, Аллабыз шәфкатьле вә кичерүчән, без исә Аңа каршы баш күтәрдек,[+] 10Раббы Аллабызның сүзләренә колак салмадык, Үзенең коллары – пәйгамбәрләр аша юллаган кануннары буенча гамәл кылмадык. 11Бөтен Исраил халкы Синең Кануныңны бозды һәм, тавышыңны ишетмәс өчен, Синнән читкә борылды. Сиңа каршы гөнаһ кылган өчен, Аллаһы колы Муса канунында язылган ләгънәт-каргышлар безгә төште[+]. 12Син безгә һәм безнең хакимнәргә төбәп әйткән сүзләреңне үтәдең – Иерусалимне күк гөмбәзе астында моңарчы күрелмәгән зур бәла-казаларга дучар иттең[+]. 13Муса канунында язылган бөтен бәла-казалар безнең өскә ишелеп төште; әмма без, гөнаһ кылудан туктамыйча, Раббы Аллабызның йөз нурын эзләмәдек, Аның хакыйкатен танымадык[+]. 14Раббы, һич икеләнмичә, безгә әлеге бәла-казаларны җибәрде. Раббы Аллабызның барлык эш-гамәлләре хактыр; тик без Аның тавышына колак салмадык[+].

15И Хуҗа-Хаким, и Аллабыз! Син, кодрәтле кулың белән Үз халкыңны Мисыр иленнән алып чыгып, исемеңне бүгенге көнгә кадәр данлыклы иттең. Без исә гөнаһ вә яман эшләр кылдык[+]. 16И Хуҗа-Хакимем, Синең хаклылыгыңа өметләнеп ялварып сорыйм: Үз шәһәрең Иерусалимнән, Синең изге тавыңнан ачуың вә ярсуың китсә иде. Гөнаһларыбыз, аталарыбызның хилаф эшләре аркасында Иерусалим вә Синең Үз халкың әйләнә-тирәдә яшәүчеләрнең мәсхәрәсенә калды[+]. 17И Аллабыз, колыңның догалары һәм ялварулары колагыңа барып ирешсә иде! Үзең хакына, Хуҗа-Хакимем, харап ителгән Изге йортыңа якты карашыңны юнәлтсәң иде![+] 18Колагыңны салып ишетсәң иде, и Аллам! Күзләреңне ачып, Синең исемне йөрткән шәһәрнең ташландык хәлгә килүен күрсәң иде! Үзебез тәкъва булганга түгел, бәлки Син искиткеч рәхимле булганга ялварабыз[+]. 19И Хуҗа-Хакимем, колак салчы! И Хуҗа-Хакимем, кичер безне! И Хуҗа-Хакимем, күз салып сораганыбызны бир безгә! Үзең хакына, и Аллам, соңгарма! Чөнки шәһәр дә, халкың да Синең исемеңне йөртә[+].


Җитмеш тапкыр җидешәр ел

20Үзем, халкым Исраил кылган гөнаһларны танып, мин һаман сөйли, дога кыла бирдем. Алламның изге тавы хакына Раббы Аллама ялваруымны дәвам иттем[+]. 21Шулчак, мин дога кылган вакытта, әүвәлрәк миңа күренгән Җәбраил җитез генә яныма очып килде. Бу хәл кичке корбан китерү вакытында булды[+]. 22Ул, мине өйрәтеп:

– Даниил! Мин сиңа иңгән вәхине төшендерер өчен килдем. 23Син дога кыла башлауга – сиңа җавап бирелде, һәм менә мин аны сиңа җиткерергә килдем, чөнки син Аллаһының кадерлеседер! Син бу хәбәрне аңлап, әлеге күренешнең асылына төшен, – диде. –[+] 24Җинаятьләрне туктату, гөнаһ һәм гаеп эшләрдән арыну өчен, мәңгелек хаклык-дөреслек урнаштыру, иңгән вәхинең дә, пәйгамбәрнең хаклыгын да раслау, Иң изге бүлмәне май сөртеп изгеләштерү өчен, синең халкыңа һәм синең изге шәһәреңә җитмеш тапкыр җидешәр ел[*] вакыт билгеләнде[+]. 25Димәк ки, син шушыларны белеп тор һәм асылына төшен: Иерусалимне яңадан торгызырга әмер бирелгәннән алып май сөртелгән хаким килгәнчегә кадәр җиде тапкыр җидешәр ел һәм алтмыш ике тапкыр җидешәр ел үтәр; шушы вакыт эчендә, шәһәр тирәли озын чокыр казылып, урамнар өр-яңадан төзекләнер, әмма заманалар авыр булыр. 26Алтмыш ике тапкыр җидешәр ел үтүгә, май сөртелгән затның гомере киселер һәм аның бернәрсәсе дә калмас. Шуннан соң илгә ябырылган бер хакимнең халкы шәһәрне һәм Изге йортны җимерер. Моның азагы су ташу кебек башланачак; алдан билгеләп куелган шушы вәйранлык сугыш беткәнче дәвам итәчәк[+]. 27Әлеге хаким, бик күп халыклар белән җиде елга килешү төзеп, килешенгән вакытның яртысы җиткәнче үк, корбан-бүләкләр китерүне туктатыр һәм Изге йортка нәҗес бер нәрсә[*] кертеп урнаштырыр. Бу хәл Изге йортны вәйран итүче хакимнең алдан билгеләп куелган һәлакәтенә кадәр дәвам итәр[+].

#### 10


Диҗлә елгасы буенда Даниилга иңгән күренеш

1Фарсы патшасы Кир тәхеткә утырганның өченче елында Бәлтешассар исемен йөрткән Даниилга вәхи – зур сугыш турындагы хак хәбәр иреште; аның асылына Даниил үзенә иңгән күренештән төшенде[+].

2Ул көннәрдә мин, Даниил, инде өч атна зур кайгыда идем. 3Өч атна дәвамында мин тәмле икмәк капмадым, авызыма ит вә шәраб алмадым, хуш исле майлар да сөртенмәдем.

4Беренче айның егерме дүртенче көнендә, мул сулы Диҗлә елгасы буенда басып торганда,[+] 5мин, күземне күтәреп, югары карадым һәм каршымда җитен киемнәре өстеннән Уфаз алтыныннан ясалган пута буган бер ир кешене күрдем[+]. 6Аның гәүдә-сыннары хризолит таштан коелган диярсең, йөзе яшен яктысы сыман, күзләре уттай балкып-җемелдәп тора, аяк-куллары шомартылган бакыр кебек ялтырый, тавышы исә бик күп кешеләрнең шау-гөр килеп сөйләшүен хәтерләтә иде[+].

7Әлеге күренеш бары тик миңа – Даниилга гына иңде, янәшәмдәге кешеләр исә аны күрмәде, әмма аларны бик каты курку биләп алып, кайсы кая яшеренергә ашыкты[+]. 8Мин, әлеге гаҗәеп күренешкә текәлеп, берүзем торып калдым. Шуннан мин хәлсезләнеп киттем, йөзләрем мәетнеке сыман агарды, көчем бетте. 9Аннары мин аның тавышын ишеттем, ишеттем дә, аңымны җуеп, йөзем белән җиргә капландым[+]. 10Әмма шунда миңа бер кул орынды һәм мине, дер калтырап торган хәлемдә тезләремә тезләндереп, кулларыма таяндырды[+].

11Аннары миңа орынган кеше болай диде:

– Даниил, Аллаһының кадерлесе! Әйтергә җыенган сүзләремнең асылына төшенсәң иде; аягыңа торып бас, чөнки мин синең яныңа җибәрелдем.

Шушы сүзләрдән соң мин, нык дулкынланып, аягыма торып бастым[+]. 12Әлеге кеше үзенең сүзен дәвам итте:

– Курыкма, Даниил! Һәммә нәрсәне дөрес аңлар өчен, Аллаң алдында түбәнчелек күрсәтергә дип йөрәгеңне беркеткән беренче көннән үк синең сүзләрең кабул булды; һәм менә мин синең сүзләрең буенча килеп җиттем[+]. 13Фарсы патшалыгының түрәсе[*] егерме бер көн буена миңа каршылык күрсәткән иде; Фарсы патшалары янында чакта миңа ярдәмгә олуг түрәләрнең берсе Микәил килде[+]. 14Ә хәзер мин халкыңны киләчәктә нәрсә көткәнен аңлатырга дип килдем, чөнки сиңа иңгән күренеш алдагы көннәргә мөнәсәбәтле[+].

15Ул шушы сүзләрне сөйләгән чакта, мин, йөзем белән җиргә капланган килеш, өнсез-тынсыз булдым. 16Шуннан килеш-килбәте белән кешегә охшаган берәү иренемә кагылды, һәм мин, авызымны ачып, каршымда басып торучыга дәштем:

– Әфәндем! Әлеге күренештән күңелемне авыр хәсрәт басты, һәм буыннарымның хәле китте[+]. 17Ничек итеп мин, синең колың, син әфәндем белән сөйләшә алыйм – һич көчем калмады, сулышым кысыладыр.

18Шулчакны кеше кыяфәтендәге теге зат янә миңа кагылды, һәм буыннарыма кабат көч кайткандай булды.

19– Курыкма, Аллаһының кадерлесе! Иминлек сиңа! Батыр бул, нык тор! – диде ул миңа.

Ул минем белән сөйләшкәндә, миңа хәл кереп:

– Сөйлә, әфәндем, чөнки син миңа кабат көч бирдең, – дидем[+].

20-21Шуннан ул әйтте:

– Синең яныңа ни өчен килгәнемне беләсеңме? Мин сиңа Хакыйкать китабында нәрсә язылганны әйтмәкчемен. Шуннан соң мин, Фарсы түрәсе белән көрәшер өчен, кире китәм; ул җиңелгәннән соң, Яван түрәсе килер. Аларга каршы көрәштә түрәгез Микәилдән башка теләктәшлек күрсәтүче һичкемем юктыр[+].

#### 11

1Мадайлы Дәрәвеш хакимлегенең беренче елында исә Микәилнең төп таянычы вә яклаучысы мин булдым[+].

2Хәзер мин сиңа хак дөреслекне ачам: Фарсы иле белән тагын өч патша идарә итәчәк, аннары дүртенче патша килер; ул үзенә кадәр хакимлек иткән патшаларның һәммәсенә караганда баерак булыр. Байлыгы ярдәмендә ныгыгач, бар халыкларны да Яван патшасына каршы чыгарга күтәрер[+]. 3Шуннан соң гаҗәеп көчле патша килер. Аның хакимлеге чиксез булыр, һәм ул ни теләсә – шуны эшләр[+]. 4Әмма ныгып кына килгән чакта, аның патшалыгы җимерелер һәм, нәсел варислары арасында бүленмичә, дүртесе дүрт тарафка караган кисәкләргә аерылыр, һәм алар инде әүвәлге патшалык сыман куәтле булмас; шулай итеп, патшалык чит кешеләр кулына күчәр. 5Көньяк патшасы көчәеп-ныгып китәр, әмма аның гаскәр башлыкларыннан берсе, патшасын уздырып, үзе хакимлек итә башлар. Ул бик зур көч-куәткә ия булыр. 6Берничә елдан патшалар уртак тел табар: көньяк патшаның кызы, ике арадагы мөнәсәбәтләрне яхшырту максатыннан, төньяк патшага кияүгә чыгар, әмма хакимлекне кыз үз кулында тотып кала алмас, төньяк патшаның хакимлеге дә дәвам итмәс: кыз, аның иярченнәре, баласы вә аркадашы хыянәт корбаны булачак. 7Соңрак әлеге кызның кардәшләреннән берәү аның урынын биләр һәм, төньяк патшаның гаскәрләренә һөҗүм итеп, аның кальгасына[†] бәреп кереп, җиңү яулар. 8Шундагы потларны, коеп эшләнгән сыннарны, шулай ук алтын-көмештән ясалган зиннәтле савытларны үзе белән Мисырга алып китәр; шуннан соң төньяк патшаны берничә ел дәвамында тынычлыкта калдырыр. 9Төньяк патша исә, көньяк патша җирләренә һөҗүм итеп караса да, үз иленә әйләнеп кайтырга мәҗбүр булыр. 10Шуннан аның угыллары, сугышка әзерләнеп, күп санлы гаскәр туплар; әлеге гаскәр ташкын су сыман дошманына таба ургылыр һәм көньяк патшаның кальгасына кадәр барып җитәр[+]. 11Көньяк патша, бик каты ачуы чыгып, төньяк патша белән алышка чыгар; төньяк патша, зур гаскәр җыйса да, тар-мар ителер[+]. 12Дошманы җиңелгәннән соң, көньяк патша меңләгән кешене кырып салып масаеп китәр; тик аның уңышлары озын гомерле булмас, 13чөнки берничә елдан төньяк патша әүвәлгедән дә зуррак гаскәр туплар – нык коралланган күп санлы сугышчылары белән кабат яуга кузгалыр. 14Ул көннәрдә бик күпләр көньяк патшага каршы күтәрелер; синең халкың арасыннан байтак тынгысыз кешеләр, үзләренә иңгән күренешне гамәлгә ашырыр өчен, шулай ук аңа каршы чыгар, ләкин уңышка ирешмәс. 15Төньяк патша килер дә, ныгытылган шәһәрләрнең берсе тирәли туфрак өемнәре күтәртеп, аны басып алыр – көньяк гаскәрләренең каршы торырга көче җитмәс, хәтта иң гаярь сугышчылар да җиңелер[+]. 16Төньяк патша алар белән үз ихтыярынча гамәл кылыр, берәү дә аңа каршы тора алмас; һәм гүзәл җирдә ул үз хакимиятен урнаштырып, бөтен ил аның кул астында калыр[+]. 17Ул, патшалыгының бөтен көчен туплап, көньяк патшаны тәмам юк итәргә карар кылыр һәм шул максаттан, көньяк патша белән бәйләнешкә кереп, кызларының берсен аңа кияүгә бирер. Әмма аның нияте уңышка ирешмәс, моннан аңа бернинди файда булмас. 18Шуннан ул үзенең карашын диңгез буендагы төбәкләргә таба юнәлтер, аларның күбесен яулап та алыр, тик андагы яубашларыннан берәү баскынчының тәкәбберлегенә чик куяр – аны хур итәр. 19Шуннан соң төньяк патша, чигенеп, үз җирендәге хисар-кальгаларына юнәлер, әмма юлда һәлакәткә очрап гомере киселер[+].

20Аның урынына тәхеткә яңа бер хаким килер һәм, данлыклы патшалыгын асрау өчен, үз кешесен салым җыярга җибәрер. Ләкин озакламый әлеге хаким үзенең әҗәлен табар, тик аның үлеме кемнеңдер ярсуыннан яисә яу кырында булмас. 21Аңардан соң тәхеткә күрексез, патшалыкка хокукы булмаган бер кеше утырыр – ул, көтмәгәндә килеп, патшалыкны төрле хәйлә-мәкер корып алыр. 22Әлеге патша искиткеч зур һәм көчле гаскәрләрне тар-мар китерер, хәтта Килешүнең түрәсен[*] дә юк итәр. 23Ул, илләр белән килешүләр төзесә дә, ялган илә эш итәр; тарафдарлары аз санлы булуга да карамастан, тора-бара көчәеп китәр. 24Әлеге патша, һич көтмәгәндә бай өлкәләргә һөҗүм итеп, ата-бабалары эшләмәгәнне эшләр, ганимәтләрне[*], таланган малны һәм байлыкны үзенең иярченнәренә таратып бетерер, ныгытма-кирмәннәрне басып алырга ният корыр, әмма болар барысы да озакка бармас.

25Шуннан ул, үзенең көч-куәтен вә батырлыгын җигеп, күп санлы гаскәре белән көньяк патшага яу салыр. Көньяк патша үзенең зур вә искиткеч көчле гаскәре белән аңа каршы торыр, әмма уңышка ирешмәс, чөнки аңа каршы хәйлә корылыр – 26патшаның табындашлары булган иң якын кешеләр аны юк итәргә тырышыр; аның гаскәре тар-мар ителер, күп сугышчылары һәлак булыр. 27Әлеге патшаларның һәр икесе, күңелләрендә ачу-мәкер саклаган килеш, бер өстәл янына утырырлар һәм бер-берсенә ялган сөйләрләр, тик максатларына ирешмәсләр, чөнки алдан билгеләп куелган соңгы көннәр әле җитмәгән булыр. 28Төньяк патша, исәпсез-хисапсыз мал-мөлкәт төяп, үз иленә юл алыр. Ул, Изге килешүгә[*] каршы чыгарга күңеленнән карар кылып, үз ниятен тормышка ашырырга керешер, аннары иленә кайтыр.

29Билгеләнгән вакыты җиткәч, төньяк патша кабат көньякка һөҗүм итәр, әмма бу соңгы орыш әүвәлгесе сыман уңышлы булмас. 30Чөнки киттиләрнең кораблары аңа каршы чыгар һәм ул, рухы сүнеп, кире борылыр һәм үзенең бөтен ачуын Изге килешүгә юнәлтер. Үз иленә әйләнеп кайткач, Изге килешүдән читкә тайпылганнарга ул илтифатын күрсәтер. 31Аның гаскәре, Изге йорт ныгытмасын яулап алып, аны нәҗесләр: көндәлек корбан китерүләрне туктатыр һәм Изге йортны вәйран хәлгә китерүче нәҗес бер нәрсә кертеп урнаштырыр[+]. 32Төньяк патша, ялган сүзләр сөйләп, ялагайланып, Изге килешүдән йөзләрен чөергән бәндәләрне үз ягына аударыр, ләкин үз Алласына тугры калган адәмнәр аңа каршы торыр, 33гакыл-зирәклеккә ия булганнары халыкка үгет-нәсыйхәтләр бирер, гәрчә үзләрен күпмедер вакытлар дәвамында кылычтан уздырсалар, учакларда яндырсалар, зинданга ташлап, мал-мөлкәтләрен талап алсалар да[+]. 34Афәтле чакларында аларга бераз ярдәм күрсәтелер, тик аларга кушылган адәмнәрнең байтагы икейөзле булып чыгар. 35Гакыл-зирәклеккә ия булганнарның кайберләре газапларга дучар ителер: алдан билгеләп куелган вакыт әле җитмәгәнгә күрә, әлеге сынаулар аларга пакьләнү-чистарыну, сафлану өчен җибәрелер.

36Төньяк патша ни теләсә – шуны эшләр, тәмам масаеп китеп, үзен илаһлардан өстен куяр, аллаларның Алласы хакында яман сүз сөйләр, һәм афәтле көннәр беткәнчегә кадәр аның эшләре, тәкъдирдә язылганча, уңышлы гына барыр[+]. 37Ул ата-бабалары табынган илаһларны да, хатын-кызлар яраткан илаһны да санга сукмас, бер генә алланы да кирәксенмәс, чөнки ул боларның һәммәсеннән үзен өстен куяр. 38Болар урынына хисар-кальгаларны химая кылучы илаһка гына табыныр; ата-бабаларына мәгълүм булмаган шушы илаһка ул алтын-көмеш, асылташлар, кыйммәтле бүләкләр белән хөрмәтен күрсәтер; 39чит илаһ ярдәме белән ул яхшылап ныгытылган кирмәннәргә һөҗүм итәр. Үзен олуг патша дип таныганнарга зур хөрмәт күрсәтер, аларны күп халыклар өстеннән идарәче итеп билгеләр, аларга бүләккә җир бүлеп бирер.

40Ахыр заман җиткәндә, аңа каршы көньяк патша яу чыгар; төньяк патша исә сугыш арбалары, атлы җайдаклары, күп санлы кораблары белән өермәдәй аңа каршы күтәрелер. Ул, байтак илләргә һөҗүм итеп, ташкын судай аларны иңләп узар; 41шулай ук гүзәл җирне дә басып алыр – бик күп кешеләрнең гомере киселер; аның кулыннан бары тик Эдом[†] вә Мәаб[†] халкы һәм Аммон башлыклары гына котылып калыр[+]. 42Ул тагын берничә илгә кул озайтыр, хәтта Мисыр да аңардан котыла алмас. 43Мисырның хәзинәдәге бөтен байлыгы, алтын-көмеше аңа күчәр, аннары лубиләр[*] белән хәбәшиләргә дә чират җитәр[+]. 44Әмма көнчыгыш һәм төньяктан килгән хәбәрләр аны куркуга салыр, һәм ул котырынып-ярсып бик күпләрне харап итәргә, кырырга тотыныр. 45Шуннан ул гүзәл изге тау белән диңгез арасында үзенең мәһабәт чатырларын корып җибәрер; тик шул җирдә әҗәлен табар, һәм азаккы сәгатендә аңа ярдәм кулы сузучы булмас.

#### 12

1Шул вакытны синең халкыңның химаячесе булган
бөек түрә Микәил килер.
Милләт-кавемнәр барлыкка килгән заманнардан бирле
күрелмәгән коточкыч авыр чор башланыр.
Бу афәтле дәвердә синең халкың арасыннан
исемнәре китапка[*] теркәлгән адәмнәр котылып калыр;[+]
2җирнең туфрагында яткан
үлеләрнең байтагы йокысыннан уяныр:
берәүләр – мәңгелек тормыш,
икенчеләр – рисвай булу, мәңгелек хурлыкка калу өчен;[+]
3зирәклеккә ия булганнар якты күк гөмбәзе кеби,
бик күпләрне туры юлга күндергән адәмнәр
йолдызлар кеби гомер бакый нурланып-балкып торыр[+].

4Ә син, Даниил, китапның мөһерләнгән бу сүзләрен ахыр заман җиткәнчегә кадәр сер итеп сакла. Байтак адәмнәр шул авыр чорның асылына төшенмәкче булып эзләнеп-бәргәләнеп йөрер[+].

5Шулчак мин, Даниил, әйләнә-тирәмә күз салып, ике затны күреп алдым; аларның берсе елганың бирге ярында, икенчесе аргы ярында иде. 6Шунда берсе елга өстендә басып торган җитен киемле ир кешедән:

– Әлеге гаҗәеп-хәйран хәлләр кайчанга кадәр дәвам итәр? – дип сорады[+].

7Аннары мин елга өстендә басып торган җитен киемле ир кешенең, кулларын күккә күтәреп, мәңге Яшәүче белән ант итүен ишеттем:

– Өч ел ярымга. Изге халыкның көче сынгач, болар һәммәсе тормышка ашыр, – диде.

8Әлеге сүзләрне мин ишетеп тордым, ләкин мәгънәсен аңламадым, шуңа күрә:

– Әфәндем! Бу хәлләр нәрсә белән тәмамланыр? – дип сорадым.

9Ул исә:

– Бар, Даниил, чөнки әлеге сүзләрнең мәгънәсе ахыр заман җиткәнчегә кадәр мөһерләнгән сер булып калыр. 10Бик күпләр пакьләнеп чистарыныр, сафланыр, яман бәндәләр исә яман гамәлләр кылуда кала бирер; яман бәндәләрдән берәү дә берни аңламас, ә акыллы-зирәкләр һәммәсенә төшенер[+].

11Көндәлек корбан китерүләр туктатылып, Изге йортны вәйран хәлгә китерүче нәҗес бер нәрсә кертеп урнаштырылганнан соң, бер мең дә ике йөз туксан көн үтәр[+]. 12Бер мең дә өч йөз утыз биш көннең үткәнен көтеп алалган кеше бик бәхетле булыр. 13Син исә, Даниил, гомер юлыңны дәвам ит. Бу дөньядан китеп ахыр көннәрдә кабат терелгәч, өлешеңә тигәнне алырсың[+].

### Һошея

#### Һошея

Һошея


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### 1


Һошея пәйгамбәр

1Яһүдә[†] җирендә берсе артыннан берсе Уззия, Иотам, Әхәз вә Хизәкыйя исемле патшалар, Исраилдә[†] исә Яһоаш углы Яробам патша хакимлек иткән заманда Беэри углы Һошеягә Раббыдан[†] вәхи[*] иреште[+].


Һошеянең хатыны һәм балалары

2Һошеягә сүзен башлап, Раббы аңа:

– Бар, үзеңә бер уйнашчы хатын һәм аның зинадан туган балаларын да ал, – диде[+]. 3Шулай итеп, Һошея үзенә хатынлыкка Диблаим кызы Гамәрне алды, һәм ул, авырга калып, аңа бер ир бала тапты.

4Аннары Раббы Һошеягә:

– Балага Изрегыл дип исем куш, чөнки тиздән Мин Изрегылда[*] түгелгән кан өчен Еһү йортын җәзага тартачакмын һәм Исраил йортының патшалык итүенә чик куячакмын[+]. 5Ул көнне Мин Изрегыл үзәнендә Исраилнең җәясен сындырачакмын, – диде[+].


Раббы мәрхәмәтеннән аерылу

6Гамәр, тагын авырга калып, кыз бала тапты. Раббы Һошеягә:

– Балага Ло-Рухама[*] дип исем куш; чөнки Мин, Исраилне рәхим-шәфкатемнән аерып, аны инде кичермәячәкмен[+]. 7Яһүдә йортын исә рәхмәтемнән ташламам: аны җәя-кылыч, сугыш яисә ат-җайдаклар илә түгел, бәлки Раббы Алла[†] кулы белән коткарырмын, – диде[+].

8Ло-Рухаманы күкрәктән аерганнан соң, хатын, янә авырга калып, ир бала тапты. 9Раббы Һошеягә:

– Аңа Ло-Амми[*] дип исем куш, – диде, – чөнки сез Минем халкым түгел, Мин дә сезнең Аллагыз түгелмен.

10Әмма шулай да исраилиләрнең саны диңгез комыдай үлчәп тә, исәпләп тә бетергесез булачак. Һәм аларга: «Сез Минем халкым түгел», – дип әйтелгән урында: «Сез – тере Аллаһының балалары», – диячәкләр[+]. 11Яһүдә вә Исраил угыллары, берләшеп, үзләренә бер юлбашчы сайлап куярлар һәм бу җирдән чыгып китәрләр. Әйе, Изрегылның[*] алдагы көне бөектер![+]

#### 2

1Үзегезнең ир туганнарыгызга «Амми»[*],
ә кыз туганнарыгызга «Рухама»[*] дип дәшегез[+].


Хыянәтче Гамәр – хыянәтче Исраил халкы ул

2«Әнкәгезне[*] шелтәләгез,
чөнки ул Минем хатыным түгел, һәм Мин дә аның ире түгелмен.
Йөзеннән үзенең азгынлыгын,
күкрәгеннән фәхешлеген алып ташласын[+].
3Югыйсә Мин аны шәрә калганчы чишендерермен,
дөньяга туган көнендәге сыман ялангач итәрмен,
Мин аны чүл сыман,
коргаксыган җир сыман итәрмен;
сусыз интектереп үтерермен[+].
4Мин аның балаларын да кызганмам,
чөнки алар зинадан туган балалардыр[+].
5Аларның анасы фәхешлек кылды,
аларны тапкан ана үзен рисвай итте,
ул: „Сөяркәләрем артыннан барам,
алар миңа икмәк тә, су да, йон белән киндер дә,
зәйтүн мае белән эчемлек тә бирәләр“, – диде.
6Менә шуның өчен Мин аның барыр юлын
чәнечкеле куаклар белән томалыйм,
каршысына киртә тотам,
ул, шулай итеп, юл таба алмас;
7үзенең сөяркәләре артыннан китәр,
тик куып җитә алмас.
Аларны эзләп тапмагач:
„Үз ирем янына кире кайтыйм әле,
аның янында миңа әйбәтрәк иде“, – дияр[+].
8Ул шуны белмәде ки,
иген белән шәрабны, зәйтүн маен аңа Мин биргән идем,
Багал[†] сыны ясар өчен, ул тотып бетергән
бихисап алтын-көмешне дә Мин биргән идем[+].
9Әнә шуның өчен өлгерәчәк игенемне, шәрабымны,
аның шәрә тәнен капларга тәгаенләнгән йон-киндеремне
аңардан тартып алырмын.
10Хәзер Мин аны сөяркәләре күз алдында
шәрә калганчы чишендерермен,
беркем дә аны Минем кулдан йолып ала алмас[+].
11Мин аның күңел ачуларын, барлык тантаналарын,
яңа ай һәм шимбә көннәрен[†] –
барча бәйрәмнәрен юкка чыгарырмын[+].
12Мин аның: „Боларны миңа сөяркәләрем бүләк итте“, –
дип сөйләгән йөзем бакчаларын, инҗир агачларын,
ташландык хәлгә китереп, чытырманлыкка әйләндерермен,
һәм аларны кыргый җәнлекләр ашап бетерер[+].
13Багал сыннарына багышлап,
хуш исле сумала-майлар көйрәткән көннәре өчен
Мин аны җәзага тартырмын.
Колагына алкалар, муенына муенсалар тагып,
сөяркәләре артыннан йөрде ул,
Мине исә бөтенләй онытты, – дип белдерә Раббы. –[+]

14Инде дә Мин аны, кызыктырып, чүлгә алып китәрмен,
шунда йөрәгенә ягымлы сүзләр сөйләрмен[+].
15Йөзем бакчаларын үзенә кайтарып бирермен
һәм Ахор[*] үзәнен аның өчен өмет капкасы итәрмен.
Ул анда, Мисырдан чыккан көнендәге кебек,
яшь чагындагы кебек, ягымлы сүзләремә җавап бирер.
16Ул көнне, – дип белдерә Раббы, – син Миңа „ирем“ дип дәшәрсең,
бүтән инде „багалым“[*] дип әйтмәссең.
17Мин дә Багал сыннарының исемнәрен аңардан әйттермәм,
аларның исемнәрен ул һичкайчан телгә алмас бүтән[+].
18Ул көнне Мин халкым хакына
кыргый җәнлекләр, күктәге кошлар,
җирдән сөйрәлүче хайваннар белән килешү төзермен.
Халкым иминлектә яшәсен дип,
ук-җәяне, кылычны, барлык сугыш коралларын
бу җирдә бетерермен, юк итәрмен[+].
19Мин сине мәңгелеккә Үземә ярәшермен,
сине хаклык-гаделлек,
рәхим-шәфкать вә мәрхәмәт[†] илә Үземә ярәшермен[+].
20Мин сине Үземә тугрылыкта ярәшермен,
һәм син үзеңнең Раббыңны танып белерсең[+].
21Ул көнне Мин җавап бирермен, – дип белдерә Раббы, –
Мин күкләргә җавап биреп дәшәрмен,
һәм күк тә җир йөзенә җавап бирер;
22җир исә иген, шәраб, зәйтүн мае белән җавап кайтарыр;
болар һәммәсе Изрегылга җавап булып ирешер.
23Мин халыкны Үзем өчен җиргә чәчәрмен,
„шәфкать күрсәтелмәгән“гә шәфкать күрсәтермен
һәм „Минем халкым түгел“ дип аталганнарга:
„Минем халкым“, – дип дәшәрмен,
ә ул Миңа: „Син – минем Аллам!“ – дияр»[+].

#### 3


Һошея һәм аның хыянәтчел хатыны

1Раббы миңа әйтте:

– Бар, ире сөйгән хәлдә башкалар белән зина кылучы хатыныңа мәхәббәтеңне тагын да белдер. Бүтән илаһларга табынып, шуларның йөземле көлчәләрен[*] яраткан Исраил халкын Раббы ничек сөйсә, син дә үзеңнең хатыныңны шулай сөй.

2Шулай итеп, унбиш шәкыл[*] көмеш вә бер ярым хомер[*] арпа түләп, мин аны үземә алдым[+]. 3Мин аңарга әйттем:

– Минем янда озак вакытлар яшә, зина кылма һәм башкалар белән уйнашлык итмә, мин дә сиңа карата шундый мөнәсәбәттә булырмын, – дидем.

4Әнә шулай итеп, Исраил угыллары да байтак вакытлар дәвамында патшасыз, җитәкчесез, корбансыз, таш баганасыз һәм йорт илаһларысыз яшәячәк. 5Шуннан соң Исраил угыллары үзләренең Раббы Алласын вә патшалары Давытны эзләячәк һәм Раббы кылган игелекләр хакына киләчәктә курку-хөрмәт белән Аңа кайтачак[+].

#### 4


Исраилне гаепләү

1Әй Исраил угыллары, Раббы сүзенә колак салыгыз;
бу җирдә яшәүчеләрне Раббы хөкемгә тарта,
чөнки биредә тугрылык та, мәрхәмәт тә,
Аллаһыны танып белү дә юк[+].
2Антлар биреп тә, алдау, үтереш, угрылык,
зиначылык хәттин ашты,
бертуктаусыз адәм каны түгелә.
3Шуңа күрә җир күз яше коя,
биредә яшәүчеләр җәфа чигә,
кыргый җәнлекләр, күктәге кошлар,
хәтта диңгездәге балыклар да һәлак була[+].

4«Беркем дә икенче берәүне хөкем итмәсен,
гаеп ташламасын;
ә Минем дәгъвам исә сезгә, руханилар[†]:
5сез көндезен абынасыз,
төнлә пәйгамбәрләр[†] дә сезнең сыман сөрлегә.
Әнкәгез Исраилне юк итәчәкмен –
6Мине танып белмәгәнгә, халкым юк ителер!
Мине танудан баш тартканга,
Мин дә сездән баш тартам, руханиларым,
Аллагызның канунын онытканга,
Мин дә сезнең балаларыгызны онытырмын[+].

7Руханилар саны ишәйгән саен,
Миңа каршы кылган гөнаһлары[†] арта гына барды.
Шуңа күрә Мин аларның яхшатларын
яманатка әйләндерермен.
8Алар Минем халкымның гөнаһлары белән туена,
аларның җаны бозык гамәлләр кылырга ашкынып тора[+].
9Рухани белән ни булса, халык белән дә шул булыр,
кылган гамәлләренә карап, әҗерен бирермен[+].
10-11Алар ашарлар, әмма тамаклары туймас,
зина кылырлар, ләкин балалары булмас.
Чөнки алар Мине, Раббыны, кире кагып фәхешлек итәләр.
Минем халкымның йөрәген
шәраб вә эчемлекләр әсир итте[+][+].
12Минем халкым агач поттан киңәш сорый,
һәм агач таяк аларга җавап бирә;
фәхешлек рухы аларны юлдан яздырды,
алар, уйнашлык итеп, үз Алласыннан ерагайды[+].
13Алар түбәҗирдә корбан китерәләр,
калку урындагы имән, тупыл вә теребинт агачлары төбендә
хуш исле сумала-майлар көйрәтәләр,
чөнки ул агачларның күләгәсендә рәхәттер.
Әнә шуңа да сезнең кызларыгыз уйнашлык итә,
ә киленнәрегез зина кыла[+].
14Уйнашлык иткән кызларыгызны,
зина кылган киленнәрегезне җәзага тартмам,
чөнки ирләрегез дә фахишәләр белән аулакка баралар
һәм мәҗүсиләр[†] гыйбадәтханәсендә[†] фахишәләр белән
бергә корбан китерәләр.
Аңын-акылын җуйган халык һәлак булыр![+]

15И Исраил, инде үзең зина кылсаң да,
Яһүдә гөнаһка батмасын иде.
Гилгәлгә бармагыз,
Бәйт-Авен[*] шәһәренә юнәлмәгез
һәм „Раббы Үзе шаһиттыр!“ дип ант итмәгез[+].
16Исраил, тискәре бозау кебек,
киребеткән булып чыкты;
хәзер инде Раббы Исраилне
иркен утлауларда бәрән көткәндәй көтә алыр микән?!
17Эфраим[*] үз потларына ябышып ята –
шулай үз юлыннан бара бирсен ул!
18Алар эчеп исерәләр дә фәхешлеккә биреләләр,
аларның түрәләре оят эшләргә һәвәс.
19Җил аларны үз канатларында бөтереп алып китәр,
һәм үзләре китергән корбаннар өчен алар хур булырлар[+].

#### 5


Исраилне хөкем итү

1Әй руханилар, тыңлагыз!
Әй Исраил йорты, игътибар ит!
Әй патша йорты, бу сүзләргә колак сал!
Сезгә хөкем оештырылачак,
чөнки сез Миспа каласында – тозак,
Тавор тавында – ятьмә,[+]
2Шиттимдә тирән чокыр булдыгыз.
Шуңа күрә Мин сезгә тиешле җәзаны бирермен[+].
3Мин Эфраимне яхшы беләм,
Исраил Минем өчен сер түгел:
Эфраим фәхешлек итә,
Исраил нәҗесләнде.
4Кылган эшләре аларга үз Алласына кире кайтырга бирми,
чөнки фәхешлек аларның күңелләренә кереп оялаган,
алар Раббыны танып белмиләр[+].
5Исраилнең горурлыгы аның үзенә каршы шаһитлык итә;
Исраилне, Эфраимне гөнаһлары абындыра,
алар белән бергә Яһүдә дә абына[+].
6Үзләренең сарык вә үгезләрен ияртеп,
алар Раббыны эзләрләр, ләкин тапмаслар,
чөнки Ул аларны ташлап китте[+].
7Уйнаштан бала табып,
алар Раббыларына хыянәт итәләр.
Яңа айга кергәнче үк, алар
мал-мөлкәтләре белән бергә һәлакәткә дучар булыр.

8Гибгада мөгез быргы,
Рамаһта быргы кычкыртыгыз,
Бәйт-Авенда оран салыгыз:
„Әй Беньямин, артыңнан дошман килә!“[+]
9Җәза көнендә Эфраим чүлгә әйләнәчәк –
Исраил ыруглары арасында Мин игълан иткән анык хөкем бу!
10Яһүдә башлыклары
ызан ташларын күчереп куючылар кебек булды,
алар өстенә Мин, ташкын сулар яудыргандай,
ярсуымны яудырырмын[+].
11Буш-яраксыз потларга иярергә ният кылган Эфраим,
хөкемгә тартылып, җәзасын алды.
12Эфраим өчен Мин – көя, Яһүдә йорты өчен корт сыман.

13Эфраим үзенең чирен,
Яһүдә үзенең җәрәхәтен күреп алгач,
Эфраим Ашшур[†] янына китте –
хәбәрчеләрен бөек патша янына юллады,
тик Ашшур сезне терелтә дә,
җәрәхәтләрегезне дәвалый да алмас[+].
14Эфраим өчен – арыслан,
Яһүдә йорты өчен яшь арыслан булып,
Мин аларны ботарлап ташлармын һәм китеп барырмын;
аларны өстерәп алып киткән чагымда,
һичкем коткара алмас үзләрен[+].
15Шуннан Мин Үз урыныма кайтырмын,
һәм алар үз гаепләрен таныганчы,
кайгы-хәсрәткә чумып,
ихлас күңелдән йөз нурымны эзли башлаганчы,
шунда кала бирермен»[+].

#### 6


Үкенмәгән Исраил

1«Әйдәгез, Раббыга кире кайтыйк!
Ул безне яралады һәм савыктырыр да,
Ул безне җәрәхәтләде һәм яраларыбызны бәйләр дә, –
дип әйтер алар. –[+]
2Ике көннән безне терелтеп,
өченче көнгә аякка бастырыр Ул,
шуннан без Аның күз уңында яшәрбез[+].
3Шулай итеп, әйдәгез, Раббыны танып белик,
Аны белергә-танырга омтылыйк;
Аның безгә килүе көн дә таң аткандай ышанычлыдыр.
Ул безгә яңгыр кебек,
җирне сугарган язгы ләйсән кебек киләчәк».
4Раббы исә болай ди:
«Нәрсәләр кылыйм инде сиңа, Эфраим?!
Нәрсәләр кылыйм сиңа, Яһүдә?!
Сезнең тугрылык бик тиз юкка чыга торган
иртәнге томан яисә чык кебек кенә бит[+].
5Әнә шуңа күрә Мин сезне
пәйгамбәрләремнең сүзләре белән чапкаладым,
авызымнан чыккан сүзләрем белән үтерә бардым;
сезгә чыгарган хөкемем яшен утыдай кабынды[+].
6Мин бит сездән корбаннар түгел,
тугрылыклы булуыгызны көтәм,
яндыру корбаннары түгел, Аллаһыны танып белүегезне телим[+].
7Адәм каласы янында[*] Килешүне боздыгыз сез,
Миңа хыянәт иттегез!
8Гилыгад канга баткан,
ул – явызлык кылучылар шәһәре[+].
9Кешеләрне сагалап торучы юлбасар сыман,
руханилар өере Шәкем юлында
кешеләрне үтерә һәм төрле кабахәтлекләр эшли[+].
10Исраил йортында Мин коточкыч хәлләр күрдем:
Эфраим фәхешлек итә, Исраил нәҗесләнде.
11Синең дә, Яһүдә, җәза көнең билгеләнгән.

Халкыма Мин рәхәт-имин тормыш кайтарганда,[+]

#### 7

1Исраилне дәвалаганда,
Эфраимнең гаделсезлеге һәм Самареянең[†] явызлыгы ачыкланды:
алар хәйлә-мәкер илә эш итәләр,
караклары йортларны баса,
юлбасарлары урам буйлап талап йөри.
2Аларның явыз эшләрен истә тотканымны алар белми-сизенми дә;
алар гөнаһка баткан – гөнаһлары Минем күз алдымдадыр.
3Явыз эшләре, ялганнары белән
алар патша вә түрәләрнең күңелен сөендерәләр.
4Алар һәммәсе дә зиначылар;
камыр кабарганчы, икмәкченең
утын өстәми дә янып торган миче сыман һаман дөрләп торалар.
5Патша бәйрәмендә алар патшага һәм түрәләренә
хәмер эчертәләр һәм көлкегә калдыралар[*].
6Аларның йөрәгендә, янып торган мичтәге сыман,
мәкер-хәйлә кайный;
явыз ниятләре төн буе пыскый да иртән кабынып китә.
7Алар барысы, мичтәй кызып,
үз хакимнәренең гомерләрен кисәләр;
аларның патшалары бер-бер артлы бәреп төшерелә,
тик, ярдәм сорап, һичкем Миңа ялварып дәшми[+].


Исраилнең башка халыкларга буш өметләр баглавы

8Эфраим чит халыклар белән кушыла-кавыша,
чиле-пешле икмәккә әйләнеп бара ул[+].
9Чит-ятлар аны егәреннән яздыралар – үзе моны сизми дә,
башына чал төште – үзе моны абайламый да[+].
10Исраилнең горурлыгы Исраилнең үзенә каршы шаһитлык итә.
Шуңа да карамастан үзләренең Раббы Алласына
әйләнеп кайтмый алар, Аның йөз нурын эзләми дә[+].

11Эфраим аңгыра-мәнсез бер күгәрчен сыман булды:
әле Мисырга мөрәҗәгать итә, әле Ашшурга юнәлә[+].
12Очкан чагында, Мин аңа ятьмәмне ыргытырмын,
күк кошлары тоткандай аулармын.
Эфраим җәмгыятенә алдан әйткәнчә,
мин аны җәзага тартырмын[*][+].
13Миннән читләшкән өчен кайгы аңа!
Миңа каршы күтәрелгән өчен, һәлакәткә дучар булсын!
Мин аны йолып алырга омтылам,
ул исә Миңа яла яга.
14Ихлас йөрәктән Миңа сыгынмыйча,
түшәгендә зарланып-ахылдап кына ята.
Икмәк вә яңа шәраб сораганда, үзенә җәрәхәт сала[*],
Миңа каршы хәйлә-мәкер кора[+].
15Мин аңа акыл бирергә тырыштым, көчен ныгыттым,
ул исә Миңа каршы явызлык кыла бирде.
16Аллаһы Тәгаләгә мөрәҗәгать итми,
ышанычсыз җәя кебек ул.
Хәкарәтле[*] сүзләре өчен Эфраим түрәләре кылычтан һәлак булыр –
мисырлылар мәсхәрәсенә калыр[+].

#### 8


Пот-сыннарга табынган өчен, Раббының Исраилне хөкемгә тартуы

1Быргы кычкырт!
Минем белән төзегән килешүне һәм канунымны бозган өчен,
Раббы йорты[†] өстенә, бөркет кебек, дошман очып килә[+].
2„Йа Аллам, без Сиңа баглыдыр!“ – ди Исраил, Миңа ялварып,[+]
3әмма яхшылыктан ул баш тартты,
һәм аны дошман эзәрлекләячәк.

4Патшаларын ул Минем ризалыктан башка үзе куйды,
җитәкчеләрен Миңа белдермичә сайлады;
алтын-көмешеннән потлар ясап, һәлакәтен якынайтты[+].
5Әй Самарея, син табынган бозау сынын инкяр иттем Мин!
Халкыңа ачуым көчледер!
Шулай беркайчан да чистарынып пакьләнмәс микәнни ул?![+]
6Әлеге сын – Исраил эшедер,
аны һөнәрче ясаган,
Аллаһы түгел ул;
Самарея бозавы парә-парә киләчәк!
7Җил чәчкәнгә күрә, исраилиләр өермә урачак;
үсеп утырган иген башакланмаса, он булмас,
инде башаклана калса да, аны читләр ашар-йотар[+].
8Исраилне әнә шулай чит халыклар йотты:
ул хәзер шулар арасында бернигә яраксыз савыт кебек[+].
9Исраил, ялгыз кыргый ишәк сыман, Ашшурга таба юл алды,
Эфраим, бүләкләр өләшеп, чит-ятлардан мәхәббәт эзләде[+].
10Чит кавемнәргә бүләкләр юлласа да,
тиздән Мин Үз халкымны җыеп алырмын,
һәм алар бөек патша җәбереннән җәфа чигәчәк.

11Гөнаһын йолу өчен, Эфраим күп мәзбәхләр[†] корды,
тик бу мәзбәхләр гөнаһ кылу урынына әйләнде.
12Мин аңа байтак канун-кагыйдәләр яздым,
тик ул аларны чит итте.
13Алар Миңа корбаннар тәкъдим итә, корбан ите ашый,
тик ул корбаннар Раббы күңеленә хуш килми;
хәзер Мин, аларның бозык эшләрен исләренә төшереп,
гөнаһлары өчен җәза бирәчәкмен,
һәм алар Мисырга әйләнеп кайтачак[+].
14Исраил, үзенең Бар итүчесен онытып, сарай-пулатлар корды,
Яһүдә дә күп санлы шәһәрләрен ныгытуда булды,
тик Мин ул калаларга ут салырмын,
һәм аларның ныгытмалары, янып, көлгә әйләнер»[+].

#### 9


Исраилнең җәзага тартылуы

1Әй Исраил, бүтән халыклар кебек сөенмә, шатланма,
чөнки син, үз Раббыңнан ваз кичеп, зина кылдың.
Һәрбер ындырда фәхешлек кылып, бүләк алырга яратасың син[+].
2Икмәк белән шәраб халык тамагын туйдырмас,
яшь шәрабка өметләнүе дә юкка аның.
3Раббы җирендә алар яшәмәс:
Эфраим Мисырга әйләнеп кайтыр,
Ашшурда хәрәм ризык ашар[+].
4Алар Раббыга шәраб корбаны тәкъдим итмәс,
китергән корбаннары Раббы күңеленә хуш килмәс;
ул корбаннар алар өчен матәм көнендә ашалган икмәк кебек булыр:
аңардан авыз иткән кеше нәҗесләнер,
әлеге икмәк – тамак туйдырыр өчен генә,
Раббы йортына ул кермәс[+].
5Билгеләнгән бәйрәмнәрдә,
Раббы хөрмәтенә уздырылган бәйрәмнәрдә ни кылырсыз икән?
6Һәлакәттән качып котылсагыз да,
Мисыр сезне үзенә җыячак,
Мемфис[*] җир куенына тапшырачак;
көмеш-зиннәтләрегезне кычыткан басып китәр,
чатырларыгызда чәнечкеле күгән үсәр.

7Эшегезгә күрә әҗерен бирү көннәре –
җәза көннәре килә.
Исраил, шуны бел:
гөнаһларың артык күп,
дошманлыгың көчле булганга, син,
пәйгамбәрләр – ахмак,
илаһи рух белән илһамланганнар – акылсыз, дип саныйсың[+].
8Аллаһы пәйгамбәре – Эфраимнең сакчысыдыр;
шулай булса да, пәйгамбәрнең барлык юлларына тозак корылган,
Аллаһы йортында да дошманлык көтә аны[+].
9Гибга көннәрендәге сыман, эфраимнәр тәмам гөнаһка батты.
Раббы аларның бозыклыгын искә төшерер
һәм гөнаһлары өчен җәзасын бирер[+].

10«Исраилне тәүге кат очратканда,
чүлдә үскән йөзем куагы кебек иде ул;
аталарыгызны беренче кат күргәндә,
яңа өлгергән инҗир җимеше кебек иде алар.
Ләкин Багал-Пигурга килеп,
алар күңелләрен әшәке потка багладылар
һәм, үзләренең яраткан потлары кебек,
җирәнгеч-чирканычка әйләнделәр[+].
11Эфраимнең даны кош кебек очып китәр:
бала туулар да, көмәнле булулар да,
авырга узулар да булмас.
12Балаларын тәрбияләп үстерә калсалар да,
Мин аларны тартып алырмын.
Эфраимнән Мин йөз чөергән көн аларга кайгы китерер!
13Эфраим Миңа көтүлек җирендә үсеп утырган
яшь хөрмә агачы кебек күренгән иде,
ә хәзер Эфраим үз балаларын катыйль янына алып килә»[+].

14Бир аларга, Раббы,
Үзең бирә алганны бир:
бала яралмый торган кысыр карын,
сөте кипкән күкрәк бир!

15«Үзләренең бөтен явызлыгын алар Гилгәлдә күрсәтте,
һәм Мин аларны күрәлмас булдым.
Кылган явызлыклары өчен
Мин аларны йортымнан куып чыгарырмын,
моннан ары үз итеп яратмам;
аларның барлык түрәләре – Раббыдан йөз чөерүчеләрдер[+].
16Эфраимнәр тар-мар ителде:
тамырлары корыды, җимешсез калды алар.
Инде бала тудырсалар да,
көтеп алган газизләрен юк итәрмен».

17Аллаһы сүзенә буйсыну күрсәтмәгән өчен,
Ул аларны читкә тибәрәчәк,
һәм алар чит халыклар арасында каңгырып йөриячәк[+].

#### 10

1Исраил мул җимешле, күп тармаклы йөзем куагы кебек:
җимешләре күбрәк булган саен,
корбан китерү урыннарын да ишәйтә ул,
җире уңдырышлырак булган саен,
табыну өчен баганаларны да ныграк бизи[+].
2Исраилиләрнең йөрәкләре икегә аерылды,
менә шуның өчен алар җәзасын алачак;
Раббы аларның корбан китерү урыннарын җимерәчәк,
баганаларын тар-мар итәчәк.
3Хәзер инде алар: «Безнең патшабыз юк,
без Раббыдан курыкмыйбыз.
Патша булса да, безгә нәрсә эшли алыр иде?!» – дияләр.
4Алар буш сүз сөйлиләр,
ялган антлар биреп, килешүләр төзиләр;
гаделсезлеккә нигезләнгән хөкем, шулай итеп,
сөрелгән басуда үскән агулы үләнгә охшап калды.
5Самареядә яшәүчеләр Бәйт-Авендагы бозау сыны өчен
калтырап, куркып торырлар,
халык та, каһиннәре[*] дә
яраткан бозаулары өчен күз яшьләре түгәчәк,
чөнки сынның даны сүнәчәк[+].
6Ул бозау Ашшурга китерелер
һәм бөек патшага бүләк итеп бирелер;
Эфраим оятка калыр,
Исраил үзенең явыз нияте аркасында рисвай ителер.
7Самарея патшасы, агач ботагы сыман,
агымсулар белән агып китәр, югалыр.
8Исраилнең гөнаһы – Бәйт-Авенның калку җирләре[†] юк ителер;
корбан китерү урыннарында
күгән агачы белән чәнечкеле үлән генә үсәр.
Шул чагында халык, тауларга карап: «Безне каплап китегез!»,
калкулыкларга: «Безнең өскә авыгыз!» – дип әйтер[+].

9«Әй Исраил, Гибга көннәреннән соң
һаман гөнаһ кылуда булдың син
һәм шундый булып калдың да;
Гибгадагы сугыш
явыз бәндәләрне артларыннан куып җитмәдеме әллә?![+]
10Фетнәчел кешеләрне Мин Үзем теләгәнчә җәзага тартырмын,
халыклар аларга каршы җыелыр,
һәм җинаятьләренең[†] икесе өчен дә алар тиешле җәзасын алыр.
11Эфраим – ашлык сугарга өйрәтелгән бозау,
ул шуңа ияләнгән.
Мин аның симез муенына камыт кидерермен,
авыр эшкә җигәрмен;
Яһүдә җир сөрәчәк, Ягъкуб тырма тартачак[+].
12Үзегез өчен тәкъвалык[†] чәчегез – мәрхәмәт җыеп алырсыз,
эшкәртелмәгән җирләрне сукалагыз.
Хәзер Раббыны эзләр вакыт җитә;
Раббы килсен, өстегезгә тәкъвалык яудырсын[+].
13Ләкин сез яманлык чәчтегез – бозыклык урып алдыгыз,
ялганның җимешләрен ашадыгыз.
Үзегезнең җигүле атларыгызга,
күп санлы сугышчыларыгызга ышанганга күрә,[+]
14халык өстенә сугыш гөрелтесе ябырылыр;
Шалман, аналары белән бергә балаларны үтереп,
Бәйт-Арбелне җимергән сыман,
сезнең барлык ныгытмаларыгыз шулай җимерелер[+].
15Явызлыгың хәттин ашканга күрә, Бәйт-Эл,
сине әнә шундый бәлаләр көтә.
Таң атканда, Исраил патшасы һәлак булыр!»

#### 11


Раббының Исраилгә мәхәббәте

1«Исраилне Мин яшь чагыннан ук үз итеп яраткан,
углым Исраилне Мин Мисырдан чакыртып алган идем[+].
2Аны Үземә күбрәк чакырган саен, ул Миннән читләшә генә барды;
Багал сыннарына корбан чалып,
потлар хөрмәтенә хуш исле сумала-майлар көйрәтә бирде.
3Эфраимне Мин тәпи йөрергә өйрәткән,
аны кулларымда күтәреп йөрткән идем,
ә ул Минем савыктыручы икәнемне аңламады[+].
4Мин аны күңелем җепләре,
мәхәббәт җепләре белән Үземә тарттым,
муенындагы камытын салдырдым,
ризык бирер өчен, алдына иелдем[+].
5Миннән баш тартканга күрә,
Исраил халкы Мисырга кире әйләнеп кайтмасмы,
Ашшур аларның патшасы булмасмы?!
6Аларның шәһәрләренә кылыч килеп төшәчәк һәм
капка бикләрен ватачак – явыз ниятләренә чик куячак.
7Минем халкым гел Миннән читләшү ягында;
алар Миңа Аллаһы Тәгаләм дип дәшсә дә,
Мин аларга ярдәм итмәм.

8Әй Эфраим, ничек итеп ташлый алыйм сине?!
Әй Исраил, ничек итеп синнән йөз чөерим?!
Адмага каршы кылган эшне сиңа ничек кылыйм?!
Сәбоимгә каршы эшләгәнне сиңа ничек эшлим?!
Минем йөрәгем сиңа омтыла,
Миндә сине кызгану тойгысы уяна.
9Сиңа булган ярсуымны Мин тыярмын,
Эфраимне тар-мар итмәм,
чөнки Мин – Аллаһы, кеше түгелмен,
Исраил халкы арасында яшәгән изге Алламын,
Мин сезгә ачу белән килмәм[+].

10Алар арысландай үкерүче Раббы эзеннән барырлар;
Раббы үкергәч,
угыллары көнбатыштан Аның янына ашкынып кайтыр,[+]
11кошлар кебек талпынып – Мисырдан,
күгәрченнәр кебек очып, Ашшур җиреннән кайтыр,
һәм Мин аларны үз йортларына урнаштырырмын.
Моны Мин әйтәм – Раббы[+].


Исраил һәм аның нәселбашы Ягъкуб

12Эфраим Мине ялган белән,
Исраил йорты алдау белән уратып алган;
бары Яһүдә генә Аллаһыга йөз тота
һәм Исраилнең изге Алласына тугрылык саклый».

#### 12

1Ялган вә явызлык арттырып,
Эфраим көнозын көнчыгыш җиле артыннан куа,
җил куып, үзен шулай туендыра:
Ашшур белән килешү төзи,
Мисырга зәйтүн мае озата[+].

2Раббының Яһүдәгә дәгъвасы бар;
йөргән юлларына карап, Ягъкубны Ул җәзага тартыр,
эшенә күрә әҗерен бирер.
3Әнкәсенең карынында чакта ук
Ягъкуб үз карендәшен үкчәсеннән эләктерде,
үсеп җиткәч исә, Аллаһыга каршы көрәште,[+]
4фәрештә[†] белән көрәшеп җиңеп чыкты,
ә соңыннан егълап-ялварып Аның илтифатын сорады;
Бәйт-Элдә ул Аллаһы белән очрашты,
Аның белән сөйләште[+].
5Раббы ул – Аллаһы, Күкләр Хуҗасы;
исеме Аның – Раббы![+]
6Шулай булгач, Ягъкуб нәселе, үз Аллаңа кайт;
игелек вә гаделлек синең юлдашың булсын,
өметеңне һәрчак Аллаңа багла![+]

7«Кулындагы ялган үлчәү белән сәүдәгәр алдарга ярата;[+]
8Эфраим дә: „Мин баедым, мал-мөлкәт тупладым,
әмма минем эшләремдә гөнаһ булырлык,
канунга каршы килерлек нәрсә юк“, – дип мактана[+].
9Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллаң – Миндер.
Чүлдә очрашкан көннәребездәге сыман Мин
сине кабат чатырларга урнаштырырмын.
10Пәйгамбәрләргә сүз катып,
аларга Мин байтак күренешләр ирештердем,
алар аша халыкка гыйбрәтле хикәяләр җиткердем.
11Гилыгад – явызлык оясыдыр,
анда яшәүчеләр бернигә яраксыз;
алар Гилгәлдә үгезләрне корбанга китерәләр,
әмма аларның мәзбәхләре
басу читендәге таш өеме кебек булыр»[+].

12Арам[†] җиренә качып киткән Ягъкуб,
үзенә хатын алыр өчен, шунда хезмәт иткән – сарык көткән иде[+].
13Пәйгамбәре аша Раббы Исраилне Мисырдан алып чыкты,
пәйгамбәре ярдәмендә аны саклады[+].

14Әмма Эфраим Раббының бик нык ачуын китерде,
шуның өчен Хуҗа-Хаким[†] Эфраимне кан коюда гаепләр,
Үзен санламаган өчен җәзага тартыр[+].

#### 13


Исраилгә килгән соңгы җәза

1Эфраим сөйләгән вакытта, һәммәсе дер калтырап торды:
Исраилдә ул мәһабәт-дәрәҗәле иде,
ләкин Багалга табынып гаепле булды һәм һәлакәткә тарыды[+].
2Хәзер эфраимнәр гөнаһ өстенә гөнаһ эшли:
кулларыннан килгәнчә, һөнәрчеләре көмештән потлар коя.
Эфраимнәр: «Корбан китерүчеләр бозау сынын үбәргә тиеш», – ди[+].
3Шуңа күрә алар – иртәнге томан,
бик тиз кибә торган чык,
ындырдан җил очырган кибәк,
морҗадан чыккан төтен кебек булачак[+].

4«Мин – сезне Мисыр җиреннән алып чыккан Раббы Аллагыз,
Миннән башка алланы танырга тиеш түгелсез,
чөнки Миннән башка коткаручы юктыр![+]
5Корылыктан кибеп беткән чүлдә каңгырып йөргәндә,
сезне Мин кайгырттым[+].
6Мин ризыкландырганга, сез тук идегез,
тамакларыгыз туйгач,
сез тәкәбберләнеп китә һәм Мине оныта идегез[+].
7Сезнең өчен Мин арыслан кебек булырмын,
каплан кебек юл чатында сагалап торырмын;[+]
8балаларын җуйган ана аю кебек өстегезгә ташланырмын,
күкрәгегезне ертырмын,
сезне ана арыслан кебек ашармын,
ерткыч җанвар кебек ботарлап ташлармын[+].

9Әй Исраил, үз-үзеңне һәлак иттең син,
синең бердәнбер таянычың Мин идем.
10Кайда соң синең патшаң?! –
Барлык шәһәрләреңдә хәзер сине ул коткарсын!
„Безгә патша белән түрәләр бир!“
дип сораган хакимнәрең кайда?![+]
11Ачуым чыккан чакта, Мин сиңа патша бирдем,
ачуым ташыганда, аны кире алдым[+].

12Эфраимнең язык эшләре бер төенгә төйнәлгән,
гөнаһы онытылмаган аның.
13Бала табучы хатын газаплары көтә аны;
ул – акылсыз бала кебек:
туар вакыты җитсә дә, ана карыныннан чыгарга теләми[+].
14Эфраимнәрне Мин үлеләр дөньясыннан[†] йолып калырмынмы?!
Үлемнән коткарырмынмы?!
И әҗәл! Кайда синең үләт зәхмәтләрең?
И үлеләр дөньясы! Кайда синең чага торган угың?
Мин инде кызгану күрсәтмәм![+]
15Эфраим үз туганнары арасында мул җимешле булса да,
чүлдән күтәрелеп, көнчыгыштан Раббының җиле килер
һәм Эфраимнең чишмәләрен киптереп,
коеларын корытып бетерер,
хәзинәдәге барлык зиннәтләрен очыртып алып китәр»[+].

#### 14

1Самарея үзенә тиешле җәзаны алырга тиеш,
чөнки үз Алласына каршы баш күтәрде ул.
Аның халкы кылычтан һәлак булыр,
балалары кырылып бетәр,
авырлы хатыннарының карыннары икегә ярылыр[+].


Тәүбәгә чакыру һәм фатихалау

2Әй Исраил, Раббыга, үз Аллаңа кире кайт,
чөнки син гөнаһларың аркасында түбән тәгәрәдең[+].
3Үзегез белән дога сүзләрен алыгыз да
Раббыга кайтыгыз, әйтегез Аңа:
«Бар гөнаһларыбызны кичер,
игелек белән кабул ит безне;
үгез урынына корбанга
Сиңа мактау сүзләребезне китерәбез, – диегез. –[+]
4Ашшур безне коткара алмас,
сугыш атларына да атланып тормабыз бүтән,
үзебезнең кул белән ясалган нәрсәләргә:
„Сез – безнең илаһларыбыз“, – дип әйтмәбез.
Син бит ятимнәргә мәрхәмәтлесең!»[+]

5«Хыянәтләрен кичерермен,
үзләрен йөрәгемә якын күреп яратырмын,
чөнки аларга булган ачуым басылды инде, – ди Раббы. –
6Исраил өчен Мин таң чыгы кебек булырмын:
лалә кебек чәчәк атар ул,
тамырларын Ливан эрбетедәй ныгытыр,[+]
7ботак-тармаклары җәелеп китәр,
зәйтүн агачы сыман гүзәл,
Ливан эрбете сыман хуш исле булыр.
8Кайчандыр аның күләгәсендә утырган кешеләр
шунда кабат әйләнеп кайтыр,
мул итеп иген үстерер,
үзләре йөзем куагыдай чәчәк атар
һәм Ливан шәрабы сыман данлы булыр.
9Әй Эфраим, потларың белән Минем багланышым юк!
Эфраимнең ялваруларына Мин җавап бирермен,
аңа йөзем белән борылырмын.
Аның өчен Мин ямь-яшел кипаристыр,
аның җимеше-байлыгы да Миннәндер».

10Зирәкләр моны аңлыйдыр,
зиһенлеләр төшенә.
Раббының юллары хак, туры,
ул юллардан тәкъва-гадел кешеләр йөри,
гөнаһлылар исә шунда егылып кала[+].

### Йоил

#### Йоил

Йоил


[1]

[2]

[3]


#### 1


Йоил пәйгамбәр

1Раббының[†] Питуил углы Йоилгә әйткән сүзе.

2И өлкәннәр[†], тыңлагыз!
Шушы җирдә көн күрүче һәркайсыгыз,
әйткәннәремә колак салыгыз!
Сез үзегез яисә ата-бабаларыгыз яшәгән заманда
мондый һәлакәт булдымы икән?!
3Бу хакта балаларыгызга сөйләгез,
ә алар үз балаларына җиткерсен,
балаларыгызның балалары да үзләреннән соң килгән
буынга бәян итсен[+].
4Өер-өер булып, саранча чирүе очып килде:
беренче өер ашап бетерә алмаганны икенчесе, өченчесе ашады,
ә алардан калганны дүртенчесе кырып бетерде[+].
5Әй сәрхушләр, йокыгыздан айныгыз
һәм күз яшьләре түгегез.
Әй шәраб сөючеләр, йөзем суын сагынып, үкереп елагыз,
чөнки ул сезнең авыздан тартып алынды[+].
6Минем җиремә, чирү булып, куәтле бер яу килде,
аның тешләре – арыслан теше,
казналары – ана арыслан казнасыдыр[+].
7Йөзем бакчаларымны харап иттеләр,
инҗир агачларымны сындырып,
кайрыларын каезлап бетерделәр –
ботаклары ап-ак булып калды.
8Яшьли ирен җуйган,
кайгы киемнәре кигән яшь хатын кебек, күз яшьләре түгегез.
9Раббы йортына[†] бүләккә икмәк вә шәраб килми башлады,
Раббы хезмәтчеләре, руханилар[†], зур кайгыда.
10Кырлар харап булды,
туфрак зар елый,
чөнки игеннәр дә, зәйтүн агачлары да корыды,
татлы йөзем суы да акмый башлады[+].
11Әй игенчеләр, сызланыгыз!
Әй бакчачылар, күз яшьләре түгегез!
Кырдагы игеннәр – арпа вә бодай харап булды,[+]
12йөзем вә инҗир агачлары корыды,
анар, хөрмә вә алма агачлары корып кипте.
Шуңа күрә адәм угыллары шатлык-сөенечнең нәрсә икәнен онытты[+].
13Әй руханилар, кайгы киемнәре киеп яшь түгегез!
Әй мәзбәх[†] хезмәтчеләре, үкереп елагыз!
Әй Алламның[†] хезмәтчеләре, Аллаһы йортына килегез,
тупас тукымага[†] төренеп, шунда төн уздырыгыз,
чөнки Аллаһы йортында икмәк вә шәраб бүләге китерү тукталды![+]
14Изге ураза көннәре билгеләгез,
эштән тыелып торыгыз,
өлкәннәрне вә бу илдә яшәүчеләрнең барысын
Раббы Аллагыз йортына чакырыгыз
һәм Раббыга ялварып гыйбадәт кылыгыз[+].
15Нинди дәһшәтле көн!
Раббы көне җитеп килә,
ул инде бик якын!
Кодрәт иясе бу көнне һәлакәт яудырачак![+]
16Безнең күз алдында ризыгыбыз юкка чыкты түгелме?!
Аллаһы йортыннан сөенеч вә шатлык китте түгелме?![+]
17Чәчкән орлык, тишелеп чыга алмыйча,
кантарлы җирдә калып кипте,
келәтләр җимерелде,
амбарлар бушап калды –
уңыш өлгермәде.
18Мал-туар ничек ыңгыраша!
Сыерлар әлсерәп йөри,
чөнки утлаулар кипте.
Көтү-көтү сарыклар да тәмам хәлсезләнде.
19Йа Раббым, Сиңа ялварамын,
чөнки сахрадагы көтүлекләр көеп бетте,
барлык агачлар куырылды[+].
20Хәтта кыргый җанварлар да ялвара Сиңа,
чөнки агымсулар кибеп-корыды,
көтүлекләр эсселектән көйде[+].

#### 2

1Сионда быргы кычкыртыгыз,
халык өстенә афәт ябырылуын
Минем изге тавымда игълан итегез.
Бу җирдә яшәгән һәркем куркудан тетрәнеп торсын –
Раббы көне җитеп килә,
ул инде бик якын![+]
2Зольмәтле[*] бер көн булыр ул,
болытлы, караңгы көн булыр.
Иртәнге нурлар тауларга яткан кебек,
исәпсез-сансыз куәтле чирү ябырылып килә.
Әлегәчә мондый яуның булганы юк иде
һәм киләчәктә дә булмас![+]
3Алар алдыннан – көйдергеч ут,
артларыннан ялкын дөрлидер.
Моңарчы Гадән бакчасы булган җирләр,
алар узганнан соң, вәйран[*] булып кала.
Алардан һичкем котылмас![+]
4Аларның кыяфәте атка охшаган,
атлы гаскәр кебек чабалар;[+]
5сугыш арбалары кебек дөбердәп,
ут капкан салам кебек чытырдап
тау түбәләреннән узалар;
орышка әзерләнгән көчле халык кебек алар.
6Кешеләр алардан дер калтырап торыр,
һәркемнең йөзе агарынып калыр[+].
7Гаскәриләр кебек йөгереп киләләр дә алар
җитез генә диварларга үрмәләп менәләр,
һәркайсы үз юлы белән бара,
беркайчан юлыннан тайпылмый[+].
8Ук яңгырына карамыйча,
этешми-төртешми алга омтыла –
һөҗүмнәрен туктату мөмкин түгел.
9Алар шәһәргә бәреп керәләр,
дивар буйлап чабалар,
йортларга үрмәләп менәләр,
угрылар сыман, тәрәзәдән эчкә керәләр[+].
10Алар алдында җир вә күкләр тетрәп торыр,
кояш белән айның йөзе каралыр,
йолдызларның нуры сүнәр[+].
11Шушы гаскәрен Раббы Үзе әйдәп барыр,
кычкырып әмерен бирер.
Аның фәрманына буйсынган гаскәр
исәпсез-сансыз вә бик гайрәтледер.
Раббы көне бөек вә дәһшәтле!
Бу көнне кем исән кала алыр?![+]

12Раббы болай дип әйтә:
«Хәтта бүген дә, чын йөрәктән тәүбәгә килеп,
ураза тотып[†], елап һәм кайгырып,
Миңа әйләнеп кайта аласыз![+]
13Киемнәрегезне түгел – йөрәкләрегезне теткәләгез,
Раббы Аллагызга кайтыгыз,
чөнки Ул кызганучан вә рәхимле,
сабыр-түзем вә ифрат мәрхәмәтле[†]
һәм билгеләнгән казаны булдырмаска шат[+].
14Кем белә, бәлки әле Ул сезне кызганыр,
Үзенең хәер-фатихасын бирер.
Шул чагында сез Аңа тагын
икмәк вә шәраб бүләкләре китерә башларсыз[+].
15Сионда быргы кычкыртыгыз,
изге ураза көннәре билгеләгез,
эштән тыелып торыгыз[+].
16Халыкны җыегыз,
аларны изге җыенга чакырыгыз –
өлкәннәр, кечеләр, имчәк балалары да шунда булсын,
кияүләр белән кәләшләр дә бүлмәсеннән чыксын[+].
17Раббы хезмәтчеләре, руханилар,
Аллаһы йорты белән мәзбәх арасында күз яшьләре түгеп:
„Йа Раббы, кызган Үз халкыңны, – дисеннәр, –
газизләреңне мыскыл иттермә,
чит халыклар көлкесенә калдырма;
башкалар: ‘Кайда соң аларның Алласы?!’ –
дип әйтерлек булмасын“»[+].

18Шуннан Раббы,
Үз җирен фидакарьләрчә яклап, халкын ярлыкаячак,[+]
19Үзенең халкына җавап итеп:
«Менә, Мин сезгә икмәк, шәраб вә май бирермен,
шулар белән тамак туйдырырсыз.
Бүтәнчә сезне чит-ят халыклардан мәсхәрә иттермәм, –
диячәк. –
20Төньяктан килгән гаскәрне илегездән
чыгып китәргә мәҗбүр итәрмен,
сусыз чүлгә куып җибәрермен.
Алдагы сафларны – көнчыгыш диңгезгә,
арттагыларын көнбатыш диңгезгә олактырырмын –
аларның мәетләреннән коточкыч сасы ис таралыр», –
диячәк. –
Бөек эшләр башкара Ул![+]
21Курыкма, җир,
сөен вә күңел ач,
чөнки Раббы бөек эшләр башкара![+]
22Әй кыргый хайваннар, курыкмагыз,
чөнки чүлдәге көтүлекләрдә үлән шытып чыгар,
агачлар җимеш бирер,
инҗир белән йөзем агачы да мул уңыш китерер[+].
23Сез дә, Сион балалары, сөенегез,
Раббы Аллагыз шатлык чыганагы булсын,
чөнки яңгырларын Ул сезгә вакытында җибәрер,
әүвәлгечә язын да, көзен дә яңгырларын яудырыр[+].
24Ындырлар ашлык белән тулыр,
чаннар йөзем суы вә зәйтүн мае белән мөлдерәмә булыр.

Раббы болай ди:
25«Теге саранча чирүе рәвешендә
сезгә җибәргән гаскәр зыянын
Мин артыгы белән каплармын[+].
26Туйганчы ашап-эчәрсез
һәм Раббы Аллагызның исемен данларсыз:
Ул сезгә гаҗәеп могҗизалар эшләде.
Моннан ары Минем халкым беркайчан да хурлыкка калмас.
27[•]Сез Минем Исраил[†] халкы арасында булуымны,
Раббы Аллагыз икәнемне,
Миннән башка алла юклыгын белерсез.
Моннан ары Минем халкым беркайчан да хурлыкка калмас[+].
28Аннары Мин һәр кешегә Үземнең Рухымны яудырырмын:
угылларыгыз вә кызларыгыз пәйгамбәрлек кылыр,
өлкәннәрегез гаиптән хәбәр[*] бирүче төшләр күрер,
егетләрегезгә Аллаһыдан күренешләр иңәр[+].
29Ул көннәрдә хәтта кол ирләр белән кол хатыннарга да
Үз Рухымны яудырырмын.
30-31Раббының бөек вә дәһшәтле көне җитәр алдыннан
күктә дә, җирдә дә галәмәтле билгеләр –
кан, ут вә төтен баганалары күренер,
кояш каралыр, ай исә кан төсенә керер[+][+].
32Раббы исемен телгә алып,
Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылып калыр,
чөнки, Раббы әйткәнчә, Сион тавына вә Иерусалимгә
качып киткәннәр котылу табар[+].

#### 3

1Менә шул көннәрдә, шул вакытта,
Яһүдә[†] белән Иерусалимне әсирлектән коткаргач,[+]
2Мин, бар халыкларны җыеп, Хөкем үзәненә китерермен
һәм аларны Үземнең милкем Исраилгә каршы
кылган гамәлләре өчен хөкемгә тартырмын,
чөнки алар Минем халкымны
төрле кавемнәр арасына тараттылар,
җиремне үзара бүлгәләп бетерделәр,[+]
3халкымны жирәбә салып бүлгәләделәр,
фахишәләргә түләр өчен – ир балаларны,
шәраб алып эчәр өчен, кыз балаларны коллыкка саттылар[+].

4Әй Сур вә Сидун каласы, әй Пелешет[†] җирендәге барлык өлкәләр, ни кылмакчы буласыз сез Миңа? Үч кайтармакчымы, Миннән үч алмакчымы сез? Кылган гамәлләрегезне Мин кичекмәстән үз башыгызга кайтарырмын![+] 5Чөнки сез Минем алтын-көмешемне, бар хәзинәмне тартып алып гыйбадәтханәләрегезгә[†] куйдыгыз[+]. 6Яһүдә вә Иерусалим угылларын сез, үз җирләреннән сөреп, яванлыларга саттыгыз. 7Әмма Мин аларны сез сатып җибәргән урыннан кайтарырмын һәм сез аларга кылганны үзегезгә кылырмын: 8угыл-кызларыгызны яһүдиләргә сатармын, алар исә еракта яшәүче шебалыларга сатып җибәрер, – дип әйтте Раббы. –[+]

9Бар халыкларга игълан итегез:
„Сугышка әзерләнегез,
яугирләрегезне[*] орышка чакырыгыз –
бөтен сугышчылар күтәрелеп чыксын.
10Сукадан – кылыч,
урактан сөңге очлыклары коегыз.
Иң көчсезе дә: ‘Мин көчле!’ – дип әйтсен[+].
11Әй тирә-яктагы халыклар, ашыгыгыз,
бергә тупланыгыз!“»

Йа Раббым, батыр угылларыңны шунда алып бар!

12«Халыклар, күтәрелеп, Хөкем үзәненә җыелсыннар,
чөнки Мин,
тирә-яктан җыелган барлык халыкларны хөкем итәр өчен,
шунда килеп утырачакмын», – ди Раббы[+].
13Уракларыгызны эшкә җигегез,
чөнки игеннәр өлгерде;
йөзем таптарга барыгыз,
чөнки йөзем изгечләр[†] җимеш белән мөлдерәмә;
йөзем суы тулып аккан кебек,
халыкларның явызлыгы баштан ашкан[+].
14Хөкем үзәне халык белән тулы! –
Хөкем үзәненә Раббы көне якынлаша![+]
15Кояш вә ай тоныкланыр,
йолдызларның нуры сүнәр[+].
16Раббы, Сионнан торып, Үз сүзен белдерер,
Иерусалимнән Үз тавышын җиткерер –
күк тә, җир дә калтырап торыр.
Әмма Раббы Үз халкын сыендырыр,
исраилиләрне яклап калыр[+].
17«Шул чагында сез Раббы икәнемне,
Үземнең изге тавым Сионда яшәвемне белерсез, – ди Раббы. –
Иерусалим изге урын булыр,
чит кавемнәр инде аның аша үтә алмас[+].
18Шундый көн килер:
таулардан шәраб саркып,
калкулыклардан сөт елгалары агып торыр,
Яһүдә иленең бөтен елгалары су белән тулыр;
Раббы йортыннан чишмә агып чыгып
Шиттим үзәненә[*] су биреп торыр[+].
19Яһүдә угылларын кыерсыткан,
аның җирендә гаепсезгә кан түккән өчен,
Мисыр – чүлгә,
Эдом[†] буш далага әйләнер[+].
20Яһүдә вә Иерусалим исә мәңге,
буыннан-буыннаргача яшәр[+].
21Мин аларның каннары өчен
гаеплеләрдән үч алырмын, кичермәм!
Мин, Раббы, һәрвакыт Сионда яшәрмен»[+].

### Амос

#### Амос

Амос


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]


#### 1


Амос пәйгамбәр

1Тыкуа терлекчеләренең берсе булган Амос сүзләре. Җир тетрәвенә ике ел кала, Яһүдәдә[†] – Уззия, Исраилдә[†] Йогаш углы Яробам патшалык иткән көннәрдә, Амоска Исраил хакында вәхи[*] иңде[+].

2Амос болай дип сөйләде:

«Раббы[†] Сионнан торып күкрәр,
гөрелтесен Иерусалимнән яңгыратыр –
шиңәр шулчак көтүлек җирләре,
корып кибәр Кәрмил тау башлары»[+].


Раббының Исраил күршеләрен хөкемгә тартуы

3Раббы болай ди:

«Җинаять[†] өстенә җинаять эшләгән,
Гилыгадны[*] тимер чабагачлар белән суктырган
Дәмәшкъне җәзасыз калдырмам:[+]
4Хазаилнең[*] сараен утка чорнармын,
Бен-Һададның[*] кальгаларын[†] ялкын ялмап алыр[+].
5Дәмәшкънең капка бикләрен ватармын,
Авен үзәнендә[*] яшәүчеләрне
һәм Бәйт-Эдендагы[*] хөкемдарлык таягының[†] иясен юк итәрмен;
арамиләр[†] Кыйрга[*] сөрелер», – ди Раббы[+].

6Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
халкымны авылы-авылы белән
Эдомга[†] [*] әсирлеккә сатып җибәргән Газаны җәзасыз калдырмам:[+]
7Газа диварларын утка чорнармын,
аның кальгаларын ялкын ялмап алыр.
8Ашдодта яшәүчеләрне
һәм Ашкылундагы хөкемдарлык таягының иясен юк итәрмен;
кулымны Экронга[*] каршы сузармын,
һәм пелештиләр[†] соңгы кешесенә кадәр һәлак булыр!» –
ди Хуҗа-Раббы[+].

9Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
кардәшлек килешүен онытып, халкымны авылы-авылы белән
Эдомга сатып җибәргән Сурны[*] җәзасыз калдырмам:[+]
10Сур диварларын утка чорнармын,
аның кальгаларын ялкын ялмап алыр».

11Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
рәхим-шәфкать белмичә,
кылычын күтәреп, кардәшен эзәрлекләгән,
ачуы һаман дөрләп,
ярсуы һаман янып торган Эдомны җәзасыз калдырмам:[+]
12Теманны[*] утка чорнармын,
Босра[*] кальгаларын ялкын ялмап алыр».

13Раббы болай ди:
«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
үз илләренең чикләрен киңәйткән чакта,
Гилыгадта йөкле хатыннарның карыннарын ярган
аммониләрне җәзасыз калдырмам:[+]
14Рабаһның[*] диварларына ут салырмын,
ялкын ялмап алыр аның кальгаларын –
ул көн сугыш гөрелтесе астында,
давыллы көндә купкан өермә эчендә узар[+].
15Патшалары сөрген китәр,
аның түрә-идарәчеләре дә китәр», – ди Раббы[+].

#### 2

1Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
Эдом патшасының сөякләрен яндырып,
көл-тузанга әйләндергән Мәабны[†] [*] җәзасыз калдырмам:[+]
2Мин аны утка чорнармын,
Кыръют[*] кальгаларын ялкын ялмап алыр –
чуалыш эчендә, сугыш гөрелтесе,
быргы тавышлары астында Мәаб һәлак булыр[+].
3Аның хөкемдарын да,
түрә-идарәчеләрен дә юк итәрмен», – ди Раббы.


Раббының Яһүдәне хөкемгә тартуы

4Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән,
Раббы кануныннан[†] ваз кичеп,
Аның кагыйдәләрен тотмаган,
ата-бабалары табынган ялган потларга ияреп,
туры юлдан язган Яһүдәне җәзасыз калдырмам:[+]
5Мин аны утка чорнармын,
Иерусалим кальгаларын ялкын ялмап алыр»[+].


Раббының Исраилне хөкемгә тартуы

6Раббы болай ди:

«Җинаять өстенә җинаять эшләгән Исраилне җәзасыз калдырмам,
чөнки тәкъваны алар – бер көмеш,
фәкыйрьне бер пар башмак бәрабәренә саталар;[+]
7туфрак таптагандай, юксыл-мескеннең башыннан йөриләр,
мазлум-бичараны[*] юлыннан этеп чыгаралар;
Минем изге исемемне хурлап,
бер үк хатын янына ата да, угыл да йөри;[+]
8рәһенгә[*] алынган киемне җәеп,
мәзбәхләр[†] янында ятып йоклыйлар;
үз Аллалары йортында[†] гаепле кешедән түләткән шәрабны эчәләр.
9Мин бит сезнең хакка эрбет агачыдай биек,
имәндәй көчле-нык амориләрне юк иттем,
югарыда үскән җимешләрен,
түбәндәге тамырларын корыттым[+].
10Амориләр җирен сезгә биләмәгә бирер өчен,
Мин бит сезне, Мисыр җиреннән алып чыгып,
кырык ел буена чүлдә әйдәп йөрттем;[+]
11угылларыгызны – пәйгамбәр,
егетләрегезне нәзир[*] иттем.
Шулай түгелме әллә, әй исраилиләр?! – ди Раббы. –[+]
12Сез исә нәзирләргә шәраб эчердегез,
ә пәйгамбәрләргә[†] пәйгамбәрлек кылмаска боердыгыз.
13Әнә шуның өчен
Мин сезне көлтә төягән арба белән изгәндәй изәрмен.
14Җитезнең – качарлык хәле,
көчленең егәре булмас,
гайрәтле үзенең җанын саклап кала алмас;[+]
15укчы аягында басып тора алмас,
җитез аяклы йөгереп кача алмас,
ат менгән җайдак үзенең җанын саклап кала алмас;
16батыр егетләрнең иң йөрәкле дигәне дә
ул көнне коралын ташлап качар!» – ди Раббы.

#### 3


Исраилгә каршы шаһитлык бирү

1Әй исраилиләр! Раббының сүзенә колак салыгыз. Мисыр җиреннән алып чыккан бар халыкка төбәп, Ул шуны әйтә:[+]

2«Җир йөзендәге барча халыклар арасыннан
Мин фәкать сезне сайлап алдым,
шуңа күрә кылган барлык гөнаһларыгыз[†] өчен
сезне җавапка тартачакмын!»[+]

3Ике кеше, үзара килешмичә, бергә сәфәр чыгармы?!
4Корбанына тап булмаса,
урман ешлыгында арыслан үкерерме?!
Берни тота алмаган яшь арыслан
үзенең өнендә ырылдармы?!
5Алдавыч җим куелмаса,
җирдә яткан тозакка кош эләгерме?!
Тозакка берни эләкмәсә,
элмәк җебе тартылырмы?!
6Шәһәрдә быргы кычкыртсалар,
халыкны курку алмасмы?!
Шәһәргә бәла килсә,
Раббы кулы белән эшләнмиме бу[+]?
7Хактыр: Үзенең колларына – пәйгамбәрләргә –
сер-ниятен алдан белдермичә,
Хуҗа-Раббы һичбер эш кылмас[+].
8Арыслан үкереп җибәрсә,
кем тетрәнмәс?!
Хуҗа-Раббы сөйли башласа,
пәйгамбәрлек итми кем булдырыр?![+]

9Ашдод һәм Мисыр кальгаларында шуны белдерегез:

«Самарея[†] тауларына җыелып,
Исраилдәге коточкыч тәртипсезлеккә,
андагы җәбер-золымга күз салыгыз!»[+]
10Раббы әйтә:
«Көчләп-талап, кальгаларына хәрәм мал туплаган бу халык
гаделлек белән эш итүне белми»[+].
11Шул сәбәпле Хуҗа-Раббы болай ди:
«Дошман, бөтен илегезне камап алып,
ныгытмаларыгызны вәйран итәчәк,
кальгаларыгызны талап бетерәчәк»[+].

12Раббы болай ди:

«Көтүче, арыслан авызыннан малын коткарырга тырышып та,
хайванның ике бәкәленнән яки колагыннан башка
һични тартып алалмагандай,
Самареядәге исраилиләр дә кәнәфи аягыннан
яки ятакның бер почмагыннан башка
һични эләктереп кача алмас».

13«Тыңлагыз һәм Ягъкуб[*] нәселенә каршы шаһитлык бирегез! –
дип белдерә Хуҗа-Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла[†]. –
14Кылган җинаятьләре өчен
Исраилне җавапка тарткан көнне Мин
Бәйт-Эл каласындагы мәзбәхләрне җимерермен –
киселеп, җиргә төшәр мәзбәх мөгезләре![+]
15Туздырырмын кышкы һәм җәйге өйләрне,
вәйран[*] булыр фил сөяге белән бизәлгән йортлар,
харап булыр пулат-сарайлар!» – ди Раббы[+].

#### 4


Исраилнең Раббыга йөзе белән борылмавы

1Әй сез, байбикәләр,
Самарея тавындагы симез Башан[*] сыерлары,
юксыл-мескеннәрне рәнҗетүчеләр, фәкыйрь-фөкраны изүчеләр,
ирләренә: «Кая, эчәргә китер!» – диючеләр,
тыңлагыз бу сүзләрне![+]
2Хуҗа-Раббы Үзенең изгелеге белән ант итеп әйтте:
«Шундый бер көн килер, сезне ыргаклар белән,
соңгы кешегезгә кадәр кармаклар белән эләктереп алып китәрләр[+].
3Һәммәгезне дивардагы җимерекләр аша алып чыгарлар да
Һармонга олактырырлар».
Бу – Раббы сүзе[+].

4«Бәйт-Элгә килеп, гөнаһларыгызны кыла бирегез,
Гилгәлгә[*] барып, җинаятьләрегезне ишәйтегез,
иртәнге якта – корбан,
өч көн үтүгә, гошерегезне[*] китерегез![+]
5Рәхмәт бүләге итеп, әйдә,
әче камырдан икмәк китерегез,
ихтыяри бүләкләрегез хакында гел сөйләп йөрегез –
сезгә шулай ошый бит, әй исраилиләр!»
Бу – Хуҗа-Раббы сүзе[+].

6«Барча калаларыгызны
теш арасына кыстырырдай ризыксыз калдырсам да,
барча сала-авылларыгызны икмәк кытлыгына дучар итсәм дә,
сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –[+]
7Уракка төшәргә өч ай калганда, яңгыр бирмәдем сезгә;
бер шәһәрдә яудырсам, икенчесендә яудырмый идем;
бер урында басулар суга туенса,
икенче урында сусызлыктан корып кибәр иде[+].
8Су эчәр өчен, кешеләр, каңгырып, бер шәһәрдән икенчесенә йөрер,
әмма анда да сусыннары басылмас иде.
Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –
9Иген кырларыгызга Мин көйдергеч җилләр
һәм тутык авыруы җибәреп зыян салдым;
бакчаларыгызны, йөзем куакларыгызны корыттым;
инҗир вә зәйтүн агачларыгызны саранчадан ашаттым.
Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –[+]
10Мисырдагы сыман, Мин сезгә үләт зәхмәте җибәрдем;
егетләрегезне кылычтан уздырдым,
атларыгызны дошманга ганимәт[*] малы иттем,
хәрби станнарыгызда[†] мәетләрегезнең сасы исен иснәттем.
Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –[+]
11Сәдүм белән Гамураны һәлак иткән кебек,
күбегезне һәлакәткә дучар иттем;
ә исән калганнар ут эченнән тартып алган кисәү агачыдай иде.
Тик шунда да сез Миңа килеп сыенмадыгыз! – ди Раббы. –[+]
12Әнә шуның өчен Мин сине җәзага тартам, и Исраил!
Сиңа шуны эшләргә җыенганга,
Аллаңны каршыларга әзерлән, и Исраил!»

13Менә Ул – тауларны хасил иткән,
җилләрне бар кылган Зат!
Кешегә Ул Үзенең уй-ниятен белдерә,
таң яктысын караңгыга әйләндерә,
тау башларыннан гизеп йөри.
Аның исеме – Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла![+]

#### 5


Исраилне тәүбәгә өндәү

1И Исраил халкы, сүзләремне тыңла! –
Синең хакта матәм егълавы бу.
2Гыйффәтле кыз Исраил егылды, аякка басасы юк аның.
Үз җирендә ташландык булып ята,
күтәреп торгызучы юк аны[+].
3Хуҗа-Раббы болай ди:
«Исраил шәһәреннән яуга мең кеше чыкса,
йөзе генә сау калачак;
йөз кеше чыкса,
унысы гына исән калачак!»

4Исраил халкына Раббы:
«Миңа сыеныгыз – шул чагында яшәрсез! – ди. –[+]
5Бәйт-Элгә йөрмәгез,
Гилгәлгә дә юл тотмагыз,
Беер-Шебага[*] сәфәр кылмагыз,
чөнки Гилгәл бөтенләе белән сөрген китәчәк,
Бәйт-Элдән исә һичнәрсә[*] калмаячак»[+].

6Раббыга сыеныгыз – шул чагында яшәрсез!
Юкса Йосыф[*] йортына Ул
ут кебек ябырылыр һәм аны ялмап алыр –
Бәйт-Элдә янгын сүндерердәй кеше табылмас[+].
7Әй сез, гаделлекне әче әремгә әйләндерүчеләр,
хаклыкны җиргә салып таптаучылар – кайгы сезгә!

8Җидегән йолдыз белән Орионны бар иткән,
тоташ караңгылыкны – аяз таңга,
якты көнне төнгә әверелдерүче,
диңгез суларын чакыртып китереп,
бөтен җир йөзенә койган Затның исеме – Раббы![+]
9Гайрәт ияләрен кинәттән тар-мар итәр Ул,
кальгаларны җир белән тигезләр!

10Шәһәр капкасы[†] янында, мәхкәмәдә, фаш итүне яратмыйсыз сез,
хак сүз әйтүчедән чирканасыз[+].
11Фәкыйрьне аяк астына салып таптыйсыз,
ирексезләп, аның ашлыгын аласыз.
Әнә шуның өчен сез, шома ташлардан йорт салсагыз да,
анда яшәмәссез,
гүзәл йөзем бакчалары үстерсәгез дә,
җимешеннән шәраб татымассыз![+]
12Җинаятьләрегезнең күплеген,
гөнаһларыгызның авырлыгын беләмен:
сез тәкъваларны җәберлисез, ришвәт аласыз,
мәхкәмәдә фәкыйрь-юксылларны читкә тибәрәсез[+].
13Шуңа күрә акыллы кеше дәшми мондый заманда,
чөнки вакыты ямандыр.

14Исән калыйм дисәгез, яманлыкка түгел,
яхшылыкка омтылыгыз;
шул чакта «Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла, – безнең белән!»
дигән сүзләрегез чынга ашар.
15Яманлыкка нәфрәт белән карап, яхшылыкны яратыгыз,
мәхкәмәдә гадел хөкем урнаштырыгыз!
Шул чакта, бәлки, Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла,
Йосыф токымыннан исән калганнарга
рәхим-шәфкатен насыйп итәр[+].

16Шулай итеп, Раббы, Күкләр Хуҗасы Алла,
Хуҗа-Хакимебез[†], болай ди:
«Барлык мәйданнарда – егълашу,
барлык урамнарда аһ-зар ишетелеп торыр;
игенчене – матәм тотарга,
матәм җыры осталарын ахылдап егъларга чакырырлар[+].
17Йөзем бакчалары егълашуга күмелер,
чөнки арагыздан Мин узармын!» – ди Раббы[+].


Раббы көне – караңгылык көне

18Раббы көнен көткәннәргә – кайгы!
Нигә дип Раббы көнен көтәсез?!
Ул якты түгел, караңгы булачак[+].
19Арысланнан качып котылган берәүнең каршысына
аю килеп чыккан,
яки, өенә чабып кереп диварга таянгач,
кулын елан чаккан кебек нәрсәдер бу!
20Раббы көне яктылык түгел, караңгылык булмасмы?!
Дөм караңгылыктыр ул,
һәм анда яктылыкның чаткысы да юк!

21«Нәфрәт белән карыйм бәйрәмнәрегезгә,
аларны Мин кире кагам;
тантаналы җыелышларыгызны хуш күрмим[+].
22Миңа багышлап, тулаем яндыру корбаннары
һәм икмәк бүләге[†] китерсәгез дә,
Мин аларны кабул итмәм;
татулык корбаны[†] дип тәкъдим иткән симез хайваннарыгызны
игътибарга алмам!
23Ерак торсын Миннән сез җырлаган көйләр,
лирагызның тавышын Мин тыңламам!
24Моның урынына гадел хөкем – агым су,
хаклык кипмәс ташкын булып аксын!

25Әй Исраил халкы!
Чүлдә кырык ел йөргән чагыгызда сез
Миңа корбан вә бүләкләр китердегезме?![+]
26Сез үзегезнең илаһ-патшагыз Саккутның
һәм илаһ-йолдыз Кайванның[*] сыннарын –
үз кулларыгыз белән үзегезгә ясаган потларны
күтәреп йөрерсез,
27һәм Мин сезне Дәмәшкъ аръягына сөрәчәкмен!» – ди Раббы.
Аның исеме – Күкләр Хуҗасы Алла[+].

#### 6


Ваемсыз һәм тәкәббер исраилиләргә – кайгы

1Сионда ваемсыз яшәүчеләр – кайгы сезгә!
Самарея тавында үзегезне имин санаучылар – кайгы сезгә!
Сез – беренчеләрдән саналган халыкның каймагы,
исраилиләр, ярдәм сорап, яныгызга килгән түрәләр[+].
2Кәлне шәһәрен барып карагыз,
аннан бөек Хаматка юл тотыгыз,
пелештиләрнең Гәт шәһәренә төшегез –
алар сезнең патшалыклардан яхшыракмы,
җирләре сезнекеннән киңрәкме?![+]
3Әй сез, бәла көне ерак дип санаучылар,
сез бит аны – җәбер-золым көнен якынайтасыз!
4Сез фил сөяге белән бизәлгән ятакларда ятасыз,
түшәкләрегездә назланасыз,
көтүдәге иң яхшы бәрән ите,
утлаудагы иң симез бозау ите белән тукланасыз.
5Үзегезне Давыт сыман оста уйнаучы күреп,
лира чиртеп, төрле көй чыгарып утырасыз.
6Сез касә-касә шәраб эчәсез,
хушбуйның иң гүзәлен ягынасыз,
әмма Йосыф токымы өстенә төшәсе бәлагә көенмисез.
7Менә шуларның барысы өчен
сез беренчеләрдән булып әсир китәрсез –
назлыларның хушланып утыруы шулай тәмам булыр.

8Хуҗа-Раббы Үз затыннан ант итә,
Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:
«Ягъкуб токымының тәкәбберлеген күреп җирәнәм,
кальгаларына нәфрәтләнеп карыйм;
аларның шәһәрен Мин бар мал-мөлкәте белән бергә
дошманнары кулына тапшырачакмын!»[+]

9Берәр йортта унлап кеше исән калса, алары да үләр! 10Кардәше, яндырмакчы булып, мәрхүмнең җәсәден[*] алырга килгәч, өйнең аулак почмагына кереп поскан берәүне күреп: «Яныңда тагын берәрсе бармы?» – дип сораса, тегенең: «Беркем дә юк!» – дигән җавабына каршы: «Дәшмә! Раббы исемен без телгә алырга тиеш түгелбез![*]» – дияр.

11Менә, Раббы боерыр да, зур йортлар җимерелеп төшәр,
кечеләре тәмам хәрабәгә әйләнер.
12Атлар кыяташ өстендә чабышырмы,
үгез җигеп, кыяташны сөрерләрме?!
Хәлбуки сез гадел хөкемне – зәһәр агуга,
хаклык җимешен әче әремгә әйләндерәсез.
13Сез Ло-Дебар шәһәренең җиңелүенә куанасыз,
«Карнаим шәһәрен[*] үз көчебез белән яулап алдык!» – дисез.
14Әмма Күкләр Хуҗасы Раббы:
«Әй исраилиләр! Сезгә каршы бер халыкны котыртачакмын, – ди, –
һәм сез Лебо-Хаматтан башлап
Араба үзәненә кадәр сузылган җирләрдә
җәбер-золым эчендә яшәрсез!»

#### 7


Саранча көтүе, ут һәм кургаш асма

1Хуҗа-Раббы миңа вәхи иңдерде, һәм минем күз алдымда шундый күренеш пәйда булды: патшага дигән иген урылып бетеп, болыннарны кабат яшеллек каплый башлаган вакытта, Раббы саранча өерен китертте;[+] 2әлеге чирү җирдәге үләнне ашап бетергәч, мин әйттем:

– Йа Хуҗа-Раббы! Ялынып сорыйм Синнән: гафу кыл! Ягъкуб нәселе ничек исән калсын? Ул бит кечкенә халык! – дидем.

3Шуннан Раббы, йомшарып:

– Андый хәлгә юл куймам! – диде[+].

4Хуҗа-Раббы миңа тагын шуны күрсәтте: менә, Хуҗа-Раббы, хөкем башкарыр өчен, ут чакырып китертте. Ялкын телләре җир астындагы бөек дәрьяларның суларын йотты, басуларны яндыра башлады. 5Мин әйттем:

– Йа Хуҗа-Раббы! Ялынып сорыйм Синнән: тукта, зинһар! Ягъкуб нәселе ничек исән калсын? Ул бит кечкенә халык! – дидем.

6Шуннан Хуҗа-Раббы, йомшарып:

– Андый хәлгә юл куймам! – диде.

7Ул миңа тагын шуны да күрсәтте: Хуҗа-Хаким кургаш асма ярдәмендә корылган дивар янында басып тора имеш, Аның кулында – кургаш асма. 8Раббы миннән:

– Нәрсә күрәсең, Амос? – дип сорады.

Мин:

– Кургаш асма! – дип җавап бирдем.

Шуннан Хуҗа-Хаким әйтте:

«Инде менә халкым Исраилне асма ярдәмендә тикшерәмен;
моннан ары Мин аны кызганмаячакмын![+]
9Юк булыр Исхакның калкулыктагы[†] гыйбадәт кылу урыннары,
вәйран ителер Исраилнең мөкатдәс ханәләре;
кылычымны күтәрермен Яробам патшаның гаилә-йортына!»[+]


Амос һәм рухани Амасия

10Бәйт-Эл рухание Амасия Исраил патшасы Яробамга мондый хәбәр күндерде: «Исраил халкы арасында Амос сиңа каршы коткы тарата, сөйләгән сүзләре – җир күтәрмәслек![+] 11Ул:

„Яробам кылычтан үләр,
ә Исраил халкы үз иленнән тәгаен сөрелер!“ – дип әйтә»[+].

12Шуннан соң Амасия Амоска:

– Әй гаиптән хәбәр[*] бирүче! Кит биредән, Яһүдәгә кайт, пәйгамбәрлек кылып, икмәгеңне шунда эшләп аша! – диде. –[+] 13Ә Бәйт-Элдә моннан ары пәйгамбәрлек итмә! Чөнки Бәйт-Эл – патшаның изге урыны, мәмләкәтебезнең төп йорты[+].

14Амасиягә җавап биреп, Амос:

– Мин пәйгамбәр дә, пәйгамбәр шәкерте дә түгел идем, – диде. – Көтү көтеп, сикомор[†] агачларын тәрбия кылып көн күргән бер кеше идем[+]. 15Әмма Раббы, мине көтүчелектән аерып алып: «Бар, Минем Исраил халкыма пәйгамбәрлек ит!» – диде. 16Инде хәзер Раббы сүзен тыңла. Син: «Исраилгә каршы пәйгамбәрлек итмә, Исхак нәселенә каршы сөйләмә!» – дисең[+]. 17Бу уңайдан Раббы менә нәрсә ди:

«Хатының шәһәрдә фахишә булып йөрер,
угыл-кызларың кылычтан узар;
илең, үлчәү бавы ярдәмендә бүленеп, чит-ятларга бирелер,
үзең исә үлемеңне хәрәм җирдә табарсың!
Ә Исраил халкы үз иленнән тәгаен сөрелер!»

#### 8


Өлгергән җимешләр салынган кәрзин

1Хуҗа-Раббы миңа шуны күрсәтте: менә, өлгергән җимешләр салынган бер кәрзин тора имеш[+].

2– Син нәрсә күрәсең, Амос? – дип сорады миннән Раббы.

Мин:

– Кәрзин тулы өлгергән җимеш күрәм, – дидем.

Шунда Раббы:

«Халкым Исраилнең дә соңгы көне[*] килеп җитте,
моннан ары Мин аны кызганмаячакмын! – диде. –[+]
3Ул көнне сарай җырларын үксеп егълаган тавышлар алыштырыр,
һәр җирдә, өем-өем булып, мәет ятар,
һәм тирән тынлык хөкем сөрер! – диде Хуҗа-Раббы».

4Әй сезләр, фәкыйрьләрне рәнҗетүчеләр,
илдәге мазлумнарны һәлак итүчеләр, колак салып тыңлагыз!
5Сез бит болай дип әйтәсез:
«Яңа ай бәйрәме үтеп китсә – ашлык сата башлар идек,
шимбә көн[†] узса – амбарларны ачар идек,
герләрне җиңеләйтер, әйбер хакын арттырыр,
ялган үлчәүләр кулланыр идек[+].
6Шулай итеп, бер көмеш тәңкәгә – юксыл-мескенне,
бер пар аяк киеме бәрабәренә фәкыйрьне сатып алыр идек.
Хәтта ашлыкның чүбен дә сатар идек», – дисез[+].

7Ягъкуб токымының горурлыгы булган Раббы, ант эчеп:

«Кылган эшегезнең берсен дә мәңге онытмаячакмын! – ди. –
8Шушы хәлгә җир ничек тетрәнмәсен дә,
җирдә яшәгән һәркем хәсрәткә батмасын?!
Бөтен җир йөзе Мисыр елгасыдай кубарылып менәр,
бер күтәрелеп, бер түбән иңәр!»[+]

9«Ул көнне, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, –
өйләдә кояшны батырырмын,
көпә-көндез җир йөзен караңгыга чумдырырмын![+]
10Бәйрәмнәрегезне – олы хәсрәткә,
җырларыгызны аһ-зарга әверелдерермен,
тупас тукымага[†] төренергә,
һәммәгезне чәчен кырырга мәҗбүр итәрмен.
Бердәнбер углын югалткан ата-ана сыман күз яшьләре түгәрсез;
һәм бу көн ахыргача кайгы көне булыр»[+].

11«Әнә шундый көннәр килер ки, – дип белдерә Хуҗа-Раббы, –
җир йөзенә Мин кытлык җибәрермен:
икмәккә вә суга түгел,
Раббы сүзен ишетергә кытлык булыр ул![+]
12Раббы сүзенә сусап,
кешеләр бер диңгез белән икенче диңгез арасында,
төньяк белән көнчыгыш арасында бәргәләнеп йөрерләр,
ләкин ишетә алмаслар аны!
13Ул көнне гүзәл кызлар һәм көчле егетләр
шул сусаудан тәмам хәлсезләнеп калырлар.
14„И Дан[*], синең илаһың яшәсен!“ һәм
„Беер-Шебаның зиярәтчеләр[*] юлы яшәсен!“ дип,
Самареянең пот-сыннары белән ант иткәннәр
егылып калырлар һәм бүтән инде тора алмаслар!»[+]

#### 9


Раббы җәзасыннан котылу мөмкин түгел

1Мин Аллаһы йортындагы мәзбәх каршында басып торган Хуҗа-Хакимне күрдем. Ул әйтте:

«Аллаһы йортының терәк баганалары башына сугып бәр,
бусагасына кадәр тетрәрлек булсын!
Хәрабәләре бәндәләрнең башына ишелсен,
ә исән калганнарын Үзем кылычтан уздырырмын,
качып котылырга берсе-бер өлгермәс,
һичкем качып котыла алмас![+]
2Үлеләр аймагына[†] төшеп яшеренсәләр,
анда да кулым барып җитәр;
күкләргә менеп качсалар,
аннан да сөйрәп төшерермен[+].
3Кәрмил тау башына менеп качсалар,
анда да эзләп табып эләктереп алырмын,
диңгез төбенә төшеп, күз алдымнан гаип булсалар[*],
анда да диңгез аждаһасына аларны чагарга боерырмын[+].
4Дошманга әсирлеккә китеп барсалар,
аларның җанын кыярга анда да кылычка әмер бирермен.
Яхшылыкка түгел,
ә бәлки аларның бәхетсезлегенә күземнән югалтмам аларны!»

5Хаким, Күкләр Хуҗасы Раббы,
җиргә орынса – җир эри,
җирдә яшәүче һәркемне кайгы били,
бөтен җир йөзе Мисыр елгасыдай
әле кубарылып менә, әле түбән иңә[+].
6Үз сараен Ул күкләрдә корды,
гөмбәзен җирнең өстендә урнаштырды,
диңгез суларын чакыртып китереп, бөтен җир йөзенә койды;
Аның исеме – Раббы![+]

7«Әй Исраил халкы!
Минем өчен хәбәшиләрдән сезнең ни аермагыз бар?!
Исраилиләрне Мисыр җиреннән алып чыккан кебек,
пелештиләрне – Кәфтурдан,
арамиләрне Кыйрдан Мин алып чыкмадыммы?!» – ди Раббы[+].

8Инде менә Хуҗа-Раббының күзләре бу гөнаһлы патшалыкка төбәлгән:

«Мин аны җир йөзеннән юк итәрмен,
тик шулай да ошбу Ягъкуб нәселен бөтенләй үк кырып бетермәм, –
ди Раббы. –
9Әмерем менә шулдыр:
иләк белән комны иләгән сыман,
Исраилне дә бүтән халыклар арасына таратырмын –
бер генә таш та җиргә төшеп җитмәс, иләктә калыр[+].
10Халкым арасындагы барлык гөнаһлылар,
„Без бәла-казадан ерак, без аңа дучар булмабыз“ диючеләр
кылычтан узачак»[+].


Исраилнең яңарышы

11«Ул көнне Давыт патшаның ишелгән йортын төзекләндерермен,
тишек-ярыкларын ямап, җимерек урыннарын төзәтеп,
аны әүвәлге хәленә кайтарырмын[+].
12Шулай итеп, исраилиләр Эдомның исән калган халкы
һәм Минеке дип игълан ителгән барча халыклар белән
идарә итәр», –
ди бу эшләрне гамәлгә ашыручы Раббы.
13«Менә шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
урак уручының эзенә басып, җир сөрүче килер,
йөзем куагы утыртучының эзенә басып, йөзем сыгучы килер;
яңа җимеш шәрабы, тау-ташлар арасыннан саркып,
барча калкулыклар өстеннән агып торыр[+].
14Үземнең Исраил халкын әүвәлге хәленә кайтарырмын:
алар, вәйран булган шәһәрләрен янәдән корып, шунда яшәрләр,
йөзем куаклары утыртып, шәрабларын эчеп сыйланырлар,
җимеш бакчалары үстереп, җимешләрен ашарлар[+].
15Мин Үз халкымны үз җирендә төпләндерермен,
һәм Мин биргән җирдән ул һичкайчан йолкып алынмас!» –
дип әйтә Раббы Аллаң.

### Убадия

#### Убадия

Убадия


[1]


#### 1


Убадия пәйгамбәр

1[•]Убадиягә иңгән вәхи[*].


Эдомның һәлак булуы

Хуҗа-Раббы юллаган хәбәрне ишеттек без:
«Кузгалыгыз, Эдомга[†] каршы яуга чыгыйк!»
Моны игълан итәр өчен,
барча халыкларга Ул Үзенең илчесен җибәргән.

Эдом хакында Раббы[†] Алла[†] менә ниләр әйтә:[+]
2«Халыклар арасында Мин сине иң мескене итәрмен,
һәм син адәм мыскылына калырсың.
3Йөрәгеңнең тәкәбберлеге алдады сине.
Син кыя ташлар арасында яшисең,
йортың – түбәҗирдә.
Күңелеңнән син: „Кем җиргә егып сала алыр мине?!“ – дисең.
4Әмма бөркет сыман югары күтәрелсәң дә,
ояңны йолдызлар арасында корсаң да,
Мин сине аннан бәреп төшерермен! – ди Раббы. –[+]
5Синең янга караклар, төнге талаучылар килгән булса,
үзләренә кирәк кадәр генә урлар иде –
йөзем җыючылардан да куакларда җимеш кала бит[*].
Ә син тәмам бөлгенлеккә төшкәнсең!
6Синең, Эсау[*], бар җиреңне актарып,
яшерен хәзинәләреңне талап чыкканнар!
7Синең яклы булганнар сине яшәгән җиреңнән куып җибәрерләр,
дусларың, хыянәт итеп, сиңа көн күрсәтмәс;
икмәгеңне ашаучылар сиңа тозак куяр,
ә син моны белми дә калырсың.
8Ул көнне Мин Эдомның зирәкләрен,
Эсау тавындагы акыл ияләрен юк итәрмен, – ди Раббы. –
9Синең батыр ирләрең куркып калачак, и Теман[*],
Эсау тавында яшәүче халык кырылып бетәр[+].
10Туганың Ягъкубка кылган золым өчен син,
хурлыкка калып, тәмам юкка чыгарсың.
11Чит халыклар Ягъкубны талаган чакта,
Иерусалим капкасыннан кереп шәһәрне жирәбәгә салганда,
син читтән карап тордың, шул дошманнар кебек булдың[+].
12Туганың бәхетсезлегеннән көлергә,
Яһүдә[†] халкы һәлак булган көнне сөенергә,
аларга каза килгәндә, авыз ерып шатланмаска иде сиңа[+].
13Бәла килгән көнне халкымның шәһәр капкасыннан кермәскә,
бәхетсезлеген тамаша кылып тормаска,
мал-мөлкәтенә кул сузмаска иде сиңа[+].
14Бәла килгән көнне, чат башында торып,
качып баручыларны тотмаска,
исән калганнарны дошман кулына тапшырмаска иде сиңа».


Барча халыкларны көткән хөкем. Исраилнең[†] котылуы

15«Менә, Раббы көне –
барча халыклар хөкем ителәсе көн якынлаша!
Әй Эдом, кылган гамәлләрең үзеңә әйләнеп кайтачак,
җәзасы үз башыңа төшәчәк![+]
16Минем изге тавымда ничек итеп кеше каны койган булсаң,
бүтәннәр дә каныңны шулай кояр,
һәм син бөтенләй дә булмаган кебек юкка чыгарсың[+].
17Ә Сион тавына котылу килер,
һәм ул изге тауга әйләнер,
Ягъкуб йорты үз биләмәсенә янә хуҗа булыр[+].
18Ягъкуб йорты – ут,
Йосыф йорты – ялкын,
ә Эсау йорты салам кебек булыр:
Эсауга ут төртеп, аны юк итәрләр, – дип әйтә Раббы. –[+]
19Нәгеб халкы – Эсау тауларын,
тау итәге Шефелада[†] яшәүчеләр – пелештиләрне,
Эфраим вә Самарея[†] кырларын,
Беньямин исә Гилыгадны басып алыр.
20Әсирлектән кайткан исраилиләр
Сарепатка кадәр барлык Кәнган[†] җирләрен,
ә Иерусалимне ташлап китеп,
Сефарадта яшәргә мәҗбүр булган яһүдиләр исә
Нәгеб шәһәрләрен яулап алыр[+].
21Котылганнар, Сион тавына килеп,
Эсау тауларында яшәүчеләрне хөкем итәр,
һәм патшалык Раббыныкы булыр»[+].

### Юныс

#### Юныс

Юныс


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Юныс пәйгамбәр


Юнысның Раббыдан качуы

1Амиттай углы Юныска Раббы[†] шушы сүзләрне ирештерде:[+]

2– Ниневәгә[*] юл ал, шул бөек шәһәргә барып, халкын кисәт! Чөнки Миңа андагы явызлыклар турында хәбәр килеп иреште[+].

3Әмма Юныс, Раббыдан качмакчы булып, капма-каршы якка китеп барды. Яфу шәһәренә килеп төшкәч, Таршишка[*] баручы бер корабка юлыкты. Юл бәһасен түләп корабка утырды да, Раббыдан ераграк китү өчен, Таршишка юл тотты[+].

4Ләкин Раббы диңгез өстендә шундый көчле җил кузгатты ки, коточкыч давыл кубып, кораб җимерелер хәлгә килде[+]. 5Диңгезчеләрнең котлары алынып, һәммәсе үз илаһына ялварды. Корабны җиңеләйтү өчен, алар йөкне диңгезгә ыргытырга тотындылар. Юныс исә кораб төбенә төшеп ятты да тирән йокыга талды[+].

6Кораб башлыгы, Юныс янына төшеп:

– Нишләп йоклап ятасың? Тор! Илаһыңа ялвар! Бәлки, хәлебезгә керер дә, һәлак булмабыз, – диде[+].

7Диңгезчеләр:

– Әйдәгез, жирәбә салып белик: бу бәлагә кем аркасында тарыдык икән? – диешә башладылар.

Жирәбә салдылар, һәм ул Юныска чыкты[+].

8Шуннан соң Юныска:

– Сөйләп бир: бу бәла кем аркасында башыбызга төште? – диделәр. – Шөгылең нинди? Кайдан киләсең? Ватаның кайда? Кайсы халыктан буласың?

9– Мин гыйбриләрдән, – дип җавап бирде Юныс. – Диңгезне һәм җирне яраткан Күк Алласына[†], Раббыга табынамын[+].

10Диңгезчеләргә ул Раббыдан качуын да әйтте. Диңгезчеләр бик нык куркуга төштеләр һәм Юныстан:

– Ни өчен шулай эшләдең? – дип сорадылар.

11Диңгез тагы да катырак ярсыганга күрә, Юныстан алар:

– Диңгез тынсын өчен, сине нәрсә эшләтик? – дип сорадылар.

12Юныс:

– Тотыгыз да диңгезгә атыгыз мине, – дип җавап бирде. – Шулвакыт диңгез тынар. Мин беләмен: бу коточкыч давылга сез минем аркада эләктегез.

13Диңгезчеләр, аның сүзләренә карамыйча, коры җиргә җитү өчен, ишкәкләре белән катырак ишәргә керештеләр, әмма файдасы тимәде, чөнки диңгез ярсый-ярсый дулавын дәвам итте.

14Раббыга мөрәҗәгать итеп:

– Йа Раббы, ялварып сорыйбыз, – диде алар. – Шушы адәмнең җаны өчен һәлак булмасак иде. Безне гаепсез адәмнең үлеме өчен гөнаһлы[†] итмә. Син, Раббы, инде теләгәнеңне эшләдең![+]

15Шулай дип, алар Юнысны диңгезгә тотып аттылар – ярсыган диңгез шундук тынычланды[+]. 16Бу хәлдән соң диңгезчеләр, Раббыдан куркып, Аңа корбан китерделәр һәм нәзерләрен әйттеләр[+].

#### 2

1Шуннан соң Раббы бер зур балыкка Юнысны йотарга кушты. Юныс өч көн вә өч төн шул балыкның карынында булды[+].


Юнысның догасы

2Юныс балыкның карыныннан Раббы Алласына шундый дога кылды:

3«Бәлагә юлыккан вакытымда Раббыга ялвардым,
һәм Ул миңа җавап бирде;
үлеләр аймагының[†] төпкеленнән мин ярдәм сорадым,
һәм Син тавышымны ишеттең[+].
4Син мине тирәнгә, диңгез төбенә төшердең,
ташкын суларың мине чолгап алды;
өркәч-өркәч суларың һәм дулкыннарың
бөтенесе минем өстән узды[+].
5„Хозурыңнан сөрелдем,
тик шулай да Синең изге[†] йортыңны яңадан күрермен!“ – дидем.
6Сулар мине тәмам чорнап алды,
төпсез упкын кочагына эләктем,
башыма диңгез үләннәре уралды[+].
7Тауларның нигезенә кадәр иңдем,
җир карынында мәңгелеккә бикләндем,
әмма Син, Раббы Аллам, мине үлем упкыныннан чыгардың!
8Җаным хәлдән таеп, мин Раббыны искә төшердем,
һәм Минем догам Сиңа, Синең изге йортыңа барып иреште[+].
9Яраксыз потларга табынучылар
үзләренә кылынасы мәрхәмәттән[†] баш тартты,[+]
10ә мин Сиңа шөкер итеп корбан китерермен,
әйткән нәзерләремне үтәрмен.
Котылу – Раббыдандыр!»[+]

11Шуннан Раббы балыкка Юнысны коры җиргә косып чыгарырга кушты.

#### 3


Юнысның Раббыга буйсынуы

1Раббы Юныска икенче мәртәбә сүзен ирештерде:

2– Ниневәгә юл ал! Шул бөек шәһәргә барып, Мин кушканча, халкын кисәт![+]

3Юныс, Раббының сүзен үтәп, Ниневәгә китте. Ниневә шундый бөек бер шәһәр иде ки, аны карап чыгу өчен өч көн вакыт кирәк иде. 4Беренче көнне Юныс, шәһәр буйлап йөреп, халыкны үгетләде:

– Кырык көннән соң Ниневә җимереләчәк! – диде.

5Ниневәлеләр Аллаһы сүзенә ышандылар һәм олысыннан кечесенә кадәр уразага керделәр, тәүбәгә килгәннәрен күрсәтеп, тупас тукымага[†] төренделәр[+].

6Ниневә патшасына бу хәбәр килеп ирешкәч, ул, тәхетеннән торып, өстеннән патша киемнәрен салды да, тупас тукымага төренеп, көл өстенә утырды[+]. 7Шуннан соң патша Ниневәдә түбәндәге фәрманны игълан итте: «Патша һәм аның түрәләренең боерыгы нигезендә кешеләргә дә, хайваннарга да – сыермы ул, сарыкмы – ашарга-эчәргә рөхсәт ителми! 8Бөтен кеше һәм хайван тупас тукыма ябынсын. Һәркайсы чын күңелдән Аллаһыга ялварсын, явызлык һәм җәбер кылудан ваз кичсен[+]. 9Кем белә, бәлки әле, Аллаһы, күңеле йомшарып, уеннан кайтыр, ачуланудан туктар һәм безне һәлак итмәс»[+].

10Аллаһы, аларның гамәлләрен – явызлык кылудан туктауларын күргәч, халыкны кызганды һәм алар өстенә җибәрергә вәгъдә иткән бәла-казасын җибәрми калды[+].

#### 4


Юнысның Раббы кызгануын кабул итмәве

1Моны күреп, Юныс бик гарьләнде, аның ачуы чыкты. 2Раббыга ул шундый дога кылды:

– И-и Раббы, шушылай буласын өйдә чакта ук әйтмәдеммени?! Шуңа күрә Таршишка качмакчы булдым да инде, чөнки белә идем: Син кызганучан вә рәхимле, түзем-сабыр вә үтә мәрхәмәтле, бәла-каза җибәрергә дигән уеңнан кире кайтучан Алласың[+]. 3И-и Раббы, инде хәзер җанымны ал, чөнки минем өчен үлем яшәүдән яхшырактыр[+].

4Раббы әйтте:

– Синең шулай ачуланырга ни хакың бар?!

5Юныс шәһәрдән чыкты да, көнчыгышка таба юл алып, бер урынга килеп утырды. Шунда ул үзенә куыш ясады һәм, күләгәгә утырып, шәһәр белән ниләр буласын көтә башлады.

6Раббы Алла, Юнысның баш өстенә күләгә төшереп, уңайсыз хәлен җиңеләйтер өчен, бер үсемлек үстерде. Юныс моңа бик сөенде. 7Әмма икенче көнне таң атканда Аллаһы бер кортны җибәрде, һәм шул корт үсемлекне кимереп корытты. 8Кояш чыккач, Аллаһы көйдергеч көнчыгыш җиле истерде. Юнысның башын кояш шундый кыздырды ки, эссе сугудан ул һуштан язар хәлгә җитте.

– Болай яшәгәнче, үлүең яхшырак, – диде ул, үзенә үлем теләп.

9Ләкин Аллаһы Юныска әйтте:

– Үсемлек корганга, шулай ачуың чыктымы?

– Әйе, – диде Юныс, – бик каты ачуым чыкты. Шуңа күрә үләргә телим дә.

10Шунда Раббы Юныска әйтте:

– Син үзең карап үстермәгән үсемлекне кызганасың. Ул бер төндә тишелеп үсте, икенче төндә юкка да чыкты. 11Ә Мин ничек итеп Ниневәне, шул бөек шәһәрне кызганмыйм ди?! Бу шәһәрдә, күп санлы хайваннарны санамаганда, йөз егерме меңнән артык бәхетсез кеше[*] яши.

### Михә

#### Михә

Михә


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]


#### 1


Михә пәйгамбәр

1Яһүдә[†] патшалары Иотам, Әхәз һәм Хизәкыйя идарә иткән заманнарда морешетлы Михә пәйгамбәргә Раббы[†] Үз сүзен җиткерә торды. Самарея[†] белән Иерусалим хакында аңа Раббыдан менә нинди вәхи[*] булды:[+]

2Әй халыклар, һәммәгез тыңлагыз,
җир дә, җирдәге һәрбер җан иясе дә тыңласын:
Хуҗа-Раббы Үзенең изге йортыннан
сезгә каршы шаһитлык бирә[+].
3Күрегез: Раббы, Үзенең яшәгән урыныннан чыгып,
тау башларына басып, түбән төшә[+].
4Аның аяк астында таулар
утка төшкән балавыз сыман эри,
таудан агып төшкән ташкыннан ерылган сыман,
үзән җирләр икегә аерыла[+].
5Бу – Ягъкуб нәселе кылган җинаятьләр[†],
Исраил[†] халкы кылган гөнаһлар[†] өчендер.
Ягъкуб нәселен гөнаһ юлына кем этәрде соң?
Самарея түгелмени?!
Яһүдә җирендәге потханәләр төзүдә кем гаепле соң?
Иерусалим түгелмени?!
6«Шуңа күрә Самареяне хәрабәләр өеменә,
йөзем үрчетә торган урынга әйләндерермен, – ди Раббы, –
шәһәр ташларын үзәнлеккә аударып,
нигезенә кадәр җимерермен!
7Аның барча потларын ватып бетерермен,
уйнашчылык итеп алган бүләкләрен утка салырмын,
бөтен пот-санәмнәрен җимерермен!
Уйнашчылык итеп алган бүләкләре
яңадан да фахишәләргә бүләккә китәр»[+].

8Шуңа күрә мин үкереп елармын,
яланөс, яланаяк йөрермен;
чүл бүресе кебек улармын,
ябалак кебек ухылдармын[+].
9Чөнки Самареянең ярасы төзәлерлек түгел,
аның авыруы Яһүдәгә кадәр таралды –
халкымның капка төбенә,
Иерусалимнең үзенә кадәр барып җитте[+].
10Бу хакта Гәттә[*] сөйләмәгез,
кычкырып еламагыз анда.
Бәйт-Лыгапрада[*] көлдә аунагыз[+].
11Ә сез, Шапирдә[*] яшәүчеләр,
шәрә калган, хурлыкка төшкән хәлдә әсир китәрсез.
Саананда[*] яшәүчеләр шәһәрдән чыгарга җөрьәт итмәс.
Бәйт-Әсәлдә яшәүчеләр кайгыга баткан:
сезгә һичнинди ярдәм булмас!
12Маротта[*] яшәүчеләр, борчылып, яхшы хәбәр көтәләр,
әмма Раббы Иерусалим капкасына һәлакәт җибәрде[+].
13Әй Лахишта[*] яшәүчеләр, атларыгызны арбаларга җигегез!
Сион-кызның гөнаһ юлына аяк басуына
сез сәбәпче булдыгыз,
чөнки Исраилнең җинаятьләре сездән башланды[+].
14Ә хәзер, яһүдиләр, хушлашу бүләкләрен[*]
Морешет-Гәткә озатыгыз.
Әкзиб[*] шәһәренә өметләнеп, Исраил патшалары алдана гына[+].
15Әй Марешада[*] яшәүчеләр,
Раббы сезгә каршы баскынчылар җибәрер,
һәм Исраил түрәләре Адулламга качып китәр[+].
16И-и яһүдиләр, сөекле балаларыгыз өчен кайгырып,
чәчләрегезне кырыгыз.
Башыгыз бөркетнеке сыман шәрәләнеп калсын,
чөнки балаларыгыз сөрген китәр[+].

#### 2

1Җинаять кылырга ниятләгән,
түшәгендә явызлык корып яткан
һәм, кулларында көч булганга,
таң атуга шуны гамәлгә ашырган бәндәләргә – кайгы![+]
2Кеше басуына күзләре төшсә – тартып алалар,
өе ошаса – басып алалар;
берәүне – үз йортыннан,
икенче берәүне мирас җиреннән мәхрүм итәләр[+].
3Шуңа күрә Раббы болай ди:
«Мин сезгә афәт җибәрәм,
һәм сез аңардан котылып кала алмассыз.
Моннан ары башыгызны текә тотып йөрмәссез:
сезнең өчен авыр замана башлана.
4Шул көннәр килгәч,
кешеләр сезнең турыда гыйбрәт итеп сөйләрләр
һәм, кайгы җырындагы сүзләрне кабатлап:
„Без тәмам хәерчелеккә төштек!
Аллаһы[†], җиребезне алып, бүтәннәргә бирде,
кырларыбызны баскынчыларга тапшырды!“ – дип үртәрләр».
5Шуңа күрә Раббы ул җирләрне Үз халкына кабат кайтарып биргәндә,
сезнең берегез дә җир бүлүдә катнашмаячак.
6Пәйгамбәрләргә[†] алар:
«Вәгазь укымагыз, бу турыда сөйләмәгез,
безгә хурлык кагылмаячак! – диләр. –[+]
7Ягъкуб халкы каргалганмыни?!
Раббы түземлеген җуйганмыни?!
Шулай эшли аламыни Ул?!
Дөрес гамәл кылучыларга игелекле түгелмени Ул?!»
8Раббы болай дип җавап бирә:
«Әүвәле Минеке булган халык хәзер иң явыз дошманым кебек.
Яныгыздан тыныч кына үтеп барган,
дошманлашу турында уйламаган кешенең киемен салдырып аласыз.
9Халкымның хатын-кыз затын сез
үзләренең ямьле өйләреннән куып чыгарасыз,
ә балаларыннан Минем хәер-фатихамны мәңгегә тартып аласыз.
10Барыгыз, китегез бу җирдән!
Монда тынычлык булмаячак,
чөнки сез бу урынны пычраттыгыз,
һәм ул ташландык хәлгә киләчәк[+].
11Берәр бушбугаз, ялганчы адәм килеп:
„Шәраб вә сыра сездә мулдан булачак“, – дип өметләндерсә,
бу халык аны пәйгамбәр дип кабул кыла!
12Әй Ягъкуб нәселе,
Мин, һичшиксез, сезнең барыгызны бергә җыячакмын,
Исраилнең исән калган халкын, һичшиксез, бергә туплаячакмын;
сарыкларны – абзарга, көтүне көтүлеккә туплагандай,
Мин аларны бергә җыячакмын,
һәм бу урын кешеләр белән тулачак».
13Шул чагында диварлар җимерүче, юл салып,
Үз халкы алдыннан барыр,
һәм алар, капкаларны бәреп ачып, иреккә чыгар.
Алар алдыннан патшалары – Аллаһы Үзе атлар[+].

#### 3

1Мин, Михә, шулай дидем:

«Ягъкуб халкының башлыклары, Исраил йортының хакимнәре!
Тыңлагыз мине:
гаделлек саклауны кайгыртырга тиеш түгелмени сез?![+]
2Әмма сез яхшылыкны күрәлмыйсыз, яманлыкны яратасыз,
халкымның тиресен тунап, итен сөякләреннән аерасыз.
3Сез халкымның итен ашыйсыз:
тиресен тунап, сөякләрен сындырасыз,
казанга, табага салырга җыенгандай, итен кискәлисез»[+].
4Килер бер вакыт, һәм алар Раббыга ялвара башлаячак,
ләкин Ул аларга җавап бирмәячәк,
кылган явызлыклары өчен алардан йөз чөерәчәк[+].

5Ашарга биргән кешеләргә – тынычлык,
ә ризык бирмәгәннәргә сугыш игълан итеп,
бу пәйгамбәрләр минем халкымны алдыйлар.
Раббы аларга болай ди:[+]
6«Менә шуңа күрә өстегезгә бастырып караңгылык, төн килә,
һәм сез гаиптән хәбәрләр[*] бирә, күрәзәлек итә алмассыз.
Пәйгамбәрләр өчен кояш батар, көн караңгылыкка чумар»[+].
7Гаиптән хәбәр бирүчеләр оятка калыр,
күрәзәчеләр хурлыкка төшәр.
Алар авызларын томалар,
чөнки Аллаһыдан аларга җавап килмәс[+].
8Мин исә Ягъкуб нәселе кылган җинаятьне,
Исраил халкы кылган гөнаһны фаш итәр өчен,
Раббы Рухы белән, гаделлек вә ныклык белән тулганмын![+]
9Гадел хөкемне санламаган,
барлык хак нәрсәне бозып күрсәткән
Ягъкуб йорты башлыклары
һәм Исраил хакимнәре, тыңлагыз!
10Сионны сез – кан өстендә,
Иерусалимне гаделсезлек өстендә төзисез[+].
11Биредә җитәкчеләр ришвәт алып хөкем кылалар,
руханилар[†] акча өчен гыйлем бирәләр,
пәйгамбәрләр сәмән[*] алып киләчәкне әйтәләр
һәм шул ук вакытта, Раббыга аркаланмакчы булып:
«Раббы безнең белән түгелме соң?!
Безгә бәла-каза килмәячәк!» – диләр[+].
12Сезнең аркада Сионны басу кебек сөрәчәкләр,
Иерусалим хәрабәләр өеменә әйләнәчәк,
һәм Аллаһы йорты[†] урнашкан тау урман белән капланачак[+].

#### 4

1[•]Шундый көннәр килер:
Раббы йорты урнашкан тау башка барлык таулардан биегрәк булыр,
калкулыклар өстеннән күтәрелеп торыр,
һәм бар халыклар шунда агылыр.
2Күп кавемнәр килеп:
«Әйдәгез, Раббы тавына,
Ягъкуб Алласы йортына меник! – дип әйтер. –
Ул безгә Үзенең юлларын өйрәтер,
һәм без шулардан йөрербез».
Чөнки Канун[†] – Сионнан,
Раббы сүзе Иерусалимнән чыгачак[+].
3Барлык халыклар арасында Раббы хөкем оештырачак,
ерактагы көчле халыкларның дәгъваларын хәл итәчәк;
һәм алар кылычтан – сука төрәне,
ә сөңгедән урак ясаячак;
бер халык икенчесенә кылыч күтәрмәячәк,
һәм сугыш һөнәренә алар бүтән өйрәнмәячәк[+].
4Һәркем үзенең йөзем вә инҗир бакчасында тыныч кына,
беркемнән курыкмыйча көн күрәчәк,
чөнки Күкләр Хуҗасы Раббы шулай дип вәгъдә итте[+].
5Һәммә халыклар үз илаһларына табынсын,
без исә мәңге үзебезнең Раббы Аллабызга табыначакбыз[+].

6«Ул көнне Мин, – дип игълан итә Раббы, –
аксакларны җыеп алырмын, сөрелгәннәрне,
Үзем бәла-казага дучар иткәннәрне бергә туплармын[+].
7Әнә шул аксакларны һәм сөргенчеләрне Мин
көчле бер халык кылырмын
һәм, шушы көннән башлап, алар өстеннән
Сион тавында мәңге хакимлек итәрмен.
8Әй сарыкларны күзәтә торган манара,
Сион-кызның ныгытмасы булган Иерусалим,
хакимлек сиңа кире кайтачак;
Иерусалим патшалыкны үзенә алачак».

9Инде ни өчен син хәзер шулай кычкырып елыйсың?
Патшаң юкмы әллә?! Киңәшчең юкка чыктымы?!
Тулгак тоткан хатын кебек газапланасың[+].
10Бала тапкандагы кебек газап чик, Сион-кыз,
чөнки хәзер син, шәһәрне ташлап китеп, ачык кырда көн күрерсең.
Син Бабилгә[†] сөрелерсең,
әмма шунда котылу да табарсың:
Раббы сине дошман кулыннан йолып алыр[+].
11Ә хәзер, сиңа каршы сугышыр өчен, күп халыклар берләште.
Алар: «Сион-кыз хур булсын,
һәм без моны тамаша кылыйк!» – диләр.
12Ләкин алар Раббы уйларын белмиләр,
Аның ниятләрен аңламыйлар:
Ул бит аларны, көлтә сыман
сугу өчен, ындыр табагына җыеп китерде[+].

13«Тор, Сион-кыз, ашлык сугарга кереш! – ди Раббы. –
Мин сине тимер мөгезле вә бакыр тояклы үгез кебек итәм.
Син бик күп халыкларны тар-мар китерерсең,
аларның көчләп-талап җыйган байлыгын Раббыга тапшырырсың,
мал-мөлкәтен бөтен җирнең Хуҗасына багышларсың»[+].

#### 5

1Әй син, кодрәтле шәһәр, гаскәреңне тупла,
чөнки сине дошман камап алды!
Исраил хөкемдарының яңагын таяк белән кыйнар алар.

2«Ләкин син, Эфратадагы Бәйт-Лехем, – ди Раббы, –
Яһүдә шәһәрләре арасында иң кечкенәсе булсаң да,
Минем исемнән Исраил белән идарә итәсе зат синдә туачак.
Аның нәсел-нәсәбе ераклардан, бик борынгыдан киләдер»[+].

3Хактыр: авырлы хатын бала тапканчыга
һәм исраилиләр янына бөтен туганнары
әйләнеп кайтканчыга кадәр
Раббы Исраил халкын дошман кулына тапшырыр.
4Әнә шул чакны Раббы кодрәте белән,
үз Раббы Алласының данлы исеменә төренеп, көтүче киләчәк,
һәм Исраил халкы хәвеф-хәтәрсез яши башлаячак.
Ул затның даны дөнья читләренәчә таралачак,[+]
5һәм ул – тынычлык урнаштыручы булачак.
Әгәр инде Ашшур[†] гаскәрләре, безнең илебезгә басып кереп,
калаларыбызны таптый башласа,
без аларга каршы җиде җитәкче,
хәтта сигез юлбашчы җибәрербез[+].
6Ашшур җирендә – кылыч,
Нәмруд илендә алар хәнҗәр белән идарә итәрләр.
Әгәр Ашшур гаскәрләре, безнең илгә килеп,
җиребезне таптарга уйласа,
хөкемдарыбыз безне коткарыр.
7Ягъкуб нәселеннән исән калганнар –
исәпсез-хисапсыз башка халыклар арасында
Раббы иңдергән чык бөртеге,
һичкем көтмәгәндә, һичкем чакырмаганда килеп,
басуларны сугарып киткән яңгыр кебек булыр.
8Ягъкуб нәселеннән исән калганнар
башка халыклар, күп санлы кавемнәр арасында
урман җанварлары янына
яисә сарык көтүенә килеп кергән арыслан кебек булырлар:
сиздермичә генә ташланырлар да ботарлап ыргытырлар,
һәм алардан һичкем коткара алмас.
9Исраилнең кулы дошманнарына каршы күтәрелсен –
аларның һәммәсе кырылып бетсен!

10«Ул көнне, – дип игълан итә Раббы, –
Мин сезнең атларыгызны юк итәрмен,
арбаларыгызны җимереп бетерермен[+].
11Илегездәге калаларны вәйран[*] кылырмын,
ныгытмаларыгызны җир белән тигезләрмен[+].
12Сихер-тылсымның тамырын корытырмын –
күрәзәчеләр сездә бүтән булмас[+].
13Пот-сыннарыгызны вә изге ташларыгызны юк кылырмын,
һәм сез инде үз кулларыгыз белән ясаган нәрсәләргә табынмассыз[+].
14Алиһә Аширә[†] хөрмәтенә куелган изге баганаларыгызны
төбе-тамыры белән йолкып ташлармын,
шәһәрләрегезне җир белән тигезләрмен[+].
15Миңа буйсынмаган халыклардан
ачуланып һәм ярсып үч алырмын».

#### 6


Аллаһының зары

1Раббының ни сөйләгәнен тыңлагыз:
«Аягүрә торып бас, таулар каршында дәгъваңны белдер,
калку җирләр тавышыңны ишетсен!» – ди Ул.
2Әй таулар, Раббының гаепләү сүзен ишетегез,
җирнең мәңгелек нигезләре, сез дә тыңлагыз!
Раббы Үзенең халкын гаепли – Исраилне хөкем итә[+].
3Раббы болай ди:
«Әй халкым, сиңа каршы нәрсә эшләдем Мин?!
Нинди авырлык китердем?! Җавап бир![+]
4Мин сине Мисырдан алып чыктым, коллыктан йолып алдым.
Сине җитәкләп йөртсен өчен,
Мусаны, Һарунны вә Мәрьямне җибәрдем[+].
5Әй халкым, Мәаб[†] патшасы Бәлакның ни кылырга ниятләгәнен
һәм Бигур углы Билгамның аңа нәрсә дип җавап биргәнен
исеңә төшер[*].
Шиттимнән Гилгәлгә ясаган сәяхәтеңне хәтереңә ал[*]
һәм Раббының сиңа күпме яхшылыклар кылганын күрерсең»[+].

6Раббыга мин нәрсә алып барырмын,
Сәҗдә кылырга барганда, Аллаһы Тәгаләгә нәрсә белән килермен?
Тулаем яндыру корбаннары –
бер яшьлек бозаулар беләнме[+]?
7Аңа багышлап, меңләгән сарык тәкәсе суйсам,
зәйтүн маен елгалар итеп агызсам,
Раббы канәгать калырмы икән?!
Әллә, җинаятьләремне йолыр өчен, беренче баламны,
гөнаһларым өчен үземнең бәгырь җимешемне корбан итәргәме[+]?

8Әй адәм баласы, нәрсәнең яхшы булуын
һәм синнән нәрсә таләп ителгәнне Раббы сиңа әйтте:
гадел бул, шәфкать кылудан тәм тап,
Аллаң алдында күндәмлек күрсәтеп яшә[+].
9Раббыдан курку һәм Аны хөрмәт итү – зирәклектер!

Раббы, шәһәргә мөрәҗәгать итеп:
«Әй кавемем халкы, әй җәмәгать, тыңлагыз әле сүземне! – ди. –
10Яманнарның өйләрендәге хәрәм байлыкны,
каһәр төшкән бозык үлчәүләрне күрәлмыйм Мин![+]
11Дөрес үлчәми торган үлчәүләр
вә герләр белән эш итүчене акларгамы Миңа?![+]
12Бу шәһәрдә байлар җәбер-золым кыла,
халкы ялганлаша, телләре дөрес сүз сөйли белми[+].
13И шәһәр, әнә шуның өчен Мин сине тар-мар китерермен,
гөнаһларың өчен вәйран итәрмен.
14Син ашарсың, ләкин тамагың туймас, ашказаның һаман буш булыр.
Байлыгыңны саклап калырга тырышырсың,
ләкин саклый алмассың,
саклап калдырганыңны исә кылычка тапшырырмын[+].
15Игенне чәчәрсең, ләкин җыеп ала алмассың,
зәйтүн җимешен сыгарсың, ләкин маеннан файдалана алмассың,
йөзем җимешен сыгарсың, ләкин шәрабыннан авыз итмәссең[+].
16Син Омри патшаның
һәм Ахаб йортының гадәт-йолаларын саклап калгансың[*].
Шуңа күрә Мин сине тар-мар китерәм,
халкыңны хур итәм,
һәм син барча кавемнәр алдында мәсхәрәгә калачаксың»[+].

#### 7

1Хәсрәтем зур минем: җәйге уңыш җыеп алынгач,
йөзем куагында бер тәлгәш җимеш таба алмаган,
иртә өлгерә торган бер инҗирдән дә
авыз итә алмаган кешедәй булдым мин[+].
2Бу илдә адәм рәтле һичберкем калмады,
кешеләр арасында саф күңеллесен таба алмыйсың.
Һәркем икенче берәүнең канын коярга әзер,
хәтта кардәшләр дә бер-беренә каршы тозак кора[+].
3Куллары явызлык кылырга җайлашып беткән:
түрәләр – бүләк, хөкемчеләр ришвәт таләп итә,
көчлеләр үз мәнфәгатен алга сөрә,
һәм алар бергәләп шулай дөреслекне бозалар[+].
4Аларның иң яхшысы да тигәнәк кебек,
иң намуслысы да чәнечкеле куактан яманрак.
Әнә, пәйгамбәрләрегез сезгә әйтеп куйган көн инде якынлашты,
җәза көне җитеп килә –
чарасыз калып, кая керергә белмәячәксез[+].

5Күршегезгә ышанмагыз, дустыгызга таянмагыз.
Хәтта кочагыңда яткан хатыныңа да серләреңне ачма[+].
6Чөнки угыл үз атасын хурлый,
кыз бала – әнкәсенә,
килен үзенең кайнанасына каршы чыга.
Кешенең иң явыз дошманнары – үз өендәгеләр[+].

7Мин исә өметемне Раббыга баглыйм,
үземнең Коткаручымны көтәм,
һәм Аллам мине ишетми калмаячак[+].

8Әй дошманнарым! Мыскыллап көлмәгез миннән!
Егылсам да, аягыма торып басармын мин,
караңгылык эчендә утырсам да, Раббы миңа нурын чәчәр[+].
9Раббы алдында гөнаһ эш кылдым мин
һәм хәзер Аның ярсуына түзәргә мәҗбүрмен.
Әмма соңыннан, хөкемен чыгарып, Ул мине яклаячак,
яктылыкка алып чыгачак,
һәм мин Аның хак булуын күрәчәкмен[+].
10«Кайда соң синең Раббы Аллаң?!» дип сораган дошманнарым
моны күреп мәсхәрәгә калачак.
Аларның, урам пычрагы сыман, аяк астында ятуына
мин шаһит булачакмын[+].

11Әй Иерусалим, диварларыңны төзеп,
чикләреңне киңәйтер көн килеп җитә.
12Ул көнне Ашшурдан һәм Мисыр шәһәрләреннән
синең янга кешеләр киләчәк.
Алар Мисырдан Фырат елгасынача җәйрәп яткан төбәкләрдән,
ерак диңгез буйларыннан,
тау белән тау арасындагы җирләрдән киләчәк[+].
13Әмма җирдә яшәүчеләрнең явыз гамәлләре аркасында
дөнья вәйран хәлгә төшәчәк.

14И Раббы, Үз халкыңны – Үзең сайлап алган көтүеңне –
кулыңдагы таягың белән саклап йөрт.
Тирә-якта уңдырышлы җирләр булса да,
алар урман-чытырман арасында көн күрәләр.
Инде алар, элекке заманнардагы кебек,
Башан вә Гилыгад көтүлекләрендә утлап йөрсеннәр иде[+].
15Безне Мисырдан алып чыккан көннәрдәге кебек,
Үзеңнең могҗизаларыңны күрсәт[+].
16Ул могҗизаларны күреп, халыклар,
ничек кенә куәтле булсалар да, хурлыкка калырлар,
куллары белән авызларын капларлар,
аларның колаклары ишетмәс булыр[+].
17Алар елан кебек, сөйрәлүче хайван кебек тузан ялар,
дер калтырап, Раббы Аллабыз каршына өннәреннән шуышып чыгар.
Синең хозурыңда аларны курку биләп алыр[+].

18Исән калган халкың-биләмәңнең гаеп эшләрен вә җинаятьләрен
ярлыкаучы Синдәй берәр Аллаһы бармы икән тагын?!
Синең ачуың гомерлек түгел,
мәрхәмәт[†] күрсәтергә яратасың Син[+].
19Син безгә тагын рәхим-шәфкать кылачаксың;
гаеп эшләребезне аяк астына салып таптап,
барлык гөнаһларыбызны диңгез упкынына ыргытачаксың[+].
20Ерак заманнарда ата-бабаларыбызга ант иткәнчә,
Ягъкубка Син – тугры, Ибраһимга мәрхәмәтле булачаксың[+].

### Нахум

#### Нахум

Нахум


[1]

[2]

[3]


#### 1


Нахум пәйгамбәр

1Ниневә шәһәре хакында әйтелгән пәйгамбәрлек сүзе; элкошлы Нахумга Аллаһыдан[†] иңгән күренешләр турындагы китап[+].


Раббының Ниневәгә ярсуы кузгалу

2Раббы[†] бары тик Үзенә тугры булуны таләп итә,
Ул – үч ала торган Аллаһы.
Раббы – үч алучан; ярсуыннан кайнап,
Үзенең дошманнарыннан үч алыр,
Үзенә каршы килүчеләргә ачу саклар[+].
3Раббы сабыр-түзем, кодрәте Аның чиксездер;
гаеплене Ул җәзасыз калдырмый.
Аның юлы – өермә вә давыл эчендә,
ә болытлар – аягыннан коелган тузан гына[+].
4Ул әмер бирә – һәм диңгезләр кибә,
барлык елгалар корый,
Башан белән Кәрмил тавы шиңә,
Ливанның чәчәкләре сула[+].
5Аның алдында таулар тетрәп тора,
калку урыннар дер-дер килә,
җир, бөтен җиһан, анда яшәүче бар җан иясе калтырап тора[+].
6Аның ярсуына кем каршы тора алсын?!
Кайнап торган ачуына кем түзсен?! –
Ут ялкыныдай ябырылган ачуыннан Аның кыялар җимерелә![+]

7Раббы игелекле,
кайгы көнендә Ул – сыену урыны;
Үзенә өмет баглаганнарны хәтерендә тота[+].
8Су бастырып, Ниневәне Ул тәмам җимерәчәк,
дошманнарын Аның караңгылык йотачак[+].
9Раббыга каршы нинди гамәл кылмакчы син, Ниневә?! –
Синең ниятләреңне Ул пыран-заран китерәчәк!
Кат-кат аңа каршы чыгу мөмкин түгел!
10Бер-берсенә үрелгән чәнечкеле үлән,
башларыннан шәрабка коенган сәрхушләр кебек алар –
коры саламдай янып бетәчәкләр[+].
11Әй Ниневә, синнән чыккан бәндә
явыз ният белән Раббыга каршы күтәрелде,
золым кылырга өнди ул.

12Раббы болай ди:
«Гәрчә алар көчле вә күп санлы булса да,
тар-мар ителеп юкка чыгар;
ә сине, Яһүдә[†], элек җәберләгән булсам да,
бүтәнчә җәбер-золым күрсәтмәм.
13Менә, алар кидергән камытны Мин муеныңнан салдырам,
зынҗырларыңны өзәм!»[+]

14Әй Ниневә, синең хакта Раббы болай хәл кылды:
«Исемеңне йөртердәй нәселең калмас;
илаһларың йортындагы пот вә сыннарны
җимереп ташлармын.
Синең өчен кабер әзерләрмен,
чөнки син җирәнгеч бер нәрсәдер»[+].

15Менә, сөенечле хәбәр алып килүче,
тынычлык игълан итүче берәү таулар буйлап ашыга!
Инде янә бәйрәмнәреңне уздыр, Яһүдә,
биргән нәзерләреңне үтә.
Синең җиреңә залим[*] бүтән аяк басмас:
ул инде тәмам юк ителгән![+]

#### 2


Ниневәнең җимерелүе

1Синең өскә җимерүче дошман килә, Ниневә:
ныгытмаларыңа сакчылар куй, юлларны күзәт,
билеңне ныгытып бу да бар көчеңне бер йодрыкка төйнә!

2Чөнки Раббы Ягъкубның –
Исраилнең[†] бөеклеген кире кайтарыр,
гәрчә бөлдерүчеләр инде илне вәйран[*] итеп,
йөзем куакларына кадәр бар нәрсәне кырып бетергән булса да[+].

3Дошман баһадирлары кызыл калкан тоткан,
сугышчылары куе кызыл кием кигән;
сугышка әзерләнгән көнне арбалары ялт-йолт итә,
сөңгеләре чайкала[+].
4Ялкындай ялтырап,
яшендәй атылып,
урамнар буйлап арбалар чаба,
мәйданнардан ашкынып уза.
5Дошман үзенең гаскәрбашларына фәрман биреп,
тегеләр абына-абына шәһәр диварына,
җимерүче җайланма янына омтыла[+].
6Елга капкалары инде ачылган,
сарай җимерелә[+].
7Хәл ителгән: шәрә калган Ниневә әсирлеккә китәчәк.
Аның кол кызлары, күкрәкләрен төя-төя,
күгәрченнәр кебек ыңгыраша[+].
8Ниневә хәзер суы агып киткән буа кебек булды:
качып баручыларга: «Туктагыз, туктагыз!» – дип кычкыралар,
тик һичкем әйләнеп кайтмый.
9«Урлагыз көмешләрен, алтыннарын урлагыз!
Бихисап зур Ниневәнең байлыгы!» – дип кычкыра баскынчылар.

10Ниневә таланган, бушап калган, тәмам бөлгән!
Куркудан йөрәкләр туктап кала, тез буыннары калтырый;
гәүдәләр дер-дер килә, йөзләр ап-ак[+].
11Арысланның өне, яшь арысланнар туена торган урын кайда хәзер?
Анда ата вә ана арыслан үзләренең балалары белән йөри,
һәм аларга куркыныч янамый иде[+].
12Балаларын туйдырыр өчен, арыслан күпме киек өзгәләде,
ана арысланнары өчен күпме корбаннар буды,
табыш белән – мәгарәсен, ботарланган киек белән өнен тутырды![+]

13«Менә, Мин сиңа каршы чыгам! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. –
Мин синең арбаларыңны яндырырмын – алар төтенгә әйләнер;
кылыч синең яшь арысланнарыңны юк итәр;
син инде җир йөзендә үтереп-талап көн күрмәссең,
илчеләреңнең тавышы бүтән ишетелмәс»[+].

#### 3

1Кан коючы шәһәргә – кайгы!
Алдау вә талау белән тулы ул;
юлбасарлык туктап тормый анда[+].
2Камчылар шартлавы,
ат тоякларының дөпелдәве,
тәгәрмәчләр, сугыш арбаларының дөбердәве
яңгырап тора анда.
3Томырылып, атлы гаскәр килә,
кылычлар ялтырый,
сөңгеләр ялык-йолык итә.
Күпме кеше үтерелгән!
Мәетләр өелеп ята,
бихисаптыр алар – мәетләргә абынып йөриләр[+].

4Үтә чибәр, сихри көчкә ия
шушы фахишә Ниневәнең азгынлыгы аркасында
килеп чыкты болар.
Азгынлыгы белән – халыкларны,
тылсымы белән кавемнәрне үзенә җәлеп итте ул[+].
5«Менә, Мин сиңа каршы чыгам! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. –
Күлмәгеңнең итәген йөзеңә каплыйм да
халыкларга шәрә тәнеңне,
патшалыкларга оят җиреңне күрсәтәм![+]
6Өстеңә пычрак ыргытам,
сине хурлыкка калдырам,
кешеләр алдында оятлы итәм!
7Күргән һәркем синнән качар һәм:
„Ниневә тар-мар ителгән!
Кем аны кызганыр?!
Юатучы аны табылырмы?!“ – дияр»[+].

8Нил елгасы ярында торган,
су белән уратып алынган Но-Амоннан[*] яхшыракмы син?!
Но-Амонны елга саклый,
һәм су аның өчен дивар сыман иде;[+]
9Хәбәшстан вә Мисыр аңа чик-чамасыз көч биреп тора,
Пут вә Луб[*] аның ярдәмчеләре иде[+].
10Шуңа да карамастан, Но-Амон сөрелгән, әсир ителгән;
аның сабый балаларын урам чатларында бәреп үтергәннәр,
аксөякләрен, жирәбә салып, кол иткәннәр,
түрәләренә богау салганнар[+].

11Әй Ниневә, син дә шундый касәдән эчеп сәрхуш булырсың,
син дә дошманыңнан котылып сыеныр урын эзләрсең[+].
12Синең барлык ныгытмаларың
җимеше өлгергән инҗир агачы кебек:
агачны селкетсәң,
җимеше туп-туры авызга килеп төшәчәк.
13Күрче: синең гаскәриләр хатын-кыздай куркак! –
Илең капкалары дошман алдында төбенә кадәр ачык,
аларның бикләре янып беткән[+].

14Камалышта калырга әзерлән!
Эчәр өчен су җый!
Ныгытмаларыңны төзекләндер!
Пычракка кереп, балчык из,
кирпеч сугарга калыбыңны ал!
15Тик шулай да сине ут йотар,
саранча йә чикерткә кебек үрчесәң дә,
саранча уңышны юк иткәндәй,
кылыч тураклар үзеңне.
16Сәүдәгәрләрең күктәге йолдызлардан күбрәк,
ләкин алар, канатын җәеп очып киткән саранча сыман,
бик тиз юкка чыгар.
17Синең сакчыларың – чикерткә,
гаскәр башлыкларың саранча күче кебек:
салкын көндә алар диварларга килеп куна,
кояш чыкты исә – кайсы кая очып тарала.

18Көтүчеләрең йоклый синең, Ашшур[†] патшасы,
түрәләрең ял итә,
халкың тауларга сибелгән,
аларны бергә җыярдай һичкем юк.
19Синең җәрәхәтне дәвалап булмас,
синең яраң – үлем ярасыдыр.
Синең хакта ишеткән һәркем кул чабар:
чик-чамасыз явызлыгың кемгә генә кагылмады икән?![+]

### Хабаккук

#### Хабаккук

Хабаккук


[1]

[2]

[3]


#### 1


Хабаккук пәйгамбәр

1Хабаккук пәйгамбәргә иңгән вәхи[*][+].


Хабаккукның Раббыга зарлануы

2Йа Раббы[†], мин Сиңа ярдәм сорап ялварам,
ә Син ишетмисең,
Сиңа: «Җәбер-золым кылалар!» – дип кычкырам,
ә Син коткармыйсың.
Кайчанга кадәр дәвам итәр бу?![+]
3Нигә Син хаксызлык күрүемә юл куясың?
Нигә Син, нахак эшләр күрсәң дә, берни кылмыйсың?
Әйләнә-тирәмдә – талау вә көчләү,
гауга вә ызгыш-талаш.
4Шуңа күрә Канун[†] үз көчен җуйды,
гаделлек юк бүтән.
Яман кешеләр тәкъваларны җиңә,
мәхкәмәләр нахак хөкем чыгара[+].


Раббыдан җавап

5«Әйләнәдәге халыкларга күз салып,
игътибар белән карасагыз хәйран калырсыз! – ди Раббы. –
Сез яшәгән көннәрдә
Мин шундый эш эшләячәкмен ки,
аны сезгә сөйләгән булсалар,
сез ышанмас та идегез[+].
6Менә, Мин рәхимсез вә явыз килданиләрне[†] яуга күтәрәм.
Ил-йортларны басып алыр өчен,
алар бөтен дөнья буйлап чабып узарлар[+].
7Дәһшәтле бу халык барысын да шомга сала,
ул тәкәббер һәм үзенә яраклы кануннарны үзе чыгара.
8Аларның атлары капланнан җитезрәк,
ач бүредән өлгеррәк;
атлы гаскәре җан-фәрманга чаба,
җайдаклары ерактан ук табышына ташланган бөркеттәй очып килә[+].
9Талар өчен атлыгып чаба бу халык,
диңгездәге ком бөртеге санынча әсирләр җыя.
10Патшалардан мәсхәрәләп көлә ул,
түрәләр дә аның өчен көлке генә,
һәртөрле ныгытма да көлке –
каршына туфрак өя дә аны яулап ала.
11Шуннан соң, җил кебек котырынып,
алга баруын дәвам итә.
Әмма „Безнең илаһыбыз – беләктәге көч“
дип уйлаучы шушы халык гаепледер».


Хабаккукның Раббыга кабаттан зарлануы

12Әй Раббы, Син әзәли[*] Зат!
Әй изге Аллам[†], Син үлемсездер![*]
Әй Раббы, хөкемеңне гамәлгә ашырыр өчен
тәгаенләдең Син ул халыкны!
Әй Кыяташым, җәза бирү өчен билгеләдең Син аны![+]
13Синең саф күзләрең явызлыкка карарга теләми,
нахак эшне күрәлмыйсың Син.
Ник алайса мәкерле бәндәләргә чыдап торасың
һәм явызлар үзләреннән тәкъварак булганнарны
йотып бетергәндә дәшмисең[+]?
14Адәм балаларын Син диңгездәге балыклар,
суда кайнашкан җан ияләре кебек иттең, юлбашчысыз калдырдың.
15Килданиләр аларны кармагына эләктереп тарта,
ятьмәсе белән тотып сөйри, сөрәкәсенә җыеп ала;
шуңа куана һәм тантана итә[+].
16Әнә шуның өчен килданиләр,
үзләренең ятьмәсенә атап, корбаннар китерә,
сөрәкәсенә багышлап, хуш исле сумала-майлар көйрәтә,
чөнки шулар ярдәмендә аларның байлыгы да,
затлы-татлы ризыгы да мулдан.
17Алар һаман шулай үзләренең ятьмәсе белән байлык аулар
һәм рәхимсез рәвештә халыкларны кырырмы?

#### 2

1Күзәтү урынына – манарага менеп басыйм,
Раббының миңа нәрсә әйтүен,
зарлануыма каршы ни дип җавап бирүен көтим[+].


Раббыдан җавап

2Раббы миңа җавап биреп әйтте:
«Сиңа иңгән вәхине язып куй,
аны такталарга аңлаешлы итеп яз,
хәтта йөгереп барган кеше дә бер карауда укырлык булсын[+].
3Чөнки әлеге вәхи киләчәктәге билгеле бер вакытка карый,
һәм бу вакытның якынлашып килүе турында сөйли, алдамый;
тиз генә гамәлгә ашмаса да көт син аны –
һичшиксез киләчәк ул, тоткарланмаячак»[+].

4Менә, күңеле саф булмаган кеше тәкәббердер!
Ә тәкъва кешене иманы яшәтәчәк[+].
5Дөрестән дә, тәкәббер кеше байлыкка[*] алдана.
Ул тынычлана алмый: авызын үлеләр аймагы[†] кебек зур итеп ача –
үлем кебек һич кенә дә туя белми.
Ул[*] барлык кавемнәрне буйсындыра,
барлык халыкларны кул астына җыя[+].


Явыз халыкка килгән кайгы

6Әмма әлеге әсирләр барысы да:
«Бүтәннәрне талап,
рәһен[*] итеп алган әйберләрне
кире бирмичә баеган халыкка – кайгы!
Бер азагы булыр моның!» – дип,
синнән көлмәсләрме, мыскыллап җырламаслармы?![+]
7Синнән бурычка алганнар[*], уянып,
көтмәгәндә күтәрелер дә сине дәһшәткә салыр,
һәм син аларның табышына әйләнерсең.
8Байтак халыкларны талаган, адәмнәрнең канын койган,
аларның илләрен, шәһәрләрен туздырып бетергән өчен,
синең үзеңне бөлгенлеккә төшерерләр[+].

9Афәт тырнагына эләкмәс өчен, үз оясын югарыда корып,
хәрәм юл белән байлык туплаучыга – кайгы![+]
10Күпме халыкларны юк итеп, син үз йортыңның яманатын тараттың,
үз башыңа бәла алдың.
11Хәтта йорт диварындагы ташлар да,
аларга кушылып, агач өрлекләр дә сиңа каршы шаһитлык итәрләр[+].

12Кан өстендә шәһәр төзүчегә,
җинаять[†] кылып, ныгытма коручыга – кайгы![+]
13Хактыр: халыклар үзләрен юкка алҗыта –
аларның эшләгәне утка азык булачак.
Моны шулай Күкләр Хуҗасы Раббы хәл итеп куйган[+].
14Диңгезләр су белән тулган кебек,
җир йөзе Раббы данын[†] танып белү белән тулачак[+].

15Ялангач бәдәннәрен тамаша кылыйм дип,
күршеләренә ачу катыш шәраб эчертүчегә – кайгы![+]
16Син дан белән түгел, хурлык белән тукланырсың.
Эч әйдә, шәрә тәнеңне күрсәт!
Раббының уң кулындагы җәза касәсе сиңа да килеп җитәр –
даның хурлык белән алышыныр[+].
17Шулай, Ливан җирендә кылган залимлегең[*] үз башыңа төшәр,
андагы җанварларны кырган өчен, син дер калтырап яшәрсең.
Син адәм каны койдың,
илгә, шәһәрләргә – анда яшәүчеләргә җәбер-золым кылдың.

18Кеше кулы ясаган поттан ни файда?!
Пот-санәм – ялган остаз ул, нәрсәгә өйрәтә ала ул?!
Аны ясаган һөнәрче үзе аңа иман итсә дә,
аның илаһы – бары тик телсез сын гына[+].
19Агачка: «Уян!», телсез ташка: «Торып бас!» – дип әйтүчегә – кайгы!
Алтын-көмеш белән капланган андый җансыз илаһ
берәр нәрсәгә өйрәтә аламы?![+]

20Раббы исә Үзенең изге йортындадыр;
Аның алдында бар дөнья тын калсын![+]

#### 3


Хабаккукның җыры

1Хабаккук пәйгамбәрнең кайгы җыры.

2И-и Раббы! Синең эшләрең турында ишеттем,
кылган гамәлләрең мине тетрәндерә.
Безнең көннәрдә дә шул эшләреңне кабат кыл,
без яшәгән чорда да аларны башкар,
ачулы чагыңда да шәфкатьлелек турында онытма!

3Аллаһы – Теманнан, изге Зат Паран тавыннан[*] киләдер.
Аның шөһрәте күкләрне иңләп ала,
җир йөзе Аның даны белән тула.
4Яшен яктысы кебектер Ул,
Аның кулыннан нур сирпелә – көче әнә шунда яшеренгән![+]
5Аның алдыннан – үләт зәхмәте, эзенә басып, афәт киләдер.
6Ул туктаганда, җирләр селкенә,
карашын салса – халыклар тетрәнеп китә.
Аның борын-борыннан йөргән юлларында
гасырлар буе торган таулар җимерелә, калкулыклар чүгеп куя[+].
7Күшән илендәге адәмнәрнең хәсрәт чигүен,
Мидьян җирендәге адәмнәрнең[*] дер-дер калтырануын күрдем мин[+].

8Йа Раббым, ачуың елгаларга каршы дөрлимени Синең?
Җиңүчән арбаларыңа утырып, атларыңны чаптырганда,
ачуың елгаларга каршы, ярсуың диңгезләргә каршы кузгаламыни[+]?
9Җәяңне Син әзерләп куйгансың, садагыңны ук белән тутыргансың.
Ташкын сулар белән ерасың Син җир йөзен.
10Сине күреп, таулар тетри, ишелеп яңгыр коя,
диңгез төпкелләре, үкереп, дулкыннарны югары чөя[+].
11Очып барган укларың яктысыннан,
ялтырап торган сөңгең балкышыннан
кояш вә ай күк йөзендә туктап кала[+].
12Җир буйлап ярсып атлыйсың Син
һәм, ачуланып, халыкларны таптыйсың.
13Халкыңны һәм Үзең май сөрткән[†] затны коткарыр өчен
киләсең Син.
Явызларның башлыгын тар-мар итәсең,
аны баштанаяк шәрә калдырасың.
14Безнең өскә өермәдәй ябырылган,
посып яткан мазлумны[*] йоткандай шатланган
шул башлыкның сугышчыларына
сөңгеңне атып, Син башларын тиштең.
15Зур дулкыннар күтәреп, Син
Үзеңнең атларың белән диңгез аша юл салдың[+].

16Боларны ишеткәч, йөрәгем жу итте, иреннәрем дерелди башлады.
Бөтен буыннарым хәлсезләнде, тезләрем калтырап китте.
Алай да шул баскынчыларга киләсе афәт көнен
мин сабыр гына көтәмен[+].

17Инҗир агачы чәчәк атмаса да,
йөзем сабагында – тәлгәш,
зәйтүн агачында җимеш булмаса да,
кырда иген уңмаса да,
утарда барлык сарыклар үлеп бетсә дә,
абзарда сыерлар калмаса да,
18Раббыда мин сөенеч табармын,
Аллаһы минем Коткаручым булганга тантана итәрмен![+]
19Хуҗа-Раббы – минем Көчемдер!
Минем аякларымны Ул боланныкы кебек көчле итә,
мине биеклекләргә алып менә.

Җырчылар җитәкчесенә: кыллы уен коралларында башкарыла[+].

### Сефания

#### Сефания

Сефания


[1]

[2]

[3]


#### 1


Сефания пәйгамбәр

1Яһүдә[†] җирендә Амон углы Йошия патшалык иткән көннәрдә Хизәкыйя углы Амария тудырган Гедалия углы Күшидән туган Сефаниягә Раббы[†] Үз сүзен җиткерде[+].


Раббы әзерләгән хөкем

2Раббы болай ди:

«Җир йөзендәге бар нәрсәне юк итәчәкмен!
3Кешеләрне вә хайваннарны,
күктәге кошларны вә диңгездәге балыкларны кырып бетерәчәкмен;
явыз бәндәләрне дә,
кешене абындыра торган нәрсәләрне дә юкка чыгарачакмын,
адәм затын җир йөзеннән себереп түгәчәкмен!» –
дип белдерә Раббы[+].


Раббының Иерусалимне хөкемгә тартуы

4«Яһүдә вә Иерусалим халкына каршы Мин кул күтәрәмен,
бу җирләрдә илаһ Багалның[†] эзен дә калдырмам,
Раббыдан баш тарткан руханилар[†] белән бергә
каһиннәрнең[*] исемен юк итәрмен, – ди Раббы. –[+]
5Йорт түбәләрендә күк җисемнәренә табынучыларны,
Раббыга сәҗдә кылып, Аның исеме белән
һәм шулай ук Молых илаһының исеме белән да ант итүчеләрне,[+]
6Раббыдан ваз кичкән, Раббыны эзләмәгән,
Аңа сыенмаганнарны юк итәрмен».

7Хуҗа-Раббы алдында һәммәгез тынып калсын,
чөнки Раббы көне якынлашты!
Раббы корбан табынын инде хәстәрләде,
һәм Аның кунаклары пакьләнү йоласын узды[+].

8«Корбан китергән көнне
Мин, Раббы, түрәләрне вә патша угылларын,
чит халыкларга охшатып киенүчеләрнең барысын җәзалармын[+].
9Ул көнне бусага аша атлап чыгучыларны[*],
көчләү, алдау юлы белән җыйган малны
хуҗа[*] йортына китерүчеләрне җәзалармын.
10Ул көнне, – дип игълан итә Раббы, –
Балык капкасы янында – ачынып кычкырган,
шәһәрнең яңа бистәсендә – үкереп елаган тавышлар,
барча калкулыкларда коточкыч гөрелте ишетерсез[+].
11Шәһәрнең түбәнге өлешендә яшәүчеләр, үкереп елагыз!
Чөнки барлык сәүдәгәрләр һәлак булыр
һәм алыш-биреш итүчеләр һәммәсе кырылып бетәр.
12Ул көнне Мин, бер чыраг алып,
Иерусалимнең бар җирен әйләнеп чыгармын,
„Раббы яхшылык та, яманлык та кыла алмый“ дип,
үз-үзләреннән канәгать булып утырган адәмнәргә
җәзасын бирермен[+].
13Андыйларның бар мөлкәте таланып,
йортлары ташландык бер хәлгә килер.
Аларга үзләре салган йортларда яшәргә,
үзләре үстергән йөземнең шәрабын татырга насыйп булмас»[+].


Раббының бөек көне

14Раббының бөек көне инде якын, бик якын!
Ул көн ашыгып килә.
Раббы көнендә коточкыч тавыш кубачак,
хәтта куркусыз сугышчылар да кычкырып елаячак!
15Раббының ярсуы кайнаган көндер бу.
Кайгы вә газап, бөлгенлек вә җимерелү,
караңгылык вә зольмәт[*] көне,
болыт каплаган кара көн,[+]
16ныгытылган шәһәрләргә вә биек манараларга каршы
сугышка чакырып, быргы кычкырткан көн бу.

17«Раббыга каршы гөнаһ[†] кылган өчен,
кешеләргә Мин бәла-каза җибәрермен,
һәм алар, сукырлар сыман, ары-бире килеп йөрерләр;
каннары җиргә түгелер,
җәсәдләре[*] тирес кебек аунап ятар аларның», – ди Раббы[+].
18Раббының ачуы кузгалган көнне көмешләре дә,
алтыннары да коткара алмас аларны.
Раббының көнчелек уты бар дөньяны көйдереп ташлар,
җирдә яшәүче барча тереклек иясен Ул
һич көтмәгәндә кырып бетерер[+].

#### 2


Тәүбәгә килергә өндәү

1Әй йөгәнсез халык, җыелыгыз,
тизрәк җыйналыгыз![+]
2Раббының әмере тормышка ашканчы,
көннәр җилгә очкан кибәк сыман узып киткәнче,
Раббының ачы каһәре,
Аның ярсулы көне өстегезгә ябырылганчы,
3Раббыны эзләгез!
И-и шушы илнең тыйнак-карусыз бәндәләре,
Раббы кануннарын үтәүчеләр,
тәкъвалыкка[†] омтылыгыз, күндәм булыгыз!
Шул чагында, бәлки,
Раббының ачуы кузгалган көнне котылып кала алырсыз[+].


Көнбатыш тарафтагы халыкларга Раббы хөкеме

4Газа шәһәрен ташлап китәчәкләр,
Ашкылун бушап калачак,
Ашдод халкы көн уртасында куып чыгарылачак,
Экрон төбе-тамыры белән йолкып алыначак.
5Диңгез буенда урнашкан илнең халкына, керетиләргә – кайгы!
Әй Кәнган[†], пелештиләр җире,
Раббының сүзе сиңа төбәлгән:
«Мин сине юк итәм, халкыңнан һичкем исән калмаячак!» – ди Ул[+].

6Диңгез буендагы төбәкләр көтүче чатырлары,
сарык утарлары корылган көтүлек җирләргә әйләнер[+].
7Бу төбәктә Яһүдә халкының исән калганнары терлекләрен көтәр,
кичләрен Ашкылун шәһәрендәге йортларында йокларга ятар.
Чөнки Раббы Аллалары[†], аларны кайгыртып,
элеккеге рәхәт-имин тормышларын насыйп итәр.


Мәабиләр вә аммониләргә Раббы чыгарган хөкем

8Күкләр Хуҗасы Раббы, Исраил[†] Алласы болай ди:
«Мәабиләрнең[†] ни рәвешле Минем халкымны мыскыл итүен,
аммониләрнең ни рәвешле хурлавын,
„Җирегезне тартып алабыз“ дип масаюларын ишеттем Мин[+].
9Шуңа күрә Үз Затымнан ант итәм:
мәабиләр иле Сәдүм шәһәре хәленә төшәр,
аммониләр иле Гамура шәһәре сыман булыр:
кычыткан баскан ташландык җиргә,
тоз чокырына әйләнер!
Халкымның исән калганнары, аларны талап,
җирләрен үзләренә милек итеп алыр»[+].
10Тәкәббер булган өчен,
Күкләр Хуҗасы Раббы халкын мәсхәрәләп көлгән,
аларны хурлаган өчен бирелгән җәза бу[+].
11Раббы аларны куркуга салыр,
җир йөзендәге барлык илаһларны юк итәр.
Диңгез буйларында яшәүче барлык халыклар Раббыга сәҗдә кылыр,
һәрберсе үз йортында Аңа баш ияр[+].


Көньяктагы вә төньяктагы халыкларга Раббы хөкеме

12Сез дә, хәбәшиләр, Раббы кылычыннан һәлак булырсыз![+]
13Аннары Ул Үзенең кулын төньяк тарафка сузар –
Ашшурны[†] юк итәр:
Ниневә шәһәрен хәрабәгә,
чүл кебек корып кипкән урынга әйләндерер[+].
14Ул җирдә терлек көтүе һәм төрле җанварлар ял итәргә туктар.
Тирә-якта аунап яткан терәк баганалар арасында
кыр ябалагы вә керпе яшәр,
тәрәзәләрдән кош тавышлары ишетелеп торыр.
Эрбет такталар кубып, бусагалар кибеп җимерелер[+].
15Хәвеф-хәтәрсез яшәгән, үзалдына масаеп,
«Миңа тиң кала юктыр!» дигән бөек шәһәр әнә шул хәлгә төшәр,
хәрабәгә, кыргый җәнлекләр оясына әверелер!
Аның яныннан узганда,
һәркем кулын селтәп сызгырып куяр[+].

#### 3


Фетнәчел Иерусалим

1Фетнәчел, нәҗесләнгән, бүтәннәрне изүче шәһәргә – кайгы![+]
2Әйткәнне тыңламый, үгет-нәсыйхәткә колак салмый,
Раббыга өмет багламый, Алласына якынаймый ул.
3Аның түрәләре – үкерүче арысланнар,
хакимнәре – ач бүреләр: табышларыннан иртәнгә сөяк тә калмый[+].
4Пәйгамбәрләре[†] – тәкәббер, ышанычсыз кешеләр,
руханилары Аллаһы йортын[†] нәҗеслиләр, Канунны[†] бозалар[+].
5Әмма бу шәһәрдә Раббы яши,
Ул – гадел, һичкайчан нахак эш кылмаучы,
һәр иртәне һич кичекми хөкем итүче Зат!
Тик яман кеше оят дигән нәрсәне белми[+].

6«Мин халыкларны кырып бетердем, – ди Раббы, –
кальгаларын[†] җимердем.
Урамнары бушап калды әнә,
беркем йөрми хәзер анда.
Вәйран[*] хәлгә килгән шәһәрләрендә
һичбер адәм заты күренми.
7Халкым, Миннән куркып,
үгет-нәсыйхәтләремә колак салыр дип уйлаган идем,
шәһәрләрен җимермәм, үзләрен җәзага тартмам дигән идем.
Әмма алар киресен эшләделәр: явызлык кылудан туктамадылар».

8«Шулай, – ди Раббы, – Минем килүемне көтегез.
Ул көнне Мин ганимәт[*] җыярга чыгармын,
чөнки Мин карар кылдым:
халыкларны вә барча патшалыкларны бергә туплап,
алар өстенә ярсуымны чәчәрмен, каһәремне яудырырмын;
көнчелек утым бөтен дөньяны көйдереп бетерер»[+].


Раббы дәһшәтеннән котылу

9«Шул чагында Мин, – ди Раббы, –
һәрбарчасы Раббы исеменә мөрәҗәгать итсен,
бер җан булып, Аңа хезмәт күрсәтсен өчен,
халыкларның авызын пакь кылырмын[+].
10Мин куып тараткан, Миңа итагать кылган халкым
хәбәшиләр илендәге елгалар аръягыннан Миңа бүләкләр китерер.
11Ул көнне син, Иерусалим,
Миңа каршы кылган гөнаһларың өчен оялмассың,
чөнки Мин арагыздагы тәкәббер, һавалы адәмнәрне юк итәрмен.
Минем изге тавымда син бүтән масаймассың[+].
12Раббы исеменә өмет баглаучы,
күндәм вә фәкыйрь халыкны Мин синдә калдырырмын[+].
13Исраилнең исән калган халкы бүтән яманлык кылмас,
ялган сүз сөйләмәс, телләрендә мәкер булмас;
көтүлектә утлап йөргән сарыклар сыман,
тамаклары туйгач, алар ятып ял итәр,
һәм аларны һичкем борчымас»[+].


Иерусалимнең шатлыгы

14Әй Сион-кыз, сөенечле җырлар җырла!
Шатлан, Исраил!
Ихлас йөрәктән куан һәм күңел ач, Иерусалим-кыз![+]
15Раббы сиңа дигән хөкем карарын юкка чыгарды,
дошманыңны куып җибәрде.
Раббы – Исраил патшасы – синең янда:
бәла-каза килер дип инде курыкмассың[+].
16Ул көнне Иерусалимгә:
«Курыкма, әй Сион! Кулларың салынып төшмәсен!
17Раббы Аллаң,
сиңа котылу алып киләчәк гаярь Сугышчы, синең белән!
Синең өчен сөенәчәк Ул,
мәхәббәте белән сине тынычландырачак,
җырлар җырлап, синең өчен тантана итәчәк», – дип әйтерләр[+].
18«Бәйрәмнәрне сагынып искә алган сөргенче халкыңны Мин
кире кайтарырмын, – ди Раббы, –
чөнки бу хурлык – синең өчен авыр йөктер.
19Менә шул чагында Мин залимнәреңнең[*] барысын җәзалармын,
аксакларны коткарырмын, сөрелгәннәрне җыеп алырмын.
Әүвәле хурлык кичергән барлык илләрдә алар
мактаулы вә данлы булырлар[+].

20Шул чагында Мин сезне, җыеп алып, өйләрегезгә кайтарырмын,
элеккеге рәхәт-имин тормышыгызны насыйп итеп,
җир йөзендәге барча халыклар арасында
сезне дан-хөрмәткә күмәрмен,
һәм сез моны үз күзегез белән күрерсез», – ди Раббы[+].

### Хәггәй

#### Хәггәй

Хәггәй


[1]

[2]


#### 1


Хәггәй пәйгамбәр


Изге йортны төзү турында Раббы боерыгы

1Дәрәвеш патша хакимлегенең икенче елында, алтынчы айның беренче көнендә Яһүдә[†] илендәге өлкә башлыгы Шеһалтиел углы Зеруббабелга вә баш рухани Яһосадак углы Ешуага Хәггәй пәйгамбәр аша Раббы[†] сүзе килеп иреште. Хәггәй болай диде:[+]

2-3– Күкләр Хуҗасы Раббы әйтә: «Бу халык: „Раббы йортын[†] төзергә әле вакыт җитмәде“, – дип сөйли. – 4Ә сезнең үзегезгә, Раббы йорты җимерек хәлдә ятканда, матур итеп бизәлгән йортларыгызда яшәргә вакыт җиткәнме?!»[+] 5Шуңа күрә Күкләр Хуҗасы Раббы әйтә: «Йөргән юлларыгыз турында уйланыгыз: 6сез мул итеп чәчәсез, ә җыйган нәрсәгез аз; ашыйсыз, әмма тамагыгыз туймый; эчәсез, тик сусыныгыз басылмый; киенәсез, ләкин җылына алмыйсыз; акча эшләүче кеше тишек янчык өчен эшли»[+]. 7Күкләр Хуҗасы Раббы әйтә: «Йөргән юлларыгыз турында уйланыгыз! 8Тауга менеп, шуннан агач ташыгыз һәм изге йортны төзегез; бу эш Минем күңелемә хуш килер һәм Миңа дан китерер, – ди Раббы. 9– Менә, сез күпкә өметләндегез, ә ул аз булып чыкты. Өегезгә алып кайтканны да Мин, Күкләр Хуҗасы Раббы, таратып бетердем. Нәрсә өчен дисезме? Чөнки Минем йортым җимерек хәлдә ятканда, сезнең һәркайсыгыз үз йортын гына кайгыртып мәш килә. 10Әнә шундый гамәлләрегез өчен күк сезгә чык тамчысын бирмәс булды; җир дә үзенең уңышын бирми сезгә[+]. 11Мин җиргә, тауларга, игенгә, йөзем шәрабына, зәйтүн маена һәм җирдә үсә торган бар әйбергә корылык җибәреп, кешеләргә, терлеккә, кул хезмәте кергән һәммә нәрсәгә зыян салдым»[+].


Халыкның Раббы боерыгына колак салуы

12Шеһалтиел углы Зеруббабел, Яһосадак углы баш рухани Ешуа вә калган бар халык үзләренең Раббы Алласы[†] боерыгына – Раббы Алла җибәргән Хәггәй пәйгамбәр сүзләренә колак салдылар, чөнки Раббыдан курка калдылар[+]. 13Раббыдан алынган хәбәрне Раббы илчесе Хәггәй халыкка җиткерде:

– Раббы: «Мин сезнең белән!» – дип белдерә[+].

14Раббы, шулай итеп, Яһүдә идарәчесе Шеһалтиел углы Зеруббабелның вә баш рухани Яһосадак углы Ешуаның һәм калган барлык халыкның рухын уятты. Шуннан алар, килеп, үзләренең Алласы, Күкләр Хуҗасы Раббы йортында төзү эшләре башладылар. 15Бу хәл Дәрәвеш патша хакимлегенең икенче елында, алтынчы айның егерме дүртенче көнендә булды.

#### 2


Изге йортның даны

1Җиденче айның егерме беренче көнендә Хәггәй пәйгамбәр аша Раббы сүзе килеп иреште:[+]

2– Яһүдә идарәчесе Шеһалтиел углы Зеруббабел белән баш рухани Яһосадак углы Ешуага һәм калган халыкка болай дип әйт:[+] 3«Арада кайсыгызның бу Изге йортны элеккеге данлы хәлендә күргәне булды? Ә хәзер ул нинди кыяфәттә? Сезнең күз алдыгызда юк бер нәрсә булып калмаганмы?![+] 4Әмма син күңелеңне төшермә, Зеруббабел! Баш рухани Яһосадак углы Ешуа, син дә күңелеңне төшермә! Шушы җирнең бар халкы, күңелеңне төшермә! Йорт төзүне дәвам итегез, Мин сезне калдырмам, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы, –[+] 5Чөнки сез Мисырдан чыкканда, Мин сезнең белән килешү[†] төзедем: Минем Рухым сезнең арада – курыкмагыз!»[+]

6Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

– Тиздән Мин тагын бер тапкыр күкне вә җирне, диңгезне вә коры җирне дер селкетәчәкмен[+]. 7Мин барча халыкларны дер селкетәчәкмен, һәм аларның хәзинәләре бирегә агылачак, Мин бу йортны данга күмәчәкмен, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – 8Көмеш тә Минеке, алтын да Минеке[+]. 9Әлеге изге йортның даны элеккесеннән зуррак булачак, һәм бу урында Мин тынычлык урнаштырачакмын, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы.


Шелтә һәм вәгъдә

10Дәрәвеш патша хакимлегенең икенче елында, тугызынчы айның егерме дүртенче көнендә Хәггәй пәйгамбәргә Раббы сүзе килеп иреште. Хәггәй болай диде:

11– Күкләр Хуҗасы Раббы әйтә: «Руханилардан[†] белеш: 12кем дә булса Раббыга багышланган итне киеменең итәгенә салып киткәндә, итәге белән икмәккә яки берәр пешкән әйбергә, шәрабка яки зәйтүн маена яисә бүтән берәр ризыкка орынса, ул әйбер изге саналырмы, дигән сорауга кагыйдә нинди булыр?»

Бу сорауга җавап итеп, руханилар:

– Юк, саналмас, – диде.

13Шуннан соң Хәггәй:

– Әгәр дә мәеткә орынып нәҗесләнгән кеше бу ризыкларның берәрсенә тиеп китсә, ризык хәрәм саналырмы? – дип сорады.

Руханилар:

– Әйе, саналыр, – дип җавап бирде[+].

14Аннары Хәггәй әйтте:

– Раббы болай дип белдерә: «Бу халык, бу токым Минем алда нәкъ шулай нәҗесләнде, аларның кулы белән эшләнгән бөтен эш шундый, һәм алар Миңа китергән бар нәрсә хәрәм[+].

15Ә хәзер, үткәннәргә караш ташлап, бүгенгә – Раббы йортына әле бер таш та салынмаган көнгә кадәр ничек яшәгәнегезне искә төшерегез: 16егерме эфа[*] ашлык бирердәй кибәннән ун гына эфа уңыш ала идегез; йөзем изә торган чаннан илле бат[*] алырга ниятләнеп торганда, анда егерме генә бат булып чыга иде. 17Көнчыгыштан кызу җилләр истереп, күгәрек җибәреп, боз яудырып, Мин сезнең игенегезне юкка чыгара идем, тик шулай да сез Миңа мөрәҗәгать итми идегез, – дип белдерә Раббы. –[+] 18Бүгеннән – Раббы йортының нигезе салынган, ягъни тугызынчы айның егерме дүртенче көненнән күңелегезне киләчәккә юнәлтегез:[+] 19шушы көннән Мин сезгә Үземнең хәер-фатихамны күндерәм, гәрчә келәттә орлыгыгыз калмаса да, йөзем, инҗир, анар, зәйтүн агачларыгыз бүгенгә кадәр җимеш бирмәсә дә»[+].


Зеруббабелга бирелгән вәгъдә

20Айның егерме дүртенче көнендә Хәггәйгә Раббы сүзе икенче мәртәбә килеп иреште:

21– Яһүдә идарәчесе Зеруббабелга әйт: «Мин күкләрне вә җирне дер селкетәчәкмен[+]. 22Патшаларның тәхетләрен җимерәчәкмен һәм мәҗүси патшалыкларның көчен юкка чыгарачакмын. Сугыш арбаларын, йөртүчеләре белән бергә, әйләндереп атачакмын. Атлар абынып егылачак, җайдаклары исә бер-берсенең кылычыннан һәлак булачак[+]. 23Ул көнне, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы, – Мин сине, Шеһалтиел углы Зеруббабел колым, Үзем өчен сайлап алып, мөһер йөзеге[*] урынына тотачакмын, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы»[+].

### Зәкәрия

#### Зәкәрия

Зәкәрия


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]


#### 1


Зәкәрия пәйгамбәр


Тәүбәгә чакыру

1Идду углы Бәрәхиядән туган Зәкәрия пәйгамбәргә Дәрәвеш патша идарә иткән икенче елның сигезенче аенда Раббы[†] сүзе килеп иреште:[+]

2– Ата-бабаларыгызга Раббының бик нык ачуы чыкты. 3Шуңа күрә халыкка син, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: «Миңа кайтыгыз, һәм Мин сезгә йөзем белән борылырмын[+]. 4Ата-бабаларыгыз кебек булмагыз. Пәйгамбәрләр[†] аларга әйтә килделәр: „Күкләр Хуҗасы Раббы: ‘Җинаятьчел[†] юлыгыздан чыгыгыз, явыз гамәлләр кылудан туктагыз!’ – дип кисәтә сезне“. Ләкин ата-бабаларыгыз тыңламадылар, сүзләремә колак салмадылар. –[+] 5Кайда хәзер сезнең ата-бабаларыгыз? Ул пәйгамбәрләр кайда? Әллә алар мәңгелекме?! 6Минем колларым булган пәйгамбәрләр аша биргән әмерләрем вә сүзләрем ата-бабаларыгыз башына төште түгелме?! Әнә шуннан соң алар, тәүбәгә килеп: „Тоткан юлыбызга, гамәлләребезгә карап, Күкләр Хуҗасы Раббы безгә ни кылырга ниятләсә, нәкъ шуны эшләде“, – диделәр»[+].


Зәкәриягә иңгән беренче күренеш: җайдаклар

7Дәрәвеш патша идарә иткән икенче елның унберенче (Шебат) аенда, айның егерме дүртенче көнендә Идду углы Бәрәхиядән туган Зәкәрия пәйгамбәргә Раббы сүзе килеп иреште. Зәкәрия әйтте:

8– Төнлә миңа бер күренеш иңде: менә, җирән атка атланган бер ир үзәнлектәге мәрсид[*] куаклары арасында тора, ә аның артында җирән, кызгылт көрән вә ак атларга атланган җайдаклар шәйләнә[+].

9Мин: «Әй хуҗа-әфәндем, нәрсәне аңлата инде бу?» – дип сорадым. «Нәрсәне аңлатканын мин сиңа күрсәтермен», – диде миңа шунда бер фәрештә[†]. 10Мәрсид куаклары арасында торган теге ир: «Җирне карап чыгар өчен, аларны Раббы җибәргән», – дип җавап бирде. 11Шуннан теге җайдаклар мәрсид куаклары арасында басып торган Раббы фәрештәсенә: «Без җирне әйләнеп-карап чыктык, бөтен җирдә иминлек вә тынычлык», – дип әйттеләр.

12Раббы фәрештәсе: «И Күкләр Хуҗасы Раббы! Кайчангача Син Иерусалимгә һәм Яһүдә[†] шәһәрләренә шулай мәрхәмәтсез булырсың икән? Син инде җитмеш ел буена аларга ачу тотасың», – диде[+]. 13Моңа җавап итеп, минем белән сөйләшкән фәрештәне Раббы ягымлы сүзләр белән юатты.

14Шуннан соң минем белән сөйләшкән фәрештә болай диде: «Әнә шуны белдер, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: „Иерусалим белән Сион өчен җаным әрни,[+] 15ә менә иминлектә яшәүче чит халыкларга ачуым зур, чөнки Үз халкыма җиңелчә генә сабак биргәндә, теге халыклар Минем халкымның газабын арттыра гына төштеләр“[+]. 16Шуңа күрә Раббы болай ди: „Мин Иерусалимгә рәхим-шәфкать белән кайтам; анда Минем йортым салыначак, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы, – Иерусалим буйлап җир үлчи торган бау сузылачак“[+]. 17Тагын шуны белдер, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: „Минем шәһәрләремә кабат бәрәкәт киләчәк, Сионны юатып, Иерусалимне яңадан Үз шәһәрем дип игълан итәчәкмен“»[+].


Зәкәриягә иңгән икенче күренеш: дүрт мөгез һәм дүрт тимерче

18Шуннан соң мин күзләремне күтәреп карадым һәм дүрт мөгез күрдем! 19Минем белән сөйләшкән фәрештәдән: «Нәрсә аңлата бу?» – дип сорадым. Ул миңа: «Болар Яһүдәне, Исраил[†] вә Иерусалимне төрле тарафларга тузгыткан мөгезләр», – диде[+].

20Аннары Раббы миңа дүрт тимерчене күрсәтте. 21«Алар биредә нәрсә эшләргә җыена?» – дип сорадым мин. Ул: «Һичкем башын күтәрмәслек итеп, Яһүдәне тузгыткан мөгезләрне куркытырга килгән тимерчеләр бу. Яһүдәгә каршы күтәрелгән халыкларның мөгезләрен бәреп төшерергә җыена алар», – дип җавап бирде.

#### 2


Зәкәриягә иңгән өченче күренеш: җир үлчи торган бау

1Шуннан соң мин кабат күзләремне күтәреп карадым һәм җир үлчи торган бау тоткан бер ирне күрдем![+] 2Мин аңардан: «Кая барасың?» – дип сорадым. Ул: «Иңе-буе күпме икәнен белер өчен, Иерусалимне үлчәргә барам», – дип җавап бирде[+].

3Минем белән сөйләшкән фәрештә шунда алга таба атлады, ә икенче бер фәрештә, аның каршысына чыгып, 4-5болай диде: «Бар, йөгер, теге егеткә Раббы сүзен җиткер: „Халкының вә мал-туарының күплеге аркасында Иерусалим диварсыз булачак. Иерусалим тирәли Мин Үзем утлы дивар кебек торырмын һәм шөһрәтемнең[†] балкышы шәһәрнең үзендә булыр“»[+][+].


Раббының сөргенчеләргә мөрәҗәгате

6– Мин сезне, җил кебек, дүрт тарафка тузгыткан идем. Качыгыз, китегез төньяк иленнән! – дип белдерә Раббы[+]. 7– Әй Сион-кыз[*], Бабилдән[†] качып котылырга ашык![+]

8Сезне талаган халыклар янына шөһрәтле Күкләр Хуҗасы Раббы мине җибәрде, чөнки сезгә кагылган зат Аның күз карасына кагылган саналадыр[+]. 9Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Менә, Мин аларга кулымны күтәрәм, һәм алар үз колларының табышына әйләнәчәк.

Шул чагында сез Күкләр Хуҗасы Раббы тарафыннан җибәрелүемне белерсез[+].

10– Шатлан һәм күңел ач, Сион-кыз! Чөнки Мин, синең янга килеп, синең халкың арасында калачакмын, – дип белдерә Раббы[+].

11Ул көнне Раббыга бик күп халык килеп кушылачак, һәм алар Аның халкына әйләнәчәк. Раббы сезнең арада яшәп калачак, һәм сезнең янга мине Күкләр Хуҗасы Раббы җибәргәнне белерсез[+].

12Раббы Яһүдәне изге җирдәге Үз өлеше итеп биләмәгә алыр һәм Иерусалимне яңадан Үз шәһәре дип игълан итәр[+]. 13Раббы алдында һәртөрле җан иясе дәшми торсын! Чөнки Ул Үзенең изге урыныннан кузгала.

#### 3


Зәкәриягә иңгән дүртенче күренеш: баш рухани Ешуаның киеме

1Аннары ул миңа Раббы фәрештәсе каршындагы баш рухани Ешуаны һәм, аны гаепләр өчен, аның уң ягында басып торган шайтанны[†] күрсәтте[+]. 2Раббы шайтанга әйтте: «Раббы гаепләүдән туктатыр сине, шайтан! Әйе, Иерусалимне сайлаган Раббы туктатыр сине! Бу ир ут-ялкын эченнән тартып алынган кисәү сыман булган бит!»[+]

3Фәрештә алдындагы Ешуа пычрак киемнәрдән иде. 4Әлеге фәрештә үз каршында басып торганнарга: «Өстендәге пычрак киемнәрен салдырып алыгыз», – диде. Ешуага исә: «Күрәсеңме: Мин синең гаебеңне алып ташладым, хәзер сиңа бәйрәм киемнәре кидерәм», – диде[+]. 5Мин: «Чиста баш киеме бирегез аңа», – дидем. Аңа чиста баш киеме һәм яңа өс киеме кидерделәр. Раббы фәрештәсе исә янәшәдә басып торды[+].

6Раббы фәрештәсе, Ешуага үгет-нәсыйхәт биреп, болай диде: 7«Күкләр Хуҗасы Раббы: „Әгәр син, Минем юллардан йөреп, кагыйдәләремне үтәсәң, Минем йортым белән идарә итәрсең, Минем ишегалларымны күзәтерсең, – ди. – Шул чагында, биредә торганнар Миңа мөрәҗәгать иткән кебек, син дә Миңа мөрәҗәгать итә алырсың. 8Тыңлагыз, әй баш рухани Ешуа һәм каршыңда утырган фикердәшләрең, сез – булачак вакыйгаларның шаһитларыдыр[*]: Мин Үземнең колымны – Үсентемне[*] алып киләм. 9Менә, Ешуа алдына Мин җиде күзле таш куям, аны чокып, язу язам һәм бу җирнең бөтен гөнаһын[†] бер көндә юкка чыгарам, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+]. 10– Шул көнне сез бер-берегезне үзегезнең йөзем вә инҗир агачы төбендә ял итәргә чакырырсыз“, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы»[+].

#### 4


Зәкәриягә иңгән бишенче күренеш: алтын шәмдәл һәм ике зәйтүн агачы

1Шуннан Минем белән сөйләшкән фәрештә, кире әйләнеп килеп, йоклаган кешене уяткан кебек мине уятты да:[+] 2«Нәрсә күрәсең син?» – дип сорады. Мин, җавап биреп: «Өске өлешендә май салу өчен касәсе булган алтын шәмдәл күрәм. Шәмдәлдә җиде лампа, һәр лампага филтәле җиде көпшә килеп тоташа[+]. 3Касәнең уң һәм сул ягында берешәр зәйтүн ботагы», – дип әйттем[+]. 4Минем белән сөйләшкән фәрештәдән: «Нәрсә соң бу, хуҗа-әфәндем?» – дип сорадым. 5Ул: «Син моның нәрсә икәнен белмисеңме?!» – диде. Мин: «Юк, белмим, хуҗа-әфәндем», – дип җавап кайтардым. 6Шуннан ул миңа әйтте: «Күкләр Хуҗасы Раббының Зеруббабелга әйткән сүзе мондыйдыр: „Гаскәр белән дә, көч белән дә түгел, бәлки Минем Рухка таянып уңышка ирешерсең[+]. 7И биек тау, Зеруббабел алдында нәрсә соң син?! Син гап-гади бер тигезлек булып калырсың. ‘Искиткеч, искиткеч!’ дигән авазлар астында Зеруббабел Раббы йортының[†] нигез ташын китереп куяр“»[+].

8Миңа тагын Раббы сүзе килеп иреште: 9-10«Зеруббабелның куллары шушы Раббы йортының нигезен салды, шул ук куллар әлеге йортны төзеп тә бетерер. (Шул чагында сезнең янга мине Күкләр Хуҗасы Раббы җибәргәнне белерсез.) Бу көнне башланган эшне кем әһәмиятсез дип исәпләр?! Зеруббабел кулындагы тигезләгечне күреп, кешеләр шатланачак. Раббының җиде күзе җирдәге бар нәрсәне күреп торадыр»[+][+].

11Шуннан мин фәрештәгә: «Шәмдәлнең уң вә сул ягындагы зәйтүн ботаклары нәрсәне белдерә?» – дип сорау бирдем. 12Аннары янәдән: «Алтын төсендәге май агып чыга торган көпшәләр янында урнашкан ике зәйтүн ботагы нәрсәне белдерә?» – дидем. 13«Син моның нәрсә аңлатуын белмисеңме?!» – диде ул. «Юк, белмим, хуҗа-әфәндем», – дип җавап кайтардым. 14Шуннан ул: «Болар – бар җирнең Хуҗасына хезмәт итәр өчен, май сөртелгән[†] ике зат[*]», – диде[+].

#### 5


Зәкәриягә иңгән алтынчы күренеш: очып баручы кулъязма төргәге

1Шуннан соң мин тагын, күзләремне күтәреп, югары карадым һәм очып баручы кулъязма төргәген[†] күрдем![+] 2Фәрештә миннән: «Ни күрәсең?» – дип сорады. «Очып баручы төргәк күрәм, аның озынлыгы – егерме, ә киңлеге – ун терсәк[*]», – дидем. 3Ул: «Бу – бөтен җир йөзенә җибәрелгән ләгънәт. Төргәкнең бер ягында язылганча, урлашкан һәр кеше юк ителәчәк; төргәкнең икенче ягында язылганча, ялган ант бирүченең һәрберсе шулай ук юк ителәчәк[+]. 4Күкләр Хуҗасы Раббы әнә шуны белдерә: „Әлеге ләгънәтне Мин җибәрдем; караклар вә, Минем исемне телгә алып, ялган ант бирүчеләр йортына барып ирешәчәк ул. Шунда калып, йортларын – агачмы ул, ташмы – җимереп бетерәчәк“», – диде[+].


Зәкәриягә иңгән җиденче күренеш: үлчәү кәрзинендәге хатын

5Бая минем белән сөйләшкән фәрештә, алга атлап, миңа: «Күзләреңне күтәреп кара әле, нәрсә чыгып килә анда?» – диде. 6«Ни-нәрсә ул?» – дип сорадым мин. «Үлчәү кәрзине, – дип җавап бирде ул, аннары, – җирдәге бар халыкның гөнаһы белән тулы ул», – дип өстәде.

7Шулвакыт үлчәү кәрзине өстендәге кургаш капкач күтәрелде, һәм аның эчендә утыручы бер хатын күренде! 8Фәрештә: «Бу хатын – бозыклыкның үзе», – дип, аны яңадан үлчәү кәрзине эченә төртеп кертте дә кургаш капкачны томалап куйды.

9Шуннан мин күзләремне югары күтәрдем һәм ике хатынны күреп алдым. Аларның ләкләкнеке сыман канатларын җил уйната иде. Хатыннар үлчәү кәрзинен эләктереп алдылар да күк белән җир арасыннан очыртып алып киттеләр. 10Минем белән сөйләшкән фәрештәдән: «Кая алып киттеләр алар кәрзинне?» – дип сорадым. 11Ул миңа: «Шинар җирендә әлеге хатынга багышлап йорт төзер өчен, аны шунда алып киттеләр. Йорт әзер булгач, үлчәү кәрзинен шунда урнаштырачаклар», – дип җавап бирде.

#### 6


Зәкәриягә иңгән сигезенче күренеш: дүрт сугыш арбасы

1Мин кабат күзләремне күтәреп карадым. Менә, ике бакыр тау арасыннан дүрт сугыш арбасы[†] чыгып килә[+]. 2Беренче сугыш арбасына – җирән, икенчесенә – кара-туры, 3өченчесенә – ак, ә дүртенчесенә алмачуар атлар җигелгән булып, алар бөтенесе көчле атлар иде[+]. 4Минем белән сөйләшкән фәрештәдән: «Бу атлар нәрсә аңлата, хуҗа-әфәндем?» – дип сорадым. 5Фәрештә: «Болар – бар җирнең Хуҗа-Хаким[†] хозурыннан чыгып килүче күк җилләре, алар дүртәү[+]. 6Кара-туры атлар җигелгән арба – төньяк җиренә, аклары – көнбатышка, ә алмачуарлары көньяк җиренә бара», – дип җавап бирде.

7Әлеге көчле атлар, алга чыгып, җирне карап үтәргә әзерләнделәр. Фәрештә аларга: «Барыгыз, җирне карап чыгыгыз», – диде, һәм алар алга омтылдылар. 8Шунда фәрештә, кычкырып, миңа дәште: «Кара! Төньяк җиренә киткәннәр шул җирләр хакында Минем Рухымны тынычландырды», – диде.


Ешуа өчен таҗ ясау

9Миңа Раббы сүзе килеп иреште:

10-11– Бабил җиреннән сөргеннән кайткан Хелдай, Тобия һәм Едагыйядән көмеш вә алтын ал да шул ук көнне Сефания углы Йошия йортына бар. Әлеге алтын-көмештән таҗ ясатып, баш рухани Яһосадак углы Ешуаның башына кидер[+]. 12Һәм аңа, Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә, диген: «Менә, Үсенте[*] исемле ир, тамырдан үсеп чыгып, Раббы йортын төзеячәк,[+] 13мәһабәтлелеккә төренеп, үз тәхетендә хакимлек итәчәк. Тәхете янында рухани да булачак, һәм аның белән тәхет арасында килешү-бердәмлек хөкем сөрәчәк». 14Ә теге таҗ исә, Хелем[*], Тобия, Едагыйя һәм Сефания углы Хен[*] карамагына тапшырылып, ядкәр буларак изге йортта сакланыр.

15Ерактан килгән кешеләр дә Раббы йортын төзүдә катнашыр. Раббы йортын төзегән вакытта, сезнең янга мине Күкләр Хуҗасы Раббы җибәргәнне белерсез. Раббы Аллагыз[†] әйткәннәрне тырышып башкарсагыз, болар һәммәсе дә гамәлгә ашыр[+].

#### 7


Монафикъларның ураза тотуы

1Дәрәвеш патша идарә иткән дүртенче елның тугызынчы (Кисләү) аенда, айның дүртенче көнендә Зәкәриягә Раббы сүзе килеп иреште[+]. 2-3Бәйт-Эл-Сарисир Раббының илтифатын казаныр өчен һәм Күкләр Хуҗасы Раббы йортындагы руханилардан[†] вә пәйгамбәрләрдән: «Мин инде күп еллар бишенче айда кайгыга уралып ураза тотам[†]. Алга таба да шулай дәвам итимме?» – дип сорар өчен, Регем-Мәлик белән бергә аның кешеләрен җибәргән иде.

4Шуннан Зәкәриягә Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе килеп иреште:

5– Бу җирдә яшәүче бар халыктан вә руханилардан: «Җитмеш ел дәвамында елның бишенче һәм җиденче айларында кайгыга уралып ураза тотканда, сез уразаны Минем өчен тоттыгызмыни?![+] 6Ашаганда һәм эчкәндә, сез үзегез өчен ашап-эчмәдегезмени?! 7Кешеләр әле тыныч кына Иерусалимдә, аның тирә-ягындагы шәһәрләрдә, Нәгебтә вә тау итәге Шефелада[†] яшәгән заманнарда Раббы Үзенең пәйгамбәрләре аша шушы ук сүзләрне әйтми идемени?!» – дип сора.

8Зәкәриягә янә Раббы сүзе килеп иреште:

9– Күкләр Хуҗасы Раббы Үз халкына: «Гаделлек белән хөкем итегез, бер-берегезгә мәрхәмәтле вә шәфкатьле булыгыз![+] 10Тол хатынны вә ятим баланы, читтән килгән килмешәкне вә ярлыны рәнҗетмәгез, күңелегездә бер-берегезгә усаллык тотмагыз!» – дип әйтә килде[+]. 11Ләкин алар тыңларга теләмәделәр, Раббыга аркалары белән борылдылар, ишетмәс өчен, колакларын томаладылар, 12Күкләр Хуҗасы Раббы пәйгамбәрләр аша Үзенең Рухы белән ирештергән Канунны[†] вә Аның сүзләрен ишетмәс өчен, йөрәкләрен таш кебек катырдылар. Шуның өчен Күкләр Хуҗасы Раббының аларга бик нык ачуы чыкты[+]. 13«Күпме генә әйтеп карасам да, алар Минем сүземә колак салмадылар, шуңа күрә, алар дәшкәндә, Мин дә аларны тыңламадым, – диде Күкләр Хуҗасы Раббы. –[+] 14Мин аларны, өермәдәй бөтереп, чит халыклар арасына тараттым, һәм бу җир алардан соң бушап калды – аның аша беркем йөрмәс булды; шулай итеп, алар гүзәл илне чүлгә әйләндерделәр»[+].

#### 8


Иерусалимнең яңаруы турында

1Миңа Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе килеп иреште:

2– Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә: «Сион өчен җаным әрни, шуңа күрә аның дошманнарына ачуым үтә көчле»[+].

3Раббы болай ди:

– Мин, яңадан Сионга кайтып, Иерусалимдә яшәячәкмен; Иерусалим – тугрылык шәһәре, һәм Күкләр Хуҗасы Раббының тавы Изге тау дип аталачак[+].

4Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Картлар, карчыклар, кулларына таякларын тотып, яңадан Иерусалим урамнарына чыгып утыра башлаячак. 5Шәһәр урамнарын тутырып, малайлар вә кызлар уйнап йөриячәк.

6Күкләр Хуҗасы Раббы:

– Исән калган халыкка шушы хәл гаҗәп булып тоелса да, Минем өчен гаҗәп түгел бу, – дип белдерә.

7Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди:

– Менә, Мин Үземнең халкымны көнчыгыш иленнән вә көнбатыш иленнән коткарам,[+] 8аларны Иерусалимгә кайтарам, алар анда Минем халкым булып яшәр, ә Мин аларга тугрылыклы вә хак Аллаһы булырмын[+].

9Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Күкләр Хуҗасы Раббы йортына нигез салынган бүгенге көндә пәйгамбәрләрнең сүзләрен тыңлап торучылар, Изге йортны тергезү өчен, кулларыгызны ныгытыгыз![+] 10Бу көнгә кадәр эшчеләр ялларга, хайван ашатырга беркемнең хәленнән килмәде, килгән-киткән кешегә дә дошманнары тынгылык бирмәде, чөнки Мин барлык кешеләрне бер-берсенә каршы котырттым. 11Әмма исән калган халыкка Мин инде элеккечә карамам, – дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы. – 12Кешеләр тынычлап ашлык чәчәрләр, йөзем агачында җимеш өлгерер, җир исә уңышын бирер, күкләр яңгырын яудырыр – Мин боларның һәммәсен исән калган халыкка мирас итеп тапшырырмын[+]. 13Башка халыкларда каргау сүзе булып телгә алынган Исраил вә Яһүдә! Мин сезне коткарырмын, һәм сез хәер-фатиханың үзе булырсыз. Курыкмагыз, кулларыгыз нык булсын!

14Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Ата-бабаларыгыз ачуымны чыгарган чакта, аларны һич кызганмый җәзага тарттым, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы, – 15әмма бу көннәрдә исә Иерусалимгә вә Яһүдә йортына игелек күрсәтергә хәл иттем. Курыкмагыз![+] 16Сез менә нәрсәләр эшләргә тиеш: бер-берегезгә дөрес сүз генә сөйләгез, капка мәйданында хөкем чыгарганда, хакыйкатькә, иминлеккә омтылыгыз[+]. 17Берегез дә якынына явызлык сакламасын, ялган антлар бирмәсен, чөнки Мин боларның һәммәсен күрәлмыйм, – дип белдерә Раббы[+].

18Миңа Күкләр Хуҗасы Раббы сүзе килеп иреште:

19– Күкләр Хуҗасы Раббы болай ди: «Дүртенче ай уразасы, бишенче, җиденче вә унынчы ай уразасы Яһүдә йортында шатлык тулы, күңелле, якты бәйрәмнәргә әйләнәчәк. Шуңа күрә хакыйкать вә тынычлыкны яратыгыз!»

20Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Төрле халыклардан, төрле шәһәрләрдән бирегә тагын күп кешеләр килер. 21Бер шәһәр кешеләре, икенче шәһәргә килеп: «Әйдәгез, Раббының йөз нурын эзлик, Күкләр Хуҗасы Раббыны эзлик!» – дияр; һәркем: «Мин дә барам!» – дип җавап бирер[+]. 22Күкләр Хуҗасы Раббының йөз нурын эзләп, төрле кавемнәр вә көчле халыклар Иерусалимгә дога кылырга килер[+].

23Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип әйтә:

– Ул көннәрдә төрле телләрдә сөйләшүче халыклардан ун кеше, бер яһүдинең итәгенә ябышып: «Без синең белән барабыз! Чөнки Аллаһының синең яклы булуын ишеттек», – дияр[+].

#### 9


Исраил дошманнарын хөкем итү

1Раббыдан иңгән вәхи[*]:
«Раббының сүзе Хәдрәк җирендә һәм Дәмәшкътә үтәлер.
Чыннан да, кешеләрнең һәм бөтен Исраил ыругларының
күзе Раббыга төбәлгән[+].
2Хәдрәккә чиктәш Хаматның күзе,
үзләрен зирәк санаган халыклар –
Сур белән Сидунның күзләре дә Раббыга төбәлгән.
3Сур үзен ныгытма итеп төзеде,
җыйган көмеше – тузандай,
алтыны урам пычрагыдай күп булды[+].
4Менә, Хуҗа-Хаким аның мөлкәтен тартып алыр,
байлыгын диңгезгә ыргытыр,
ә ул үзе утта янар[+].
5Моны күреп, Ашкылун-каланың коты очар,
Газа шәһәре дә газаплардан әрнер,
алар белән бергә Экрон каласы да өметен өзәр.
Газа – патшасыз, Ашкылун исә кешесез калыр.

6Ашдодта катнаш никахтан туган балалар яшәр.
Пелештиләрнең тәкәбберлеген сындырырмын Мин,
7авызларыннан канлы итне чыгарырмын,
тешләреннән хәрәм ризыкны тартып алырмын.
Исән калганнар, Яһүдә кабиләләренең берсе кебек, Минеке булыр.
Экрон исә явүсиләргә[*] охшап калыр[+].
8Үземнең ил-йортымны Мин яклаячакмын,
дошман чирүе аның аша уза алмас.
Инде аларга халкымны изәргә ирек бирмәм.
Мин моны Үзем күзәтеп торачакмын».


Иерусалимгә патша килү

9«Шатлан, Сион-кыз,
тантана ит, Иерусалим-кыз!
Менә, яныңа тәкъва һәм җиңүче патшаң килә;
ул – тыйнак-күндәм,
ишәккә – ана ишәкнең баласына атланып килә[+].
10Эфраимдәге сугыш арбаларын,
Иерусалимдәге атларны ул юк итәр;
сугыш җәяләре дә сынар.
Халыкларга ул иминлек игълан итәр,
аның хакимлеге бер диңгездән икенче диңгезгә,
елгадан[*] җир читенә кадәр таралыр»[+].


Раббы халкының яңадан тууы

11«Сиңа килгәндә, Сион-кыз,
икебезнең арада корбанлык каны белән беркетелгән килешү хакына
тоткыннарыңны сусыз чокырдан чыгарырмын[+].
12Өметләрен югалтмаган тоткыннар,
инде үз ныгытмагызга кайтыгыз;
бүген Мин сиңа, Сион-кыз,
күргән газапларың өчен икеләтә фатиха бирәчәкмен[+].
13Яһүдәне җәядәй тартачакмын,
Эфраимне ук итәчәкмен;
синең угылларыңны, Сион,
Яван[*] угылларына каршы күтәрәчәкмен,
сугышчының кылычы сыман итәчәкмен[+].

14Югарыдан торып, Раббы Үз халкын яклар –
яшен кебек очып чыгар угы Аның;
Хуҗа-Раббы быргысын кычкыртыр,
көньяк тарафтан өермә булып килер[+].
15Күкләр Хуҗасы Раббы, Үз халкын яклап,
таш атучыларны тар-мар итәр, таптап китәр.
Менә, Аның халкы шәраб эчеп исергәндәй шау-гөр килер,
корбанлык малның каны белән тулган касә сыман булыр,
мәзбәхнең[†] почмаклары сыман канга манчылыр.
16Ул көнне Раббы Алла Үз халкын коткарыр,
сарык көткәндәй, аларны әйдәп йөрер –
таҗдагы асылташлар кебек ялтырар алар Аның җирендә[+].
17Нинди гүзәл, күркәм булыр алар!
Икмәк егетләргә көч өстәр,
шәраб кызларның күңелен күтәрер».

#### 10


Яһүдәнең дошманнан арынуы

1«Язын, яңгыр сорап, Раббыга ялварыгыз:
яшенле болытларны Раббы куып китерә,
мул итеп яңгырны Ул яудыра,
һәркемнең басуында иген үстерә[+].

2Йортларыгыздагы пот-сыннар сезне алдый,
күрәзәчеләр буш нәрсәләр күрә,
ялган төшләр сөйли,
юк нәрсәләр белән кешеләрне юата.
Шунлыктан кешеләр адашкан сарыклар сыман каңгырып йөри,
көтүчесез интегә[+].

3Раббы әнә шуны белдерә:
„Көтүчеләргә ачуым чыкты Минем,
көтүне әйдәп баручыларга җәза бирәчәкмен,
чөнки Мин Үз көтүемне – Яһүдә йортын кайгыртам.
Мин, Күкләр Хуҗасы Раббы,
аны Үземнең горур сугыш аты итәчәкмен[+].
4Нигез ташы да, чатыр өчен казык та,
сугышу өчен җәя дә – хакимнәрнең һәммәсе Яһүдәдән булыр[+].
5Бергә чакта алар сугыштагы каһарманнар кебек;
дошманнарын урам пычрагына салып таптар.
Көрәшләрдә алар дошман җайдакларын мәсхәрәгә калдырыр,
чөнки Мин, Раббы, алар яклыдыр[+].
6Яһүдә ил-йортын Мин ныгытачакмын,
Йосыф йортын коткарачакмын;
аларны илләренә кайтарачакмын,
чөнки Мин аларны бик тә кызгандым.
Мин бу халыктан беркайчан да баш тартмаган кебек булыр,
Мин бит аларның Раббы Алласы – алар гозеренә колак салучы.
7Эфраимнәр яугирләр[*] сыман булыр,
шәраб эчкәндәй, йөрәкләре дәрт белән тулыр;
угыллары моны күреп шатланыр,
Раббыга багланган күңелләре сөенер[+].
8Мин, ым кагып, аларны бергә җыярмын,
чөнки аларны Мин йолып алдым[†],
һәм алар әүвәлгечә күп санлы халык булыр[+].
9Халыклар арасына таратсам да,
алар Мине ерак илләрдә онытмаслар,
үзләре вә балалары исән калып,
ил-суларына әйләнеп кайтырлар.
10Мин аларны Мисыр җиреннән кире кайтарырмын,
Ашшурдан[†] җыеп алырмын,
Гилыгадта вә Ливанда туплармын – аларга анда хәтта урын җитмәс[+].
11Алар хафа диңгезе аша үткәндә, ашкын дулкыннар тынып калыр,
Нил елгасының тирән сулары кибеп бетәр.
Тәкәббер Ашшур хурлыкка калыр,
Мисыр, көчен җуеп, хакимлек таягыннан мәхрүм булыр[+].
12Мин Үз халкымны ныгытырмын,
һәм алар Минем исемгә лаек гомер кичерерләр“, – ди Раббы».

#### 11

1«Ач капкаларыңны, Ливан,
эрбет агачларыңны ут ашасын![+]
2Әй кипарис, үкереп ела,
чөнки эрбет агачы ауды,
мәгърур агачлар харап булды;
үкереп елагыз, Башан имәннәре,
чөнки үтеп йөрмәслек урманнар киселде[+].
3Көтүчеләрнең үкереп елавы ишетелә,
чөнки аларның мул көтүлекләре үләнсез калды.
Яшь арысланнар үкерүе ишетелә,
чөнки Үрдүннең куе урманнары бүтән юк инде»[+].


Ике көтүче

4Раббы Аллам болай дип әйтә:

– Чалынырга тиешле сарыкларга көтүче бул. 5Сатып алучылар аларны үтерәләр, ләкин җәзасыз калалар; сатучылар исә, Раббыга шөкер, мин баедым, диләр; хәтта көтүчеләр дә үз сарыкларын кызганмый[+]. 6Мин дә моннан ары бу җирдә яшәүчеләрне кызганмаячакмын, – дип белдерә Раббы. – Менә, Мин һәркемне үз якынының вә үз патшасының кулына тапшырам, һәм алар бу җирне вәйран итәчәк, Мин исә беркемне дә коткармаячакмын[+].

7Мине сарык сатучы сәүдәгәрләр яллады – аларның чалырга тәгаенләнгән сарыкларын көттем мин. Үземә ике таяк алып, берсен – «мәрхәмәт», ә икенчесен «бердәмлек» дип атадым һәм сарыкларны көтә башладым. 8Бер айда мин өч көтүчене куып җибәрдем. Көтү мине күрәлмас булды, мин дә алардан арыдым һәм:

9– Моннан ары мин сезнең көтүчегез түгел, үләселәре – үлсен, һәлак булучылары – һәлак булсын, калганнары исә бер-берсен ашасын, – дидем[+].

10Шуннан соң мин «мәрхәмәт» таягын алдым һәм аны урталай сындырдым, барлык халыклар белән Раббы төзегән килешү, шулай итеп, юкка чыкты. 11Килешү шул көнне үк юк ителде; мине күзәтеп торган сарык сатучы сәүдәгәрләр моның Раббы ихтыяры белән эшләнүен аңладылар.

12Мин аларга:

– Телисез икән, эш хакын түләгез, теләмисез икән – кирәкми, – дидем. Һәм алар миңа нибары утыз данә көмеш бирделәр[+].

13Раббы миңа:

– Бу көмешне Раббы йортының хәзинә саклагычына сал, – диде. Мин, алар биргән югары бәяне – утыз данә көмешне алып, Раббы йортының хәзинә саклагычына салдым[+].

14Шуннан соң мин, Яһүдә белән Исраил арасындагы кардәшлекне бетерү өчен, икенче таякны – «бердәмлек» дигәнен сындырдым.

15Раббы миңа:

– Хәзер инде алама бер көтүче хезмәтен башкар, – диде. – 16Шулай итеп, Мин бу җиргә адашканны эзләмәгән, яраланганны дәваламаган, сәламәтен карамаган, ә бәлки симез сарык ите ашап өйрәнгән, сөякләреннән башка бернәрсәсен калдырмаган көтүчене куям[+].

17Көтүен ташлап киткән алама көтүчегә – кайгы!
Аның кулын вә уң күзен кылыч харап итсен!
Кулы бөтенләй корып төшсен,
уң күзе һични күрмәс булсын![+]

#### 12


Иерусалимнең тантана итүе

1Раббыдан иңгән вәхи.

Күкләрне бар иткән, җирне яраткан, кешегә рух салган Раббы Исраил турында болай дип белдерә:[+]

2– Менә, Мин Иерусалимне тирә-юньдәге барлык халыклар өчен исерткеч касә итәчәкмен. Иерусалим дә, Яһүдә дә камалышта калгач,[+] 3Иерусалимгә каршы җыелып килгән барча дөнья халкы өчен бу шәһәрне Мин авыр таш итәчәкмен: аны күтәрергә тырышучыларның эче өзелер. 4Ул көнне дошман атларын куркудан тилертәчәкмен, җайдакларын акылдан яздырачакмын, – дип белдерә Раббы. – Яһүдә йортына күзләрем ачык булачак, ә халыкларның атларын сукырайтачакмын[+]. 5Шул чагында Яһүдә түрәләре: «Иерусалим халкы хакына көчле без, чөнки аларга Аллалары – Күкләр Хуҗасы Раббы көч бирә», – диячәк.

6Ул көнне Мин Яһүдә түрәләрен урман эчендәге ялкын, иген көлтәләре арасындагы чыраг кебек итәчәкмен. Ут уң яктан да, сул яктан да тирә-юньдәге бар халыкларны ялмап алачак, ә Иерусалим үз урынында торып калачак[+].

7Давыт йорты һәм Иерусалимдә яшәүчеләр Яһүдә иленнән өстенрәк булмасын өчен, Мин башта Яһүдә халкының торакларын коткарачакмын. 8Ул көнне Мин, Раббы, Иерусалимдә яшәүчеләрне яклаячакмын, һәм аларның иң көчсезе дә ул көнне Давыт кебек гайрәтле булачак, ә Давыт йорты алар алдыннан баручы Аллаһы яки Раббы фәрештәсе сыман булачак. 9Ул көнне Мин Иерусалимгә һөҗүм итүче барча халыкларны юк итәчәкмен.


Кадап үтерелгән зат өчен кайгыру

10Ә Давыт йортына вә Иерусалимдә яшәүчеләргә миһербанлык вә гыйбадәт рухы яудырырмын, һәм алар, үзләре чәнчегән затка – миңа карап, бердәнбер балалары үлгәндәге сыман кайгырырлар, беренче угыллары үлгәндәге сыман үкереп еларлар[+].

11Ул көнне, Мегиддо үзәнендәге Һадад-Риммунда елаган сыман, Иерусалимдә бик нык елаячаклар[+]. 12-13Һәр гаилә зур кайгыда булачак: Давыт, Натан, Леви, Шимгый йорты ирләре һәркайсы үзалдына, хатыннары да һәркайсы үзалдына ачы күз яшьләре түгәчәк. 14Калган барлык гаилә-йортлар – ирләре үзалдына, хатыннары үзалдына ачыргаланып елаячак.

#### 13


Потларга табынуны гамәлдән чыгару

1Күкләр Хуҗасы Раббы болай дип белдерә:

– Ул көнне Давыт йортын һәм Иерусалимдә яшәүчеләрне гөнаһ вә нәҗестән чистартыр өчен, чишмә бәреп чыгачак[+]. 2Ул көнне потларның исемнәрен бу җирдән юк итәчәкмен, инде аларны бүтән искә алмаячаклар; ялган пәйгамбәрләрне вә әшәке рухны да җир өстеннән юкка чыгарачакмын[+]. 3Шул вакытта кем дә булса яңадан пәйгамбәрлек итә башласа, тудырган ата-анасы аңа: «Син яшәргә тиеш түгелсең, чөнки син, Раббы исемен телгә алып, ялган сөйлисең», – дип, пәйгамбәрлек иткән чагында аны чәнчеп үтерәчәк[+]. 4Ул көнне ялган пәйгамбәрләр үзләре игълан иткән ялган сүзләрдән[*] оялырлар; аларның берсе дә инде пәйгамбәрләрнең кыл япанчасын кимәс, берсе дә алдамас[+]. 5Аларның һәркайсы: «Мин пәйгамбәр түгел, мин игенче, яшь чагымнан ук язмышым җир белән бәйләнгән», – дияр. 6Әгәр дә инде берәрсе аңардан: «Түшеңдә нинди җөйләр ул?» – дип сораса, ул: «Дусларым йортында җәрәхәтләнгән идем», – дип җавап бирер.

7«И кылыч, якын күргән көтүчем өстенә күтәрел! –
дип белдерә Күкләр Хуҗасы Раббы. –
Көтүчене үтер,
һәм сарыклар таралышыр,
шунда Мин саклаучысыз калган бәрәннәргә каршы
кулымны күтәрермен[+].
8Бөтен илдә, – дип белдерә Раббы, –
халыкның өчтән ике өлеше юк ителәчәк,
өчтән бере исән калачак.
9Шул өченче өлешне Мин утка салачакмын,
көмешне чистарткан сыман чистартачакмын,
алтынны сынаган кебек сынаячакмын.
Алар Миңа табынырлар,
һәм Мин аларга җавап бирермен:
„Бу – Минем халкым!“ – диярмен,
ә алар: „Раббы – безнең Аллабыз!“ – дип әйтер»[+].

#### 14


Раббының хакимлек итүе

1Менә, Раббы көне якынлаша; ул көнне сездән талап алган байлыкны күз алдыгызда бүлешерләр[+]. 2Раббы барча халыкларны Иерусалимгә каршы сугышка туплар – шәһәр алыныр, йортлар таланыр, хатыннар мәсхәрә ителер, шәһәр халкының яртысы сөрген китәр, әмма икенче яртысы шәһәрдә калыр[+].

3Шуннан Раббы, яу көнендәге көрәшче сыман, бу халыкларга каршы сугыш ачар. 4Ул көнне Раббы Иерусалимнән көнчыгыштагы Зәйтүн тавына аяк басар; һәм Зәйтүн тавы көнчыгыштан көнбатышка урталай ярылып, анда зур үзән барлыкка килер, тауның бер ягы – төньякта, икенче ягы көньякта калыр[+]. 5Һәм сез Раббы тауларының үзәне буйлап йөгерерсез, чөнки таулар арасындагы үзән Әселгә кадәр җитәр; сез Яһүдә патшасы Уззия заманында җир тетрәүдән качкан ата-бабаларыгыз кебек йөгерерсез. Шул чагында минем Раббы Аллам һәм Аның белән бергә бөтен изге фәрештәләр килер[+].

6Ул көнне яктылык та, салкынлык та булмас. 7Бу үзенчәлекле көн булыр, аның кайчан киләсен Раббы гына белер: әллә көн, әллә төн шунда, хәтта кичен дә яп-якты булыр[+].

8Ул көнне Иерусалимнән тереклек сулары агып чыгар: агымның яртысы – көнчыгыш диңгезгә, икенче яртысы көнбатыш диңгезгә таба агар; җәен дә, кышын да шулай дәвам итәр[+].

9Раббы бөтен җирнең патшасы булыр; ул көнне кешеләр бары Раббыга гына табыныр, Аның исеме бердәнбер исем булып калыр[+].

10Иерусалимнән төньякта урнашкан Гебадан алып Иерусалимнән көньяктагы Риммунга кадәр җәелгән бөтен җирләр Үрдүн тигезлеге кебек иңкү булыр. Иерусалим исә Беньямин капкасыннан алып почмак капкага (беренче капкага) һәм Хананел манарасыннан алып патшаның йөзем изгеченә[†] кадәр, манара сыман күкләргә ашып, үз урынында торыр[+]. 11Анда кешеләр көн күрер, аны бүтән җимермәсләр, һәм Иерусалим хәвеф-хәтәрсез яшәр.

12Иерусалимгә каршы сугышкан халыкларны Раббы үләт зәхмәте белән җәзалар: үз аягында басып торган кешеләрнең тәне корыр, күз чокырларында – күзләре, авызларында телләре черер. 13Ул көнне аларның Раббыдан котлары алыныр, берсе икенчесенең кулына ябышыр, бер-берсенә ташланыр[+]. 14Хәтта Яһүдә халкы да Иерусалимдәге сугышка кушылыр, һәм күршедәге илләрнең бар байлыгы – бихисап күп алтыны, көмеше вә кием-салымы шәһәр халкының кулына төшәр. 15Ат, качыр, дөя, ишәк вә башка терлекне дә шул ук үләт зәхмәте аяктан егар.

16Иерусалимгә каршы сугышкан халыкларның исән калганнары елның-елында Патшага – Күкләр Хуҗасы Раббыга баш ияр өчен, Чатырлар бәйрәменә[†] килер[+]. 17Җирдәге халыкларның берәрсе, Патшага – Күкләр Хуҗасы Раббыга сәҗдә кылыр өчен, Иерусалимгә килмәсә, аларның илендә яңгыр яумас[+]. 18Әгәр мисырлылар бирегә килер өчен юлга чыкмаса, Раббы, Чатырлар бәйрәменә килмәгән халыкларны җәзалаган сыман, аларны да үләт зәхмәтенә дучар итәр. 19Чатырлар бәйрәменә килмәгән очракта, Мисыр вә барлык халыклар әнә шундый җәзага тартылыр.

20Ул заманда ат дирбиясендәге кыңгырауларга «Раббыга багышланган» дип язылыр, һәм Раббы йортындагы казаннар мәзбәх алдындагы касәләр кебек изге булыр[+]. 21Иерусалимдәге вә Яһүдәдәге барлык казаннар Күкләр Хуҗасы Раббыга багышланыр, һәм корбан китерүчеләр аларда ит пешерер. Ул көнне Күкләр Хуҗасы Раббы йортында бер генә сәүдәгәр[*] дә булмас[+].

### Малахи

#### Малахи

Малахи


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Малахи пәйгамбәр

1Раббының[†] Малахи аша Исраил[†] халкына җиткергән пәйгамбәрлек сүзләре.

2– Мин сезне үз итеп яраттым, – ди Раббы. – Ә сез: «Безне яратуың нәрсәдә күренде соң?» – дип сорыйсыз. Эсау Ягъкубның бертуганы түгелме?! Ләкин Мин Ягъкубны яраттым,[+] 3Эсауга исә нәфрәтләндем: аның тауларын чүлгә әйләндердем, биләмәләрен чүл бүреләренә бирдем[+].

4Эдомиләр[†]: «Безне җимерделәр, әмма без җимерелгәнне яңадан төзербез», – дисә дә, Күкләр Хуҗасы Раббы: «Алар төзерләр, ә Мин җимерермен, һәм аларны явызлар йорты, Раббының мәңгегә ачуын чыгарган халык дип атарлар, – дип әйтер. –[+] 5Сез моны үз күзләрегез белән күрерсез һәм: „Раббы хәтта Исраил чикләреннән читтә дә шөһрәтледер!“ – дип әйтерсез».

6– Угыл – атасын, ә кол үзенең хуҗасын ихтирам итә. Әгәр дә Мин ата икәнмен, Миңа булган хөрмәт кайда? Әгәр дә Мин хуҗа икәнмен, кайда Миңа булган ихтирам? – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – Сез, руханилар[†], Минем исемне кимсетәсез һәм үзегез: «Ничек итеп Синең исемне кимсетәбез?» – дип сорыйсыз[+]. 7Сез Минем мәзбәхемә[†] хәрәм ризык алып киләсез, ә үзегез: «Ничек итеп без Сине кимсетәбез?» – дип сорыйсыз. Сез бит: «Раббы табыны ихтирамга лаек түгел», – дип саныйсыз[+].

8Корбанга сукыр мал китерү начар эш түгелме?! Аксак яисә чирле мал китерү начар гамәл түгелме?! Шундый терлекне үзегезнең идарәчегезгә бүләккә алып килсәгез, ул сездән канәгать калыр, сезгә игелекле булыр иде микән?! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+]. 9– Шуңа күрә: «Безгә миһербанлы бул!» – дип, Аллаһыдан[†] ялварып сорагыз! Тик сезнең кул белән шундый эшләр кылынганда, Ул сезгә игелекле була алыр микән?! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы.

10Минем мәзбәхемдә кирәксезгә ут яндырмас өчен, берәрегез йортымның капкаларын бикләп куйса, әйбәтрәк булыр иде. Мин сездән канәгать түгел, алып килгән әйберләрегезне кабул итмим! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+]. 11– Кояш чыгышыннан кояш батышына кадәр Минем исем халыклар арасында бөек булыр! Бөтен җир йөзендә, Минем исемгә багышлап, хуш исле сумала-майлар көйрәтерләр, тиешле корбаннар китерерләр, чөнки Минем исем халыклар арасында олугланыр! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+].

12Ә сез, Минем исемне хурлап: «Хуҗа-Хаким[†] табынының да, ризыгының да ис китәрлек нәрсәсе юк», – дисез. 13Урланган, аксак вә чирле малны корбанга китерәсез, ә үзегез: «Күпме мәшәкать!» – дисез. Ни өчен Мин сезнең кулдан андый корбанны кабул итәргә тиеш?! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – 14Көтүендә әйбәт тәкәне корбан итәргә нәзер әйтеп тә, Хуҗа-Хакимгә кимчелекле терлек китергән кеше – ләгънәт ияседер! – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – Чөнки Мин – бөек патшамын! Халыклар Минем исем алдында тетрәп торалар[+].

#### 2

1– Сезнең өчен боерыгым шулдыр, руханилар:[+] 2әгәр Мине тыңламасагыз, исемемне хөрмәтләмәсәгез, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы, – сезгә ләгънәт яудырырмын, хәер-фатихагызны каргармын. Менә, инде каргадым да, чөнки сез боерыгымны ихлас күңелдән үтәмисез[+]. 3Мин сезнең нәсел варисларыгызны җәзалармын; бәйрәмнәрдә сез китергән корбаннарның тизәген битегезгә сылармын, һәм сезне шул кыяфәттә тирес өеменә чыгарып ыргытырлар[+]. 4Шулчакны сез ерак бабагыз Леви белән төзегән килешүне саклау йөзеннән шундый боерык бирүемне аңларсыз, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. –[+] 5Аның белән төзегән килешүем тормыш вә иминлек бирүче килешү иде. Левиләр күңеленә Мин курку салдым, һәм алар Миннән куркып тордылар, исемемә хөрмәт күрсәттеләр. 6Хакыйкать кануны булды алар авызында, телләре ялган сөйләмәде; Минем каршыда алар, намус саклап, тынычлыкта яшәделәр, күпләрне гөнаһ[†] кылудан саклап калдылар[+]. 7Руханилар Аллаһы турында белем бирергә, кешеләр исә алардан Канун өйрәнергә тиеш, чөнки руханилар – Күкләр Хуҗасы Раббының илчеләредер[+]. 8Тик сез, руханилар, бу юлдан читкә тайпылдыгыз, күпләрнең Канун бозуына сәбәпче булдыгыз, Леви белән төзегән килешүемне үтәмәдегез, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. –[+] 9Шуның өчен Мин дә сезне бөтен халык алдында хур итәм һәм кимсетәм, чөнки сез Минем юлдан бармыйсыз, Канун эшләрендә икейөзлелек белән гамәл кыласыз[+].

10Безнең барыбызның да Атасы бер түгелме?! Безне бер үк Аллаһы бар кылмадымы?! Нигә соң без, ата-бабаларыбыз белән Раббы төзегән килешүне бозып, бер-беребезгә хаиннәрчә[*] гамәл кылабыз[+]? 11Яһүдә[†] тугрылыгын сакламады, Исраил белән Иерусалимдә кабахәтлек кылынды; Яһүдәнең ир-егетләре, чит илаһларга табынучы хатын-кызларга өйләнеп, Раббының кадерле изге урынын мәсхәрәләде[+]. 12Гәрчә алар Күкләр Хуҗасы Раббыга корбаннар китерсә дә, мондый эш кылучыларны – кем булуына карамастан – Ягъкуб арасыннан Раббы юк итсен!

13Сез әле менә тагын нәрсә эшлисез: «Раббы безнең корбаннарыбызга күз дә салмый, аларны безнең кулдан канәгатьлек белән кабул итми», – дип зар елап, Раббы мәзбәхен күз яшьләренә күмәсез 14һәм: «Ни өчен?» – дип сорыйсыз. Менә ни өчен: сез тормыш иптәшегезгә, үзегезнең хәләл җефетегезгә хыянәт иттегез, гәрчә сезнең һәм яшьлектә өйләнгән хатыныгыз арасында Раббы Үзе шаһит булса да. 15Аң булыгыз: яшьлектә өйләнгән хатыныгызга хыянәт итмәгез! Раббы сезне бер тән вә бер җан итеп кылмадымы?! Туачак балаларыгызның Раббы халкыннан булуын тели Ул. 16Исраилнең Раббы Алласы аерылышуга нәфрәт белән карый: «Аерылган ир мәрхәмәтсезлек күрсәтә, үзен нәҗесли», – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. Шуңа күрә аң булыгыз: хыянәттән ерак торыгыз[+].

17Сез үзегезнең сүзләрегез белән Аллаһыны алҗытасыз. «Ничек алҗытабыз соң без Аны?» – дип сорыйсыз сез. «Явызлык кылучылар Раббы күңеленә хуш килә, Ул аларны хуплый!» һәм «Гадел хөкем итүче Аллаһы кайда соң?!» дигән сүзләрегез белән алҗытасыз сез Аны![+]

#### 3

1– Менә, Минем алдан юл әзерли торсын өчен, Үземнең хәбәрчемне җибәрәм. Сез эзләгән Хуҗа-Хаким Үзенең йортына көтмәгәндә килер. Менә, сез күрергә теләгән Килешү хәбәрчесе килә, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+].

2Бу көнне кем кичерә алыр?! Ул килгәч, кем аягында басып калыр икән?! Ул бар нәрсәне яндырып-эретүче ялкын һәм чистартучы селте кебек булыр[+]. 3Корбаннарны Раббыга тәкъвалыкта[†] китерсеннәр өчен, Леви угылларын Ул алтын-көмешне эреткәндәй эретер-чистартыр[+]. 4Шул чагында Яһүдә белән Иерусалим китергән корбаннар элекке вакыттагы сыман Раббы күңеленә хуш килер.

5– Сезнең янга Мин хөкем итәр өчен киләчәкмен һәм сихерчеләргә, зина кылучыларга, ялган ант бирүчеләргә, ялланган эшчегә хезмәт хакы түләмәүчеләргә, тол хатын вә ятим баланы җәберләүчеләргә, читтән килгән кешеләрне рәнҗетүчеләргә һәм Миннән курыкмаучыларга каршы шаһитлык итәчәкмен, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы[+].

6– Мин – Раббы, һәм Мин үзгәрүчән түгелмен! Әнә шуңа күрә сез, Ягъкуб угыллары, юк ителмәдегез дә[+]. 7Ата-бабаларыгыз яшәгән заманнардан башлап, сез Минем кагыйдәләремнән читкә борылдыгыз, аларны үтәмәдегез. Миңа кайтыгыз, шуннан соң Мин дә сезгә кайтырмын. Әмма сез: «Ничек кайта алабыз соң без?» – дип сорыйсыз, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – 8Кеше Аллаһыныкын урлармы?! Ә сез менә Минекен урлыйсыз! «Нәрсәңне урлыйбыз соң без?» – дип сорарсыз. Гошер[*] вә бүләкләр китермисез! 9Сез – каргыш астындадыр, чөнки, бөтенегез бер булып, Минекен урлыйсыз[+]. 10Гошерегезне – уңышыгызның уннан бер өлешен – саклау урыннарына китерегез, Минем йортымда ризык өзелмәсен. Әнә шулай сынап карагыз әле Мине, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – Күк капусы ачылып, мөбарәк фатихам өстегезгә артыгы белән яумас микән?![+] 11Бөҗәкләрне Мин сезнең уңышны ашаудан тыярмын, йөзем агачларыгыз җимешләрен югалтмас. 12Бар халыклар сезне бәхетле дип атар, чөнки сезнең илегез искиткеч гүзәл булыр, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы.

13– Сез Миңа каршы яман телләндегез, – ди Раббы. – Әмма үзегез: «Сиңа каршы без нәрсә сөйлибез соң?» – дип сорыйсыз. 14Сез: «Аллаһыга хезмәт итү – мәгънәсез нәрсәдер, Аның кушканнарын үтәүдән, Күкләр Хуҗасы Раббы каршында кайгы киеменнән[†] йөрүдән ни файда?![+] 15Менә тәкәбберләрне бәхетле дип санарга мөмкин, яманлык кылучылар да рәхәттә яши. Алар, Аллаһыны сынап торсалар да, җәзасыз калалар», – дисез[+].

16Раббы исемен курку вә хөрмәт белән телгә алучыларның үзара сөйләшүен Раббы ишетте, һәм әлеге адәмнәрнең исемнәре Аның хозурындагы китапка язылды[+].

17– Алар Минеке булачак, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы. – Мин билгеләгән көнне алар Минем хәзинәмә әйләнәчәк. Үзенә хезмәт итүче углын аяган ата сыман, Мин дә аларны аярмын[+]. 18Һәм сез шунда тәкъва белән яман кеше арасындагы һәм Аллаһыга хезмәт итүче белән Аңа хезмәт күрсәтмәүче кеше арасындагы аерманы күрерсез[+].

#### 4

1– Мич кебек кызган көн якынлашадыр; ул көнне барча тәкәбберләр вә яманнар саламдай дөрләп кабыначак, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы, – тамырлары да, ботаклары да калмаячак[+]. 2Әмма Минем исемне курку вә хөрмәт белән телгә алучылар өчен дөреслек кояшы чыгачак, аның нурлары сезгә шифа булачак, һәм сез абзардан чыккан бозаулар кебек чабып-уйнап йөриячәксез[+]. 3Мин билгеләгән ул көнне сез яманнарны таптап, алар аяк табаныгыз астында көл-туфрак булачак, – ди Күкләр Хуҗасы Раббы.

4Колым Муса канунын, Хореб тавында барлык Исраил өчен Мин биргән кагыйдә вә карарларымны исегездә тотыгыз[+]. 5Раббының бөек вә дәһшәтле көне алдыннан Мин сезгә Ильяс пәйгамбәрне җибәрәм[+]. 6Мин, килеп, җиргә ләгънәт яудырмас өчен, аталар белән балалар арасында татулык урнаштырыр ул[+].

## Яңа Гаһед

### Яңа Гаһед

Яңа Гаһед


Маттай

Марк

Лүк

Яхъя

Рәсүлләр

Ягъкубтан хат

I Петердән хат

II Петердән хат

I Яхъядан хат

II Яхъядан хат

III Яхъядан хат

Яһүдәдән хат

Римлыларга хат

I Көринтлеләргә хат

II Көринтлеләргә хат

Гәләтиялеләргә хат

Эфеслеләргә хат

Филиппуйлыларга хат

Көлессәйлеләргә хат

I Тессалуникәлеләргә хат

II Тессалуникәлеләргә хат

I Тимутәйгә хат

II Тимутәйгә хат

Титуска хат

Филимунга хат

Гыйбриләргә хат

Ачылыш


### Маттай

#### Маттай

Маттай


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### 1


Маттай бәян иткән Яхшы хәбәр


Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе

1[•]Ибраһим һәм Давыт токымыннан булган Гайсә Мәсихнең[†] нәсел шәҗәрәсе[+].

2Ибраһим – Исхакның, Исхак – Ягъкубның, Ягъкуб – Яһүдәнең[†] һәм аның агай-энеләренең әтисе,[+] 3Яһүдә – Тамардан туган Перес һәм Зерахның әтисе, Перес – Хесронның, Хесрон – Рамның,[+] 4Рам – Амминадабның, Амминадаб – Нахшонның, Нахшон – Салмонның,[+] 5Салмон – Рәхәбтән туган Богазның, Богаз – Руттан туган Обиднең, Обид – Ишайның,[+] 6Ишай Давыт патшаның әтисе иде.

Давыт – Уриянең хатыныннан туган Сөләйманның,[+] 7Сөләйман – Рехабгамның, Рехабгам – Абиянең, Абия – Асаның,[+] 8Аса – Еһошафатның, Еһошафат – Йорамның, Йорам – Уззиянең,[+] 9Уззия – Иотамның, Иотам – Әхәзнең, Әхәз – Хизәкыйянең, 10Хизәкыйя – Менашшеның, Менашше – Амонның, Амон Йошиянең әтисе иде. 11Исраил[†] халкы көчләп Бабилгә[†] күчерелү дәверендә Йошиянең углы Якөнья һәм аның агай-энеләре туды[+].

12Бабилгә көчләп күчерелгәннән соң, Якөньянең углы Шеһалтиел туды. Шеһалтиел – Зеруббабелның,[+] 13Зеруббабел – Абиһудның, Абиһуд – Эльякыймның, Эльякыйм – Аззурның, 14Аззур – Садыйкның, Садыйк – Ахимнең, Ахим – Элиудның, 15Элиуд – Элгазарның, Элгазар – Маттанның, Маттан – Ягъкубның, 16Ягъкуб Мәрьямнең ире Йосыфның әтисе иде. Мәрьямнән Мәсих дип аталган Гайсә туды[+].

17Ибраһимнан Давытка кадәр барлыгы ундүрт буын, Давыттан алып Бабилгә көчләп күчерелгән вакытка кадәр ундүрт буын һәм Бабилгә күчерелеп, Мәсих туганга кадәр ундүрт буын булды.


Гайсәнең тууы

18[•]Гайсә Мәсихнең тууы менә болай булган: анасы Мәрьям Йосыф белән ярәшелгән булган, әмма алар никахлашканчы, Мәрьямнең Изге Рухтан[†] балага узганы ачыкланган[+]. 19Ире Йосыф исә тәкъва кеше буларак, Мәрьямне оятка калдырмас өчен, ярәшүне яшертен генә өзәргә ниятләгән[+]. 20Әмма ул бу турыда уйлап йөргәндә, төшендә аның янына Раббы[†] фәрештәсе[†] килеп:

– Давыт нәселеннән булган Йосыф! Мәрьямне хатын итеп алырга курыкма. Карынында йөрткән баласы Изге Рухтан[†]. 21Ул ир бала тудырачак. Син Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың, чөнки Ул Үз халкын гөнаһлардан[†] коткарачак! – диде[+].

22Болар барысы да Раббының пәйгамбәр аша:[+]

23«Менә, гыйффәтле кыз, авырга калып, угыл табачак.
Аңа Иммануил дип исем кушарлар»[*], –

дигән сүзләре гамәлгә ашсын өчен булды. Иммануил – «Аллаһы[†] безнең белән» дигәнне аңлата.

24Йосыф йокысыннан уянгач, Раббының фәрештәсе нәрсә кушкан булса, шуны эшләде: ул Мәрьямгә өйләнде. 25Әмма Мәрьям Углын тудырганчы, Йосыф аңа якынаймады. Балага ул Гайсә дип исем кушты.

#### 2


Йолдызчыларның килүе

1Гайсә, Һируд[†] патша идарә иткәндә, Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә туды. Көнчыгыштан йолдызчылар Иерусалимгә килделәр[+].

2– Яһүдиләрнең яңа туган Патшасы кайда? – дип сорадылар алар. – Без көнчыгышта Аның йолдызын күрдек һәм Аңа табыну өчен сәҗдә кылырга дип килдек[+].

3Һируд патша, бу хакта ишеткәч, хафага төште, аның белән бергә бөтен Иерусалим дә хафаланды. 4Халыкның барлык баш руханиларын[†] һәм канун[†] белгечләрен җыеп, ул алардан Мәсихнең кайда туарга тиешлеген сорады.

5– Яһүдия җирендәге Бәйт-Лехем шәһәрендә, – диделәр алар, – чөнки пәйгамбәр аркылы Аллаһы болай дип әйткән:

6«Син, Яһүдә җирендәге Бәйт-Лехем!
Син Яһүдәнең бөек шәһәрләреннән
һич ким түгелсең,
чөнки синнән Юлбашчы чыгачак.
Ул халкым Исраилнең Көтүчесе булачак»[*][+].

7Шуннан соң Һируд, йолдызчыларны яшертен рәвештә чакыртып алып, алардан йолдызның төгәл калыккан вакытын белеште 8һәм, аларны Бәйт-Лехемгә җибәреп:

– Барыгыз, Бала хакында барын да җентекләп белешегез. Аны тапкач, миңа хәбәр итегез. Мин дә Аңа сәҗдә кылырга барыр идем, – диде.

9Патшаны тыңлаганнан соң, йолдызчылар юлга чыктылар, һәм көнчыгышта күргән йолдыз алларыннан барды. Бала булган урынга килеп җиткәч туктады. 10Йолдызны күреп, алар шундый шатландылар, шундый сөенделәр! 11Йолдызчылар, өйгә кергәч, Баланы һәм анасы Мәрьямне күрделәр. Бала каршында сәҗдә кылдылар, аннары, хәзинә сандыкларын ачып, Аңа алтын, ладан[†] һәм мирра[†] дигән хуш исле майлар бүләк иттеләр[+]. 12Төшләрендә Һируд янына кире килмәскә дип кисәтү алгач, башка юл белән үз илләренә кайтып киттеләр[+].


Мисырга качу

13Алар китү белән, Раббы фәрештәсе Йосыфның төшендә күренеп:

– Баланы анасы белән алып, Мисырга кач. Мин сиңа әйткәнгә кадәр, шунда кал, чөнки Һируд Баланы табып үтерергә ниятли, – диде.

14Ул, торып, анасы белән Баланы алды да төнлә Мисырга китте. 15Һируд үлгәнче, ул анда калды. Бу исә Раббының пәйгамбәр аша «Мисырдан чакырып алдым Мин Үземнең Углымны»[*] дигәннәре гамәлгә ашсын өчен булды[+].


Сабыйларны үтерү

16Үзенең йолдызчылар тарафыннан алданганын күреп, Һируд бик ярсыды. Ул Бәйт-Лехемдәге һәм аның тирәсендәге ике яшьлек һәм шуннан кечерәк ир балаларны үтерергә боерды. Баланың туу вакытын йолдызчылар әйткән сүзләрдән ачыклады. 17Иремия пәйгамбәр аша әйтелгәннәр шулай гамәлгә ашты:[+]

18«Рамаһ шәһәрендә бер тавыш –
ачыргаланып, иңрәп елаган тавыш ишетелә.
Балаларын кызганып Рахилә елый анда,
һичкемнең юатуын теләми,
чөнки инде балалары юк»[*][+].


Мисырдан әйләнеп кайту

19Һируд үлгәннән соң, Мисырда Йосыфның төшендә Раббының фәрештәсе күренеп:

20– Тор, Баланы анасы белән алып, Исраил җиренә әйләнеп кайт. Баланы үтерергә теләүчеләр инде үлделәр, – диде.

21Йосыф торды да, анасы белән Баланы алып, Исраил җиренә китте. 22Әмма Яһүдиядә атасы Һируд урынына Архелай патша идарә итүен ишетеп, Йосыф анда барырга курыкты. Төшендә кисәтү алгач, ул Гәлиләя[†] өлкәсенә китте һәм 23Насара шәһәренә барып урнашты. Пәйгамбәрләр[†] аркылы «Аны „Насаралы“ дип атарлар» дигән сүзләр шулай гамәлгә ашты[+].

#### 3


Чумдыручы Яхъяның вәгазьләве

1[•]Ул көннәрдә Яһүдия чүленә Чумдыручы Яхъя[*] килде[+]. 2Ул:

– Тәүбә итегез[†], Күкләр Патшалыгы[†] инде бик якын! – дип игълан итте[+].

3Ишагыйя пәйгамбәр:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга юл әзерләгез,
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз“»[*], –

дип, Яхъя турында әйткән иде[+].

4Яхъяның өстендә дөя йоныннан хәстәрләнгән кием, ә билендә күн каеш иде. Ашаган ризыгы саранча һәм кыр балы булды[+]. 5Аның янына Иерусалим халкы һәм бөтен Яһүдия белән Үрдүн буе төбәгендә яшәүчеләр килә иде. 6Килүчеләр үзләренең гөнаһларын таныдылар, һәм Яхъя аларны Үрдүн елгасында чумдырды[*][+].

7Суга чумдырылырга дип, күп фарисейларның[†] һәм саддукейларның[†] килүен күреп, ул аларга:

– И-и сез елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы ачу-ярсуыннан качып котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә[+]? 8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. 9«Атабыз Ибраһим бит, котылырбыз!», – дип кенә уйламагыз. Сезгә әйтәм: Аллаһы әнә шул ташлардан Ибраһимга балалар бар кыла ала[+]. 10Агач тамыры янында балта әзер ята: яхшы җимеш бирми торган һәр агачны кисеп утка ташлыйлар[+]. 11Мин, тәүбә итүегезнең билгесе итеп, сезне суга чумдырам. Әмма артымнан Килүче миннән кодрәтлерәк. Мин Аның аяк киемнәрен күтәреп йөрергә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух һәм ут белән булыр[+]. 12Аның кулында җилгәргеч. Ул, ашлыкны ындырда җилгәреп, бодаен, аерып, келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр, – дип әйтте[+].


Гайсәнең суга чумдырылуы

13[•]Шул вакытта, Үрдүн елгасында Яхъя тарафыннан суга чумдырылу өчен, Гәлиләядән Гайсә килде. 14Яхъя исә, Аны туктатырга тырышып:

– Син мине чумдырырга тиеш, ә Син миңа килгәнсең! – диде.

15– Хәзер шулай булсын. Без Аллаһының гадел ихтыярын шулай итеп үтәргә тиеш, – диде аңа Гайсә.

Шуннан соң Яхъя риза булды. 16Гайсә, чумдырылып, судан чыккач ук, күк капусы ачылып китте, һәм Ул Үзенә Аллаһы Рухының күгәрчен рәвешендә иңүен күрде[+]. 17Күктән:

– Бу – Минем сөекле Углым, Ул – Минем куанычым, – дигән тавыш килде[+].

#### 4


Гайсәнең иблис тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

1[•]Шуннан соң, Рух Гайсәне, иблис[†] тарафыннан вәсвәсәгә салу өчен, чүлгә ияртеп алып китте. 2Ризык капмыйча, кырык көн һәм кырык төн уздырып, Гайсә бик нык ачыкты[+]. 3Аздыручы иблис, Аның янына килеп:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, бу ташларга боер, икмәккә әйләнсеннәр! – диде[+].

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– «Кеше икмәк белән генә түгел, Аллаһы әйткән һәр сүз белән яши»[*], – дип язылган Изге язмада[†]![+]

5Шуннан соң, иблис Аны Иерусалимгә – изге шәһәргә алып килеп, Аллаһы йортының[†] иң биек урынына китереп бастырды[+] 6һәм:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, түбәнгә ташлан! – диде. – Изге язмада әйтелгән бит:

«Аллаһы Синең турыда фәрештәләренә әмер бирер.
Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас»[*][+].

7– Анда: «Раббы Аллаңны сынама»[*], – дип тә язылган, – дип җавап бирде Гайсә[+].

8Аннары иблис, Аны бик биек тауга алып менеп, дөньяның барлык патшалыкларын һәм аларның бөтен зиннәтен күрсәтте 9һәм:

– Әгәр йөзтүбән капланып, миңа табынсаң, боларның һәммәсен Сиңа бирермен! – диде.

10– Кит, иблис! – дип җавап бирде Гайсә. – Изге Язмада язылган: «Раббы Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит»[*][+].

11Шуннан соң иблис Аны калдырып китте, һәм янына фәрештәләр килеп, Гайсәгә хезмәт күрсәтте[+].


Гайсәнең хезмәт итә башлавы

12[•]Яхъяның зинданга утыртылуы хакында белгәннән соң, Гайсә Гәлиләягә китте[+]. 13Насараны калдырып китеп, Ул Гәлиләя күле[*] янындагы Зәбулун һәм Нәптали җирендәге Кәпәрнаум шәһәренә барып урнашты[+]. 14Бу исә Ишагыйя пәйгамбәр аша әйтелгәннәр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

15«Зәбулун җире, Нәптали җире!
Диңгезгә алып баручы юл,
Үрдүн аръягындагы Гәлиләя – мәҗүсиләр[†] иле!
16Караңгылыкта яшәүче халык көчле яктылыкны күрде.
Үлем караңгылыгында яшәүчеләр өчен нур балкыды»[*][+].

17Шул вакыттан алып Гайсә:

– Тәүбәгә килегез! Күкләр Патшалыгы инде бик якын! – дип игълан итеп йөрде.


Гайсәнең беренче шәкертләре

18[•]Гәлиләя күле яныннан үтеп барганда, Гайсә бертуган кардәшләрнең – Петер дип аталган Шимун һәм Әндринең – күлгә ятьмә салуларын күрде. Алар балыкчылар иде[+].

19– Миңа иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен! – диде аларга Гайсә[+].

20Алар шунда ук, ятьмәләрен калдырып, Аңа иярделәр[+]. 21Аннан киткәч, Гайсә башка бертуган кардәшләрне – Зебедәй углы Ягъкубны һәм Яхъяны күреп алды. Алар аталары Зебедәй белән бергә көймәдә ятьмәләрен сиплиләр иде. Ул Үзенә иярергә өндәде. 22Алар шунда ук, көймәне һәм аталарын калдырып, Гайсәгә иярделәр.


Гайсәнең гыйлем бирүе, савыктыруы

23[•]Гайсә бөтен Гәлиләя җирендә гыйбадәтханәләрдә[†] гыйлем биреп, Патшалык хакында Яхшы хәбәрне[†] сөйләп, халыкны төрле авырулардан һәм чирләрдән савыктырып йөрде[+]. 24Бөтен Сүрия буйлап Аның хакында хәбәр таралды. Янына төрле авырулардан һәм интектергеч чирләрдән җәфаланганнарны, җенлеләрне, өянәк белән авырганнарны һәм паралич сукканнарны алып килделәр. Гайсә аларны савыктырды[+]. 25Аның артыннан Гәлиләядән, Ун каладан, Иерусалимнән, Яһүдиядән һәм Үрдүн аръягыннан килгән халык төркемнәре йөрде[+].

#### 5


Таудагы вәгазь

1Халык төркемнәрен күреп, Гайсә тауга менде. Ул утыргач, янына шәкертләре килделәр.


Чын бәхет

2Гайсә аларга гыйлем биреп сөйли башлады:

3[•]«Рухи яктан фәкыйрьләр бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы[+].
4Хәсрәт кичерүчеләр бәхетле,
чөнки аларны юатырлар[+].
5Юашлар бәхетле,
чөнки алар җирне мирас итеп алырлар[+].
6Тәкъвалыкка[†] ачыккан һәм сусаган кешеләр бәхетле,
чөнки аларның ул теләге үтәлер[+].
7Шәфкатьлеләр бәхетле,
чөнки аларга шәфкать күрсәтелер[+].
8Саф күңеллеләр бәхетле,
чөнки алар Аллаһыны күрерләр[+].
9Татулык урнаштыручылар бәхетле,
чөнки аларны Аллаһы балалары дип атарлар[+].
10Тәкъва булганнары өчен эзәрлекләнгәннәр бәхетле,
чөнки Күкләр Патшалыгы аларныкы.

11Кешеләр сезне Минем аркада хурлаганда, эзәрлекләгәндә һәм сезгә каршы төрле явызлык эшләгәндә, сез бәхетле[+]. 12Шатланыгыз һәм куаныгыз, чөнки күкләрдә сезгә әҗере зур булачак. Сезгә кадәр яшәгән пәйгамбәрләрне дә шулай эзәрлекләгәннәр[+].


Тоз һәм яктылык

13[•]Сез – җир тозы. Әгәр тоз үз тәмен җуйса, аның тәмен ничек кайтарырсың? Ул, чыгарып ташланып, кешеләрнең таптавыннан башка һичнәрсәгә ярамас.

14Сез – дөнья яктысы. Тау башындагы шәһәр күренми кала алмас[+]. 15Шулай ук шәмне яндыргач, аны чүлмәк астына куймыйлар, киресенчә, шәмдәлгә утырталар, һәм ул өйдәгеләрнең барысын яктырта[+]. 16Яхшы эшләрегезне күреп, Күктәге Атагызны[†] данласыннар өчен, сезнең яктылык та кешеләр алдында шулай балкысын[+].


Канун һәм пәйгамбәрләр

17Минем хакта, Муса канунын яки пәйгамбәрләр язганнарны юкка чыгарырга килгән, дип уйламагыз. Мин юкка чыгарырга дип түгел, башкарырга дип килдем![+] 18Сезгә хак сүз әйтәм: җир һәм күк юкка чыкканчы, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак – барысы да тормышка ашырылачак![+] 19Шулай итеп, кем дә кем бу иң кечкенә әмерләрнең дә берәрсен бозып, кешеләрне шуңа өйрәтсә, ул кеше Күкләр Патшалыгында иң түбән кеше дип аталыр. Ә кем аларны үтәп, башкаларны да үтәргә өйрәтсә, ул кешене Күкләр Патшалыгында бөек дип атарлар[+]. 20Сезгә әйтәм: тәкъвалыгыгыз фарисейларныкыннан һәм канун белгечләренекеннән өстен булмаса, Күкләр Патшалыгына кермәячәксез[+].


Үтерү һәм ачу тоту турында

21Ата-бабаларыгызга: „Үтермә! Кеше үтерүче хөкем ителүгә лаек“[*], – диелгәнне сез ишеттегез[+]. 22Ә Мин сезгә әйтәм: туганына ачу тотучы хөкем ителүгә лаек, туганына: „Яраксыз“, – дип әйтүче исә Югары киңәшмә[†] алдында җавапка тартылуга, ә инде „Ахмак“, – дип әйтүче җәһәннәм утына лаек[+]. 23Шуңа күрә әгәр Аллаһыга бүләк алып барганда, туганыңның сиңа каршы берәр нәрсәсе булуы мәзбәх[†] алдында исеңә төшсә, 24бүләгеңне шунда калдырып торып, башта туганың белән татулаш, аннан соң гына кире килеп, бүләгеңне бир. 25Берәү синең белән дәгъвалашып, сине хөкемчегә алып барса, әле юлда чакта, дәгъвалы эшне җайга сал. Югыйсә, гаепләүчең сине хөкемчегә китерер, хөкемче зиндан хезмәтчесенә тапшырыр, һәм сине зинданга ябарлар[+]. 26Сиңа хак сүз әйтәм: бурычыңның актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.


Зина кылу һәм аерылышу турында

27„Зина кылма“[*], – дип әйтелгәнне сез ишеттегез[+]. 28Ә Мин сезгә әйтәм: хатын-кызга җенси теләк белән караучы күңеленнән инде зина кылган була[+]. 29Әгәр сине уң күзең вәсвәсәгә салса, аны умырып алып, читкә ташла! Бөтен тәнең җәһәннәмгә ташлануга караганда, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен яхшырак булыр. 30Әгәр сине уң кулың гөнаһка төшерсә, аны чабып, читкә ташла! Бөтен тәнең җәһәннәмгә ташлануга караганда, бер әгъзаңны югалтуың синең өчен яхшырак булыр[+].

31[•]Тагын: „Берәрсе хатынын аерып җибәрә икән, аңа талак хаты бирсен“[*], – дип әйтелгән иде[+]. 32Ә Мин сезгә әйтәм: әгәр ир кеше, зина кылудан башка сәбәп аркасында хатыны белән аерылышса, ул хатынын зина кылуга этәрә. Аерылган хатынга өйләнгән кеше дә зина кыла[+].


Ант итү турында

33Ата-бабаларга: „Ялган ант итмә! Раббы каршында биргән антыңны үтә“[*], – дип әйтелгәнне дә сез ишеттегез[+]. 34Ә Мин әйтәм: бөтенләй дә ант итмә! Күк белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының тәхете[+]. 35Җир белән дә ант итмә, чөнки ул – Аллаһының аяк басу урыны. Иерусалим белән дә ант итмә, чөнки ул – бөек Патшаның шәһәре[+]. 36Башың белән дә ант итмә, чөнки чәчеңнең бер бөртеген генә дә ак яки кара итә алмыйсың. 37Сезнең „Әйе“ дигән сүзегез – „Әйе“, „Юк“ – „Юк“ булсын. Шуннан артык һәммәсе иблистән була[+].


Үч алу турында

38[•]Сез „Күзгә – күз“ һәм „тешкә – теш“[*] диелгәнне ишеттегез[+]. 39Ә Мин сезгә әйтәм: үзеңә явызлык кылучыга каршы килмә. Уң яңагыңа суккан кешегә сул яңагыңны да куй[+]. 40Берәрсе сине хөкемгә тартып, күлмәгеңне алырга теләсә, аңа өске киемеңне дә бир. 41Берәрсе сине бер ара җир үтәргә мәҗбүр итсә, аның белән бергә ике ара үт. 42Синнән сораучыга бир һәм бурычка алырга теләүчене буш итмә[+].


Дошманнарыгызны яратыгыз

43„Якыныңны ярат[*], дошманыңа нәфрәтлән!“ – дип әйтелгәнне ишеттегез[+]. 44Ә Мин сезгә әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз һәм сезне эзәрлекләүчеләр өчен дога кылыгыз[+]. 45Шулай эшләп, Күктәге Атагызның балалары булуыгызны күрсәтерсез, чөнки Аллаһы кояшны явызлар өчен дә, рәхимлеләр өчен дә чыгара һәм яңгырны тәкъваларга да, тәкъва булмаганнарга да яудыра[+]. 46Әгәр сез үзегезне яратучыларны гына яратсагыз, ул чакта Аллаһы сезгә ни өчен әҗер бирер? Салым җыючылар да шулай итәләр түгелме соң?! 47Сез дусларыгыз белән генә сәламләшсәгез, моның искитәрлек нәрсәсе бар? Мәҗүсиләр дә шулай эшләмиме соң?! 48Шулай булгач, Күктәге Атагыз камил булган кебек, сез дә шулай камил булыгыз[+].

#### 6


Хәер-сәдака бирү турында

1Тәкъва эшләрегезне кешеләргә күрсәтүдән сакланыгыз. Югыйсә Күктәге Атагыздан әҗер алмассыз[+].

2Шуңа күрә, сәдака биргәндә, ул хакта кычкырып йөрмә. Кешеләр аларга мактау яудырсын дип, гыйбадәтханәләрдә һәм урамнарда икейөзлеләр шулай эшлиләр. Сезгә хак сүз әйтәм: алар тулысынча әҗерләрен алдылар[+]. 3-4Ләкин син фәкыйрьгә сәдака биргәндә, ярдәмең яшерен эшләнсен өчен, сул кулың уң кулыңның ни эшләгәнен белмәсен. Яшерен кылынган һәммә эшне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер.


Гайсәнең дога кылырга өйрәтүе

5[•]Дога кылганда, икейөзлеләр кебек булмагыз. Алар, барысы да күрсен дип, гыйбадәтханәләрдә һәм юл чатында басып дога кылырга яраталар. Сезгә хак сүз әйтәм: алар тулысынча әҗерләрен алдылар[+]. 6Ә син, дога кылганда, бүлмәңә кереп, артыңнан ишегеңне яп һәм күзгә күренмәгән Атаңа дога кыл. Яшерен кылынган һәммә эшне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер[+].

7Дога кылганда, мәҗүсиләр кебек, буш сүзләр әйтмәгез. Догаларыбызда күп сүзләр әйтсәк, илаһларыбыз безне ишетер, дип уйлыйлар алар[+]. 8Аларга охшамагыз. Атагыздан сораганчы ук, нәрсәгә мохтаҗ булуыгызны Ул белә бит. 9Ә сез болай дога кылыгыз:

Күктәге Атабыз!
Исемең изге дип икърар ителсен,
10Синең Патшалыгың килсен.
Күктәге кебек җирдә дә
Синең ихтыярың гамәлгә ашсын[+].
11Көндәлек икмәгебезне безгә бүген бир[+].
12Без дә үзебезгә явызлык кылучыларны кичергәндәй,
безнең явыз эшләрне Син кичер.
13Безне сынауга дучар итмә,
ә явыздан сакла[+].

14Кешеләрнең гаеп эшләрен кичерсәгез, Күктәге Атагыз сезнекен дә кичерер[+]. 15Ләкин сез үзегез башкаларны кичермәсәгез, сезнең гаеп эшләрне Күктәге Атагыз кичермәс[+].


Ураза тоту турында

16Ураза тотканда[†], икейөзлеләр кебек караңгы чырайлы булмагыз. Үзләренең ураза тотуларын кешеләр күрсен дип, алар шулай моңсу булып йөриләр. Сезгә хак сүз әйтәм: алар әҗерләрен тулысынча алдылар[+]. 17Ә син исә, ураза тотканда, чәчләреңне майла һәм битеңне ю: 18шунда синең ураза тотуыңны кешеләр түгел, күзгә күренмәгән Атаң гына күрер. Яшерен эшләнгән барча эшләрне күрүче Атаң сиңа әҗереңне бирер.


Чын хәзинә

19[•]Җирдә үзегезгә байлык җыймагыз. Анда аны көя тапый, ул тутыга, караклар урлап чыга[+]. 20Әмма сез хәзинәне күктә җыегыз: анда аны көя дә тапамый, ул тутыкмый да, караклар да кереп урлап чыкмый[+]. 21Хәзинәң кайда булса, күңелең дә шунда булыр.

22Күзләр кешене яктырта торган чырагтыр. Күзләрең якты икән, үзең дә яктылык белән тулырсың. 23Ләкин күзләрең тонык булса, бөтен тәнең караңгы булыр. Әгәр эчеңдәге яктылык караңгылык икән, ул вакытта караңгылык турында нәрсә әйтергә?!


Борчылмагыз

24Берәү дә ике хуҗага хезмәт итә алмас: берсен яратмас, ә икенчесен яратыр; берсенә тугры булыр, ә икенчесен санга сукмас. Аллаһыга да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз[+].

25Шуңа күрә, Мин сезгә әйтәм: җан асрар өчен, нәрсә белән тукланыйм һәм нәрсә эчим, тәнемне каплар өчен, нәрсә киим дип борчылмагыз. Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк түгелме соң[+]? 26Кошларга карагыз: алар чәчмиләр дә, урмыйлар да, ашлыкны амбарларга да салмыйлар, шулай да аларны Күктәге Атагыз туендыра. Ә сез кошлардан кадерлерәк түгелме соң[+]? 27Кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 28Кием өчен ник борчыласыз? Кыр чәчәкләренә карагыз, алар ничек үсәләр: эшләмиләр дә, эрләмиләр дә. 29Әмма сезгә әйтәм: хәтта Сөләйман патша да, никадәр мәһабәт булмасын, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган[+]. 30Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне ничек киендермәсен ди инде, сай иманлылар[+]? 31Шулай итеп: „Ни ашарбыз, ни эчәрбез, ни киярбез?“ – дип борчылмагыз. 32Мәҗүсиләрнең төп кайгылары шулдыр. Ә боларның һәммәсенә мохтаҗ булуыгызны Күктәге Атагыз белә. 33Барыннан да бигрәк Аллаһының Патшалыгын һәм гадел ихтыярын эзләгез, һәм боларның барысы да сезгә насыйп ителер[+]. 34Иртәгә булачак көн өчен борчылмагыз. Ул үзе хакында үзе кайгыртыр. Һәр көннең үз мәшәкатьләре җитәрлек.

#### 7


Берәүне дә хөкем итмәгез

1[•]Берәүне дә хөкем итмәгез, сезне дә Аллаһы хөкем итмәс[+]. 2Нинди хөкем белән хөкем итсәгез, сез дә шундый хөкем белән хөкем ителерсез. Нинди үлчәм белән үлчәсәгез, сезгә дә шундый үлчәм белән үлчәп бирелер[+]. 3Ничек син туганың күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 4Үз күзеңдә бүрәнә булганда, син ничек туганыңа: „Күзеңдәге чүпне алыйм әле“, – дип әйтә аласың? 5Икейөзле! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, аннары инде күзләрең яхшырак күрер һәм туганыңның күзендәге чүпне ала алырсың.

6Изге нәрсәне этләргә бирмәгез: алар, сезгә борылып, үзегезне ботарлар. Энҗегезне дуңгызлар алдына сипмәгез: алар энҗегезне аяклары белән таптарлар[+].


Сорагыз, эзләгез, шакыгыз

7[•]Сорагыз – сезгә бирерләр, эзләгез – табарсыз, шакыгыз – сезгә ачарлар. 8Чөнки һәр сораучы ала, эзләүче таба һәм шакучыга ачалар[+]. 9Арагыздан кайсыгыз икмәк сораучы углына таш тоттырыр? 10Ул балык сораганда, кайсыгыз елан бирер? 11Әгәр сез, явыз кешеләр булып та, балаларыгызга яхшы бүләкләр бирә беләсез икән, Күктәге Атагызның Үзеннән сораганнарга яхшы нәрсәләрне бирүе шөбһәсездер[+].

12Кешеләрнең сезгә нәрсә эшләүләрен теләсәгез, үзегез дә аларга шуны эшләгез. Муса канунының һәм пәйгамбәрләр язганнарның мәгънәсе шундадыр[+].


Тар капка

13[•]Тар капкадан керегез, чөнки һәлакәткә илтүче юл җиңел, капкасы да киң, һәм күпләр шул капкадан керәләр. 14Ә тормышка керә торган капка кысан, юлы тар, һәм аны азлар гына таба[+].


Ялган пәйгамбәрләр

15[•]Яныгызга сарык тиресе ябынып килүче ялган пәйгамбәрләрдән сакланыгыз: эчендә ерткыч бүреләр алар[+]. 16Сез аларны җимешләренә карап танырсыз. Күгән куагыннан – йөзем, тигәнәктән инҗир җыялармыни[+]? 17Менә шулай, яхшы агач – яхшы җимеш, ә начар агач начар җимеш бирә[+]. 18Яхшы агач – начар җимеш, начар агач та яхшы җимеш бирә алмый. 19Яхшы җимеш бирми торган һәр агачны, кисеп, утка ташлыйлар[+]. 20Шулай итеп, ялган пәйгамбәрләрне җимешләренә карап танырсыз.

21Күк Патшалыгына Миңа: „Хакимем[†]! Хакимем!“ – дип әйтүче һәркем түгел, ә Күктәге Атам ихтыярын үтәүче генә керәчәк[+]. 22Кыямәт көнендә Миңа күпләр: „Хакимем, Хакимем! Без Синең исемеңнән пәйгамбәрлек итмәдекмени?! Синең исемең белән җеннәрне куып чыгармадыкмыни?! Синең исемең белән башка күп кодрәтле эшләр эшләмәдекмени?!“ – дип әйтерләр[+]. 23Менә шул вакытта Мин аларга: „Сезне, явызлык кылучыларны, Мин һичкайчан белмәдем, китегез янымнан!“ – дип җавап кайтарырмын[+].


Ике төзүче

24[•]Шулай итеп, сүзләремне ишетеп, аларны үтәүче һәркем үзенең йортын таш өстенә салган акыллы кешегә охшаган. 25Яңгыр явып, елгалар ташып, көчле җилләр исеп, шул йортка ябырылган, әмма ул җимерелмәгән, чөнки таш нигез өстенә салынган булган ул. 26Ә инде ишетеп тә, сүзләремне үтәмәүче кеше үзенең йортын ком өстенә төзегән акылсыз кешегә охшаган. 27Яңгыр явып, елгалар ташып, көчле җилләр исеп, шул йортка ябырылган. Ул йорт җимерелгән, һәм аның җимерелүе коточкыч булган»[+].

28Гайсә сүзләрен тәмамлагач, Аның өйрәтүләреннән халык хәйран калды, 29чөнки Ул канун белгече сыман түгел, ә бәлки хакимлеккә ия булган кеше кебек өйрәтте[+].

#### 8


Гайсәнең махаулыны савыктыруы

1[•]Гайсә таудан төшкәч, артыннан күп халык иярде. 2Менә янына бер махау чире[*] белән авыручы кеше килеп тез чүкте һәм:

– Әфәндем! Әгәр теләсәң, мине тазарта алыр идең! – диде[+].

3Гайсә, кулын сузып, аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде. Шунда ук махаулы кеше тазарды. 4Шуннан соң Гайсә аңа:

– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән бүләкне китер, – диде[+].


Йөзбашының хезмәтчесен савыктыруы

5[•]Гайсә Кәпәрнаумга килгәч, Аңардан ярдәм сорап, бер йөзбашы килде:

6– Әфәндем! Минем хезмәтчем өйдә параличтан бик нык газапланып ята.

7– Мин барып, аны савыктырырмын, – диде Гайсә.

8– Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә мин лаек түгелмен, – дип җавап бирде Аңа йөзбашы. – Син әйт кенә, һәм минем хезмәтчем савыгачак[+]. 9Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астымда гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә: «Кит», – дисәм, китә, икенчесенә: «Кил», – дисәм, килә, хезмәтчемә: «Моны эшлә», – дисәм, эшли.

10Моны ишетеп, Гайсә хәйран калды һәм артыннан ияреп баручыларга болай диде:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Исраилдә мондый ышануны һичкемдә күрмәгән идем[+]. 11Мин сезгә әйтәм: көнчыгыштан һәм көнбатыштан күпләр килеп, Күк Патшалыгында Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб белән бергә мәҗлестә утырырлар[+]. 12Ә Патшалыкка ия булырга тиешле кешеләр читкә, караңгылыкка куып чыгарылырлар: анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

13Шуннан соң Гайсә йөзбашына:

– Өеңә кайт, сиңа иманыңча булсын, – диде.

Хезмәтчесе шул сәгатьтә үк савыкты[+].


Гайсәнең күпләрне савыктыруы

14[•]Гайсә Петернең өенә килде һәм кайнанасының кызышып, авырып ятуын күрде[+]. 15Гайсә ул хатынның кулына кагылгач, кызышуы шунда ук бетте. Ул, торып, Гайсә хөрмәтенә табын әзерли башлады[+]. 16Ә инде кич җиткәч, Гайсә янына җен кагылган күп кешеләрне алып килделәр. Ул Үзенең сүзе белән явыз рухларны[†] куып чыгарды һәм бөтен авыруларны савыктырды. 17Шуның белән:

«Ул сырхауларыбызны Үз өстенә алды,
авыруларыбызны күтәреп алып китте»[*], –

дип, Ишагыйя пәйгамбәр әйткәннәр тормышка ашты[+].


Гайсәгә иярергә теләүчеләрнең кайберләре

18[•]Тирә-ягындагы халык төркемнәрен күреп, Гайсә шәкертләренә күл аръягына чыгарга кушты[+]. 19Шунда Аның янына канун белгечләреннән берәү килеп:

– Остаз, Син кая гына барсаң да, мин артыңнан барырмын, – диде.

20– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының[†] баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде Гайсә.

21Икенче берсе – шәкертләренең кайсыдыр – Аңа болай диде:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны күмеп килергә рөхсәт ит.

22Ләкин Гайсә аңа:

– Миңа ияр! Үлеләрне үле булганнар үзләре күмсен, – диде.


Гайсәнең давылны тынычландыруы

23[•]Гайсә көймәгә кереп утырды. Аның артыннан шәкертләре дә иярде. 24Кинәт күл өстендә көчле давыл күтәрелде. Дулкыннар көймәгә бик каты итеп бәрделәр, һәм аңа су керде. Ә Гайсә йоклап ята иде. 25Шәкертләре килеп, Аны уяттылар һәм:

– Хакимебез, коткар! Батабыз! – дип кычкырдылар.

26– Ни өчен сез шундый куркак, сай иманлылар? – диде Ул аларга.

Гайсә, торып, җилне һәм күлне тыйды. Һәм үле тынлык урнашты[+].

27– Кем соң Ул? Җил дә, күл дә буйсына Аңа! – дип, кешеләр таң калды.


Гайсәнең җен кагылган ике кешене савыктыруы

28[•]Гайсә аргы як ярдагы Гәдара җиренә килгәч, кабер-мәгарәләрдән[*] Аңа каршы җен кагылган ике кеше килеп чыкты. Алар шундый усал булган ки, хәтта ул юлдан һичкем үтә алмаган.

29– Аллаһы Углы, Сиңа бездән ни кирәк? Син монда безне вакытыннан элек газапларга килдеңме? – дип кычкырдылар алар[+].

30Ә ерак түгел зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде. 31Җеннәр:

– Әгәр безне куып чыгарсаң, дуңгыз көтүенә җибәрче! – дип үтенделәр Аңардан.

32– Барыгыз, – дип җавап бирде Гайсә.

Җеннәр кешеләрдән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр. Шундук бөтен көтү текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде. 33Ә көтүчеләр исә качып киттеләр. Алар шәһәргә йөгереп кайтып, барысы хакында сөйләделәр. Җенле кешеләр белән дә ни булганын хәбәр иттеләр. 34Менә бөтен шәһәр халкы Гайсә каршына килде. Аны күреп, алар Аңардан үзләренең җиреннән китүен үтенделәр[+].

#### 9


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

1[•]Гайсә, көймәгә кереп, күлне кичте һәм Үзе яшәгән шәһәргә килде[+]. 2Менә берничә кеше паралич суккан авыруны ятагы белән күтәреп, Аңа китерделәр. Гайсә, аларның ышануларын күреп, авыруга:

– Кыю бул, углым! Синең гөнаһларың кичерелде! – дип әйтте[+].

3Шул вакытта канун белгечләре эчләреннән генә: «Бу Кеше көфер сөйли!» – диделәр[+]. 4Гайсә, аларның ни уйлауларын белеп:

– Ни өчен күңелегездә шундый начар уйлар? – дип сорады. – 5Нәрсә җиңелрәк: «гөнаһларың кичерелде» дип әйтүме, әллә «тор да йөреп кит!» дип әйтүме? 6Ләкин сез хәзер Адәм Углының җирдә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белерсез!

Шулчак Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

7Тегесе, торып, өенә кайтып китте. 8Моны күреп торган халык куркышып калды һәм кешеләргә шундый кодрәт биргән Аллаһыны данлады.


Гайсәнең Маттайны чакыруы

9[•]Шул урыннан китеп барганда, Гайсә салым җыя торган урында утыручы Маттай исемле кешене күрде һәм:

– Миңа ияр! – диде.

Маттай, торып, артыннан китте.

10Гайсә аның өенә ашка килде. Анда күп кенә салым җыючылар һәм башка гөнаһлылар җыелып, Гайсә һәм Аның шәкертләре белән бергә ашап утырдылар. 11Фарисейлар, моны күреп, шәкертләргә әйттеләр:

– Ни өчен Остазыгыз салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап утыра[+]?

12Гайсә, моны ишетеп:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. 13Барыгыз һәм «Мин корбаннар түгел, рәхим-шәфкать телим»[*] дигән сүзләрнең мәгънәсен өйрәнегез. Мин бит тәкъва кешеләрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга килдем, – дип җавап бирде[+].


Ураза тоту хакында сорау

14[•]Шуннан соң янына Чумдыручы Яхъяның шәкертләре килеп:

– Без һәм фарисейларның шәкертләре еш ураза тотабыз. Ни өчен Синекеләр ураза тотмыйлар? – дип сорадылар[+].

15Гайсә аларга:

– Кияү әле яннарында чакта, туйдагы кунаклар кайгыра аламы?! Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта алар ураза тотарлар[+]. 16Иске киемгә яңа тукымадан ямаулык салмыйлар, чөнки яңа ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр, һәм тишек тагын да зураер. 17Яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмыйлар, югыйсә иске турсык тишелер дә шәраб та агып бетәр, турсык та әрәм булыр. Киресенчә, яңа шәрабны яңа турсыкка салалар. Шул вакытта шәраб та, турсык та сакланып калыр, – дип җавап бирде.


Гайсәнең үлгән кызны һәм авыру хатынны терелтүе

18[•]Гайсә шулай сөйләп торганда, янына яһүдиләр башлыгының берсе килеп тез чүкте һәм:

– Әле генә кызым үлде. Ә Син янына килеп, өстенә кулларыңны куйчы[†], һәм ул терелеп китәр! – дип әйтте.

19Гайсә, урыныннан торып, шәкертләре белән шул кеше артыннан китте. 20Шул вакыт унике ел дәвамында кан килүдән интеккән бер хатын, Гайсәнең артыннан килеп, өс киеменең чабуына орынды[+]. 21Ул: «Киеменә генә кагылсам да савыгыр идем», – дип уйлаган иде[+]. 22Гайсә борылып карады да, аны күреп:

– Кыю бул, кызым! Сине ышануың савыктырды, – диде.

Шул вакытта ук хатын савыктырылды[+].

23Башлыкның өенә кергәч, Гайсә анда матәм көйләрен уйнаучыларны һәм елаучылар төркемен күреп:

24– Китегез моннан! Кыз бала үлмәгән, ул йоклый! – диде.

Аңардан көлә башладылар[+]. 25Ләкин халык өйдән чыгарылгач, Гайсә, бүлмәгә кереп, кызның кулыннан тотты, һәм кыз торып басты[+]. 26Бу хактагы хәбәр бөтен тирә-якка таралды.


Гайсәнең ике сукырны һәм телсез кешене савыктыруы

27Гайсә аннан киткәндә, артыннан ике сукыр иярде.

– Давыт Углы, безне кызганчы! – дип кычкырдылар алар[+].

28Ул өйгә кергәч, бу сукырлар янына килделәр. Гайсә алардан:

– Ярдәм итә алуыма сез ышанасызмы? – дип сорады.

– Әйе, Әфәндем, – дип җавап бирделәр алар.

29Гайсә аларның күзләренә кагылды һәм:

– Ышануыгызча булсын сезгә, – диде[+].

30Аларның күзләре ачылып китте. Гайсә аларга:

– Карагыз аны, бу хакта беркем дә белмәсен, – дип каты кисәтеп әйтте[+].

31Әмма алар, киткәч, Аның хакында бөтен тирә-якта сөйләп йөрделәр[+].

32Алар китәм дигәндә, Гайсә янына җен кагылган телсез кешене китерделәр. 33Гайсә җенне куып чыгаргач, телсез кеше сөйләшә башлады. Моңа халык хәйран калып:

– Исраилдә беркайчан да мондый хәлнең булганы юк, – дип әйтте.

34Ләкин фарисейлар:

– Ул җеннәр башлыгы ярдәме белән җеннәрне куып чыгара, – дип каршы сөйләделәр[+].

35Гайсә гыйбадәтханәләрдә гыйлем биреп, бөтен шәһәрләр һәм авыллар буйлап Патшалык хакындагы Яхшы хәбәрне игълан итеп, халыкны төрле авырулардан һәм чирләрдән савыктырып йөрде. 36Ул халык төркемнәрен күреп кызганды: алар, көтүчеләре булмаган сарыклардай борчылган һәм таралган иделәр[+]. 37Шул чакта Гайсә шәкертләренә әйтте:

– Урасы ашлык күп, ә уракчылар аз. 38Шуңа күрә Үз ашлыгын урып алу өчен, эшчеләр җибәрсен дип, ашлык Хуҗасына ялварыгыз[+].

#### 10


Унике шәкертне сайлау

1[•]Гайсә Үзенең янына унике шәкертен чакырып алып, аларга явыз рухларны куып чыгару һәм төрле авырулардан, төрле чирләрдән савыктыру кодрәтен бирде. 2Менә ул унике рәсүлнең[†] исеме: беренчесе – Петер дип аталган Шимун һәм аның бертуган кардәше Әндри, Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя, 3Филип һәм Бартулумай, Томас һәм салым җыючы Маттай, Һалфай углы Ягъкуб, Таддай, 4Көрәшче Шимун[*] һәм Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот.


Гайсәнең унике шәкертен җибәрүе

5Нәсыйхәт биреп, Гайсә менә шушы уникене юлга озатты:

– Башка халыкларга бармагыз һәм Самареянең[†] бер шәһәренә дә кермәгез. 6Бигрәк тә Исраил халкының югалган сарыклары янына барыгыз[+]. 7Барганда исә: «Күкләр Патшалыгы инде якын!» – дип хәбәр итегез[+]. 8Авыруларны савыктырыгыз, үлгәннәрне терелтегез, махаулыларны тазартыгыз, җеннәрне куып чыгарыгыз. Бушлай алдыгыз – бушлай бирегез[+]. 9Билбау янчыгыгызга салу өчен, үзегез белән алтын да, көмеш тә, бакыр акча да алмагыз. 10Биштәр дә, алмаш күлмәк тә, аяк киеме дә, юл таягы да алмагыз – эшләгән кеше үзенә ризык бирелүгә лаек[+].

11Берәр шәһәр яки авылга килгәч, лаеклы кешене табып, киткәнче аның өендә калыгыз. 12Өйгә кергәндә, иминлек теләген әйтегез. 13Әгәр өйдәгеләр лаеклы булса, сез теләгән иминлек анда булсын, ә лаексыз булса, иминлегегез үзегезгә кире кайтсын. 14Ә берәр йорт яки шәһәрдә сезне кабул итмичә, сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, бу йорттан яки бу шәһәрдән киткәндә, аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез[+]. 15Сезгә хак сүз әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм белән Гамура шәһәрләренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр[+].


Буласы эзәрлекләүләр

16[•]Мин сезне сарыклар сыман бүреләр арасына җибәрәм, шуңа күрә еланнардай акыллы һәм күгәрченнәрдәй эчкерсез булыгыз[+]. 17Кешеләрдән сакланыгыз. Алар сезне мәхкәмәләргә тапшырып хөкем итәрләр, гыйбадәтханәләрендә камчыларлар. 18Сезне идарәчеләр, патшалар каршына Минем аркада алып барырлар. Сез аларга һәм халыкларга шаһитлык бирерсез[+]. 19Үзегезне мәхкәмәгә алып барганда, нәрсә һәм ничек сөйләрбез, дип хафаланмагыз: сезгә ул сәгатьтә нәрсә сөйләргә кирәклеге белдерелер. 20Әйткән сүзләрегез сезнеке булмас, сезнең аша Атагызның Рухы сөйләр[+].

21Кардәш – кардәшен, ата баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер[+]. 22Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар, әмма ахырга кадәр чыдаган кеше котылыр[+]. 23Бер шәһәрдә эзәрлекли башласалар, башкасына качыгыз. Хак сүз әйтәм: сез Исраилнең барлык шәһәрләрен әйләнеп чыгарга өлгергәнче, Адәм Углы киләчәк[+].

24Шәкерт үзенең остазыннан өстен булмый, хезмәтче дә үзенең хуҗасыннан өстен булмый[+]. 25Шәкерт исә – остазы кебек, ә хезмәтче хуҗасы кебек булса, шул җитә. Йорт хуҗасын Белзебул[*] дип атыйлар икән, өйдәгеләрен инде бигрәк тә шулай дип атарлар[+].


Кемнән куркырга кирәк?

26Шуңа күрә ул кешеләрдән курыкмагыз! Ачылмый калмас яшерен нәрсә һәм беленмәс һичбер сер юк[+]. 27Мин сезгә караңгыда сөйләгәннәрне көн яктысында сөйләгез, пышылдап әйткәннәрне өй түбәләреннән игълан итегез. 28Бәдәнне үтереп тә, җанны үтерә алмаучылардан курыкмагыз. Күбрәк җанны да, бәдәнне дә җәһәннәмдә һәлак итүче Аллаһыдан куркыгыз![+]

29Ике чыпчык бер бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Әмма алай да аларның берсе дә Атагызның рөхсәтеннән башка җиргә төшмәс. 30Ә сезнең хәтта башыгыздагы һәр чәч бөртеге дә санаулы. 31Шулай итеп, курыкмагыз: сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк[+].


Мәсих артыннан бару

32Кешеләр алдында Мине икърар итүчене Мин дә Күктәге Атам алдында икърар итәрмен[+]. 33Ә инде берәрсе кешеләр алдында Миннән ваз кичсә, Мин дә Күктәге Атам хозурында аннан ваз кичәрмен[+].

34[•]Мине җиргә тынычлык китерер өчен килде дип уйламагыз. Мин тынычлык китерергә дип килмәдем, әмма кылыч алып килдем[+]. 35Мин угыл белән атаны, кыз белән ананы, килен белән кайнананы аерырга дип килдем. 36Кеше өчен үз өендәгеләр дошман булыр[+].

37Атасын яки анасын Миннән артык яратучы Миңа лаек түгел. Углын яки кызын Миннән артык яратучы Миңа лаек түгел. 38Үз хачын[†] алып, Миңа иярмәгән кеше Миңа лаек түгел[+]. 39Җанын үзе өчен сакларга тырышучы кеше аны югалтыр. Ә Минем хакка җанын югалткан кеше аны табар[+].

40Сезне кабул итүче Мине кабул итә. Ә Мине кабул итүче Мине Җибәрүчене кабул итә[+]. 41Пәйгамбәрне пәйгамбәр булганы өчен кабул итүче пәйгамбәрнең әҗерен алыр. Тәкъваны тәкъва булганы өчен кабул итүче тәкъваның әҗерен алыр[+]. 42Шушы иң түбәннәрнең берсенә, шәкертем булганы өчен, бер чынаяк салкын су эчерсә, хак сүз әйтәм: ул кеше әҗерсез калмас[+].

#### 11


Гайсәнең Чумдыручы Яхъяга җавабы

1[•]Гайсә, Үзенең унике шәкертенә нәсыйхәт биреп бетергәч, башка шәһәрләрдә гыйлем биреп һәм вәгазьләп йөрергә дип, аннан китеп барды.

2-3Чумдыручы Яхъя исә, зинданда чакта Мәсихнең кылган гамәлләре хакында ишеткәч, Аңардан: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга шәкертләрен җибәрде[+]. 4Гайсә, аларга җавап биреп:

– Барыгыз, күргәннәрегезне һәм ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: 5сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә һәм фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр игълан ителә[+]. 6Минем хакта кем шикләнми, шул бәхетле, – диде[+].

7Яхъя шәкертләре киткәндә, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйли башлады:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлә торган камышны карарга дипме[+]? 8Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы кием кигән кешенеме? Ә бит купшы кием кигәннәр сарайларда яшиләр. 9Ул чакта нәрсә карарга бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе! Мин сезгә әйтәм, ул пәйгамбәрдән дә бөегрәк![+] 10Изге язмада:

«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
Синең алдыңнан ул юл әзерләр»[*], –

дип язылган сүзләр аның турында[+].

11Сезгә хак сүз әйтәм: хатын-кыздан туган кешеләр арасында Чумдыручы Яхъядан бөегрәк һичкем булмады. Шуңа карамастан Күкләр Патшалыгында иң кечесе дип хисапланучы да аңардан бөегрәк[+]. 12Чумдыручы Яхъя көннәреннән алып бүгенгә хәтле Күкләр Патшалыгы өчен көрәш бара һәм көч куючылар аны кулга төшерәләр[+]. 13Барлык пәйгамбәрләр һәм бөтен Канун Яхъяга кадәр пәйгамбәрлек иттеләр, 14әгәр кабул итәргә телисез икән, белегез: ул – килергә тиешле Ильяс[+]. 15Колагы булганнар – ишетсен![+]

16-17Бүгенге буынны кемгә тиңләп була? Алар:

«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без кайгылы җырлар җырладык,
ә сез кайгырып еламадыгыз», –

дип, базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларга охшый. 18Яхъя килде, ашамый да, шәраб та эчми, һәм кешеләр: «Аңа җен кагылган», – диләр[+]. 19Адәм Углы килде. Ул ашый да, эчә дә, ә алар: «Күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһлыларның дусты!» – диләр. Ә Аллаһының зирәклеге үзенең эшләре белән хак дип исбат ителә[+].


Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр

20[•]Аннан соң Гайсә могҗизаларының күбесе эшләнгән шәһәрләрне тәүбәгә килмәгәннәре өчен шелтәли башлады:

21– Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Әгәр сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә күрсәтелгән булса, алар күптән инде тупас киемнәргә төренеп һәм көлгә утырып тәүбә итәрләр иде[+]. 22Ләкин сезгә әйтәм, кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр[+]. 23Әй, Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына[†] төшерелерсең. Әгәр синдә кылынган могҗизалар Сәдүмдә эшләнсә, ул хәзерге көнгә кадәр сакланып калган булыр иде[+]. 24Ләкин сезгә әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм җиренә сиңа караганда җиңелрәк булыр[+].


Миңа килегез

25[•]Шунда Гайсә:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы! – дип әйтте. – Зирәкләрдән һәм акыл ияләреннән яшереп, аларны балаларга ачып бирүең өчен, Сиңа шөкрана кылам![+] 26Әйе, Атам, Синең изге теләгең шундый булды! 27Атам һәммә нәрсәне Миңа тапшырды. Углын Атасыннан башка һичкем белмидер. Атасы да Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкемгә мәгълүм түгелдер[+].

28Хәлдән тайганнар, авыр йөктән интегүчеләр, һәммәгез дә Миңа килегез. Мин сезгә тынычлык бирермен[+]. 29Камытымны үзегезгә киегез һәм Миннән өйрәнегез, чөнки Мин юаш, басынкы күңелле, һәм сез җаннарыгызга тынычлык табарсыз[+]. 30Камытым уңайлы һәм йөгем җиңел![+]

#### 12


Шимбә хакында сорау

1[•]Бер шимбә көнне[†] Гайсә иген кырлары аша үтеп бара иде. Ачыккан шәкертләре башаклар өзеп ашый башладылар[+]. 2Фарисейлар, моны күреп, Гайсәгә:

– Кара, шәкертләрең шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлиләр! – дип әйттеләр[+].

3-4– Давыт һәм юлдашлары ачыккач, аның нәрсә эшләгәне хакында укыганыгыз булмадымыни: ул, Изге йортка кереп, Аллаһыга багышланган икмәкләрне ашаган, ә аларны исә һичкемгә – ни аның үзенә, ни кешеләренә, руханилардан башка һичкемгә дә ашарга рөхсәт ителмәгән[*], – дип җавап кайтарды Гайсә. –[+][+] 5Аллаһы йортында руханиларның шимбә көн канунын бозуларын, әмма моның аларга гаепкә саналмавын Канун китабыннан укымадыгызмы әллә[+]? 6Сезгә әйтәм: монда Аллаһы йортына караганда бөегрәге бар[+]. 7Әгәр сез Аллаһының: «Мин корбаннар түгел, рәхим-шәфкать телим»[*] дигән сүзләренең мәгънәсен аңласагыз, гаепсезләрне хөкем итмәс идегез[+]. 8Адәм Углы – шимбә көннең Хуҗасы.


Гайсәнең кулы корышкан кешене савыктыруы

9[•]Аннан китеп, Гайсә гыйбадәтханәгә килде. 10Анда кулы корышкан бер кеше бар иде.

– Шимбә көнне савыктыру рөхсәт ителәме? – дип сорадылар кайберләре Гайсәдән. Чынлыкта исә алар Гайсәне гаепләргә сәбәп эзлиләр иде[+].

11– Арагыздагы берәүнең бердәнбер сарыгы булып, ул сарык шимбә көнне чокырга егылып төшсә, аны чыгармас иде микән? – диде Гайсә. – 12Кеше исә сарыктан күпкә кадерлерәк бит. Шулай булгач, шимбә көнне яхшылык эшләү рөхсәт ителә[+].

13Шуннан соң Ул теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Ул кулын сузды, һәм кулы савыкты. Икенчесе кебек үк исән булды[+]. 14Фарисейлар исә, гыйбадәтханәдән китеп, Гайсәне ничек һәлак итү хакында бергәләшеп киңәш кордылар.


Аллаһының сайланган Хезмәтчесе

15Гайсә, бу хакта белеп, аннан китте. Артыннан күп халык иярде. Ул авыруларның барысын да савыктырды. 16Әмма Үзенең кем булуы хакында беркемгә дә сөйләмәскә кушты[+]. 17Бу вакыйгалар Ишагыйя пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

18«Менә Үзем сайлап алган Хезмәтче,
Минем сөеклем, җанымның шатлыгы.
Мин Аны Рухым белән сугарырмын,
һәм Ул халыкларга гадел хөкемне игълан итәр.
19Ул бәхәсләшмәс, кычкырмас,
урамнарда тавышын һичкем ишетмәс.
20Гаделлекне җиңүгә ирештергәнче,
чатнаган камышны сындырып төшермәс,
пыскып яткан филтәне сүндермәс.
21Халыклар Аның исеменә өмет багларлар[*]».


Гайсә һәм Белзебул

22[•]Аннары Гайсә янына җен кагылган кешене китерделәр. Ул сукыр һәм телсез иде. Гайсә аны савыктырды, һәм ул сөйләшә, күрә башлады. 23Кешеләр шаккаттылар һәм:

– Давыт Углы була аламы Ул? – дип сорадылар бер-берсеннән[+].

24Моны фарисейлар ишетеп:

– Җеннәр башлыгы Белзебул ярдәме белән генә Ул җеннәрне куып чыгара, – диделәр[+].

25Гайсә, аларның уйларын белеп:

– Үз эчендә бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер. Шулай ук үз эчендә бүлгәләнгән шәһәр яки гаилә дә таркалыр. 26Әгәр шайтан[†] шайтанны куып чыгара икән, димәк, үз-үзенә каршы көрәшә. Аның патшалыгы ничек сакланып калыр икән? 27Ә инде Мин Белзебул ярдәме белән җеннәрне куып чыгарам икән, иярченнәрегез кем ярдәмендә куып чыгара соң?! Шул сәбәпле алар сезнең хөкемчегез булыр[+]. 28Ә инде Мин Аллаһы Рухы белән җеннәрне куып чыгарам икән, димәк, сезгә Аллаһы Патшалыгы инде килеп җитте дигән сүз, – диде.

29– Кем көчле кешенең өенә кереп, аның малын талар икән?! Башта ул аны бәйләп куярга тиеш. Бәйләсә генә, ул аның өен талап чыга алыр[+].

30Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз. Кем Минем белән җыймый, ул тарката[+]. 31Шуңа күрә Мин сезгә әйтәм: кешеләрнең бөтен гөнаһлары һәм көферлеге кичерелер, әмма Аллаһы Рухына каршы көферләнү кичерелмәс[+]. 32Адәм Углына каршы берәр нәрсә әйтүче кичерелер, әмма Изге Рухка каршы берәр нәрсә әйтүче хәзерге заманда да, киләчәктә дә кичерелмәс.


Җимешенә карап, агачы беленә

33Яхшы җимеш китерер өчен, агачның яхшы булуы кирәк. Әгәр агач начар икән, җимешләре дә начар булыр. Җимешенә карап, агачы беленә[+]. 34Елан токымы! Явыз була торып, сез ничек яхшы сөйләшә аласыз? Кеше күңеленнән нәрсә ташыса, телендә дә шул була[+]. 35Яхшы кеше үзенең яхшылык хәзинәсеннән яхшылык чыгара, ә явыз кешенең явызлык хәзинәсеннән явызлык саркый[+]. 36Сезгә әйтәм: әйтелгән һәр буш сүз өчен кешеләр кыямәт көнендә хисап тотачак[+]. 37Әйткән сүзләреңә карап, сине акларлар, әйткән сүзләреңә карап хөкем итәрләр[+].

38[•]Шуннан соң канун белгечләре һәм фарисейлар арасыннан берничәсе Аңа:

– Остаз, без Синең берәр илаһи билге күрсәтүеңне телибез, – дип әйттеләр[+].

39Ләкин Гайсә аларга:

– Явыз һәм Аллаһыга иман итмәүче буын билге таләп итә, әмма аларга Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс, – дип җавап бирде. –[+] 40Юныс пәйгамбәр диңгез җанварының карынында өч көн һәм өч төн үткәргән кебек[*], Адәм Углы да җир куенында өч көн һәм өч төн үткәрер[+]. 41Ниневәлеләр кыямәт көнендә бу буын кешеләре белән бергә торып, аларны гаепләрләр, чөнки алар Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп тәүбәгә килгәннәр иде. Ә Мондагы – Юныстан бөегрәк[+]. 42Көньяк патшабикәсе кыямәт көнендә, бу буын кешеләре белән бергә торып, аларны гаепләр, чөнки ул, Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлау өчен, җир читеннән килгән булган[*]. Ә Мондагы Сөләйманнан бөегрәк[+].

43[•]Явыз рух, кешедән чыкканнан соң, сусыз урыннарда үзенә сыеныр урын эзләп йөри, әмма таба алмый. 44Ул: «Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. Кире кайткач, ул аны кешесез, себерелгән һәм җыештырылган хәлдә күрә. 45Аннары ул үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана. Бу явыз буын белән дә шулай булыр[+].


Гайсәнең анасы һәм туганнары

46[•]Гайсә халыкка сөйләгәндә, анасы һәм энеләре тышта тордылар: алар Гайсә белән сөйләшергә теләделәр[+]. 47Ниндидер бер кеше Гайсәгә:

– Анаң белән энеләрең тышта көтеп торалар. Алар Синең белән сөйләшергә телиләр, – дип әйтте.

48Гайсә исә бу кешегә:

– Кем Минем анам һәм туганнарым кем? – җавап бирде. 49Кулы белән шәкертләренә күрсәтеп:

– Менә Минем анам һәм туганнарым! – дип дәвам итте. – 50Күктәге Атамның ихтыярын үтәүче кеше Миңа ир туганым да, кыз туганым да, анам да була[+].

#### 13


Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Шул көнне Гайсә, өйдән чыгып, күл ярына барып утырды. 2Аның тирәсенә күп халык җыелды. Шунлыктан Аңа көймәгә утырырга туры килде, ә бөтен халык яр буенда басып торды. 3Гайсә гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә аларга күп нәрсә хакында сөйләде:

– Менә бер кеше чәчүгә чыккан, ди. 4Чәчкәндә, орлыкларның бер өлеше юл буена төшкән. Кошлар, очып килеп, аларны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы ташлы урынга төшкән. Орлык өстә генә ятканга күрә, бик тиз шытып чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыргач, тамырланып өлгермәгәнгә, үсентеләр шиңеп төшкәннәр. 7Орлыкларның башкалары күгәнлеккә төшкән. Күгән куаклары, үсеп, аларны басып киткән[+]. 8Ә башка орлыклар уңдырышлы җиргә төшкән һәм йөзләтә, алтмышлата, утызлата уңыш биргән. 9Колагы булганнар – ишетсен![+]

10[•]Шәкертләре, Аның янына килеп:

– Син ни өчен халык белән кинаяле хикәяләр ярдәмендә сөйләшәсең? – дип сорадылар.

11– Сезгә Күкләр Патшалыгының серләрен белү бирелгән, ә аларга бирелмәгән, – диде Ул. –[+] 12Кемдә бар булса, шуңа бирелер һәм аңарда артыгы белән булыр. Ә кемдә юк икән, аңардан булганы да тартып алыныр[+]. 13Менә шуңа күрә Мин аларга кинаяле хикәяләр кулланып сөйлим: алар бит карыйлар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, ләкин ишетмиләр һәм төшенмиләр[+]. 14Шулай Ишагыйянең пәйгамбәрлек сүзләре аларда тормышка ашты:

«Ничек кенә тыңласагыз да – аңламассыз,
ничек кенә карасагыз да – күрмәссез,
15чөнки бу халыкның йөрәген май баскан.
Көчкә генә ишетә колаклар,
күзләрен дә алар йомганнар.
Әгәр шулай булмаса,
күзләре белән күрерләр,
колаклары белән ишетерләр иде.
Йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*][+].

16Ләкин күзләрегез бәхетле, чөнки алар күрәләр, колакларыгыз бәхетле, чөнки алар ишетәләр[+]. 17Сезгә хак сүз әйтәм: сез күреп торган нәрсәләрне күп пәйгамбәрләр һәм тәкъвалар күрергә теләделәр, әмма күрмәделәр; сез ишетеп торган нәрсәләрне ишетергә теләделәр, әмма ишетмәделәр[+].

18[•]Шулай итеп, чәчүче хакындагы гыйбрәтле хикәянең нәрсә аңлатканын тыңлагыз. 19Патшалык хакындагы сүзне ишетүче һәм аңламаучы һәркемнең йөрәгенә чәчелгәнне явыз иблис килеп алып китә. Бу – юл буена чәчелгән орлык. 20Ташлы урынга чәчелгән орлык исә – сүзне ишетү белән шатланып кабул итүче кеше ул. 21Әмма аның тамыры булмаганлыктан, түземлеге күпкә җитми. Сүз аркасында авырлыклар яки эзәрлекләүләр башланса, ул бик тиз чигенә[+]. 22Күгәнлеккә чәчелгәне исә – сүзне ишетүче кеше, әмма тормыш мәшәкатьләре һәм байлык артыннан куу сүзне басып китә һәм ул уңыш бирми[+]. 23Ә уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аны аңлаучы кеше, ул җимеш бирә һәм уңышы йөзләтә, алтмышлата һәм утызлата була[+].


Тиле бодай хакында гыйбрәтле хикәя

24Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: кеше үзенең басуына яхшы орлыгын чәчкән. 25Әмма төнлә, һәммәсе йоклаганда, дошманы килеп, иген арасына тиле бодай чәчеп киткән. 26Үсентеләр күтәрелеп, башаклары күренгән вакытта, тиле бодай да күренә башлаган. 27Йорт хуҗасының хезмәтчеләре аңа килеп: «Хуҗам, син бит үзеңнең басуыңа орлыкның иң яхшыларын чәчтең. Тиле бодай каян килеп чыккан соң?» – дип сораганнар. 28«Бу – дошман эше», – дип җавап биргән хуҗалары. «Теләсәң, без барып утыйк аларны!» – дигәннәр алар. 29Ләкин ул: «Кирәкми, югыйсә утаганда, тиле бодай белән бергә игенне дә йолкуыгыз бар. 30Анысы да, монысы да урганга кадәр үссеннәр. Ә инде урак өстендә уручыларга әйтермен: „Яндыру өчен, иң элек тиле бодайны җыегыз һәм аларны көлтәләргә бәйләгез, ә игенне келәткә илтеп салыгыз“», – дип әйткән[+].


Горчица орлыгы һәм ачыткы хакында гыйбрәтле хикәяләр

31[•]Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: бер кеше үз басуына горчица орлыгын чәчкән, ди. 32Ул бөтен орлыклардан да кечкенәрәк, ә инде үсеп җиткәч, бакчадагы һәммә үсемлекләрдән дә биегрәк, агач кебек була. Кошлар, очып килеп, ботаклары арасында оя коралар[+].

33Гайсә аларга тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: менә бер хатын, ачыткы салып, бер капчык[*] оннан камыр басып куйган һәм берникадәр вакыттан камыры бик нык кабарган, ди[+].

34Боларның барысын Гайсә халыкка кинаяле хикәя итеп сөйләде. Аларга кинаяле хикәясез бернәрсә дә сөйләмәде Ул. 35Бу – пәйгамбәр әйткәннәр гамәлгә ашсын өчен булды:

«Авызымны ачып, кинаяле хикәяләр кулланып сөйләрмен,
дөнья яратылган көннәрдән бирле
сер булганнарны игълан итәрмен»[*][+].


Тиле бодай хакындагы гыйбрәтле хикәянең мәгънәсе

36Аннары, халыкны җибәреп, Гайсә өйгә керде. Шәкертләре янына килеп:

– Басудагы тиле бодай хакындагы гыйбрәтле хикәянең мәгънәсен безгә аңлатып бирче! – диделәр.

37– Яхшы орлык чәчүче – Адәм Углы, – диде Гайсә. – 38Басу – дөнья ул, яхшы орлыклар – Патшалык кешеләре, тиле бодай – явыз иблис кешеләре,[+] 39һәм аны чәчүче дошман – иблис. Урак өсте – дөнья бетү ул, ә уручылар – фәрештәләр[+]. 40Тиле бодайны җыеп, утта ничек яндырсалар, дөнья беткәндә дә, шулай булачак. 41Адәм Углы фәрештәләрен җибәрер, алар Аның Патшалыгыннан гөнаһка тартучыларның һәм явызлык эшләүчеләрнең һәммәсен, җыеп,[+] 42янып торган утлы мичкә ташларлар. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+]. 43Ә тәкъва кешеләр Аталарының Патшалыгында кояштай балкып торырлар. Колагы булганнар – ишетсен![+]


Яшерелгән хәзинә һәм энҗе хакында гыйбрәтле хикәя

44Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: берәү кырда күмеп куелган хәзинә тапкан, ди. Ул аны яңадан күмеп куйган һәм, шатланып, бөтен булган нәрсәсен сатып, шул кырны сатып алган.

45Күкләр Патшалыгы тагын нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: сәүдәгәр яхшы энҗеләр эзли, ди. 46Менә ул искиткеч матур энҗе тапкан. Кайтып, бар булган нәрсәсен саткан һәм аны сатып алган.


Ятьмәгә эләккән балыклар хакында гыйбрәтле хикәя

47Күкләр Патшалыгы тагын нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: балыкчылар күлдә ятьмә салганнар һәм аңа төрле балыклар эләккән, ди[+]. 48Ятьмә балык белән тулгач, алар ятьмәне ярга тартып чыгарганнар да, утырып, балыкларны сайлый башлаганнар. Яхшыларын кәрзингә салганнар, яраксызларын исә читкә ташлаганнар[+]. 49Дөнья беткәндә дә, шулай булачак: фәрештәләр килеп, тәкъвалардан яман кешеләрне аерырлар[+]. 50Аларны янып торган утлы мичкә ташларлар. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

51Сез боларның барысын да аңладыгызмы?

– Әйе, – дип җавап бирделәр шәкертләре.

52– Менә шуңа күрә, – диде аларга Гайсә, – Күкләр Патшалыгының шәкерте булып киткән һәр канун белгече үзенең келәтеннән иске әйберләрен дә, яңаларын да чыгаручы йорт хуҗасы белән охшаш.


Гайсәнең Насарада инкяр ителүе

53[•]Шушы гыйбрәтле хикәяләрне сөйләп бетергәч, Гайсә аннан китте. 54Үз шәһәренә кайткач, Ул кешеләргә гыйбадәтханәдә гыйлем бирде. Тыңлаучыларның һәммәсе таң калды.

– Шундый тирән акыл һәм кодрәтле эшләр Аңарда кайдан икән? – диделәр алар. –[+] 55Ул балта остасының углы түгелме соң?! Аның анасы – Мәрьям, энеләре – Ягъкуб, Йосыф, Шимун һәм Яһүдә түгелме?![+] 56Аның бөтен сеңелләре монда яшәмимени?! Шулай булгач, моның барысы Аңа кайдан килгән?

57Һәм Аны кире кактылар.

– Пәйгамбәр һәр җирдә ихтирам ителә, фәкать үз илендә һәм гаиләсендә генә хөрмәт күрми, – диде аларга Гайсә[+].

58Алар ышанмаганга күрә, Ул анда кодрәтле эшләрне күп эшләмәде.

#### 14


Чумдыручы Яхъяның үлеме

1[•]Шушы вакытта идарәче Һируд[*] Гайсә хакында ишетте. 2Үзенең кешеләренә: «Ул – үледән терелеп торган Чумдыручы Яхъя. Шуңа күрә Аның кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар», – диде ул[+].

3Һируд, бертуган кардәше Филипнең Һирудия хатыны аркасында, Яхъяны кулга алып, богаулап, зинданга япкан иде,[+] 4чөнки Яхъя: «Сиңа аның белән яшәргә ярамый», – дигән булган[+]. 5Һируд аны үтерер дә иде, әмма Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгән халыктан курыкты[+].

6Һирудның туган көнендә Һирудиянең кызы кунаклар алдында биеде һәм Һирудка шулкадәр ошады ки, 7ул ни генә сораса да, барын да бирергә ант итте[+]. 8Кыз исә анасы өйрәткәнчә:

– Хәзер үк Чумдыручы Яхъяның башын тәлинкәгә салып китер, – дип әйтте.

9Патша кайгыга төште, әмма кунаклар алдында әйтелгән ант хакына кызның теләген үтәргә 10һәм, зинданда Яхъяның башын кистерергә, дип әмер бирде. 11Башны тәлинкәгә салып китерделәр һәм кызга бирделәр, ә ул анасына илтеп бирде.

12Яхъяның шәкертләре килеп, аның гәүдәсен алып кабергә салдылар, аннары китеп, бу хакта Гайсәгә хәбәр иттеләр[+].


Биш меңне ашату

13[•]Гайсә исә бу хакта ишеткәч, ялгызы гына көймәгә утырып, аулак урынга китте. Әмма бу турыда билгеле булгач, кешеләр шәһәрләреннән чыгып, артыннан җәяүләп киттеләр. 14Ярга чыккач, Гайсә зур халык төркемен күреп алды. Ул аларны кызганып, авыру булганнарын савыктырды. 15Кич җиткәндә, Аның янына шәкертләре килеп:

– Биредә бик аулак, ә вакыт соң инде. Халыкны җибәр, авылларга барып, үзләренә ризык сатып алсыннар, – диделәр.

16– Аларга китәргә кирәкми. Аларны үзегез ашатыгыз, – диде Гайсә[+].

17– Безнең монда бары тик биш икмәк һәм ике балык кына бар, – дип әйттеләр тегеләр.

18– Аларны Миңа алып килегез, – диде Гайсә.

19Ул кешеләргә чирәмгә утырырга кушты. Биш икмәкне һәм ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм икмәкләрне сындыргалап, шәкертләренә бирде, ә алар исә халыкка өләштеләр. 20Барысы да туйганчы ашады. Калган сыныкларны җыеп, унике кәрзингә тутырдылар. 21Ашаучыларның саны исә, хатыннарны һәм балаларны исәпкә алмаганда, биш меңгә якын иде[+].


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

22[•]Шул ук вакытта Гайсә шәкертләренә, көймәгә утырып, Үзеннән алданрак аргы якка чыгарга кушты. Ә Үзе, халыкны кайтарып җибәргәнче, шунда калды. 23Халыкны җибәргәч, аулакта дога кылырга дип, Гайсә тауга күтәрелде. Кич җиткәндә дә, Ул анда ялгызы булды[+]. 24Ә көймә исә ярдан еракта[*], һәм, җил каршы булганлыктан, аңа көчле дулкыннар бәрә иде. 25Иртәнге өч белән алты арасында[*] Гайсә, су өстеннән атлап, алар янына китте. 26Шәкертләре Гайсәнең су өстеннән килүен күреп куркыштылар:

– Бу – өрәк! – диделәр һәм куркуларыннан кычкырып җибәрделәр[+].

27– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде шунда ук аларга Гайсә.

28Шуннан соң Петер Аңа:

– Хакимем! Әгәр Син булсаң, яныңа су өстеннән атлап килергә әмер бирче миңа, – дип эндәште.

29– Кил, – диде аңа Гайсә.

Петер, көймәдән чыгып, су өстеннән Гайсәгә таба атлады. 30Әмма җилнең көчле булуын тоеп куркып китте һәм бата башлады.

– Коткар мине, Хакимем! – дип кычкырып җибәрде ул.

31Гайсә шунда ук, кулын сузып, аны эләктереп алды һәм:

– Сай иманлы син, нигә икеләндең? – дип сорады[+].

32Алар көймәгә кергәч, җил тынды. 33Көймәдәге шәкертләре Гайсә каршында йөзтүбән капландылар.

– Син – чыннан да Аллаһы Углы! – диделәр алар[+].

34Алар, күлне кичеп, Геннисарет ярына чыктылар[+]. 35Җирле халык, Гайсәне танып, бу хакта шундагы бөтен әйләнә-тирәгә хәбәр таратты. Аның янына барлык авыруларны алып килделәр. 36Алар киеменең чабуына гына булса да кагылырга рөхсәт бирүен үтенделәр. Кагылган һәр кеше савыкты.

#### 15


Аллаһы әмере һәм ата-бабалардан килгән йолалар

1[•]Шуннан соң Гайсә янына Иерусалимнән фарисейлар һәм канун белгечләре килделәр.

2– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабалардан килгән йолаларны бозалар: ашар алдыннан кулларын юмыйлар? – дип сорадылар[+].

3– Ә сез ни өчен үзегезнең йолаларыгыз хакына Аллаһы әмерен бозасыз? – дип каршы төште Гайсә. –[+] 4Аллаһы: «Үз атаңны һәм анаңны хөрмәт ит»[*] һәм «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш»[*], – дип әйткән[+]. 5Ә сез: «Берәрсе атасына яки анасына: „Сиңа бирәсе бүләкне мин Аллаһыга бирергә вәгъдә иттем“, – дип әйтә икән, 6аңа инде ата-анасын хөрмәтләмәсә дә ярый», – дип өйрәтәсез. Моның белән сез үзегезнең йолагыз хакына Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз. 7Икейөзлеләр! Сезнең хакта Ишагыйя пәйгамбәр, алдан күреп, дөрес әйткән:[+]

8«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәге Миннән ерак.
9Миңа табынулары бушка:
алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр»[*][+].

10Гайсә, халыкны Үзе янына чакырып:

– Тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз. 11Аллаһы алдында кешене авызына кергән нәрсә нәҗесли алмый, киресенчә, авызыннан чыккан нәрсә нәҗесли, – дип әйтте[+].

12Шуннан соң, шәкертләре янына килеп:

– Сүзләреңне ишетеп, фарисейларның рәнҗүләрен беләсеңме? – диделәр.

13– Күктәге Атам тарафыннан утыртылмаган һәр үсенте тамыры белән йолкыначак, – диде Ул. –[+] 14Калдырыгыз аларны! Сукырларны җитәкләп йөрүче сукырлар алар. Сукыр сукырны җитәкләп бара икән, чокырга икесе дә егылып төшәчәк[+].

15– Безгә бу сүзләрне аңлатып бирче, – дип мөрәҗәгать итте Аңа Петер.

16– Әллә сез дә һаман аңламыйсызмы?! – диде Гайсә. – 17Авызга кергән нәрсәнең карынга керүе, ә аннан тышка чыгарылып ташланылуы сезгә аңлашылмыймыни? 18Кешенең авызыннан чыкканы йөрәгеннән чыга. Аны шул нәҗеслидер[+]. 19Явыз ниятләр, кеше үтерү, зиначылык, фәхешлек, урлашу, ялган шаһитлык итү, хурлау кешенең йөрәгеннән чыга бит[+]. 20Кешене менә шулар, юылмаган куллар белән ашау кешене нәҗесләми.


Кәнган хатынының иманы

21[•]Гайсә ул урыннан Сур һәм Сидун җирләренә китте[+]. 22Янына шул җирләрдә яшәүче Кәнган[†] хатыны килеп:

– Әфәндем, Давыт Углы! Кызган мине: кызыма җен кагылган һәм ул бик нык газаплана! – дип кычкырды[+].

23Әмма Гайсә аңа бер сүз белән дә җавап кайтармады. Шәкертләре, янына килеп, Аңардан үтенә башладылар:

– Җибәр аны. Югыйсә ул кычкырып безнең арттан килә.

24Гайсә исә:

– Мин Исраил халкының югалган сарыкларына гына җибәрелгән идем, – дип җавап бирде[+].

25Әмма хатын якын килде һәм, Аның каршында йөзтүбән капланып:

– Әфәндем, миңа ярдәм итче! – диде.

26– Икмәкне, балалардан тартып алып, көчекләргә ташлау яхшы түгел, – диде Гайсә[+].

27– Әйе, Әфәндем, – дип җавап кайтарды хатын. – Ләкин көчекләр дә хуҗаларының өстәленнән коелган валчыкларны ашый бит.

28Гайсә аңа:

– Әй, ханым! Синең иманың нык! Сиңа теләгәнеңчә булсын, – диде.

Шул вакытта ук аның кызы савыкты.


Дүрт меңне ашату

29[•]Аннан киткәч, Гайсә Гәлиләя күле буеннан атлады. Ул тауга менеп утырды. 30Янына халык төркемнәре килеп, үзләре белән аксакларны, сукырларны, гарипләрне, телсезләрне һәм башка күп төрле авыру кешеләрне китерделәр. Авыруларны Аның аяклары янына салдылар, һәм Гайсә аларны савыктырды[+]. 31Телсезләрнең сөйләшүен, гарипләрнең савыгуын, аксакларның йөрүен һәм сукырларның күзләре ачылганын күреп, халык таң калды. Алар Исраил Алласын данладылар.

32Гайсә шәкертләрен чакырып, аларга:

– Кешеләр кызганыч. Алар янымда инде өч көн, ә ашарларына һичнәрсәләре юк. Аларны ач килеш җибәрәсем килми: юлда хәлсезләнерләр, – дип әйтте[+].

33– Шундый төркемне туендырырлык икмәкне монда, чүлдә, кайдан алыйк? – диделәр Аңа шәкертләре[+].

34– Сездә ничә икмәк бар? – дип сорады Гайсә.

– Җиде икмәк һәм берничә кечкенә балык, – дип җавап бирделәр алар.

35Гайсә халыкка утырырга кушты һәм, 36җиде икмәкне һәм балыкларны алып, шөкрана кылгач, аларны сындыргалады һәм шәкертләренә бирде, ә шәкертләре халыкка өләште. 37Барысы да туйганчы ашадылар. Калган сыныкларны җиде кәрзин тутырып җыйдылар. 38Ә ашаучылар исә, хатыннарны һәм балаларны исәпкә алмаганда, дүрт мең кеше иде[+].

39Халыкны кайтарып җибәргәч, Гайсә көймәгә утырды һәм Мәгедән җирләренә юл тотты.

#### 16


Гайсәдән илаһи билге күрсәтүен таләп итүләре

1[•]Аннан соң Гайсә янына фарисейлар һәм саддукейлар килделәр. Сынарга теләп, Аңардан күктән берәр илаһи билге күрсәтүен үтенделәр[+]. 2Әмма Ул:

– Кич белән сез: «Күк йөзе кызыл, шуңа күрә һава торышы яхшы булыр», – дисез. 3Ә иртән иртүк: «Бүген давыл булачак, чөнки күк йөзе кып-кызыл һәм хәвефле», – дисез. Күккә карап, сез һава торышын әйтә аласыз, ә вакытларның билгеләрен аера белмисез. 4Аллаһыга иман итмәүче явыз буын кешеләре! Илаһи билгеләр таләп итәсез, әмма сезгә Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс, – дип җавап бирде.

Һәм Гайсә аларны калдырып китте[+].


Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысы

5[•]Башка ярга килеп җиттеләр. Шәкертләре үзләре белән икмәк алырга онытканнар иде. 6Шунда Гайсә аларга:

– Карагыз, фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз![+]

7Алар исә үзара: «Икмәгебез булмаганга, шулай әйтәдер», – диештеләр. 8Гайсә, моны белеп:

– Сай иманлылар! Сез ни өчен икмәгегез юклыгы турында сөйләшәсез[+]? 9Сез берни дә аңламыйсызмыни?! Биш мең кешегә өләшкән биш икмәкне оныттыгызмы?! Сез ул вакытта ничә кәрзин җыеп алдыгыз[+]? 10Ә җиде икмәкне дүрт меңгә өләшү хакында? Сез ул вакытта ничә кәрзин җыеп алдыгыз[+]? 11Икмәк хакында әйтмәвем сезгә аңлашылмыймы?! Фарисейлар һәм саддукейлар ачыткысыннан сакланыгыз! – диде.

12Шунда алар Гайсәнең икмәк ачыткысыннан түгел, ә фарисейлар һәм саддукейлар тәгълиматыннан сакланырга кушуын аңладылар.


Кем ул Гайсә?

13[•]Филип Кайсариясе шәһәре янындагы җиргә килгәч, Гайсә шәкертләреннән:

– Кешеләр Адәм Углын кем дип белә? – дип сорады.

14– Берәүләр Аны – Чумдыручы Яхъя, ди, икенчеләре – Ильяс, ә кайберләре исә Иремия яки башка пәйгамбәрләрнең берсе дип исәплиләр, – дип җавап бирделәр алар[+].

15– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Гайсә.

16– Син – Мәсих, тере Аллаһының Углы, – дип җавап бирде Шимун Петер[+].

17– Яхъя углы Шимун, син бәхетле, чөнки моны сиңа кеше түгел, ә Минем Күктәге Атам ачып бирде, – диде Гайсә[+]. 18– Шуңа күрә Мин сиңа әйтәм: син – Петер[*], һәм бу кыяда Мин Үземә иман итүчеләр бердәмлеген[†] [*] төзеячәкмен. Аны үлеләр дөньясы[*] җиңә алмас[+]. 19Мин сиңа Күкләр Патшалыгының ачкычларын бирермен. Син җирдә тыйганны Аллаһы күкләрдә тыячак, ә җирдә рөхсәт иткәнне Аллаһы күкләрдә рөхсәт итәчәк[+].

20Аннан соң шәкертләренә Үзенең Мәсих булуын һичкемгә дә әйтмәскә кушты[+].


Гайсәнең Үз үлеме хакында әйтүе

21[•]Шул вакыттан алып, Гайсә шәкертләренә Үзенең Иерусалимгә барырга һәм анда өлкәннәр[†], баш руханилар һәм канун белгечләре тарафыннан күп газапларга дучар ителергә, анда үтерелергә, әмма өченче көнне терелтеп торгызылырга тиешлеге хакында ачык итеп сөйли башлады[+].

22Петер исә, Аны читкәрәк алып китеп, каршы әйтә башлады:

– Сине Аллаһы сакласын, Хакимем! Синең белән мондый хәл була күрмәсен!

23Әмма Гайсә, борылып, Петергә:

– Кит янымнан, иблис! Син Мине юлдан яздырырга тырышасың. Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – диде[+].

24Аннары Гайсә шәкертләренә болай диде:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үз-үзеннән баш тартып, хачын күтәрсен дә Миңа иярсен[+]. 25Чөнки үз җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр. Ә үз җанын Минем хакка югалткан кеше аны табар[+]. 26Бөтен дөньяны яулап, җанын харап итсә, кешегә моннан ни файда? Кеше, нәрсә биреп, үз җанын кайтарып ала алыр икән[+]? 27Адәм Углы Атасының балкып торган шөһрәте һәм Үз фәрештәләре белән килер дә һәркемгә гамәленчә бирер[+]. 28Сезгә хак сүз әйтәм: шушында басып торучыларның кайберләре Адәм Углының Патша булып килүен күргәнче дөнья куймаячаклар[+].

#### 17


Гайсәнең кыяфәте үзгәрүе

1[•]Алты көн узганнан соң, Гайсә Петерне, Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны Үзе белән алып, биек тауга күтәрелде. Алар анда үзләре генә иде[+]. 2Шунда аларның күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте: йөзе кояштай балкыды, ә киемнәре яктылык кебек ап-ак булды[+]. 3Менә алар каршында Муса белән Ильяс пәйгамбәрләр пәйда булып, Гайсә белән сөйләштеләр[+]. 4Шунда Петер Гайсәгә:

– Хакимебез! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Телисеңме, өч чатыр корам: берсен Сиңа, берсен Мусага, берсен Ильяска? – дип әйтте.

5Петер сөйләгән вакытта, балкып торган болыт төшеп, аларны каплады. Болыт эченнән: «Бу Минем сөекле Углымдыр, Ул – Минем куанычым. Аны тыңлагыз!» дигән өн килеп иреште[+].

6Бу тавышны ишетеп, шәкертләр йөзтүбән капландылар һәм нык куркыштылар. 7Гайсә, яннарына килеп, аларга кагылды һәм:

– Торыгыз, курыкмагыз! – диде.

8Шәкертләр, күтәрелеп карагач, Гайсәдән башка беркемне дә күрмәделәр.

9Таудан төшкәндә, Гайсә аларга боерып:

– Адәм Углы үледән терелтеп торгызылганга кадәр, күргәнегез хакында беркемгә дә сөйләмәгез, – дип әйтте[+].

10– Ә канун белгечләре ни өчен, башта Ильяс килергә тиеш, дип әйтәләр соң? – дип сорадылар шәкертләре.

11– Дөрестән дә, башта Ильяс килеп, бар нәрсәне әзерләп куяр[*], – дип җавап бирде Гайсә. –[+] 12Сезгә әйтәм: Ильяс килде инде, ләкин кешеләр аны танымадылар һәм аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр. Шулай ук Адәм Углы да алар аркасында күп газаплар кичерәчәк[+].

13Шунда шәкертләре Гайсәнең Чумдыручы Яхъя хакында сөйләгәнен аңладылар[+].


Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

14[•]Алар халык төркеме янына әйләнеп кайткач, бер кеше килде дә Гайсә алдында тез чүгеп:

15– Әфәндем, углымны кызганчы! Аңарда өянәк авыруы, ул бик газаплана. Еш кына әле утка, әле суга ташлана. 16Мин аны шәкертләреңә китергән идем, әмма алар аны савыктыра алмадылар, – диде.

17– Әй, имансыз һәм бозык буын! Миңа сезнең белән күпме булырга? Күпме сезгә түзеп торырга? Малайны яныма китерегез! – диде Гайсә.

18Гайсә җенгә чыгарга әмер бирде. Җен чыгып китте, малай шул мизгелдә үк савыкты[+].

19Шәкертләре Гайсә белән ялгыз гына калгач, янына килделәр һәм:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорадылар.

20– Чөнки иманыгыз аз, – дип җавап бирде Гайсә. – Сезгә хак сүз әйтәм: горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булса һәм менә бу тауга: «Моннан тегендә күчеп кит», – дип әйтә калсагыз, ул урыныннан күчәр иде. Сезнең өчен мөмкин булмаган һичнәрсә булмас иде. [[+] 21][*]

22[•]Алар Гәлиләядә бергә җыелгач, Гайсә аларга:

– Адәм Углы кешеләр кулына тотып бирелергә 23һәм үтерелергә тиеш, әмма өченче көнне Ул терелтеп торгызылачак, – дип әйтте.

Шәкертләр бик хафаландылар[+].


Аллаһы йортына бирелә торган сәдака

24Алар Кәпәрнаумга килеп җиткәч, Петер янына Аллаһы йорты өчен салым[*] җыючылар килде.

– Остазыгыз салым түләмиме? – дип сорадылар алар[+].

25– Түли, – дип җавап бирде Петер.

Петер өйгә кергәч, беренче булып сүзне Гайсә башлады:

– Шимун, син ничек уйлыйсың: җирдәге патшалар салымны һәм ясакны кемнән түләтәләр? Үз угылларыннанмы, әллә чит кешеләрдәнме?

26Петер:

– Чит кешеләрдән, – дип җавап бирде.

– Алай булгач, үз угыллары түләүдән азат, – диде Гайсә. – 27Әмма аларны рәнҗетмик. Күлгә барып кармак сал. Беренче эләккән балыкны алып, авызын ач һәм анда көмеш тәңкә[*] табарсың. Аны алып, Минем өчен дә, үзең өчен дә салым җыючыларга бир[+].

#### 18


Кем иң бөеге?

1[•]Шул вакытта Гайсә янына шәкертләре килеп:

– Күкләр Патшалыгында кем иң бөеге? – дип сорадылар.

2Гайсә бер баланы чакырып алып, алар уртасына бастырды 3һәм:

– Сезгә хак сүз әйтәм: әгәр сез үзгәреп, балалар кебек булмасагыз, Күкләр Патшалыгына кермәячәксез, – диде[+]. 4– Кем шушы бала кебек үзен кече итеп тота, шул Күкләр Патшалыгында иң бөеге булыр. 5Минем хакка шушындый бер баланы күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә[+]. 6Әмма Миңа иман итүче[†] әлеге кечкенәләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, тирән диңгез суында батырсалар, аның өчен яхшырак булыр иде.

7Дөньяга кайгы, чөнки юлдан яздырырдай нәрсәләр күп! Вәсвәсәләрнең килүе котылгысыз, әмма алар кем аркылы килә, шуңа кайгы![+] 8Әгәр сине кулың яки аягың вәсвәсәгә салса, аны чабып, читкә ташла! Ике кулың һәм ике аягың белән сау килеш мәңгелек утка ташлануга караганда, тормышка бер куллы булып яки аксак килеш керүең синең өчен яхшырак[+]. 9Әгәр күзең сине вәсвәсәгә салса, аны суырып алып, читкә ташла! Ике күзең сау килеш җәһәннәм утына ташлануга караганда, тормышка бер күзле булып керүең яхшырак[+].


Югалган сарык хакында гыйбрәтле хикәя

10[•]Карагыз, әлеге кечкенәләрнең берсен дә түбәнсетмәгез. Сезгә әйтәм: аларның фәрештәләре Күктәге Атамның йөзен һәрвакыт күреп торалар. [ 11][*]

12Сез ничек уйлыйсыз? Әгәр берәүнең йөз сарыгы булып, аның берсе югалса, ул кеше, туксан тугыз сарыгын тауларда калдырып, югалганын эзләп китмәсме икән соң? 13Әгәр тапса, сезгә хак сүз әйтәм: югалмаган туксан тугызга караганда, табылганына күбрәк куаныр. 14Күктәге Атагыз да шулай: әлеге кечкенәләрнең берсенең дә һәлак булуын теләми[+].


Имандашың гөнаһ кылса

15[•]Имандашың сиңа каршы гөнаһ кылса, барып, гаебен үзенә генә фаш ит. Ул тыңласа, сез бер-берегезне тагын имандашлар дип атый алырсыз[+]. 16Ләкин тыңламаса, «һәр очрак ике яки өч шаһит белән раслансын өчен»[*], үзең белән бер яки ике кешене ал[+]. 17Әгәр аларны да тыңламаса, иман итүчеләр бердәмлегендә[*] сөйлә, ә инде бердәмлек әгъзаларын да тыңламаса, ул синең өчен мәҗүси яки салым җыючы кебек булсын[+].

18Сезгә хак сүз әйтәм: җирдә нәрсәне тыйсагыз, шуны күктә Аллаһы тыяр һәм нәрсәне рөхсәт итсәгез, күктә Аллаһы да рөхсәт итәр.

19Тагын сезгә әйтәм: арагыздагы икегез үзара килешеп, җирдә нәрсә генә сорасагыз да, Күктәге Атам аны эшләячәк[+]. 20Чөнки икәү яки өчәү Минем хакка җыелса, Мин дә алар белән булачакмын.


Мәрхәмәтсез хезмәтче хакында гыйбрәтле хикәя

21Шуннан соң Аның янына Петер килеп:

– Хакимем, туганым миңа каршы гөнаһ кылса, ничә тапкыр кичерергә тиешмен? Җиде тапкырмы?![+]

22– Юк, җиде түгел, ә җитмеш тапкыр җиде мәртәбә! – дип җавап бирде аңа Гайсә. – 23Күкләр Патшалыгы менә нәрсәгә охшаш. Күз алдына китерегез: бер патша хезмәтчеләреннән хисап таләп иткән. 24Акча хисабы башлангач, аңа ун мең талант[*] бурычы булган бер кешене китергәннәр. 25Аның бурычын кайтарырга акчасы булмагач, бурычын түләтер өчен, патша аның үзен дә, хатынын да, балаларын да, бар милкен дә сатырга әмер биргән[+]. 26Хезмәтче патша каршында йөзтүбән капланып: «Бурычымны көтче! Мин сиңа барын да кайтарып бирәчәкмен!» – дип әйткән. 27Хуҗасы, аны кызганып, бурычын бәхилләгән һәм хезмәтчесен җибәргән.

28Хезмәтчесе исә чыгып киткән һәм үзенә йөз динар[*] тиешле хезмәттәшләренең берсен очраткан. Ул аны, бугазына ябышып, буа башлаган. «Миңа бурычыңны түлә!» – дип таләп иткән. 29Тегесе, тезләренә егылып, аңа: «Бурычымны көтче, мин кайтарып бирәчәкмен!» – дигән. 30Әмма хезмәтче, риза булмыйча, бурычын түләгәнгә кадәр, аны зинданга утырткан[+]. 31Патшаның башка хезмәтчеләре, моны күреп, бик кайгырганнар һәм бар булган хәлне хуҗаларына килеп сөйләп биргәннәр. 32Шуннан соң хуҗасы әлеге хезмәтчене чакырып: «Яраксыз хезмәтче! Үтенгәч, мин бөтен бурычыңны бәхилләдем. 33Мин рәхимлек күрсәткән кебек, хезмәттәшеңә син дә рәхимлек күрсәтергә тиеш түгел идеңмени?!» – дип әйткән. 34Ачуы чыккан патша, хезмәтчесе бөтен бурычын түләп бетергәнче, аны газаплаучылар кулына тапшырган.

35Әгәр туганыгызны ихлас күңелдән кичермәсәгез, Күктәге Атам да сезнең белән шулай эшләячәк[+].

#### 19


Гайсәнең аерылышу хакында өйрәтүе

1[•]Гайсә сүзен тәмамлагач, Гәлиләядән китеп, Үрдүн аръягындагы Яһүдия җиренә юнәлде. 2Артыннан халык төркемнәре иярде. Гайсә алар арасындагы авыруларны савыктырды. 3Гайсә янына фарисейлар килгәч, Аны сынарга теләп:

– Ир кешегә хатынын һәртөрле сәбәптән аерып җибәрергә канун рөхсәт итәме? – дип сорадылар.

4– Кешеләрне бар иткәндә, Яратучы баштан ук «аларны ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты»[*] дигәнне сез укымадыгызмыни?! – дип сорады Гайсә. –[+] 5Аллаһы әйткән: «Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр һәм алар икесе бер тән булыр»[*][+]. 6Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. Аллаһы кушканны кеше аермасын[+].

7– Алай булса, нигә соң Муса ирләргә үз хатынына талак хаты биреп, аерып җибәрергә рөхсәт иткән?[*] – диделәр алар[+].

8– Ул сезгә, күңелләрегез каты булганга күрә, хатыныгыз белән аерылышырга рөхсәт биргән. Башта алай түгел иде, – диде Гайсә. – 9Сезгә әйтәм: ир кеше, зина кылудан башка сәбәп аркасында хатыны белән аерылышып, башкага өйләнә икән, ул зина кыла[+].

10Шәкертләре Аңа:

– Ирнең хатынга карата мөнәсәбәте шундый була икән, ул чакта өйләнмәве яхшырак, – диделәр.

11– Бу сүзләрне барысы да кабул итә алмыйлар, ә бары тик кемгә бирелгән булса, шул кабул итәр, – дип җавап бирде Гайсә. –[+] 12Кешеләр төрле сәбәпләр аркасында өйләнми: берәүләр ана карыныннан шундый булып туалар, икенчеләрен кешеләр шундый итәләр, һәм өченчеләре исә Күкләр Патшалыгы хакына үзләре өйләнмиләр. Моны кем кабул итә ала, шул кабул итсен!


Гайсәнең балаларга фатиха бирүе

13[•]Шуннан соң, кулларын куеп дога кылсын дип, кешеләр Гайсә янына балаларын алып килделәр. Шәкертләре исә аларны шелтәләделәр. 14Әмма Гайсә:

– Балаларга ирек бирегез, аларга яныма килергә комачауламагыз, чөнки Күкләр Патшалыгы менә шундыйларныкы, – диде[+].

15Гайсә аларга кулы белән орынып, Үзенең фатихасын күндерде һәм аннан китеп барды.


Гайсә һәм бер бай

16[•]Бервакыт Гайсә янына бер кеше килеп:

– Остаз, мәңгелек тормышка ия булыр өчен, мин нинди игелекле эш эшләргә тиеш? – дип сорады[+].

17– Син игелек хакында ник Миннән сорыйсың? Берәү генә игелекле. Мәңгелек тормышка керәсең килә икән, Аның әмерләрен үтә, – диде Гайсә[+].

18– Ниндиләрен? – дип сорады тегесе.

– Кеше үтермә, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, 19атаң белән анаңны хөрмәт ит[*] һәм якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат[*], – дип җавап бирде Гайсә[+].

20– Мин боларны үтәп киләм. Миңа тагын нәрсә җитми? – дип сорады егет[+].

21– Камил булырга теләсәң, бар да, булган милкеңне сатып, фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил дә Миңа ияр, – диде Гайсә[+].

22Егет исә, бу сүзләрне ишеткәч, борчуга төште һәм китеп барды, чөнки ул бик бай иде.

23Ә Гайсә шәкертләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: бай кешегә Күкләр Патшалыгына керүе кыен шул[+]. 24Тагын сезгә әйтәм: бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк, – диде.

25Шәкертләре, моны ишетеп, бик гаҗәпләнделәр.

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сорадылар алар.

26Гайсә аларга карап:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, әмма Аллаһы һәммәсен дә булдыра ала, – диде[+].

27Шунда Петер Гайсәгә мөрәҗәгать итте:

– Менә без, бөтен нәрсәбезне калдырып, Сиңа иярдек. Моның өчен безгә нәрсә була[+]?

28– Сезгә хак сүз әйтәм: бөтен дөнья яңаргач, Адәм Углы шөһрәтле тәхетенә утырганнан соң, сез дә, Миңа иярүчеләр, Исраилнең унике ыругы белән идарә итәр өчен, унике тәхеткә утырачаксыз[+]. 29Йортларын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен яки ата-анасын, балаларын яки басуларын Минем хакка калдырган һәркем йөз тапкыр күбрәк алачак һәм мәңгелек тормышка ия булачак[+]. 30Әмма беренчеләрнең күбесе соңгылар булыр, соңгылар исә беренчегә чыгар[+].

#### 20


Йөзем бакчасында эшләүчеләр хакында гыйбрәтле хикәя

1Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаш? Күз алдыгызга китерегез: иртән иртүк хуҗа үзенең йөзем бакчасына эшчеләр ялларга барган. 2Ялчылар белән көненә бер динардан килешкәч, ул аларны йөзем бакчасына җибәргән. 3Иртәнге сәгать тугызда[*] өеннән чыгып, базар мәйданына килгәч, ул анда эшсез торган башка кешеләрне күреп: 4«Сез дә минем йөзем бакчасына барыгыз. Мин сезгә тиешенчә түләрмен», – дигән. Алар киткәннәр. 5Ә хуҗа сәгать уникедә дә, көндезге сәгать өчтә дә шулай ук эшләгән. 6Сәгать бишләр тирәсендә хуҗа тагын чыгып, басып торган кешеләрне күргән. «Сез нигә монда көне буе эшсез торасыз?» – дип сораган ул алардан. 7«Безне беркем дә ялламады», – дип җавап кайтарганнар алар. Ул аларга: «Сез дә йөзем бакчасына барыгыз», – дип әйткән.

8Кич җиткәч, хуҗа идарәчесенә: «Эшчеләрне чакырып, аларга түлә. Соңгы ялланганнарыннан башлап, беренчеләре белән тәмамла», – дигән[+]. 9Кичке биштә ялланганнар килеп, һәрберсе бер динар акча алган. 10Шуңа карап, беренчеләре: «Күбрәк алырбыз», – дип уйлаганнар. Әмма алар да берәр динар акча алганнар. 11Ә алгач, хуҗага зарлана башлаганнар: 12«Бу соң килгәннәре бары тик бер сәгать эшләделәр, ә син аларны безнең белән тиңләдең. Без бит көннең авырлыгын һәм эсселеген кичердек».

13Әмма ул аларның берсенә: «Дустым, мин сиңа карата гаделсезлек эшләмәдем. Син минем белән бер динарга килештең түгелме соң?! 14Үзеңә тиешлесен ал да кит. Ә мин бу соңгысына да сиңа биргән кадәр бирергә телим. 15Акчам белән үзем теләгәнчә эшләргә хокукым юкмыни?! Әллә син минем юмартлыгымнан көнләшәсеңме?» – дип җавап биргән.

16Шулай, соңгылар беренче булырлар, ә беренчеләр исә соңгы булырлар, – диде Гайсә[+].


Гайсәнең янә Үзенең үлеме хакында әйтүе

17[•]Иерусалимгә таба барганда, Гайсә, унике шәкертен читкә чакырып, аларның үзләренә генә болай диде:

18– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын анда баш руханилар һәм канун белгечләре кулына тотып бирерләр. Алар Аны үлемгә хөкем итәрләр, 19мыскыллау, камчы белән суктыру һәм хачка кадаклату өчен, мәҗүсиләр кулына тапшырырлар. Әмма өченче көнгә Ул үледән терелтеп торгызылачак[+].


Гайсә һәм Зебедәй угыллары

20[•]Шуннан соң Зебедәйнең хатыны, угыллары белән Гайсә янына килеп, алдында тезләнде. Ул Аңардан нәрсәдер сорарга теләде[+].

21– Син нәрсә телисең? – дип сорады Гайсә.

– Ике углым Патшалыгыңда берсе уң ягыңа, икенчесе сул ягыңа утырачак, дип вәгъдә итсәң иде, – диде хатын[+].

22– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә алырсызмы?

– Алырбыз, – диделәр алар[+].

23– Сез Минем касәмнән эчәрсез, ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярымда түгел. Атам ул урыннарны кемнәргә тәгаенләсә, шуларныкы булыр.

24Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең бу икәүгә каршы ачулары чыкты. 25Ә Гайсә аларны чакырып алып:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре халыклар белән хакимлек кыла һәм түрәләр дә алар белән идарә итә. 26Ләкин сездә алай булмасын! Арагызда бөек булырга теләүче башкаларга – хезмәтче,[+] 27арагызда беренче булырга теләүче сезнең өчен кол булсын. 28Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр[†] өчен, тормышын бирергә дип килде, – диде[+].


Гайсәнең ике сукырны савыктыруы

29[•]Гайсә шәкертләре белән Әрихә шәһәрен калдырып киткәндә, артыннан күп санлы халык иярде[+]. 30Юл читендә ике сукыр утыра иде. Алар Гайсәнең үтеп баруын ишеткәч:

– Әфәндем, Давыт Углы! Безне кызган! – дип кычкырып җибәрделәр[+].

31Халык, ачуланып, аларны тыймакчы булды, әмма алар тагын да көчлерәк итеп:

– Әфәндем, Давыт Углы! Безне кызган! – дип кычкырдылар.

32Гайсә, туктап, аларны чакырды һәм:

– Сезнең өчен нәрсә эшләвемне телисез? – дип сорады.

33– Әфәндем! Күзләребез ачылсын иде! – диделәр алар.

34Гайсә, аларны кызганып, күзләренә кагылды: алар шунда ук күрә башладылар һәм Аңа ияреп киттеләр[+].

#### 21


Гайсәнең Иерусалимгә тантана белән керүе

1[•]Алар Иерусалимгә якынлашып, Зәйтүн-тау янындагы Бәйт-Фәги авылына килгәч, Гайсә ике шәкертен җибәрде[+] 2һәм:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз. Шунда ук бәйләп куелган ана ишәк белән яшь ишәкне күрерсез. Аларны бәйдән ычкындырып, Миңа китерегез. 3Кем дә булса берәр нәрсә әйтсә, аңа: «Алар безнең Хуҗага кирәк», – дип җавап бирегез. Ул ишәкләрне шунда ук җибәрер, – диде.

4Бу – пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашсын өчен булды:[+]

5«Сион-кызга әйтегез:
„Менә Патшаң сиңа килә.
Ул тыйнак-күндәм, ишәккә һәм тайга,
камыт кигезелгән ишәк баласына атланган“»[*].

6Шәкертләре барып, барын да Гайсә кушканча эшләделәр. 7Ишәк белән баласын алып килеп, өс киемнәрен ишәкләр сыртына салдылар һәм Гайсә аларга менеп атланды. 8Зур халык төркеме өс киемнәрен юл өстенә җәйделәр, башкалары исә агач ботакларын сындырып юлга салдылар[+]. 9Гайсәнең алдыннан һәм артыннан килүче зур халык төркемнәре:

«Давыт Углына һошанна![*]
Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер![*]
Югарыда, күкләрдә һошанна!» –

дип кычкырдылар[+].

10Гайсә Иерусалимгә килеп кергәч, бөтен шәһәр кузгалды.

– Кем бу? – дип сораштылар кешеләр.

11– Бу – Гайсә, Гәлиләядәге Насарадан пәйгамбәр, – дип җавап бирде халык[+].


Аллаһы йортын чистарту

12[•]Гайсә, Аллаһы йортына кереп, барлык сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгарды, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады[+]. 13Гайсә аларга:

– Изге язмада: «Минем Йортым дога кылу йорты дип аталыр»[*], – дип язылган, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндерәсез![*] – диде[+].

14Аллаһы йортында Гайсә янына сукырлар, аксаклар килде һәм Ул аларны савыктырды. 15Ләкин баш руханиларның һәм канун белгечләренең, Ул эшләгән искиткеч эшләрне һәм балаларның Аллаһы йортында: «Давыт Углына һошанна!» – дип кычкыруларын күреп, ачулары чыкты[+]. 16Алар Аңардан:

– Аларның нәрсә әйтүләрен ишетәсеңме? – дип сорадылар.

– Әйе, – дип җавап бирде Гайсә. – Сез: «Сабый һәм имчәк балалар теленнән Син Үзеңә мактау яудырттың»[*], – дип язылганны һичкайчан укымадыгызмы әллә[+]?

17Гайсә, аларны калдырып, шәһәрдән Бәйт-Әниягә китте һәм төнне анда үткәрде[+].


Гайсәнең инҗир агачын каргавы

18[•]Иртә белән шәһәргә таба юл тотканда, Гайсә ачыгып киткән кебек булды[+]. 19Юл буендагы инҗир агачын күреп, Ул янына килде, әмма яфрактан башка берни тапмагач, аңа:

– Моннан ары җимешең беркайчан булмасын! – диде.

Һәм шунда ук инҗир агачы корып төште[+].

20Моны күреп, шәкертләренең исләре китте.

– Ничек алай кинәт кенә инҗир агачы корып төште соң? – дип сорадылар алар.

21– Сезгә хак сүз әйтәм: ышансагыз һәм шикләнмәсәгез, Мин инҗир агачы белән эшләгәнне генә эшләп калмассыз, әмма бу тауга: «Күтәрел дә диңгезгә ташлан!» – дип әйтсәгез дә шулай булачак[+]. 22Догагызда ни генә сорасагыз да, әгәр ышансагыз, алырсыз, – диде Гайсә[+].


Гайсәнең вәкаләте турында сорау

23[•]Гайсә Аллаһы йортына кереп гыйлем биргәндә, янына баш руханилар белән халык өлкәннәре килде.

– Син боларны нинди вәкаләт белән эшлисең? Андый хокукны Сиңа кем бирде? – дип сорадылар алар[+].

24– Мин дә сезгә бер сорау бирәм, – диде аларга Гайсә. – Әгәр сез җавап бирсәгез, Мин дә бу гамәлләрне нинди вәкаләт белән эшләвемне әйтермен. 25Суга чумдыру хокукы Яхъяга кайдан бирелгән: күктәнме әллә кешеләрдәнме?

Алар үзара:

– Әгәр: «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен сез аңа ышанмадыгыз?» – дип сораячак[+]. 26Ә инде: «Кешеләрдән», – дип әйтсәк, халык безне нишләтер? Алар бит барысы да Яхъяны пәйгамбәр дип исәпли, – диештеләр[+].

27Шуңа күрә алар Гайсәгә:

– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, Мин дә сезгә бу эшләрне нинди вәкаләт белән башкаруымны әйтмим.


Ике угыл хакында гыйбрәтле хикәя

28Ә менә бу хакта сез ни диярсез? Бер кешенең ике углы булган. Беренчесе янына килеп, ул болай дигән: «Углым, бүген йөзем бакчасына барып эшлә әле». 29Тегесе: «Теләмим», – дип әйткән, әмма бераздан кире уйлап киткән. 30Атасы икенче углы янына килеп, шуны ук әйткән. Анысы исә: «Барам, әфәндем», – дип җавап биргән, әмма бармаган. 31Аталарының ихтыярын кайсысы үтәгән?

– Беренчесе, – дип җавап бирделәр тегеләр.

– Сезгә хак сүз әйтәм: Аллаһы Патшалыгына салым җыючылар һәм фахишәләр сездән алда керәчәкләр. 32Яхъя сезгә тәкъвалык юлын күрсәтергә дип килгән иде, әмма сез аңа ышанмадыгыз. Ә салым җыючылар һәм фахишәләр аңа ышандылар. Сез, моны күреп тә, барыбер тәүбә итмәдегез һәм аңа ышанмадыгыз[+].


Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

33[•]Хәзер икенче гыйбрәтле хикәяне тыңлагыз. Җир биләүче бер кеше булган. Ул йөзем бакчасы утырткан, аны койма белән әйләндереп алган, йөзем изү өчен, махсус чокыр әзерләгән, бакчаны саклар өчен манара төзегән һәм бакчаны йөзем үстерүчеләргә куллану өчен биреп, үзе чит якларга китеп барган[+]. 34Уңыш җыяр вакыт җиткәч, үз өлешен алырга дип, хезмәтчеләрен җибәргән. 35Әмма йөзем үстерүчеләр, хезмәтчеләрен тотып, берсен кыйнаганнар, башкасын үтергәннәр, өченчесенә үлгәнче ташлар атканнар[+]. 36Хуҗа тагын да күбрәк хезмәтчеләрен җибәргән, әмма алар белән дә шулай ук эшләгәннәр. 37Ниһаять, «Углыма хөрмәт күрсәтерләр», – дип уйлап, углын җибәргән[+]. 38Әмма йөзем үстерүчеләр хуҗаның углын күреп, бер-беренә: «Бу бит – варис. Әйдәгез, аны үтерик һәм мирасын үзебезгә алыйк», – диешкәннәр[+]. 39Алар аны тотып, йөзем бакчасыннан чыгарып ташлаганнар һәм үтергәннәр[+].

40Шулай итеп, йөзем бакчасының хуҗасы әйләнеп кайткач, бу йөзем үстерүчеләр белән нәрсә эшләр?

41– Явыз кешеләрне ул рәхимсез рәвештә үтерер һәм йөзем бакчасын башка йөзем үстерүчеләргә кулланырга биреп торыр. Болар хуҗага тиешле өлешне вакытында бирерләр, – дип җавап бирделәр алар[+].

42Гайсә болай диде:

– Ә сез Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен могҗизадыр»[*], –

дигәнне укымадыгызмыни[+]? 43Шуңа күрә, Мин сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы сездән алынып, аның җимешен китерүче халыкка биреләчәк. 44Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк, таш кемнең дә булса өстенә төшсә, сытачак[+].

45Баш руханилар һәм фарисейлар, Гайсәнең гыйбрәтле хикәяләрен ишетеп, Аның үзләре хакында сөйләвен аңладылар. 46Алар Гайсәне кулга алырга теләделәр, ләкин Аны пәйгамбәр дип исәпләгән халыктан курыктылар[+].

#### 22


Туй мәҗлесе хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Гайсә, алар белән сөйләшкәндә, тагын гыйбрәтле хикәяләр сөйләде:[+]

2– Күкләр Патшалыгы нәрсәгә охшаган? Күз алдыгызга китерегез: патша углы өчен туй мәҗлесе үткәргән[+]. 3Ул, чакырылган кунакларны мәҗлескә җыярга ниятләп, хезмәтчеләрен җибәргән, ләкин кунаклар килергә теләмәгәннәр. 4«Мәҗлесем инде әзер: үгезләрем һәм симертелгән мал суелган, бөтен нәрсә әзер, кунакка килегез», – дип, тагын хезмәтчеләрен чакырылган кешеләргә әйтергә җибәргән. 5Әмма, чакыруны санга сукмыйча, аларның һәрберсе үз эшләре белән таралышканнар: берсе – басуына, икенчесе үзенең сәүдә эшенә киткән, 6ә калганнары исә хезмәтчеләрне тотып кыйнаганнар һәм үтергәннәр[+]. 7Патша, ярсып, ул үтерүчеләрне юк итәргә, ә шәһәрләрен яндырырга әмер биреп, гаскәрен җибәргән[+]. 8Аннан соң патша хезмәтчеләренә болай дип әйткән: «Мәҗлес әзер, ә чакырылган кунаклар лаеклы булмадылар[+]. 9Юл чатларына барыгыз, кемне генә күрсәгез дә, мәҗлескә чакырыгыз». 10Хезмәтчеләр, юлларга чыгып, очраган бар кешене – яманын да, яхшысын да алып килгәннәр. Бөтен мәҗлес бүлмәсе кунаклар белән тулган.

11Ләкин патша, кунакларны карарга чыккач, анда бәйрәм киеменә киенмәгән бер кешене күреп алган. 12Патша аңа: «Дус, син ничек монда бәйрәм киеме кимичә килдең?» – дигән. Тегесе эндәшмәгән. 13Шуннан соң патша хезмәтчеләренә: «Аяк-кулларын бәйләп, караңгылыкка чыгарып ташлагыз. Анда елау һәм теш шыкырдату булыр», – дигән[+]. 14Чакырылганнар күп, ләкин сайланганнар аз.


Кайсарга салым түләү хакында сорау

15[•]Шуннан соң фарисейлар, китеп, Гайсәне ничек сүздә эләктерергә икән дип киңәшләштеләр[+]. 16Алар үзләренең шәкертләрен Һируд тарафдарлары белән бергә Гайсә янына җибәрделәр.

– Остаз, – диделәр алар, – Синең туры сүзле булуыңны һәм Аллаһы юлына хакыйкать кушканча өйрәтүеңне без беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел[+]. 17Шуңа күрә әйтче безгә, Син ничек уйлыйсың: кайсарга[†] салым түләү рөхсәт ителәме, әллә юкмы[+]?

18Әмма Гайсә аларның явыз ниятләрен белеп:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз сез Мине, икейөзлеләр? – дип җавап бирде. –[+] 19Салым түли торган акчаны миңа күрсәтегез!

Алар Аңа динар бирделәр.

20– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады алардан Гайсә.

21– Кайсарныкы, – дип җавап бирделәр тегеләр.

– Димәк, кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде шуннан соң аларга Гайсә[+].

22Бу сүзләрне ишетеп, алар хәйран калдылар һәм Аны калдырып киттеләр.


Үледән терелү турында сорау

23[•]Шул ук көнне Гайсә янына саддукейлар килделәр. Алар исә үлеләрнең терелүен инкяр итәләр иде. Алар Гайсәгә мондый сорау бирделәр:[+]

24– Остаз, Муса Канунда әйткән: «Әгәр берәү, ата булу бәхетенә ирешмичә, үлеп китсә, аның тол хатынына бертуганы өйләнсен һәм үлгән бертуган кардәшенең нәселен дәвам иттерсен»[*][+]. 25Менә арабызда бертуган җиде ир кардәш бар иде. Беренчесе өйләнгән, бала күрмичә, хатынын туганына хатынлыкка калдырып, үлеп киткән. 26Икенчесе, өченчесе дә һәм барлык җидесе белән дә шулай булган. 27Ә ахырда хатын үлеп киткән. 28Шулай булгач, үлеләр терелгән вакытта, ул аларның кайсысының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире булган бит!

29– Сез ялгышасыз, чөнки Изге язманы да, Аллаһы кодрәтен дә белмисез, – дип җавап бирде Гайсә. 30– Үлеләр терелгәндә, алар өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар. Алар күктәге фәрештәләрдәй булачаклар. 31Ә үлеләрнең терелү мәсьәләсенә килгәндә, Аллаһының әйткәннәрен сез укымадыгызмыни? 32Ул: «Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*], – дип әйткән. Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке[+].

33Гайсәне тыңлаган халык Аның өйрәтүләренә таң калды.


Иң мөһим әмер хакында сорау

34[•]Гайсәнең саддукейларны эндәшмәслек итүен ишеткәч, фарисейлар бергә җыелдылар. 35Аларның берсе – канун белгече, Аны сынарга теләп:

36– Остаз, Канунда кайсы әмер иң мөһиме? – дип сорады.

37– «Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның һәм бөтен акылың белән ярат»[*], – диде Гайсә. –[+] 38Бу – беренче һәм иң мөһим әмер. 39Икенчесе дә шундый ук: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*][+]. 40Бөтен Муса кануны һәм пәйгамбәрләр шушы ике әмергә нигезләнгәннәр[+].


Мәсих – Давыт Углымы?

41[•]Фарисейлар бергә җыелгач, Гайсә алардан болай дип сорады:

42– Сез Мәсих хакында нәрсә уйлыйсыз? Чыгышы буенча, Ул – кем Углы?

– Давыт Углы, – дип җавап бирделәр алар[+].

43– Ә ни өчен Давыт, Изге Рух белән илһамланып, Мәсихне Хакимем дип атаган? Ул бит болай дигән:

44«Раббы минем Хакимемә:
„Дошманнарыңны Синең аяк астына түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*][+].

45Шулай итеп, Давыт Аны «Хакимем» дип атый икән, ничек инде Ул аның Углы була ала?

46Беркем дә Аңа җавап кайтара алмады. Шушы көннән алып, бер кеше дә Гайсәдән нәрсә дә булса сорарга батырчылык итмәде[+].

#### 23


Гайсәнең канун белгечләреннән сакланырга кушуы

1[•]Шуннан соң Гайсә халыкка һәм Үзенең шәкертләренә мөрәҗәгать итте:

2– Муса урынын фарисейлар һәм канун белгечләре алдылар. 3Шуңа күрә, аларның сезгә кушканнарын тыңлагыз һәм үтәгез, әмма алар кебек эшләмәгез, чөнки алар үзләре өйрәткәннәре буенча гамәл кылмыйлар[+]. 4Алар кешеләр җилкәсенә авыр йөкләрне бергә бәйләп салалар, ә үзләре бармаклары белән дә кыймылдатырга теләмиләр. 5Нәрсә генә эшләсәләр дә, аны кешеләр күрсен дип эшлиләр. Алар догалар салган тартмачыкларын[*] зурайталар, кием чукларын озынайталар[+]. 6Мәҗлесләрдә алар иң түрдә, гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда утырырга яраталар,[+] 7мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләүне һәм кешеләрнең аларны «остаз» дип атауларын яраталар. 8Ә сезне «остаз» дип атамасыннар, чөнки сезнең тик бер Остазыгыз бар һәм сез – бер-берегезгә туганнар[+]. 9Җирдә «ата» дип беркемне дә атамагыз – сезнең бер генә – Күктәге Атагыз гына бар[+]. 10Сезне «нәсыйхәтче» дип тә атамасыннар, чөнки бердәнбер Нәсыйхәтчегез – Мәсих. 11Ә арагыздагы иң бөеге сезнең өчен хезмәтче булсын[+]. 12Үзен-үзе күтәрүчене Аллаһы түбәнсетер, ә үзен түбәнсеткәнне Аллаһы күтәрер[+].

13Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез кешеләрдән Күкләр Патшалыгын бикләп куясыз, үзегез дә кермисез, керергә теләүчеләрне дә керттермисез. [[+] 14][*]

15Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Тик берәүне генә булса да үзегез тоткан иманга китерер өчен, сез диңгезләр һәм коры җирләр аша үтәсез. Ә инде берәрсен китерсәгез, аны, үзегезгә караганда да, җәһәннәмгә икеләтә лаеклы итәсез.

16Кайгы сезгә, сукыр юлбашчылар! Сез: «Аллаһы йорты белән ант иткәннең анты бернигә дә тормый, ә Аллаһы йортының алтыны белән ант итсә, ул антын үтәргә тиеш», – дип өйрәтәсез[+]. 17Сукыр ахмаклар! Кайсысы мөһимрәк: алтынмы әллә алтынны изге итүче Аллаһы йортымы[+]? 18Тагын әйтәсез: «Мәзбәх белән ант иткәннең анты бернигә дә тормый, ә мәзбәхтәге бүләк белән ант итсә, ул антын үтәргә тиеш». 19Сукырлар! Кайсысы мөһимрәк: бүләкме, әллә бүләкне изге итүче мәзбәхме[+]? 20Шуңа күрә, мәзбәх белән ант итүче кеше аның белән дә, аның өстендәге бөтен нәрсә белән дә ант иткән була. 21Аллаһы йорты белән ант итүче кеше исә аның белән дә, аның эчендә Яшәүче белән дә ант иткән була[+]. 22Күк белән ант иткән кеше Аллаһы тәхете һәм анда Утыручы белән ант иткән була[+].

23Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез бөтнекне, укропны, ак әнисне гошер сәдакасы итеп бирәсез, ә Канундагы иң мөһим нәрсәне: гаделлек, шәфкатьлек һәм тугрылыкны читтә калдыргансыз. Менә боларны үтәргә һәм Канунның башка өлешләрен дә онытмаска кирәк иде[+]. 24Сукыр юлбашчылар! Сез черкине сөзеп аласыз, ә дөяне йотасыз!

25Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Касәләрнең һәм савытларның тышкы ягын чистартасыздыр, ә эче исә комсызлык һәм тотнаксызлык белән тулы. 26Сукыр фарисей! Элек касәләрнең эчен чистарт, шул вакытта гына аның тышы да чиста булыр[†]!

27Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез агартылган төрбәләр кебек: тыштан алар матур булып күренәләр, ә эчләре исә мәет сөякләре һәм төрле шакшылык белән тулы![+] 28Сез дә шулай ук: тыштан кешеләргә тәкъва булып күренәсез, ә эчегез тулы икейөзлелек һәм канунсызлык.

29Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Сез пәйгамбәрләр өчен төрбәләр төзисез һәм тәкъваларның кабер һәйкәлләрен бизисез. 30Сез: «Ата-бабаларыбыз чорында яшәгән булсак, алар белән бергә пәйгамбәрләрнең канын түгүдә катнашмаган булыр идек», – дисез[+]. 31Шулай итеп, үзегезгә каршы үзегез шаһитлык итәсез: сез – пәйгамбәрләрне үтерүче ата-бабаларыгызның угыллары. 32Шулай ата-бабаларыгыз башлаганны тулыландырыгыз. 33Сез – еланнар һәм елан токымы! Сез җәһәннәм хөкеменнән ничек качарга уйлыйсыз[+]? 34Шуңа күрә Мин сезгә пәйгамбәрләрне, акыл ияләрен һәм канун белгечләрен җибәрәм. Берәүләрен сез үтерерсез, хачка кадакларсыз, башкаларын гыйбадәтханәләрдә камчылатып, шәһәрдән шәһәргә куарсыз[+]. 35Шулай итеп, бөтен тәкъваларның җирдә түгелгән каны башыгызга төшәчәк: тәкъва Һабил каныннан алып, мәзбәх белән Изге йорт арасында сез үтергән Бәрәхия углы Зәкәрия канына кадәр[*][+]. 36Сезгә хак сүз әйтәм: боларның һәммәсе шушы буын кешеләренә төшәчәк!

37[•]Иерусалим! Пәйгамбәрләрне үтерүче һәм хозурыңа җибәрелгәннәрне ташлар атып кыйнаучы Иерусалим! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә халкыңны ничә тапкыр шулай бергә җыярга теләдем, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез![+] 38Инде менә Изге йортыгыз ташландык хәлдә калыр. 39Сезгә әйтәм: «Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер!»[*] – дип әйтми торып, Мине күрмәссез![+]

#### 24


Аллаһы йортының җимерелүе

1[•]Гайсә Аллаһы йортыннан чыгып киткәндә, Аның игътибарын Аллаһы йортының биналарына юнәлтер өчен, янына шәкертләре килделәр. 2Ә Гайсә:

– Боларның һәммәсен да күрәсезме? – диде. – Сезгә хак сүз әйтәм: монда таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк![+]


Ахыр заман билгеләре

3Гайсә Үзе генә Зәйтүн тавында утырганда, янына шәкертләре килде.

– Әйт әле безгә: бу хәлләр кайчан булыр икән? Без Синең килүеңне һәм бу дөньяның бетәчәген нинди билге аша беләчәкбез? – дип сорадылар алар.

4Гайсә җавап бирде:

– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне,[+] 5чөнки күпләр, үзләрен Минем исем белән атап килеп, «Мин – Мәсих» диярләр һәм күпләрне алдарлар[+]. 6Сез якындагы сугышлар авазын һәм ерактагы сугышлар хакында хәбәрләр ишетерсез – карагыз, курыкмагыз! Шулай булырга тиеш. Әмма моның белән генә бетмәс әле:[+] 7халык халыкка һәм патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда ачлык һәм җир тетрәүләр булыр,[+] 8әмма боларның барысы – тулгак тоту газапларының башы гына.

9Шушы вакытта сезне газаплауга дучар итәрләр һәм үлемгә тартырлар, бөтен халыклар да Минем өчен сезгә нәфрәтләнер[+]. 10Шул вакытта күпләр иманнан ваз кичәр, бер-беренә хыянәт итәр һәм нәфрәтләнер[+]. 11Ялган пәйгамбәрләр күбәеп, күпләрне алдар[+]. 12Явызлык артканлыктан, күпләрнең мәхәббәте суыныр. 13Әмма ахырга тикле чыдаган кеше котылыр[+]. 14Барча халыкларга дәлил итеп, Патшалык хакындагы бу Яхшы хәбәрне бөтен җиһанда таратырлар. Менә шуннан соң ахыры килер[+].

15[•]Шуңа күрә, сез Даниил пәйгамбәр язган «ташландык хәлгә китерә торган нәҗес нәрсәнең» изге урында торуын[*] күргәч (бу сүзләрне укыган кеше аңласын),[+] 16Яһүдия җирендәгеләр тауларга качсыннар, 17өй түбәсендәгеләр, әйберләрен алырга дип, өйгә төшеп тормасын,[+] 18кырдагылар исә өс киемен алырга өенә кайтмасын. 19Ул көннәрдә авырлы һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы![+] 20Качуыгыз кышка һәм шимбә көненә туры килмәсен дип, дога кылыгыз, 21чөнки ул вакытта дөнья яратылганнан бирле бүгенге көнгә кадәр булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак зур афәт килер[+]. 22Әгәр ул көннәр кыскартылмаса, һичкем исән калмас иде. Әмма сайланганнар хакына ул көннәр кыскартылачак[+].

23Әгәр сезгә шул вакытта: «Кара, Мәсих менә монда!» яки «Ул тегендә!» – дип әйтсәләр, ышанмагыз,[+] 24чөнки ялган мәсихләр вә ялган пәйгамбәрләр килер, әгәр килеп чыкса, хәтта Аллаһы тарафыннан сайланганнарны алдамакчы булып, искиткеч галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер[+]. 25Менә Мин сезгә барысы хакында алдан әйтеп куйдым[+].

26Шулай итеп, әгәр: «Кара, Ул чүлдә», – дисәләр, анда бармагыз яки: «Менә Ул эчке бүлмәләрдә», – дисәләр, ышанмагыз. 27Чөнки Адәм Углының килүе күкне көнчыгыштан көнбатышка кадәр яшен ярып үткән кебек булыр[+]. 28Мәет кайда булса, үләксә кошлары шунда җыелыр[+].

29[•]Шунда ук, ул көннәрдәге афәттән соң,

«кояш каралыр, ай яктыртмас,
күкләрдән йолдызлар коелыр һәм
күк җисемнәре тетрәнер»[*][+].

30Шулвакыт Адәм Углының билгесе күренер, Аның күк болытлары өстендә кодрәт вә дан белән килүен[*] күреп, җирнең бөтен халыклары кычкырып, бик нык кайгырырлар[+]. 31Адәм Углы фәрештәләрен көчле быргы тавышы белән җибәрер. Алар дөньяның дүрт тарафыннан, җирнең бер читеннән башлап икенче читенә кадәр Аның сайланганнарын җыярлар[+].

32[•]Менә инҗир агачына күз салыйк: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 33Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә белеп торыгыз: ул вакыт якын, инде ишек төбендә! 34Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас[+]. 35Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Көне һәм сәгате билгесез

36[•]Ул көннең һәм сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем белми: күктәге фәрештәләр дә, Угыл да. Бу турыда бары тик Ата гына белә[+]. 37Нух көннәрендә ничек булса[*], Адәм Углы килгән вакытта да шулай булачак[+]. 38Туфан алдыннан кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр һәм кияүгә чыкканнар. Нух көймәгә кергән көнгә кадәр шулай дәвам иткән. 39Туфан килеп, барын да агызып киткәнгә кадәр, алар нәрсә буласын аңламаганнар. Адәм Углы килгән вакытта да нәкъ шулай булачак[+]. 40Ул вакытта кырда ике кеше булыр: берсе алыныр, икенчесен калдырырлар[+]. 41Бер кул тегермәнендә тартучы ике хатынның берсе алыныр, икенчесен калдырырлар.

42Шуңа күрә, уяу булыгыз! Хакимегез кайсы көндә киләчәген сез белмисез бит[+]. 43Шуны аңлагыз: йорт хуҗасы каракның төнлә белән кайсы сәгатьтә киләсен белсә, йокламыйча, аңа үз йортына керергә ирек бирмәс иде[+]. 44Шуңа күрә, сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә киләчәк[+].

45[•]Шулай итеп, хезмәтчеләргә ризыкны үз вакытында өләшү өчен, хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы хезмәтче нинди була соң? 46Хуҗасы әйләнеп кайтып, аның шулай эшләвен күрсә, менә шул хезмәтче сәгадәтле[+]. 47Сезгә хак сүз әйтәм: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 48Ләкин ул хезмәтче начар булса һәм: «Хуҗам тиз кайтмас әле», – дип уйлап,[+] 49башка хезмәтчеләрне кыйный, үзе эчкечеләр белән ашап-эчә башласа, 50хуҗасы ул көтмәгән көндә һәм уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә 51аны җәзага тартыр һәм икейөзлеләр белән бер язмышка дучар итәр: анда елау һәм теш шыкырдату булыр[+].

#### 25


Ун кыз хакында гыйбрәтле хикәя

1Күкләр Патшалыгы ул вакытта менә нәрсәгә охшар. Күз алдыгызга китерегез: ун кыз, кулларына яктырткычлар тотып, кияү каршыларга чыккан[+]. 2Бишесе – ахмак, калган бишесе исә акыллы булган. 3Ахмаклары яктырткычларын алганнар, ә май алмаганнар. 4Акыллылары исә яктырткычлар белән бергә чүлмәкләрдә май да алганнар. 5Кияү тоткарланганлыктан, кызлар йокымсырый башлаган һәм йоклап та киткәннәр[+].

6Төн уртасында: «Кияү килә, аны каршыларга чыгыгыз!» – дип кычкырган тавыш ишетелгән. 7Шул вакытта бөтен кызлар уянып китеп, яктырткычлары яхшырак янсын өчен, аларны рәтләгәннәр. 8Ахмаклары акыллыларга: «Безнең яктырткычларыбыз сүнә, безгә бераз май бирегезче», – дип әйткәннәр. 9Ә акыллылары: «Юк, безнең май бөтенебезгә дә җитмәс. Иң яхшысы, сатучыларга барып, май сатып алыгыз», – дигәннәр.

10Әмма алар сатып алырга дип киткән арада, кияү килеп җиткән. Кияүне каршылау өчен, барын да әзерләп куйган кызлар аның белән бергә туй мәҗлесенә киткәннәр, һәм алар артыннан ишек ябылган[+].

11Аннан соң калган кызлар да килгәннәр. «Әфәнде, безгә ач әле!» – дип әйткәннәр алар[+]. 12Ләкин ул: «Хак сүз сезгә әйтәм: мин сезне белмим», – дип җавап кайтарган[+].

13Шуңа күрә уяу булыгыз: сез бит көнен дә, сәгатен дә белмисез, – диде Гайсә[+].


Хезмәтчеләргә бирелгән акчалар турында гыйбрәтле хикәя

14[•]Ул вакытта болай булыр: бер кеше, чит илләргә киткәнче, хезмәтчеләрен чакырып алып, аларга үзенең милкен ышанып тапшырган. 15Һәркайсына сәләтенә карап: берсенә ул – биш талант, икенчесенә – ике талант һәм өченчесенә бер талант күләмендә акча калдырган, ә үзе китеп барган. 16Биш талант алганы, шунда ук эшкә керешеп, тагын биш талант казанган. 17Ике талант алганы да шулай ук тагын ике талант казанган. 18Ә бер талант алганы исә, китеп, хуҗасының акчаларын яшереп, җиргә күмеп куйган.

19Күп вакыт үткәннән соң, хезмәтчеләрнең хуҗалары әйләнеп кайткан һәм алардан хисаплашуларын таләп иткән[+]. 20Биш талант алганы тагын бишне китергән. «Хуҗам, – дигән ул, – син миңа биш талант бирдең. Кара, мин тагын бишне эшләп таптым». 21Хуҗасы аңа болай дигән: «Яхшы эшләгәнсең, син – яхшы һәм ышанычлы хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың, мин сиңа зурысын йөкләрмен. Килеп, хуҗаңның шатлыгын уртаклаш»[+].

22Ике талант алганы да килеп: «Хуҗам, син миңа ике талант бирдең. Менә мин тагын ике талант эшләп таптым», – дип әйткән. 23Хуҗасы аңа болай дигән: «Яхшы эшләгәнсең, син – яхшы һәм ышанычлы хезмәтче. Кечкенә эштә син ышанычлы булдың, мин сиңа зурысын йөкләрмен. Килеп, хуҗаңның шатлыгын уртаклаш».

24Инде бер талант алганы килеп әйткән: «Хуҗам, мин синең каты бәгырьле кеше икәнеңне белдем: үзең чәчмәгән җирдә урасың, утыртмаган җирдә җыясың. 25Мин синнән курыктым һәм акчаңны җиргә күмдем. Менә алар, ал үзеңнең акчаңны».

26Ә хуҗасы болай дип җавап кайтарган: «Яраксыз һәм ялкау хезмәтче! Үзем чәчмәгән җирдә уруымны, утыртмаган җирдә җыюымны белдең![+] 27Сиңа акчаларымны әйләнешкә кертергә кирәк иде. Мин әйләнеп кайткач, үземнекен табышы белән алган булыр идем».

28Шуннан хуҗа, сүзен дәвам итеп: «Аңардан бер талантны алыгыз да ун таланты булганга бирегез. 29Чөнки кемдә бар булса, аңа тагын бирелер, һәм аның артыгы белән булыр, ә кемдә юк икән, аның булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 30Ә бу булдыксыз хезмәтчене тышкы караңгылыкка чыгарып ташлагыз: анда елау һәм теш шыкырдату булыр», – диде[+].


Булачак хөкем

31Адәм Углы Үз даны һәм барлык фәрештәләре белән килеп, шөһрәтле тәхетенә утырачак[+]. 32Барча халыклар Аның хозурына китерелер. Ул, көтүче сарыкларны кәҗәләрдән аергандай, кешеләрне икегә аерачак[+]. 33Сарыкларны – уң ягына, кәҗәләрне исә сул ягына бастырыр.

34Шунда уң ягында торучыларга Патша: «Килегез, Атамнан фатиха алганнар! Дөнья яратылган көннән бирле сезнең өчен әзерләп куелган патшалыкны мирас итеп алыгыз[+]. 35Ач идем – ашаттыгыз, сусаган идем – эчерттегез, мосафир идем – сыеныр урын бирдегез,[+] 36ялангач идем – киендердегез, авыру идем – кайгырттыгыз, зинданда идем – яныма килдегез», – дип әйтер[+].

37Шунда тәкъвалар: «Хакимебез! Синең ач булуыңны күреп, без кайчан ашаттык, сусаганыңны күреп, кайчан эчерттек? 38Синең мосафир булуыңны күреп, кайчан сыеныр урын бирдек, ялангач булуыңны күреп, кайчан киендердек? 39Авырганыңны һәм зинданда утырганыңны күреп, кайчан яныңа бардык?» – дип сорарлар. 40Патша аларга җавабында: «Сезгә хак сүз әйтәм: кечкенә туганнарымның берсенә нәрсә генә эшләгән булсагыз да, Миңа эшләгән буласыз», – дип әйтер[+].

41Аннан соң Ул сул ягында торучыларга әйтер: «Китегез янымнан, ләгънәт төшкәннәр! Иблискә һәм фәрештәләренә билгеләп куелган мәңгелек утка барыгыз![+] 42Чөнки ач идем – ашатмадыгыз, сусаган идем – эчертмәдегез, 43мосафир идем – сыеныр урын бирмәдегез, ялангач идем – киендермәдегез, авырганда һәм зинданда утырганда, яныма килмәдегез».

44Шунда тегеләре дә: «Хакимебез! Без кайчан ач булуыңны, сусавыңны, мосафир, ялангач, авыру булуыңны, зинданда утыруыңны күреп, Сиңа ярдәм итмәдек?» – дип сорарлар. 45Шул чакта Ул: «Сезгә хак сүз әйтәм: бу кечкенә туганнарымның берсенә эшләмәгән нәрсәне Миңа да эшләмәдегез»[+].

46Алар – мәңгелек җәзага, ә тәкъвалар мәңгелек тормышка юнәләчәк[+].

#### 26


Гайсәне үтерү нияте

1[•]Гайсә бу сүзләрен тәмамлагач, шәкертләренә:

2– Ике көннән Котылу бәйрәме[†] буласын сез беләсез. Ул көннәрдә Адәм Углын хачка кадакларга тапшырачаклар, – дип әйтте[+].

3Шул вакытта баш руханилар һәм халык өлкәннәре Кәяфәс исемле олуг рухани сараенда җыелдылар да 4Гайсәне хәйлә белән кулга алып үтерергә сүз куештылар.

5– Ләкин, халык арасында чуалыш килеп чыкмасын өчен, бәйрәм вакытында ярамас, – диделәр алар.


Гайсәне Бәйт-Әниядә майлау

6[•]Гайсә Бәйт-Әниядә махаулы Шимунның өендә иде[+]. 7Ул анда ашап утырганда, янына бик кыйммәтле хуш исле май салынган алебастр[*] савыт тотып, бер хатын килде һәм майны Гайсәнең башына койды. 8Ә моны күргән шәкертләре, ачуланып:

– Майны нигә алай әрәм итәргә? – диделәр. – 9Ул майны зур бәягә сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит!

10Әмма шәкертләренең канәгатьсезлеген белгән Гайсә:

– Бу хатынны ник битәрлисез? Минем өчен ул изге эш эшләде. 11Фәкыйрьләр һәрвакыт сезнең белән бит, Мин исә сезнең белән һәрвакыт булмам[+]. 12Ул хатын, тәнемә май коеп, Мине күмәргә әзерләде[+]. 13Сезгә хак сүз әйтәм: җир йөзенең бу Яхшы хәбәр килеп ирешкән һәр почмагында, әлеге хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве хакында сөйләячәкләр, – диде[+].


Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе

14[•]Шуннан соң, унике шәкертнең берсе Яһүдә Искариот баш руханилар янына барып:[+]

15– Әгәр сезгә Гайсәне тапшырсам, миңа нәрсә бирерсез? – диде.

Алар аңа утыз көмеш тәңкә санап бирделәр[+]. 16Шушы вакыттан алып, ул, Гайсәне аларның кулларына тапшырыр өчен җай чыкканны көтеп йөри башлады.


Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

17[•]Төче күмәч бәйрәменең[†] беренче көнендә шәкертләре Гайсә янына килеп:

– Котылу бәйрәме хөрмәтенә табынны Синең өчен кайда әзерләвебезне телисең? – дип сорадылар.

18Гайсә аларга:

– Шәһәрдәге шул-шул кешегә барып, болай әйтегез: «„Билгеләгән сәгатем якынлашып килә. Шәкертләрем белән Котылу бәйрәме ашын синдә ашармын“, – дип әйтте Остазыбыз», – диде.

19Шәкертләре Гайсә кушканны үтәделәр һәм Котылу бәйрәме табынын әзерләделәр.

20Кич җиткәч, Гайсә унике шәкерте белән бергә табын янына утырды. 21Алар ашап утырган чакта Гайсә:

– Мин сезгә хак сүз әйтәм: арагыздан берәү Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

22Алар, хафага төшеп, берсе артыннан берсе:

– Хакимем, мин түгелдер бит? – дип сорый башладылар.

23Ә Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Минем белән бер савыттан ашаучы кеше Миңа хыянәт итәчәк. 24Изге язмада язылганча, Адәм Углы китә. Әмма Адәм Углына хыянәт иткән кешегә – ни кайгы! Ул кеше бөтенләй дә тумаса, аның өчен яхшырак булыр иде![+]

25Шуннан соң, хыянәт итәчәк Яһүдә Аңардан:

– Остаз, мин түгелдер бит? – дип сорады.

– Моны син үзең әйттең! – дип җавап бирде Гайсә.

26[•]Ашап утырганда, Гайсә икмәк алып шөкрана кылды һәм аны, сындырып, шәкертләренә бирде.

– Алып ашагыз, бу Минем тәнемдер, – диде Ул[+].

27Аннары касәне алды һәм, шөкрана кылып, аларга сузды һәм:

– Шуңардан эчегез. Барыгыз да эчегез. 28Бу, гөнаһлар кичерелсен дип, күпләр өчен түгелә торган канымдыр. Бу кан Аллаһы килешүен[†] раслый[+]. 29Сезгә әйтәм: бүгеннән алып, Атам Патшалыгында сезнең белән бергә яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен, – диде.

30Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр[+].


Петернең ваз кичәчәген Гайсәнең алдан әйтүе

31[•]Шунда Гайсә аларга:

– Изге язмада:

«Көтүчене сугып егармын
һәм сарыклар таралышыр»[*], –

дип язылганча, сез барыгыз да бу төндә Миннән баш тартырсыз[+]. 32Әмма, Мин терелеп торганнан соң, сездән алда Гәлиләягә бара торырмын, – дип әйтте[+].

33Петер исә:

– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин һичкайчан баш тартмам! – дип каршы төште.

34Ләкин Гайсә аңа:

– Сиңа хак сүз әйтәм: бу төнне, әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – дип әйтте.

35– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, мин Синнән һичкайчан ваз кичмәячәкмен! – диде Петер. Башка шәкертләре дә шулай диештеләр[+].


Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы

36[•]Шуннан соң Гайсә шәкертләре белән Гетсимәни дип аталган урынга килде. Шунда Ул аларга:

– Мин тегендә барып дога кылыйм. Сез шушында утырып торыгыз, – дип әйтте.

37Ул Үзе белән Петерне һәм Зебедәйнең ике углын ияртеп алып китте. Аның күңелен сагыш һәм шом биләп алды[+]. 38Ул аларга:

– Йөрәгемне үлем сагышы басты, шушында көтеп торыгыз һәм Минем белән бергә уяу булыгыз! – диде[+].

39Ул читкәрәк китте дә җиргә йөзтүбән капланып дога кылды:

– Атам! Әгәр мөмкин булса, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсә иде! Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын[+].

40Гайсә шәкертләре янына әйләнеп килгәндә, аларның йоклап ятуын күрде.

– Ничек сез Минем белән бергә бер сәгать тә уяу утыра алмадыгыз? – диде Ул Петергә. – 41Уяу булыгыз, вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз. Рух көчле, ә тән зәгыйфьтер![+]

42Гайсә тагын, икенче тапкыр читкә китеп, дога кылды:

– Атам, Миңа бу касәне эчмичә үткәрергә мөмкин булмаса, Синең ихтыярың буенча булсын![+]

43Әйләнеп килгәч, аларның тагын йоклауларын күрде: күзләрен йокы баскан иде. 44Аларны калдырып, Гайсә тагын читкәрәк китте һәм өченче тапкыр шул ук сүзләрне әйтеп дога кылды. 45Шуннан соң, шәкертләре янына әйләнеп килеп, аларга:

– Сез һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? Менә Адәм Углы гөнаһлылар кулына тапшырылачак вакыт җитте[+]. 46Торыгыз, киттек! Күрегез, Миңа хыянәт итүче килә, – дип әйтте.


Гайсәне кулга алу

47[•]Гайсә әле әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә баш руханилар, өлкәннәр җибәргән күп санлы халык төркеме кылычлар һәм чукмарлар күтәреп килделәр[+]. 48Хыянәтче: «Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр. Аны кулга алыгыз», – дип, алар белән алдан сүз беркеткән иде.

49Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде.

– Исәнме, Остаз! – дип, Гайсәне үбеп алды.

50Әмма Гайсә аңа:

– Син нәрсә өчен килгән булсаң, шуны эшлә, дустым! – диде.

Шуннан соң Яһүдә белән булган кешеләр алга чыктылар һәм, Гайсәне кулга алып, сак астына куйдылар. 51Гайсә белән булганнарның берсе, кулын сузып, кылычын чыгарды һәм, олуг рухани хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде[+]. 52Шунда Гайсә аңа:

– Кылычыңны кынына тыгып куй! Кылыч алучы һәркем кылычтан һәлак булыр![+] 53Әллә Мин Атама мөрәҗәгать итә алмыйм, дип уйлыйсыңмы?! Ул шунда ук Миңа унике гаскәрдән[*] дә артыграк фәрештәләрен җибәргән булыр иде! 54Әмма ул вакытта Изге язмаларда болар булырга тиеш дип язылганнар ничек гамәлгә ашсын? – дип әйтте.

55Шуннан соң Гайсә халык төркеменә болай диде:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! Һәр көнне Аллаһы йортында утырып гыйлем бирдем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз[+]. 56Әмма болар һәммәсе пәйгамбәрләрнең язганнары гамәлгә ашсын өчен булды.

Шулвакыт барлык шәкертләре Аны калдырып качып киттеләр[+].


Гайсә Югары киңәшмә каршында

57[•]Гайсәне кулга алган кешеләр Аны олуг рухани Кәяфәс янына китерделәр. Анда канун белгечләре һәм өлкәннәр җыелган иде инде. 58Ә Петер исә, арттарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Гайсә артыннан барды һәм, эчкә кереп, боларның һәммәсенең нәрсә белән бетүен күрергә теләп, хезмәтчеләр белән бергә утырды.

59Ә баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә, Гайсәне үтертү өчен, Аңа каршы ялган шаһитлык эзләде. 60Әмма күп ялган шаһитлар килеп ялганласалар да, бернинди гаеп таба алмадылар. Ниһаять, шаһитлык күрсәтеп, ике кеше чыкты[+]. 61Алар:

– Бу кеше: «Мин Аллаһы йортын җимереп, өч көн эчендә яңадан төзи алам», – дип әйтте, – диделәр[+].

62Шуннан олуг рухани торып, Гайсәгә:

– Аларның Сиңа каршы әйткән сүзләренә берничек тә җавап бирмисеңме? – дип сорады[+].

63Әмма Гайсә эндәшмәде. Шуннан соң олуг рухани Аңа:

– Мәңге тере Аллаһы исеме белән әйтергә өндимен, әйт безгә: Син – Мәсих, Аллаһы Углымы? – диде[+].

64Гайсә аңа:

– Моны син үзең әйттең. Әмма Мин сезгә әйтәм:

«Кодрәт Иясенең уң ягында
Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар өстеннән килүен күрерсез»[*], –

дип әйтте[+].

65Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Көферләнү бу! Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә? Көфер сүз сөйләвен хәзер үзегез ишеттегез![+] 66Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

– Ул гаепле һәм үләргә тиеш, – дип җавап бирделәр калганнар[+].

67Шуннан соң алар Гайсәнең битенә төкерделәр һәм кыйнадылар; башкалар суктылар һәм:[+]

68– Әй, Мәсих, пәйгамбәрлек итеп әйт безгә: Сиңа кем сукты? – диделәр.


Петернең Гайсәдән ваз кичүе

69[•]Петер исә тышта, ишегалдында утыра иде. Янына хезмәтче кыз килеп:

– Син дә бит гәлиләяле Гайсә белән идең, – диде.

70Әмма Петер, аларның барысы алдында ваз кичеп:

– Мин синең нәрсә хакында сөйләвеңне белмим, – диде.

71Капка янына килгәч, аны икенче хезмәтче кыз күреп, анда торучыларга:

– Менә бу кеше насаралы Гайсә белән булган, – дип әйтте.

72Петер тагын, ант итеп, ваз кичте:

– Мин ул Кешене белмим!

73Бераздан шунда басып торган кешеләр янына килеп:

– Син чыннан да аларның берсе бит. Ничек сөйләшүеңнән беленеп тора, – диделәр алар.

74Шунда Петер Аллаһы белән ант итә башлады һәм:

– Мин ул Кешене белмим! – дип әйтте.

Нәкъ шул вакытта әтәч кычкырды. 75Гайсәнең: «Әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең», – дип әйткән сүзләрен Петер исенә төшерде дә, урам якка чыгып, ачы күз яшьләре түкте[+].

#### 27


Гайсәнең Пилатка тапшырылуы

1[•]Иртән иртүк барлык баш руханилар һәм халык өлкәннәре, киңәшләшеп, Гайсәне үтерү турында сүз куештылар. 2Аны бәйләп, идарәче Пилатка алып барып тапшырдылар[+].


Яһүдәнең үлеме

3[•]Гайсәгә хыянәт иткән Яһүдә, Аның үлемгә хөкем ителүен белгәч, эшләгән эшенә үкенеп, баш руханиларга һәм өлкәннәргә утыз көмеш тәңкәне кайтарып биреп:

4– Гөнаһ кылдым мин, гаепсез Кешегә хыянәт иттем, – диде.

– Безгә ни, ул – синең эшең, – дип җавап бирделәр тегеләр.

5Ул тәңкәләрне Аллаһы йортында атып бәреп чыгып китте дә асылынды[+].

6Баш руханилар тәңкәләрне алып:

– Боларны Аллаһы йортындагы хәзинәгә салу канунга сыймый: бу – канлы тәңкәләр, – диделәр[+].

7Алар, киңәшләшеп, бу тәңкәләргә, үлгән чит ил кешеләрен күмәр өчен, чүлмәкче кырын сатып алырга, дигән карар чыгардылар. 8Шуңа күрә бу кыр Кан кыры дип атала башлады һәм хәзерге көнгә кадәр шулай атала. 9Шулай Иремия пәйгамбәр аша әйтелгән сүзләр гамәлгә ашты: «Алар Исраил халкы тарафыннан Аның өчен билгеләнгән бәяне – утыз көмеш тәңкәне алдылар,[+] 10һәм, Раббы миңа кушканча, ул акча белән чүлмәкче кырын сатып алдылар»[*][+].


Гайсә Пилат алдында

11[•]Гайсә идарәче каршына бастырылды.

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә[+].

12Баш руханилар һәм өлкәннәр Аны гаепли башлагач, Ул аларга җавап бирмәде.

13Шуннан соң Пилат:

– Үзеңә каршы шулкадәр күп гаепләүләрне ишетмисеңме әллә Син? – дип сорады[+].

14Әмма Гайсә җавап итеп бер сүз дә әйтмәде, моның белән Ул идарәчене бик нык гаҗәпләндерде.

15[•]Гадәттәгечә, идарәче бәйрәм уңаеннан халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 16Ул вакытта даны киң таралган Бараб исемле бер тоткын бар иде. 17Шуңа күрә, халык җыелгач, Пилат алардан:

– Сезгә кемне азат итүемне телисез: Барабнымы, әллә Мәсих дип аталган Гайсәнеме? – дип сорады

18Яһүдиләрнең башлыклары Гайсәдән көнләшкәнгә, Аны тотып бирүләрен Пилат белә иде[+]. 19Ул хөкем итү урынында утырган чакта, хатыны аңа: «Бу тәкъва Кешегә каршы бернәрсә дә эшләмә! Бүген төшемдә Аның аркасында бик нык газапландым», – дип хәбәр иттерде.

20Баш руханилар һәм өлкәннәр исә Барабны азат итүен, ә Гайсәне үлем җәзасына тартуын таләп итәргә дип халыкны котырттылар[+]. 21Идарәче халык төркеменнән:

– Сез кемне телисез? Сезгә икенең кайсысын азат итим? – дип сорады.

– Барабны, – дип җавап бирделәр алар.

22– Ә Мәсих дип аталган Гайсә белән нәрсә эшлим? – дип сорады Пилат.

– Аны хачка кадакларга! – дип җавап бирде аларның барысы да.

23– Ул нинди явызлык эшләгән соң? – дип сорады ул.

– Аны хачка кадакларга! – дип, тагын да катырак итеп кычкырды җыелган халык[+].

24Пилат бернәрсә дә эшли алмавын, хәтта чуалыш чыгу мөмкинлеген күреп, су китерергә кушты һәм халык алдында кулларын юды.

– Бу Кешенең үлемендә гаебем юк, үзегезгә карагыз! – диде ул[+].

25– Аның каны өчен без һәм балаларыбыз җаваплы булсын! – дип җавап бирде бөтен халык[+].

26Шунда Пилат аларга Барабны азат итте. Ә Гайсәне камчы белән суктыргач, хачка кадаклатырга тапшырды[+].


Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве

27[•]Шуннан соң гаскәриләр Гайсәне идарәченең сараена алып киттеләр. Аларның бар гаскәре Гайсә тирәли җыелды. 28Алар Гайсәнең киемнәрен салдырып, җете кызыл төстәге япанча кидерделәр, 29чәнечкеле ботаклардан таҗ үреп, башына кидерделәр, уң кулына таяк тоттырдылар һәм каршында тез чүгеп: «Яшәсен яһүдиләр Патшасы!» – дип мыскылладылар. 30Аннары Гайсәгә төкерделәр, таяк алып, башына сугып кыйнадылар[+]. 31Мәсхәрәләүләрен тәмамлагач, алар Гайсәдән япанчаны салдырып, Аңа Үз киемнәрен кидерделәр һәм хачка кадакларга алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау

32[•]Алар, чыгып барганда, Күринидән килгән Шимун исемле бер кешене очратып, аны Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр. 33Гөлгетә, ягъни «Баш сөяге» дип аталган урынга килеп җиткәч, 34алар Гайсәгә үт катыш шәраб бирделәр. Ул татып карады, әмма эчәргә теләмәде[+]. 35Гайсәне хачка кадаклагач, алар, жирәбә салып, Аның киемнәрен бүлештеләр[+] 36һәм Аны анда саклап утырдылар. 37Гайсәнең баш өстенә гаебен күрсәтүче «Бу – Гайсә, яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетеп куйдылар. 38Аның белән бергә ике юлбасарны да кадакладылар: берсен уң ягына, берсен сул ягына. 39Үтеп баручылар, башларын чайкый-чайкый, Аны хурладылар[+].

40– Син, Аллаһы йортын җимереп, аны өч көндә төзүче, Үзеңне коткар! Аллаһы Углы булсаң, төш хачтан! – диделәр алар[+].

41Баш руханилар да канун белгечләре һәм өлкәннәр белән бергә Аны мыскылладылар:

42– Башкаларны коткарды, ә Үзен коткара алмый! Ә Үзе – Исраил Патшасы! Төшсен хачтан, шунда без Аңа ышанырбыз![+] 43Ул Аллаһыга таяна. Әгәр Ул Аллаһыга яраклы булса, ул чакта Аны Аллаһы коткарсын! Ул Үзен Аллаһы Углы дип атый бит.

44Аның белән бергә кадакланган юлбасарлар да Аны шундый ук сүзләр белән мәсхәрәләделәр.


Гайсәнең үлеме

45[•]Көн уртасында бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм көндезге сәгать өчкә кадәр шулай дәвам итте. 46Ә сәгать өчләр тирәсендә Гайсә:

– Эли, Эли, лема сабахтани?[*] – дип каты итеп кычкырып җибәрде. (Бу «Әй Аллам, Аллам! Нигә ташладың Син Мине?» дигәнне аңлата.)[+]

47Анда торучыларның кайберләре, сүзләрен ишетеп:

– Ильясны чакыра, – диделәр.

48Шунда аларның берсе йөгереп килеп, губка кисәген әче шәрабка манчып, аны таякка элде һәм Гайсәгә эчәргә бирде[+]. 49Калган кешеләр аңа:

– Тукта! Әйдә карыйк: Ильяс Аны коткарырга килерме икән? – диделәр.

50Ә Гайсә тагын бер тапкыр каты итеп кычкырып җан бирде.

51Менә Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска кадәр урталай ертылып төште. Җир тетрәде, таш кыялар ярылдылар,[+] 52каберләр ачылып китеп, үлгән изгеләр арасыннан күбесе терелтеп торгызылдылар[+]. 53Алар каберләрдән чыктылар, ә Гайсә терелгәч, алар изге Иерусалим шәһәренә керделәр, һәм күпләр аларны күрде[+].

54Йөзбашы һәм аның белән Гайсәне саклаучы гаскәриләр, җир тетрәүне һәм башка хәлләрне күреп, бик нык курыктылар.

– Ул, чыннан да, Аллаһы Углы булган икән, – диделәр.

55Анда читтән карап торучы күп хатыннар да бар иде (алар Гайсәгә Гәлиләядән ияреп килгән һәм Аңа хезмәт иткән иделәр). 56Алар арасында магдалалы Мәрьям, Ягъкуб белән Йосыфның анасы Мәрьям һәм Зебедәй угылларының анасы бар иде[+].


Гайсәне кабергә салу

57[•]Кич белән Ариматайдан Йосыф исемле бай кеше килде. Ул да Гайсәнең шәкерте иде. 58Пилат янына килеп, ул Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. Шунда Пилат Аның җәсәден Йосыфка бирергә кушты. 59Гәүдәне алып, Йосыф аны чиста җитен тукымага төрде 60һәм күптән түгел кыяда уелган кабер-мәгарәгә салды. Зур таш тәгәрәтеп алып килеп, кабер авызын томалады да китеп барды[+]. 61Магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям исә кабер каршында утыра иделәр.


Кабер сакчылары

62Икенче көнне (ул шимбә көн иде) Пилат янына баш руханилар һәм фарисейлар килеп:

63– Әфәндебез, бу ялганчының исән чагында: «Мин өч көннән соң терелтелеп торгызылачакмын», – дип әйткәнен хәтерлибез, – диделәр алар. –[+] 64Өченче көнгә кадәр каберне сакларга әмер бир, югыйсә шәкертләре килеп, гәүдәсен урлап китүләре мөмкин. Халыкка: «Ул үледән терелтеп торгызылды», – дип әйтерләр. Һәм бу соңгы ялган беренчесеннән дә яманрак булыр.

65– Сакчыларны алып барып, белгәнегезчә каберне саклагыз, – диде Пилат.

66Алар, барып, кабер авызын томалаган ташка мөһер сугып, каберне сакларга гаскәриләрен куйдылар[+].

#### 28


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1[•]Шимбә көн үтеп, атнаның беренче көне таңында магдалалы Мәрьям белән икенче Мәрьям кабер-мәгарәне карарга бардылар[+]. 2Кинәт бик каты җир тетрәде, чөнки Раббы фәрештәсе күктән төште. Кабер янына килеп, ташын аударып ташлады һәм шул таш өстенә утырды[+]. 3Аның килүе яшендәй, ә киемнәре кар кебек ак иде[+]. 4Сакчылар куркуларыннан калтырап, үледәй катып калдылар[+]. 5Фәрештә исә хатыннарга болай диде:

– Курыкмагыз! Мин хачка кадакланган Гайсәне эзләвегезне беләм. 6Ул монда юк. Үзе әйткәндәй, үледән терелтеп торгызылды. Килегез монда, Ул монда яткан иде, карагыз. 7Тизрәк барып, шәкертләренә: «Гайсә үледән терелтеп торгызылды! Ул сездән алда Гәлиләягә бара торыр. Сез Аны шунда күрерсез», – дип әйтегез. Мин сезгә шуны әйтер өчен килдем[+].

8Хатыннар ашыга-ашыга кабер яныннан киттеләр. Куркып һәм бик нык шатланып, шәкертләренә сөйләргә йөгерделәр. 9Кинәт алар алдына Гайсә Үзе килеп чыкты.

– Иминлек сезгә! – диде Ул.

Алар Гайсә янына килеп, аякларын кочаклап, алдында тезләнделәр[+]. 10Шунда Гайсә:

– Курыкмагыз! – диде. – Барыгыз, шәкертләремә Гәлиләягә барырга кушыгыз. Алар Мине шунда күрерләр[+].


Кабер сакчыларын җавапка тарту

11Хатыннар киткәч, кайбер сакчылар, шәһәргә барып, баш руханиларга булган бөтен хәлне сөйләп бирделәр. 12Баш руханилар өлкәннәр белән җыелышып киңәшләшкәч, гаскәриләргә күп итеп акча бирделәр 13һәм аларга:

– «Без йоклаганда, шәкертләре төнлә килеп, гәүдәсен урлап киткәннәр», – дип әйтегез. 14Бу хәбәр идарәчегә барып җитсә, борчылмагыз, сезнең гаебегез юк, дип без аны күндерә алырбыз, – диделәр.

15Сакчылар акчаларны алып, ничек кушылган булса, шулай эшләделәр. Бу хәбәр яһүдиләр арасында хәзерге көнгә кадәр киң тарала.


Гайсә шәкертләре нәрсә эшләргә тиешләр

16[•]Унбер шәкерт исә Гәлиләягә, Гайсә барырга кушкан тауга китте. 17Аны күреп, алар каршында тез чүктеләр, әмма кайберләре шикләнделәр[+]. 18Гайсә, алар янына килеп, болай диде:

– Күктә дә, җирдә дә бөтен хакимлек Миңа бирелде[+]. 19Шуңа күрә барыгыз һәм бөтен халыкларны Минем шәкертләрем итегез. Аларны Ата, Угыл һәм Изге Рух исеме белән суга чумдырыгыз[+] 20һәм Мин сезгә кушканнарның барын да үтәргә өйрәтегез. Шуны белегез: Мин, дөнья беткәнгә тикле, һәрвакыт сезнең белән булам[+].

### Марк

#### Марк

Марк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### 1


Марк бәян иткән Яхшы хәбәр


Чумдыручы Яхъяның вәгазе

1[•]Аллаһы[†] Углы Гайсә Мәсих[†] хакындагы Яхшы хәбәрнең[†] башы. Ишагыйя пәйгамбәр китабында:[+]

2-3«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
ул Сиңа юл әзерләр.
Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга[†] юл әзерләгез,
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз!“»[*] –

дип язылганча,[+][+] 4чүл якларына Чумдыручы Яхъя килде һәм, тәүбәгә килүегезнең билгесе итеп, суга чумдыру йоласын[†] үтәгез, һәм Аллаһы сезнең гөнаһларыгызны[†] кичерер, дип халыкны вәгазьләп йөрде[+].

5Аның янына бөтен Яһүдия иленнән, Иерусалимнән кешеләр агыла башлады. Килүчеләр гөнаһларын икърар итәләр, һәм Яхъя аларны Үрдүн суына чумдыра иде[+].

6Яхъяның өстендә дөя йоныннан хәстәрләнгән кием, ә билендә күн каеш иде. Ашаган ризыгы аның саранча вә кыр балы булды[+].

7– Минем арттан кодрәтлерәк Берәү килә. Мин, иелеп, Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – дип вәгазьләде ул. – 8Мин сезне суга чумдырсам, Ул сезне Изге Рухка[†] чумдырыр[+].


Гайсәнең суга чумдырылуы һәм шайтан тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

9[•]Шул көннәрдә Яхъя янына Гәлиләя[†] өлкәсенең Насара шәһәреннән Гайсә килде, һәм Яхъя Аны Үрдүн елгасына чумдырып алды[+]. 10Судан чыгуга, Гайсә күк капусының ачылуын һәм Рухның күгәрчен рәвешендә Үзенә иңүен күрде;[+] 11һәм шулчак күкләр киңлегеннән «Син – Минем сөекле Углым, Син – Минем куанычым!» дигән тавыш килеп иреште[+].

12Шул ук мизгелдә Рух Гайсәне чүлгә ияртеп алып китте. 13Гайсә, чүлдә кырык көн булып, шайтан[†] тарафыннан вәсвәсәгә салынды. Ул анда кыргый хайваннар арасында яшәде, ә фәрештәләр[†] Аңа хезмәт күрсәтте[+].


Гайсәнең беренче шәкертләре

14[•]Яхъя зинданга ябылганнан соң, Гайсә Гәлиләягә килде һәм Аллаһыдан ирешкән Яхшы хәбәрне таратып йөри башлады:[+]

15– Вакыты җитте! – диде Ул. – Аллаһы Патшалыгы[†] инде бик якын! Тәүбәгә килегез һәм Яхшы хәбәргә инаныгыз![+]

16-17Көннәрдән беркөнне Гәлиләя күле[*] буеннан барганда, Гайсә ятьмә салучы Шимун белән аның бертуган кардәше Әндрине күрде (алар балыкчылар иде).

– Минем арттан иярегез! Мин сезне кеше аулаучы[*] итәрмен, – диде аларга Гайсә[+][+].

18Алар шунда ук, ятьмәләрен калдырып, Аңа иярделәр[+].

19Тагын берара үткәч, Гайсә, көймәдә ятьмәләрен сипләп утыручы Зебедәй угылларын – Ягъкубны һәм аның бертуган кардәше Яхъяны күреп, 20шунда ук Үз янына дәште; һәм алар, аталары Зебедәйне ялчылары белән бергә көймәдә калдырып, Аның артыннан киттеләр.


Гайсәнең явыз җенне чыгаруы

21[•]Алар бергәләп Кәпәрнаум шәһәренә килделәр; шимбә көн[†] җитүгә, Гайсә гыйбадәтханәгә[†] барды һәм шунда гыйлем бирә башлады[+]. 22Аның сөйләгәннәренә барысы да хәйран калды, чөнки Ул канун белгече[†] сыман түгел, ә бәлки хакимлеккә ия булган кеше кебек өйрәтте[+].

23Шулвакытны гыйбадәтханә эчендә җен кагылган бер адәм бар иде:

24– Насаралы Гайсә! Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Мин Синең Кем икәнеңне беләм! Син – Аллаһының Изгесе, – дип кычкырды ул[+].

25Әмма Гайсә адәм эчендәге җенгә:

– Шым бул! Чык аңардан! – дип боерды.

26Җен, теге кешене калтыратып һәм каты итеп кычкырып, аңардан чыгып китте[+]. 27Барысы, шомга калып, бер-берсенә:

– Нәрсә бу? Яңа һәм кодрәтле нинди гыйлем бу? Аның боеруына хәтта җеннәр дә буйсына![+]

28Гайсә турындагы хәбәр тиз арада бөтен Гәлиләя җирендә таралды.

29Гайсә, Ягъкуб һәм Яхъя, гыйбадәтханәдән чыгып, бөтенесе бергә Шимун белән Әндринең йортына юнәлделәр. 30Шимунның кайнанасы кызышып-авырып ята иде, бу хакта шундук Гайсәгә әйттеләр[+]. 31Гайсә аның янына килеп кулыннан тотты да торырга булышты. Хатынның кызышуы бетте, һәм ул аларга табын әзерли башлады[+].

32Ә инде кич җитеп кояш баегач, Гайсә янына барлык авыру һәм җен кагылган кешеләрне алып килә башладылар. 33Ишек төбенә бөтен шәһәр халкы җыелды. 34Гайсә төрле авырулардан интеккән байтак кешене савыктырды, күп җеннәрне куып чыгарды. Җеннәр Аның Кем булуын белгәнгә күрә, Ул аларга һичнәрсә әйтергә рөхсәт итмәде[+].

35[•]Иртәгесен Гайсә яктырганчы ук торды да, аулак урынга барып, дога кылды[+]. 36Шимун үзенең иптәшләре белән Аны эзләп китте һәм, 37Гайсәне табып:

– Барысы да Сине эзлиләр, – диде.

38– Башка урыннарга, күрше авыл-шәһәрләргә китик, Миңа анда да Яхшы хәбәрне таратырга кирәк. Мин бит шуның өчен килдем, – диде Гайсә[+].

39Ул шулай, гыйбадәтханәләрдә Яхшы хәбәрне сөйләп, җен кагылган кешеләрдән җеннәрен куып, бөтен Гәлиләя җире буйлап йөрде.


Гайсәнең махаулы адәмне савыктыруы

40[•]Бер көнне махау чире[*] белән авыручы бер кеше, Гайсә каршына килеп, тезләренә егылды да:

– Теләсәң, мине тазарта алыр идең Син! – дип, гозерен белдерде[+].

41Гайсә аны кызганды һәм, кулын сузып, аңа орынды да:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде.

42Гайсә шулай дип әйтүгә, тегенең тәне махаудан арынды, һәм ул тазарынып калды[+].

43-44– Кара аны, берәүгә дә сөйлисе булма, ләкин руханига[†] барып күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән корбаныңны[†] китер, – дип җитди итеп кисәткәннән соң, Гайсә аны шундук өенә кайтарып җибәрде[+][+].

45Әмма әлеге адәм, Гайсә яныннан китүгә, шушы хәл турында бөтен җирдә сөйләп йөри башлады. Шуңа күрә Гайсә инде ачыктан-ачык шәһәрдә күренә алмады, кешесез-аулак урыннарда кала бирде. Әмма Аның янына төрле тарафлардан халык һаман агыла торды[+].

#### 2


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

1[•]Берничә көннән Гайсә янә Кәпәрнаум шәһәренә әйләнеп кайтты. Аның өйдә икәнлеге мәгълүм булгач,[+] 2шулкадәр күп халык җыелды ки, хәтта ишек төбендә дә урын калмады. Гайсә исә халыкка Аллаһы сүзен җиткерде. 3Шулвакыт дүрт кеше Аның янына паралич суккан бер авыруны күтәреп алып килде. 4Әмма халык арасыннан үтә алмаганга, алар, Гайсә басып торган турыда түбәне тишеп, паралич суккан кешене ятагы белән бергә шул тишек аша төшерделәр[+]. 5Гайсә, аларның ышануларын күреп, паралич суккан кешегә:

– Углым, синең гөнаһларың кичерелде! – диде[+].

6Анда берничә канун белгече утыра иде, алар эчтән генә:

7– Нәрсә сөйли Ул? Бу бит көфер сүз! Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?! – дип уйладылар[+].

8Гайсә шундук аларның уйларын белеп алып:

– Ни өчен сезнең күңелегездә шундый уйлар? – диде. – 9Нәрсә җиңелрәк: паралич суккан кешегә: «Гөнаһларың кичерелде», – дип әйтүме, әллә: «Тор, ятагыңны алып кайтып кит!» – дип әйтүме? 10-11Адәм Углының җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз.

Шулчак Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Сиңа әйтәм: тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

12Теге шундук торды һәм, ятагын алып, барысының күз алдында чыгып китте. Моңа бөтенесе таң калдылар һәм, Аллаһыны данлап:

– Мондый хәлне әле күргәнебез юк иде! – диделәр.


Гайсәнең Левине чакыруы

13[•]Гайсә янә Гәлиләя күле буена чыкты. Бөтен халык тагын Аның янына җыелды, һәм Ул аларга гыйлем бирде. 14Салым җыя торган урында утыручы Һалфай углы Леви яныннан үтеп барышлый Ул аңа:

– Миңа ияр! – диде.

Леви, торып, Аның артыннан китте.

15Леви өендә Гайсә өстәл янына килеп утырды. Гайсә һәм аның шәкертләре белән бергә күп кенә салым җыючылар, башка гөнаһлы бәндәләр дә бар иде; алар Гайсә артыннан күпләп ияреп йөри иделәр. 16Канун белгечләре һәм фарисейлар, Гайсәнең шундый кешеләр белән ашап утыруын күреп, Аның шәкертләренә:

– Ничек Ул салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап утыра? – диделәр[+].

17Гайсә, моны ишетеп, аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. Мин тәкъва адәмнәрне түгел, гөнаһлыларны чакырырга килдем, – дип әйтте[+].


Ураза тоту һәм шимбә көн турындагы сораулар

18[•]Беркөнне, Чумдыручы Яхъяның шәкертләре һәм фарисейлар ураза тотканда[†], Гайсә янына ниндидер кешеләр килеп:

– Ни өчен Яхъяның һәм фарисейларның шәкертләре ураза тота, ә Синекеләр тотмый? – дип сорадылар[+].

19Гайсә аларга:

– Кияү яннарында булганда, туйдагы кунаклар ураза тотар микән?! Яннарында кияү бар чакта, ураза тотмыйлар! – диде. –[+] 20Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чакта алар ураза тотарлар[+].

21Иске киемгә яңа тукымадан ямаулык салмыйлар, югыйсә яңа ямаулык, утырып, иске тукыманы тарттырыр, һәм тишек тагын да зураер. 22Шулай ук яңа шәрабны да иске турсыкка[*] салмыйлар, югыйсә шәраб турсыкны тишәр, һәм шәраб та, турсык та әрәм булыр. Яңа шәрабны яңа турсыкка салалар.

23Шимбә көннәрнең берсендә Гайсә иген кыры буйлап барганда, шәкертләре башак өзә башлады[+]. 24Фарисейлар Аңа:

– Кара, ни өчен алар шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлиләр? – диде[+].

25– Давыт белән юлдашлары, ач калып, мохтаҗлык кичергән чакта, Давытның нәрсәләр эшләве турында бер дә укыганыгыз булмадымыни? – дип җавап кайтарды аларга Гайсә. –[+] 26Олуг рухани булып Абъятар торган заманда ул, Изге йортка кереп, Аллаһыга багышланган һәм руханилардан башка һичкемгә ашарга рөхсәт ителмәгән икмәкләрне ашаган һәм юлдашларына да биргән[*][+].

27Аннары:

– Кеше шимбә көн өчен түгел, ә бәлки шимбә көн кеше өчен яратылган[+]. 28Шуңа күрә Адәм Углы шимбә көннең дә Хуҗасыдыр, – дип өстәде.

#### 3


Кулы корышкан кешенең савыгуы

1[•]Гайсә яңадан гыйбадәтханәгә килде. Анда кулы корышкан бер кеше бар иде[+]. 2Әгәр Гайсә шимбә көнне берәрсен савыктырса, Аны гаепләргә сәбәп булыр иде, дип, берничә фарисей Аның артыннан күзәтте[+]. 3Кулы корышкан кешегә Гайсә:

– Уртага чыгып бас, – диде.

4Ә тегеләрдән исә:

– Шимбә көнне нәрсә эшләргә рөхсәт ителә: яхшылык кылыргамы әллә яманлыкмы? Кеше гомерен саклап калыргамы яки һәлак итәргәме? – дип сорады.

Фарисейлар дәшмәделәр[+]. 5Каты күңелле булуларына ачынып, Гайсә ачу белән аларга карап алды да теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Авыру адәм кулын сузды, һәм аның кулы савыкты[+]. 6Гыйбадәтханәдән чыгуга, фарисейлар, Гайсәне һәлак итәргә ниятләнеп, Һируд[†] патша тарафдарлары белән киңәш корырга тотындылар.

7-8Гайсә Үзенең шәкертләре белән Гәлиләя күленә таба юнәлде. Аңа Гәлиләя төбәгеннән һәм Яһүдиядән күп санлы халык иярде. Аның эшләгән эшләре хакында ишетеп, Иерусалимнән, Идумаядән, Үрдүн аръягыннан, Сур һәм Сидун тирәләреннән дә күп халык килә иде[+]. 9Халык арасында кысылып калмас өчен, шәкертләренә Гайсә көймәне әзер тотарга кушты. 10Бик күпләрне савыктырганга күрә, чирдән интеккән кешеләр, Гайсәгә орынмакчы булып, этешеп-төртешеп Аңа таба омтылалар,[+] 11эчләрендә явыз рух[†] булганнар да, Аны күрүгә каршында йөзтүбән егылып:

– Син – Аллаһы Углы! – дип кычкыра иделәр[+].

12Әмма Гайсә Үзенең кем булуы хакында сөйләүдән явыз рухларны катгый итеп тыйды[+].


Унике шәкерт сайлау

13[•]Шуннан Гайсә тауга күтәрелде һәм Үзе сайлаган кешеләрне янына чакырды; тегеләр килделәр. 14-15Болар һәрчак Аның янында булырга һәм халык арасында Яхшы хәбәрне таратырга тиешле унике кеше иде. Гайсә аларга шулай ук җеннәрне куып чыгару кодрәте дә бирде. 16Менә ул унике шәкерт: Гайсә «Петер» дип исем кушкан Шимун,[+] 17Зебедәй углы Ягъкуб һәм аның бертуган кардәше Яхъя (Гайсә аларны «Боаниргес» дип атады, бу – «Күк күкрәү угыллары» дигәнне аңлата),[+] 18Әндри, Филип, Бартулумай, Маттай, Томас, Һалфай углы Ягъкуб, Таддай, Көрәшче Шимун[*][+] 19һәм Гайсәгә хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот[+].


Гайсә һәм Белзебул

20[•]Гайсә яңадан өйгә әйләнеп кайтты. Анда тагын шундый күп халык җыелды ки, Аның һәм шәкертләренең хәтта ашарга да вакытлары булмады[+]. 21Шушы хәлләр турында ишеткәннән соң, Гайсәнең туганнары, акылдан язган икән Бу, дип уйлап, Аны үзләре белән алып китмәкче булдылар[+].

22Иерусалимнән килгән канун белгечләре исә Гайсә турында:

– Аның эченә Белзебул[*] кереп оялаган! Җеннәр башлыгы ярдәме белән җеннәрне куып чыгара Ул, – дип әйтә иделәр[+].

23Гайсә, шундагы халыкны Үз янына җыеп, гыйбрәтле сүзләр ярдәмендә болай дип сөйләде:

– Ничек итеп шайтан шайтанны куып чыгарсын инде? 24Бүлгәләнгән патшалык яши алмый. 25Әгәр гаиләдә дошманлык хөкем сөрсә, гаилә таркалмый калмый. 26Ә инде шайтан, үзенә үзе каршы чыгып, үз-үзе белән дошманлашып яшәсә, аның соңгы сәгате сукты дигән сүз. 27Берәү дә, көчленең өенә кереп, аны бәйләмичә, малын талап чыга алмас; бәйләсә генә, өен талап чыга алыр[+]. 28Хак сүз әйтәм сезгә: адәм баласының кылган барча гөнаһлары, нинди генә көфер сүзе дә кичерелер, 29әмма Изге Рухны көфер итүче һичкайчан кичерелмәс, аның гөнаһы мәңге җуелмас[+].

30Кайберәүләр бит Гайсә турында, Аның эчендә явыз рух бар, дип әйтә иделәр.


Гайсәнең анасы һәм туганнары

31[•]Шулвакыт Гайсәнең анасы белән энеләре килделәр һәм, үзләре ишегалдында калып, Аны чакырырга кеше җибәрделәр[+]. 32Гайсәнең әйләнә-тирәсенә бик күп халык җыелган иде.

– Сине тышта анаң һәм энеләрең көтә, – диделәр Аңа.

33– Кем Минем анам? Туганнарым кем? – диде Гайсә аларга җавап итеп, 34аннары, әйләнә-тирәсендә утыручыларга карап, болай диде:

– Менә Минем анам һәм туганнарым. 35Аллаһы ихтыярын үтәүчеләр Миңа ир туганым да, кыз туганым да, анам да булыр[+].

#### 4


Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Гайсә янә күл буенда кешеләргә гыйлем бирә башлады. Аның янына бик күп халык җыелганга күрә, Ул көймәгә утырды. Көймә күл өстендә иде, ә халык яр буенда калды. 2Гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә Гайсә аларга күп нәрсәләр турында сөйләде:

3– Тыңлагыз: менә бер адәм чәчүгә чыккан, ди. 4Чәчкән вакытта орлыкның бер өлеше юл буена төшкән, һәм кошлар, очып килеп, аны чүпләп бетергән. 5Икенче бер өлеше аз туфраклы ташлы урынга төшкән. Орлык өстә генә ятканга күрә, бик тиз шытып чыккан. 6Ә инде кояш чыгып кыздыра башлагач, тамырланып өлгермәгәнгә, үсентеләр шиңеп төшкән. 7Орлыкның кайберсе күгән куагы арасына төшкән. Куак, үсеп-киңәеп, аны басып киткән, һәм үсентеләр башак бирмәгән[+]. 8Ә башка орлыклар уңдырышлы җиргә төшкән. Алар үсеп күтәрелгән һәм утызлата, алтмышлата, йөзләтә уңыш биргән.

9– Колагы булганнар – ишетсен! – диде Гайсә[+].

10[•]Үзләре генә калгач, юлдашлары һәм унике шәкерте Гайсәдән гыйбрәтле хикәяләр хакында сорадылар.

11– Аллаһы Патшалыгының сере сезгә ачылган, – диде Гайсә аларга, – башкаларга исә кинаяле хикәяләр ярдәмендә әйтелә[+]. 12Бу шуның өчен ки:

«Ничек кенә карасалар да – күрмәсләр,
ничек кенә тыңласалар да – ишетмәсләр һәм төшенмәсләр.
Әгәр алар ишетеп-күрсәләр,
Аллаһыга борылырлар,
һәм гөнаһлары кичерелер иде»[*][+].

13Сез бу кинаяле хикәянең мәгънәсен аңламадыгызмыни? – дип сорады алардан Гайсә. – Алайса ничек башка хикәяләрне аңларсыз икән? 14Чәчүче сүз чәчә[+]. 15Юл буена төшкән орлыклар чәчкән сүзне ишетүче адәмнәрне белдерәдер. Әмма шайтан, килеп, алар күңеленә салынган сүзне шунда ук алып китә. 16Ташлы урынга чәчелгәне исә – сүзне ишетү белән шатланып кабул итүчеләр. 17Әмма тамырлары булмаганга, аларның түземлеге күпкә җитми. Сүз аркасында авырлыклар һәм эзәрлекләүләр башланса, бик тиз кире чигенәләр[+]. 18Ә башкалары исә күгәнлеккә төшкән орлыкка охшыйлардыр: алар сүзне ишетәләр, 19әмма тормыш мәшәкатьләре, байлык артыннан куу һәм башка теләкләр, аларның күңеленә үтеп, ишетелгән сүзне басып китәләр, һәм сүз уңыш бирми[+]. 20Ә инде уңдырышлы җиргә чәчелгәне – сүзне ишетеп, аны кабул итүчеләр: алар утызлата, алтмышлата, йөзләтә уңыш бирәләр[+].


Янып торган шәмне шәмдәлгә куялар

21[•]Аннары Гайсә аларга:

– Шәмне чүлмәк яки сәке астына куяр өчен алып керәләрмени? Киресенчә, аны шәмдәлгә утыртып куялар! – диде. –[+] 22Фаш ителмичә һичбер яшерен нәрсә, ачылмыйча бер генә сер дә калмаячак[+]. 23Колаклары булганнар – ишетсеннәр![+]

24Аннары Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Ишеткән сүзләргә игътибарлы булыгыз. Нинди үлчәм белән үлчәсәгез, сезгә дә шундый үлчәм белән үлчәп бирерләр һәм өстәрләр дә[+]. 25Кемдә бар булса, аңа янә бирелер, ә кемдә юк икән, аңардан булганы да тартып алыныр[+].


Орлык хакында гыйбрәтле сүзләр

26Әйткәннәргә өстәп, Гайсә болай диде:

– Аллаһы Патшалыгы менә нәрсәгә охшаган: кеше орлык чәчә, 27аннары ул төнлә йоклый, көндезен тора, ә орлык, шытып чыгып, өскә үрмәли. Кеше моның ничек булуын белми дә. 28Җир үзеннән-үзе уңыш бирә: башта – сабак, аннары – башак, шуннан соң башак тулы орлык үстерә. 29Ә инде ашлык өлгерүгә, кеше кулга урак ала, чөнки ашлык урыр вакыт җитә[+].


Горчица орлыгы хакында гыйбрәтле хикәя

30[•]Гайсә, сүзен дәвам итеп:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырырга һәм ничек итеп тасвирларга икән? – диде. – 31Ул – горчица орлыгы кебек: җиргә чәчкән вакытта бөтен орлыклардан кечкенәрәк[+]. 32Ә инде чәчкәч шытып чыга һәм бөтен үсемлекләрдән биегрәк булып үсә, аның зур-зур ботаклары күләгәсендә хәтта кошлар оя корырлык була[+].

33Шундый гыйбрәтле сүзләрне Гайсә кешеләргә күп сөйләде, ләкин Ул алар аңлардай нәрсәләр турында гына сөйли иде. 34Ул һәрвакыт шулай гыйбрәтле хикәяләр ярдәмендә сөйли, ә инде шәкертләре белән ялгызы калгач, аларга барын да аңлатып бирә иде.


Гайсәнең давылны тынычландыруы

35[•]Шул көнне кичен шәкертләренә Гайсә:

– Әйдәгез, күлнең аръягына чыгыйк, – диде, һәм[+] 36шәкертләре, халыкны калдырып, Аның янына көймәгә утырдылар да юлга кузгалдылар. Анда башка көймәләр дә бар иде. 37Кинәт кенә көчле давыл күтәрелде һәм, дулкыннар көймәгә бәрелеп, аның эченә су тула башлады[+]. 38Гайсә исә көймәнең койрыгында башын мендәргә салып йокыга киткән иде. Шәкертләре, Аны уятып:

– Остаз, батабыз бит! Ә Синең исеңдә дә юк! – диде.

39Ул, торып, җилне тыйды, ә күлгә:

– Шаулама, тынычлан! – дип боерды.

Җил туктады, һәм әйләнә-тирәдә тынлык урнашты[+].

40– Ни өчен сез шундый куркак? Әле һаман ышанычыгыз юкмы? – диде Гайсә аларга.

41Котлары алынган шәкертләр бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Җил дә, күл дә Аңа буйсына ич, – диештеләр.

#### 5


Гайсәнең җенле кешене савыктыруы

1[•]Менә алар Гәлиләя күленең аръягындагы Герәсә җиренә килеп туктадылар. 2-3Гайсә көймәдән төшүгә, кабер-мәгарәдән[*] каршына җен кагылган бер кеше килеп чыкты. Ул кеше шунда, мәгарәләрдә яшәп, аны һичберкем хәтта чылбыр белән дә бәйләп куя алмаган: 4күп тапкырлар аяк-кулларын чылбыр белән бәйләсәләр дә, ул барыбер чылбырны өзгән, богауларны ваткан; һәм берәү дә аны җиңә алмаган. 5Ул шулай, көне-төне, бертуктаусыз кычкырып һәм үзен-үзе ташлар бәреп кыйнап, каберләр арасында, тауларда йөри иде.

6Гайсәне ул ерактан ук күреп алды һәм, йөгереп килеп, аягына егылды да 7каты итеп кычкырып җибәрде:

– Аллаһы Тәгалә Углы Гайсә! Сиңа миннән ни кирәк? Аллаһы хакына ялварып сорыйм: газаплама мине[+].

8Чөнки Гайсә әлеге кешенең эченә оялаган җенгә: «Явыз рух, бу адәмнән чыгып кит!» – дип боерган иде.

9– Исемең ничек синең? – дип сорады Гайсә җеннән.

– Без бик күптер, шуңа күрә минем исемем – Гаскәр[*], – дип җавап бирде теге. 10Һәм явыз рухлар Гайсәдән үзләрен бу җирдән куып җибәрмәвен үтенделәр.

11Якында гына, тау битендә, шактый зур дуңгыз көтүе утлап йөри иде.

12– Безне әнә теге дуңгызлар янына җибәр, шулар эченә керикче! – дип ялварып сорады Гайсәдән явыз рухлар.

13Гайсә рөхсәт итүгә, явыз рухлар, теге кешедән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр, һәм ике мең баш дуңгыздан торган көтү шундук текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде.

14Көтүчеләр, качып китеп, бу хакта шәһәрдә һәм аның тирәсендәге авылларда сөйләп йөрделәр. Анда яшәүчеләр, ни булганын карарга дип, 15Гайсә янына килделәр, эченә җеннәр өере кереп оялаган кешенең киенгән һәм акылына килгән хәлдә утыруын күреп куркып калдылар. 16Әлеге вакыйганың шаһитлары җен кагылган кеше белән, дуңгызлар белән ни булганын сөйләп бирделәр. 17Шуннан соң алар Гайсәнең бу яклардан китүен үтенә башладылар[+].

18Гайсә көймәгә утырган чакта, җеннән котылган теге кеше Аның белән китәргә рөхсәт сорады. 19Әмма Гайсә риза булмады:

– Бар, өеңә кайтып, Раббының сиңа нинди мәрхәмәт күрсәтүен һәм синең өчен нәрсә эшләвен туганнарыңа сөйлә, – диде[+].

20Теге кеше, китеп, үзе өчен Гайсәнең нәрсә эшләве турында Ун калада сөйләп йөрде; аның сүзләрен һәркем таң калып тыңлады[+].


Үлгән кыз һәм авыру хатын

21[•]Гайсә көймәдә янә күлнең аръягына чыккач, яр буенда Аның янына тагын бик күп халык җыелды. 22Гыйбадәтханә башлыкларының Яһир исемлесе, Гайсәне күрүгә, аягына килеп егылды[+] 23һәм:

– Кызым үлем хәлендә ята. Килеп, кулларың белән аңа орынсаң, ул савыгыр һәм яшәр иде! – дип ялварырга тотынды.

24Гайсә аның белән китеп барды.

Алар артыннан, Гайсәне һәр яктан кысрыклап, бик күп халык иярде. 25-26Арада унике ел дәвамында кан килүдән газапланган бер хатын да бар иде. Ул бик күп табибларда дәваланган, бөтен байлыгын сарыф итсә дә, файдасын күрмәгән, киресенчә, аның хәле начарлана гына барган[+]. 27-28Гайсә хакында ишеткәннән соң: «Аның киеменә генә кагылсам да савыгыр идем», – дип уйлап, әлеге хатын халык арасында, арттан килеп, Гайсәнең киеменә кагылды,[+] 29һәм, кан килү шундук туктап, хатын үзенең тулысынча савыгуын тойды. 30Гайсә исә, Үзеннән көч киткәнне тоеп, артына борылды да халыктан:

– Минем киемемә кем кагылды? – дип сорады[+].

31– Халыкның ничек кысрыклавын күрә торып, Син ни өчен, кем кагылды, дип сорыйсың? – диде Аңа шәкертләре.

32Әмма Ул Үзенә орынган кешене күзләре белән эзли бирде. 33Куркуыннан калтырап төшкән хатын, үзенең сихәтләнүен аңлап, халык арасыннан чыкты һәм, Гайсә алдына егылып, дөресен сөйләп бирде.

34– Кызым, сине ышануың савыктырды, имин йөр һәм сәламәт бул, – диде аңа Гайсә[+].

35Гайсә шулай дип сөйләп торган арада, гыйбадәтханә башлыгының өеннән килеп, башлыкка:

– Кызың вафат. Остазны ник борчып торырга, – дип әйттеләр.

36Әмма Гайсә, аларның сүзләрен игътибарга алмыйча, башлык булган кешегә:

– Курыкма, тик ышан гына! – диде.

37Петер, Ягъкуб һәм Ягъкубның бертуган кардәше Яхъядан башка Гайсә һичкемгә Үзе белән барырга рөхсәт итмәде[+]. 38Башлыкның өе янына килгәч, Гайсә ыгы-зыгы килеп йөрүчеләрне һәм такмаклый-такмаклый үкереп елаучыларны күрде.

39– Нигә сез ыгы-зыгы киләсез, нигә елыйсыз? Бала үлмәгән, йоклый гына ул, – диде Гайсә, өйгә кергәч[+].

40Аңардан көләргә тотындылар, әмма Ул аларны куып чыгарды да кызның ата-анасын, Үзенең юлдашларын алып, кыз яткан бүлмәгә керде. 41Баланың кулыннан тотып, Гайсә аңа:

– Талита, кум! («Кызым, сиңа әйтәм, тор!») – диде[+].

42Кыз бала шундук аягына торып басты һәм йөреп китте (аңа унике яшь иде). Шушы хәлне күрүчеләр хәйран калдылар. 43Гайсә исә аларны, бу хакта һичкем белергә тиеш түгел, дип кисәтте, ә кыз баланы ашатырга кушты[+].

#### 6


Гайсәне Насарада инкяр итүләре

1[•]Гайсә, шәкертләре белән бергә ул яклардан китеп, Үзе яшәгән шәһәргә кайтты[+]. 2Шимбә көнне Ул гыйбадәтханәдә гыйлем бирде. Аны тыңлаган һәммәсе:

– Бу гыйлемнәр Аңа кайдан килгән?! Нинди тирән гакыл бирелгән Аңа! Шундый кодрәтле эшләрне ничек итеп кыла икән Ул? – дип гаҗәпләнде. –[+] 3Балта остасы түгелме соң Ул? Мәрьямнең углы һәм Ягъкуб, Йосис, Яһүдә, Шимунның абыйсы түгелме? Аның сеңелләре биредә, безнең арада яши түгелме соң?

Шул рәвешле, алар Аны кире кактылар[+].

4– Пәйгамбәрне һәр җирдә ихтирам итәләр, тик үз илендә, үз туганнары һәм гаиләсе тарафыннан гына хөрмәт юк аңа, – диде аларга Гайсә[+].

5Шуңа күрә Ул анда һичнинди кодрәтле эш кыла алмады, куллары белән орынып, фәкать берничә авыру кешене генә савыктырды. 6Аларның ышанмаулары Гайсәне гаҗәпкә калдырды.


Гайсәнең шәкертләрне озатуы

Гайсә, әйләнә-тирәдәге авылларда йөреп, халыкка гыйлем бирүен дәвам итте. 7[•]Беркөн Ул унике шәкертен чакырып алды да, аларга явыз рухларны куарга хокук биреп, икешәрләп-икешәрләп юлга озатты[+].

8– Юл таягыннан тыш икмәк тә, биштәр дә алмагыз, билбау янчыгына акча да салмагыз; 9аягыгызга киегез, үзегез белән хәтта алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде Ул аларга. 10– Кайсы йортта тукталсагыз, шул урыннан киткәнче, әлеге йортта калыгыз. 11Берәр җирдә сезне кабул итмичә, сүзләрегезне тыңлап та тормасалар, ул урыннан киткәндә, аякларыгыздан тузанны кагып төшерегез: алар өчен бу кисәтү булыр[+].

12Шуннан шәкертләр, юлга чыгып, кешеләрне тәүбәгә килергә өндәп йөрделәр,[+] 13күп җеннәрне куып чыгардылар һәм, зәйтүн мае сөртеп, байтак авыру кешеләрне савыктырдылар[+].


Чумдыручы Яхъяның үлеме

14[•]Гайсәнең исеме халык теленә кергәч, Аның турындагы хәбәр Һируд патшага да килеп иреште. Берәүләр Гайсә турында: «Үледән терелгән Чумдыручы Яхъя бу, шуңа күрә Аның кодрәтле эшләр күрсәтергә куәте бар», – дип сөйләсә,[+] 15башкалар: «Ильяс бу», – диде, бүтәннәр исә: «Борынгы заманнардагы сыман бер пәйгамбәр», – дип әйтте[+].

16Шушыларны ишетеп, Һируд:

– Мин башын кистергән Чумдыручы Яхъя Ул, үледән терелгән әнә! – диде.

17Һируд, үзенең бертуган кардәше Филипнең хатыны Һирудиягә өйләнү сәбәпле, Яхъяны, кулга алып, зинданга утыртып куйган иде[+]. 18Чөнки Яхъя Һирудка: «Сиңа бертуган кардәшеңнең хатыны белән яшәргә ярамый», – дип әйткән була. 19Һирудия, Яхъяга ачу саклап, аны үтертергә тели, әмма берни эшли алмый иде. 20Яхъяның тәкъва вә изге кеше икәнен белгән Һируд аңардан курка һәм аны һаман яклап килә иде. Яхъяның сүзләре патшаны борчыса да, ул аны рәхәтләнеп тыңлый иде.

21Үзенең туган көне уңаеннан Һируд дәрәҗәле түрәләрне, гаскәр башлыкларын һәм Гәлиләя өлкәннәрен[†] аш мәҗлесенә чакыргач, Һирудиягә җай чыкты[+]. 22Мәҗлескә Һирудиянең кызы да керде. Ул анда биеде, һәм аның биюе Һирудка вә кунакларга бик ошады. Патша аңа:

– Ни теләсәң, шуны сора: барын да бирермен! – диде. 23Һәм ант итеп әйтте:

– Хәтта патшалыгымның яртысын сорасаң да, бирермен![+]

24Кыз, барып, анасыннан:

– Миңа нәрсә сорарга? – диде.

– Чумдыручы Яхъяның башын сора, – диде тегесе.

25Кыз шунда ук, патша янына барып:

– Чумдыручы Яхъяның башын, тәлинкәгә салып, хәзер үк миңа китерүеңне телим! – дип үтенде.

26Патша зур кайгыга төшсә дә, кунаклары алдында ант иткәч, каршы килергә батырчылык итмәде. 27Ул шунда ук, Яхъяның башын китерергә кушып, җәлладны[*] зинданга җибәрде. Сакчы, барып, Яхъяның башын кисте 28һәм, тәлинкәгә салып, кызга китереп бирде, ә кыз исә анасына тапшырды. 29Яхъяның шәкертләре, бу хакта ишетеп, аның гәүдәсен килеп алдылар һәм кабергә салдылар[+].


Биш мең кешене ашату

30[•]Рәсүлләр[†], Гайсә янына әйләнеп кайтып, эшләгән эшләре, халыкны нәрсәгә өйрәтүләре хакында бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр[+]. 31Ул аларга:

– Ә хәзер, берәр аулак урынга барып, ял итеп алыйк, – диде.

Чынлап та, һаман кемнәрдер бер-бер артлы яннарына килеп торганга күрә, аларның хәтта ашап алырга да вакытлары калмый иде[+].

32Шуннан алар, көймәгә утырып, аулак урынга юнәлделәр. 33Әмма кешеләр аларның китеп баруын күрделәр. Күбесе, аларны танып, әйләнә-тирәдәге барлык шәһәрләрдән яр буйлап алар барасы урынга ашыкты һәм көймәдән алданрак шунда килеп җитте. 34Ярга чыккач, Гайсә шактый зур халык төркемен күрде һәм аларны бик кызганды, чөнки алар көтүчесез сарыклар кебек иде. Шуннан аларны күп нәрсәләргә өйрәтә башлады[+]. 35Вакыт соң иде инде, һәм шәкертләре, Аның янына килеп:

– Биредә бик аулак, вакыт та соң инде. 36Китсеннәр алар, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып, үзләренә ашарга сатып алсыннар, – диделәр. 37Әмма Гайсә шәкертләргә:

– Үзегез ашатыгыз аларны, – дип җавап кайтарды.

– Әллә без ике йөз динарлык[*] икмәк сатып алып ашатыйкмы? – диде алар[+].

38– Сездә күпме икмәк бар? Барып карагыз әле, – диде Ул. Тегеләр карап килеп:

– Биш икмәк һәм ике балык, – дип җавап бирде.

39Гайсә Үзенең шәкертләренә халыкны, төркемнәргә бүлеп, яшел чирәмгә утыртырга кушты. 40Тегеләр, йөзәр һәм иллешәр кешелек төркемнәргә бүленеп, тезелешеп утырдылар. 41Гайсә биш икмәк белән ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм, халыкка сындыргалап өләшер өчен, икмәкне шәкертләренә бирде. Ике балыкны да Ул бөтенесенә бүлеп бирде. 42Барысы да туйганчы ашады. 43Аннары икмәк һәм балык сыныкларын, җыеп, унике кәрзингә тутырдылар. 44Тамак туйдырган ирләрнең саны биш мең иде.


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

45[•]Шуннан Гайсә Үзенең шәкертләренә көймәдә каршы ярдагы Бәйт-Сайдага чыга торырга кушты, Үзе исә, халык кайтып киткәнче, алар янында тоткарланды[+]. 46Халык белән саубуллашкач, Ул дога кылыр өчен тауга күтәрелде[+].

47Кич җиткәндә, көймә күл уртасында иде инде, ә Ул берүзе яр буенда калды. 48Шәкертләренең каршы искән җил белән көрәшүләрен, ишә-ишә хәлдән таюларын күреп, иртәнге өч белән алты арасында[*] Ул, су өстеннән атлап, алар янына китте. Гайсә яннарыннан үтеп китәргә теләгән иде, 49-50әмма шәкертләре, Аның су өстеннән килүен күреп, өрәктер дип уйладылар да кычкырып җибәрделәр: Аны күрүгә, аларның котлары очты.

– Тынычланыгыз, Мин бу! Курыкмагыз! – диде Гайсә, шунда ук алар белән сөйләшә башлап,[+] 51һәм алар янына көймәгә кереп утырды. Шунда җил тынды. Бу хәл шәкертләрне тагын да ныграк гаҗәпләндерде. 52Икмәк белән булган вакыйганы бит алар аңламадылар, чөнки йөрәкләре туң иде[+].

53Көймәдәгеләр, күлне кичеп, Геннисарет шәһәрендә яр буена килеп туктадылар[+]. 54Алар көймәдән чыгуга, кешеләр Гайсәне танып алдылар һәм, 55Аның килүен хәбәр итеп, бөтен әйләнә-тирәне йөгереп әйләнеп чыктылар. Шуннан Гайсә тукталган урынга түшәктә ятучы авыруларны китерә башладылар[+]. 56Гайсә кая гына килсә дә – авылларга, шәһәрләргә, берәрсенең биләмәсенәме, – бөтен җирдә авыруларны ачык урынга китереп сала һәм Аның чабуына булса да кагылырга рөхсәт бирүен үтенә иделәр. Кагылган һәр кеше савыга иде[+].

#### 7


Ата-баба йолалары

1[•]Бервакыт Гайсә янына фарисейлар һәм Иерусалимнән килгән берничә канун белгече җыелды. 2Алар Гайсә шәкертләреннән кайберләренең пычрак кул белән, ягъни кулларын юмыйча ашауларына игътибар иттеләр.

3Фарисейлар, барлык яһүдиләр кебек үк, ата-бабадан килгән йолаларны төгәл үтәп, кул юмыйча ашарга утырмыйлар иде[+]. 4Базардан кайткач та, алар рәвешен китереп юынмыйча ашарга утырмыйлар, шулай ук бик күп башка нәрсәләрне, мәсәлән, касә, чүлмәк, бакыр савытларны юуга караган күрсәтмәләрне төгәл үтиләр иде[+].

5Фарисейлар һәм канун белгечләре Гайсәдән:

– Ни өчен Синең шәкертләрең ата-бабадан килгән йолаларны үтәмиләр, ризыкны пычрак кул белән ашыйлар? – дип сорадылар[+].

6Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Икейөзлеләр сез! Ишагыйя пәйгамбәр үзенең язмаларында сезнең хакта, алдан күреп, дөрес әйткән:

«Бу халык Мине телдә генә хөрмәт итә,
ә йөрәге аның Миннән ерак[+].
7Миңа табынулары да бушка:
алар кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә өйрәтәләр»[*][+].

8Сез, Аллаһы әмерен читтә калдырып, кеше урнаштырган йолаларны үтисез.

9Үзегезнең йолаларны үтәр өчен, шундый оста итеп Аллаһы әмерен кире кагасыз! – дип дәвам итте Гайсә. – 10Муса: «Үзеңнең атаңны һәм анаңны хөрмәт ит»[*] һәм «Атасын яки анасын хурлаган кеше үлем җәзасына тартылырга тиеш»[*], – дип әйткән[+]. 11Ә сез: «Әгәр кеше үзенең атасына яки анасына: „Сиңа бирәсе әйберне мин Аллаһыга корбан (ягъни, Аллаһыга тиешле бүләк) итәргә вәгъдә бирдем“, – дип әйтә икән, 12ул кеше инде ата-анасы өчен бернәрсә дә эшләмәскә мөмкин», – дип өйрәтәсез. 13Сез үзегез өйрәткән тәртипләрегез белән Аллаһы сүзен юкка чыгарасыз һәм шуның ише нәрсәләрне байтак эшлисез.

14Ул, янә Үз янына халыкны чакырып алып:

– Әйткәннәремне тыңлагыз һәм аңларга тырышыгыз! – диде. – 15Кеше эченә читтән кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмый, киресенчә, эченнән чыккан нәрсә кешене нәҗесли. [[+] 16][*]

17Гайсә, халыкны урамда калдырып өйгә кергәч, шәкертләре Аңардан бу сүзләрне аңлатып бирүен сорадылар.

18– Әйткәннәремне әллә сез дә аңламыйсызмы?! – диде Ул аларга. – Кешенең эченә читтән кергән һичнәрсә аны нәҗесли алмаганны аңламыйсызмы? 19Кешенең йөрәгенә түгел, ә карынына керә ул һәм аннары чыгарып ташланыла бит! (Бу сүзләре белән Гайсә бөтен ризыкның да чиста булуын[†] белдерде.)[+]

20– Ә кешене исә эченнән чыккан нәрсә нәҗеслидер, – дип дәвам итте Гайсә. –[+] 21-22Фәхешлеккә, урлашуга, кеше үтерүгә, зиначылыкка этәрүче явыз ниятләр, шулай ук саранлык, яманлык, мәкерлек, әхлаксызлык, көнчелек, хурлау, тәкәбберлек, акылсызлык кешенең йөрәгеннән килә[+]. 23Әнә шул яманлыкларның һәммәсе, кешедән чыгып, аны нәҗеслидер.


Мәҗүси хатынның Гайсәгә ышануы

24[•]Аннары Гайсә Сур шәһәре тирәсенә юл алды. Анда Ул бер йортта тукталды. Бирегә килүе турында Ул һичкемгә белдерергә теләмәгән иде, әмма моны яшереп калу мөмкин булмады[+]. 25Кызына явыз рух кагылган бер хатын, Гайсә хакында ишеткәннән соң шундук Аның янына килеп, аягына егылды. 26Мәҗүси[†] бу хатын чыгышы белән Сүрия Фойникәсе төбәгеннән иде. Ул Гайсәдән кызының эчендәге җенне куып чыгаруын үтенде[+]. 27Гайсә исә аңа:

– Башта балалар тамак туйдырсын, – диде. – Икмәкне, балалардан тартып алып, көчекләргә ташлау яхшы түгел[+].

28– Шулай, Әфәндем, – дип җавап бирде хатын, – ләкин көчекләр дә өстәл астында балалардан коелган валчыкларны ашый бит.

29– Шулай дип җавап биргәнең өчен, өеңә кайта аласың: җен инде кызыңнан чыкты, – диде аңа Гайсә.

30Хатын өенә әйләнеп кайтты һәм кызының түшәктә исән-сау ятуын күрде. Җен аның эченнән чыккан иде инде.


Гайсәнең телсез, чукрак кешене савыктыруы

31Сур якларыннан кайтышлый Гайсә, Сидун аша үтеп, Ун кала төбәгендә Гәлиләя күленә чыкты[+]. 32Шунда Гайсә янына чукрак һәм начар сөйләшә торган берәүне алып килеп, Аның әлеге кешегә куллары белән орынуын үтенделәр[+]. 33Гайсә аны халык төркеменнән читкәрәк алып китте дә тегенең колагына бармагын тыкты, аннары, Үзенең бармагына төкереп, теленә кагылды һәм,[+] 34күккә карап, тирән итеп сулыш алды да чукрак кешегә:

– Эффата! («Ачыл!») – диде.

35Шунда ук теге кешенең колагы ишетә башлады һәм теле чишелде, ул ачык итеп сөйләшәргә тотынды. 36Кешеләргә Гайсә бу хакта берәүгә дә сөйләмәскә кушты. Әмма Ул тыйган саен, кешеләр күбрәк сөйли бирделәр[+]. 37Аларның гаҗәпләнүе чиксез иде.

– Ул нәрсә генә эшләсә дә, яхшы итеп эшли: чукраклар ишетә башлый, телсезләрнең теле ачыла! – диде алар.

#### 8


Дүрт мең кешене ашату

1[•]Ул көннәрдә тагын бик күп кеше җыелып, аларның ашар ризыклары калмагач, Гайсә, шәкертләрен чакырып:

2– Кешеләр кызганыч. Алар инде өч көн Минем янда, ә ашарларына һичнәрсәләре юк[+]. 3Әгәр аларны өйләренә ач килеш кайтарып җибәрсәм, юлда хәлсезләнерләр, чөнки кайберләре ерактан килгән, – диде.

4– Барысын да туендырыр өчен, чүлдә шуның кадәр икмәкне кайдан алыйк соң? – дип сорады шәкертләре[+].

5– Сездә ничә икмәк бар? – диде Гайсә.

– Җиде, – дип җавап бирде шәкертләре.

6Шуннан Гайсә халыкка утырырга кушты. Җиде икмәкне алып Аллаһыга шөкрана кылгач, икмәкне сындыргалады һәм, халыкка өләшү өчен, шәкертләренә бирде. Алар икмәкне өләшеп чыктылар. 7Шәкертләрнең берничә балыгы да бар иде. Гайсә, шөкрана кылып, балыкны да өләшергә кушты. 8Кешеләр туйганчы ашадылар, һәм калган сыныкларны җыйганнан соң, тагын җиде кәрзин тулды. 9Ашаучыларның саны дүрт меңгә якын иде. Аннары Гайсә аларны өйләренә кайтарып җибәрде, 10ә Үзе шунда ук шәкертләре белән көймәгә утырып, Далманута җирләренә юнәлде.

11[•]Гайсә янына фарисейлар килеп, Аның белән бәхәсләшә башладылар һәм, сынарга теләп, күктән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр[+]. 12Гайсә, авыр сулап:

– Бүгенге буын ни өчен илаһи билге таләп итә икән? Хак сүз әйтәм сезгә: бүгенге буынга илаһи билге күрсәтелмәячәк, – диде.

13Шуннан, аларны калдырып, янә көймәгә утырды һәм каршы ярга таба юл алды.


Фарисейлар һәм Һируд ачыткысы

14[•]Гайсәнең шәкертләре үзләре белән ризык алырга оныткан булып чыкты – көймәдә бары тик бер икмәк кенә бар иде. 15Шәкертләрен кисәтеп, Гайсә аларга:

– Карагыз аны, фарисейлардан һәм Һируд ачыткысыннан сакланыгыз! – диде[+].

16Ә шәкертләре исә үзара: «Икмәгебез булмаганга, шулай әйтәдер», – дип сөйләнделәр.

17Аларның нәрсә турында сөйләшкәннәрен белеп, Гайсә әйтте:

– Ни өчен сез, икмәгебез юк, дип сөйләнәсез? Сез әле һаман берни аңламыйсыз һәм төшенмисезме? Йөрәкләрегез һаман туң килеш кала бирәме?![+] 18Күзләрегез булып та күрмисез, колакларыгыз булып та ишетмисезме?! Хәтерләмисез дәме?![+] 19Биш икмәкне Мин биш мең кешегә бүлеп биргәндә, калган сыныкларны җыеп, сез ничә кәрзин тутырдыгыз?

– Унике, – дип җавап бирде шәкертләре[+].

20– Ә җиде икмәкне дүрт мең кешегә бүлгәндә, ничә кәрзин сынык-санак җыйдыгыз?

– Җиде, – дип җавап бирде тегеләр[+].

21– Әллә һаман аңламыйсызмы?! – диде шунда Гайсә аларга.


Гайсәнең Бәйт-Сайдада бер сукыр кешене савыктыруы

22Аннары алар Бәйт-Сайдага килделәр. Биредә Гайсә янына бер сукырны китерделәр һәм аңа кулы белән орынуын үтенделәр[+]. 23Гайсә, сукырны җитәкләп, авыл читенә алып чыкты, аның күзләренә төкереп, башына кулын куйды һәм:

– Берәр нәрсә күрәсеңме? – дип сорады[+]. 24Теге, әйләнә-тирәсенә күз салып:

– Кешеләрне күрәм, ләкин алар йөри торган агачлар булып күренә, – диде.

25Гайсә аның күзләренә тагын бер тапкыр кулларын тидереп алгач, теге текәлеп карады һәм ачык итеп күрә башлады.

26– Кара аны, авылга керәсе булма, – дип, Гайсә аны өенә кайтарып җибәрде.


Гайсә кем Ул?

27[•]Гайсә Үзенең шәкертләре белән Филип Кайсариясе шәһәре тирәсендә урнашкан авылларга китте. Юлда барганда, Ул шәкертләреннән:

– Кешеләр Мине кем дип белә? – дип сорады.

28– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә пәйгамбәрләрнең берсе дип исәпли, – диде алар[+].

29– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады Ул алардан.

– Син – Мәсих, – дип җавап бирде Петер[+].

30Гайсә аларга Үзе хакында беркемгә дә сөйләмәскә кушты[+].


Үлеме хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы

31[•]Шәкертләренә Гайсә болай дип сөйли башлады: «Адәм Углына күп газаплар чигәргә туры килер, өлкәннәр, баш руханилар, канун белгечләре Аны читкә тибәрерләр. Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул терелеп торыр»[+]. 32Бу хакта Ул ап-ачык итеп әйтте. Шунда Петер Аны читкәрәк алып китте һәм Аңа каршы сөйләргә тотынды[+]. 33Ләкин Гайсә шәкертләргә борылып карады да:

– Кит янымнан, иблис[†]! Уйларың Аллаһыдан түгел, синдә адәми уйлар, – дип, Петерне кырт туктатты[+].

34Үз янына шәкертләрен һәм халыкны чакырып, Гайсә:

– Минем арттан барырга теләгән кеше, үз-үзеннән баш тартып, хачын[†] күтәрсен дә Миңа иярсен, – диде. –[+] 35Җанын саклап калырга теләгән адәм аны югалтыр. Ә инде җанын Минем хакка һәм Яхшы хәбәр хакына югалткан адәм аны саклап калыр[+]. 36Әгәр берәү, бөтен дөньяны яулап, җанын харап итсә, моннан ни файда[+]? 37Кеше нәрсә биреп үз җанын кайтарып ала алыр икән[+]? 38Шушы имансыз һәм гөнаһлы буын алдында кем дә булса Миннән һәм сүзләремнән гарьләнсә, Атасының[†] балкып торган шөһрәте яктылыгында Үзенең изге фәрештәләре белән килгән Адәм Углы да әлеге кешедән гарьләнер[+].

#### 9

1Гайсә янә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучылардан кайберләрегез кодрәт белән килүче Аллаһы Патшалыгын күрмичә дөнья куймас, – диде[+].


Гайсәнең кыяфәте үзгәрү

2[•]Алты көн узганнан соң, Петер, Ягъкуб һәм Яхъяны Үзе белән алып, Гайсә биек тауга күтәрелде. Анда алар үзләре генә иде. Шулчак аларның күз алдында Гайсәнең кыяфәте үзгәреп китте[+]. 3Аның киеме җир йөзендә һичкем шулай агарталмаслык, күз чагылдырырлык ак төскә керде[+]. 4Шунда шәкертләр каршында Ильяс һәм Муса пәйгамбәр пәйда булдылар да Гайсә белән сөйләшә башладылар[+]. 5Петер Гайсәгә:

– Остаз! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Әйдә өч чатыр корыйк: берсе – Сиңа, берсе – Мусага, берсе Ильяска булыр, – диде.

6Бу сүзләрне ул нәрсә дияргә дә белмәгәнгә әйтте, чөнки шәкертләр шулкадәр куркып калган иде.

7Шулчак аларны болыт каплап алып, болыт эченнән «Бу Минем сөекле Углымдыр, тыңлагыз Аны!» дигән өн килеп иреште[+]. 8Шәкертләр кинәт кенә як-якларына каранып алдылар, әмма яннарында Гайсәдән башка һичкемне күрмәделәр.

9Таудан төшкән чакта, Гайсә аларга, Адәм Углы үледән терелгәнчегә кадәр биредә күргәннәрегезне һичкемгә әйтмәгез, дип боерды[+]. 10Алар әлеге боерыкны үтәделәр, әмма үзара: «Аның „үледән терелү“ дигәне нәрсә аңлата икән?» – дип баш ваттылар. 11Шәкертләре Гайсәдән:

– Ни өчен канун белгечләре, башта Ильяс килергә тиеш, дип әйтәләр? – дип сорадылар.

12– Дөрестән дә, әүвәле Ильяс, килеп, бар нәрсәне әзерләп куяр[*], – дип җавап бирде Гайсә. – Ә ни өчен Изге язмада[†], Адәм Углына күп газаплар, кимсетүләр кичерергә туры киләчәк, дип язылган[+]? 13Тик Мин сезгә, Ильяс килде инде һәм, алдан язылганча, аның белән ни теләсәләр, шуны эшләделәр, дип әйтәм[+].


Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

14[•]Калган шәкертләр янына әйләнеп кайткач, Гайсә һәм өч шәкерте тегеләр тирәсенә җыелган күп санлы халыкны һәм алар белән бәхәсләшеп торучы канун белгечләрен күрделәр. 15Гайсәне күреп гаҗәпкә калган халык төркеме шунда ук Аны сәламләргә йөгерде. 16Гайсә Үзенең шәкертләреннән:

– Нәрсә хакында бәхәсләшәсез сез алар белән? – дип сорады.

17Халык арасыннан берәү, җавап биреп:

– Остаз! Мин Сиңа үземнең углымны алып килдем. Аның эченә явыз рух оялап, углымны телсез итте, – диде. –[+] 18Явыз рух аны кайда эләктереп алса, шунда җиргә атып бәрә дә, малайның авызыннан күбек ага башлый, ул тешләрен шыкырдата, аннан соң бөтен гәүдәсе катып кала. Шәкертләреңнән явыз рухны кууларын үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

19– Әй, имансыз буын! – диде Гайсә. – Сезнең янда Миңа әле озак булыргамы? Күпме сезгә түзеп торырга? Китерегез Минем янга малайны!

20Аны Гайсә янына китерделәр. Гайсәне күрүгә, явыз рух малайны калтыратырга тотынды, һәм малай, җиргә егылып, авызыннан күбекләр агыза-агыза тәгәрәргә кереште[+].

21– Бу хәл кайчаннан бирле дәвам итә? – дип сорады Гайсә малайның атасыннан.

– Балачактан бирле шулай, – дип җавап бирде ул. – 22Харап итәр өчен, явыз рух аны күп тапкырлар әле утка, әле суга ташлады. Әгәр кулыңнан килсә, кызган безне, ярдәм ит![+]

23– Ни дигән сүз ул «кулыңнан килсә»? Ышанган кеше бар нәрсәне булдыра ала[+].

24Шулчак малайның атасы кычкырып җибәрде:

– Ышанам! Әмма шикләнүемне җиңәргә ярдәм ит!

25Йөгерә-чаба халык җыелганны күреп, явыз рухка Гайсә:

– Телсез һәм чукрак рух! Мин сиңа боерамын: чык аңардан һәм моннан ары һичкайчан керәсе булма! – дип әмер бирде.

26Явыз рух, малайны дер калтыратып, үкерә-үкерә аңардан чыгып китте. Малай исә мәет сыман ята бирде; бик күпләр үзара, малай үлде, дип сөйләште[+]. 27Әмма Гайсә, кулыннан тотып, малайны торгызды, һәм ул аягына басты[+].

28Гайсә, өйгә кереп шәкертләре белән ялгызы гына калгач, тегеләр Аңардан:

– Ни өчен без аны куып чыгара алмадык? – дип сорадылар.

29– Мондый җеннәрне бары тик дога белән генә куып чыгарып була, – дип җавап бирде Гайсә.

30-31[•]Шуннан алар, ул җирләрдән китеп, Гәлиләя төбәге аша үттеләр. Шәкертләренә гыйлем бирү белән мәшгуль Гайсә Үзенең бу якларга килүе турында һичкемнең белүен теләмәде. Ул аларга:

– Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирерләр, һәм алар Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул үледән терелер, – дип сөйләде[+].

32Шәкертләре Гайсә әйткәннәрне аңламадылар, әмма Аңардан сорарга курыктылар[+].


Кем бөегрәк?

33[•]Алар Кәпәрнаумга әйләнеп килделәр. Өйгә керүгә, Гайсә алардан:

– Юлда сез нәрсә хакында бәхәсләшеп бардыгыз? – дип сорады[+].

34Алар дәшмәделәр, чөнки, арада кайсыбыз бөегрәк, дип бәхәсләшкән иделәр. 35Гайсә утырды да, унике шәкертен янына чакырып:

– Беренче булырга теләгән кеше иң соңгысы һәм барысының да хезмәтчесе булсын, – диде[+].

36Шунда Гайсә, урталарына бер баланы бастырып, кочаклап алды һәм шәкертләренә әйтте:[+]

37– Шушындый балаларның берсен Минем хакка күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә, ә Мине кабул итүче Мине генә түгел, бәлки Мине Җибәрүчене кабул итә дигән сүз[+].


Безгә каршы булмаган кеше безнең яклы

38– Остаз, – диде Яхъя, – без бер кешенең, Синең исемне әйтеп, җеннәрне куып чыгаруын күрдек. Безгә ияреп йөрмәгәнгә, без аны бу эшеннән тыйдык[+].

39Гайсә, аларга җавап биреп:

– Тыймагыз аны. Минем исемем хакына кодрәтле эшләр кылган кеше Минем хакта начар сүз сөйләмәс, – диде. – 40Безгә каршы булмаса, димәк, ул безнең яклы![+] 41Хак сүз әйтәм сезгә: Мәсих тарафдары булган өчен, кемдер сезгә бер чынаяк су эчерсә, ул кеше әҗерсез калмаячак![+]

42Ә инде Миңа иман итүче[†] шушы кечкенә кешеләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде[+]. 43Әгәр сине кулың вәсвәсәгә салса, аны чабып ташла! Ике кулың сау килеш җәһәннәмгә, сүнмәс утка барып кергәнче, бер куллы булып тормышка керүең яхшырак. [[+] 44][*] 45Әгәр сине аягың вәсвәсәгә салса, аны чабып ташла! Ике аягың сау килеш җәһәннәмгә барып кергәнче, бер аяклы булып тормышка керүең яхшырак. [ 46][*] 47-48Әгәр сине күзең вәсвәсәгә салса, аны йолкып ташла! «Кешеләрне бертуктаусыз кортлар кимереп һәм һич сүнмичә уты янып торган»[*] җәһәннәмгә ике күзең сау килеш барып кергәнче, бер күзле булып Аллаһы Патшалыгына керүең яхшырак[+].

49Һәркем ут белән сыналыр[*].

50Тоз – яхшы нәрсә. Әмма ул үзенең тәмен җуйса, аңа ничек итеп тәм кайтарасың? Тоз сезнең үзегездә булсын! Һәм бер-берегез белән тату яшәгез[+].

#### 10


Гайсәнең аерылышу турындагы сүзләре

1[•]Гайсә, ул яклардан китеп, Яһүдиягә һәм Үрдүн аръягындагы җирләргә юнәлде. Аның янына янә күп халык җыелып, Ул, гадәтенчә, аларга гыйлем бирде.

2Гайсә янына фарисейлар килделәр һәм, Аны сынарга теләп:

– Ир кешегә хатынын аерып җибәрергә Канун рөхсәт итәме? – дип сорадылар.

3– Муса сезгә нәрсә эшләргә кушты соң? – диде Гайсә.

4– Муса әйтүенчә, ир кеше, хатынына талак хаты язып биреп, аны аерып җибәрә ала, – дип җаваплады алар[+].

5– Ул сезгә шундый әмерне күңелләрегез каты булганга язган, – диде Гайсә. 6– Әмма башта ук, һәммә нәрсәне бар кылганда, Аллаһы «аларны ир-ат һәм хатын-кыз итеп яратты[*][+]. 7Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр,[+] 8һәм алар икесе бер тән булыр»[*]. Димәк, алар инде ике кеше түгел, ә бербөтен. 9Аллаһы кушканны кеше аермасын[+].

10Өйдә шәкертләре бу хакта Гайсәдән кабат сорадылар.

11– Ир кеше, хатыны белән аерылышып, башкага өйләнә икән, беренче хатыны алдында зина кыла дигән сүз, – диде Гайсә. – 12Шулай ук хатын кеше дә, иреннән аерылып, башкага кияүгә чыкса, зина кыла, димәк[+].


Гайсәнең балаларны фатихалавы

13[•]Балаларга орынып Үз фатихасын[†] күндерсен өчен, кешеләр Гайсә янына балаларын алып килә, әмма шәкертләр әлеге кешеләрне шелтәли иделәр. 14Моны күреп, Гайсәнең ачуы килде, һәм шәкертләренә Ул:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы әнә шундыйларныкы, – диде. – 15Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк[+].

16Һәм Ул, балаларны кочаклап, аларга кулы белән орынды, Үзенең фатихасын күндерде[+].


Гайсә һәм бер бай

17[•]Гайсә юлга чыкканда, каршына бер кеше, йөгереп килеп, тезләренә егылды да:

– Игелекле Остаз, мәңгелек тормышка ия булыр өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады[+].

18– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? – диде Гайсә. – Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел[+]. 19Аның әмерләрен син беләсең: кеше үтермә, зина кылма, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, алдашма, атаң белән анаңны хөрмәт ит[*][+].

20– Остаз, мин боларның барысын яшьтән үтәп киләм, – дип җавап бирде тегесе[+].

21Гайсә аңа карап куйды, һәм әлеге кеше Аның күңеленә хуш килде. Шуннан Гайсә аңа:

– Сиңа бер генә нәрсә җитми: бар да, булган һәммә нәрсәңне сатып, фәкыйрьләргә өләш. Шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил һәм Миңа ияр, – диде[+].

22Бу сүзләрне ишетеп, егет борчуга төште һәм китеп барды. Чөнки ул бик бай иде.

23Гайсә исә, әйләнә-тирәсенә күз ташлап, шәкертләренә:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – диде[+].

24Аның бу сүзләре шәкертләрне бик тә гаҗәпләндерде. Әмма Гайсә янә:

– Дусларым! Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – дип кабатлады. – 25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Алар, гаҗәпләнеп, үзара:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сөйләштеләр.

27Аларга карап, Гайсә:

– Кешеләр өчен мөмкин булмастай эш бу, моны Аллаһы гына эшли ала. Ул булдыра алмастай нәрсә юк, – диде[+].

28Шуннан соң Петер:

– Менә без, бөтен нәрсәбезне калдырып, Сиңа иярдек, – диде[+].

29– Хак сүз әйтәм сезгә: йортын яки агай-энеләрен, апа-сеңелләрен, ата-анасын, балаларын йә булмаса басуларын Минем хакка һәм Яхшы хәбәр хакына калдырган һәркем[+] 30бу дөньяда йөз тапкырга артыграк күләмдә йортлар, агай-энеләр, апа-сеңелләр, аналар, балалар, басулар һәм, әлбәттә инде, эзәрлекләүләр дә алачак. Ә киләчәк дөньяда мәңгелек тормышка ия булачак[+]. 31Әмма беренчеләрнең күбесе соңгылар булыр, соңгылар исә беренчегә чыгар[+].


Гайсәнең янә Үз үлеме хакындагы сүзләрне кабатлавы

32[•]Алар Иерусалимгә карап юл алдылар. Иң алдан – Гайсә, Аның артыннан – шомланып калган шәкертләре, алар эзеннән куркынган юлдашлары атлады. Гайсә, унике шәкертен читкә чакырып алып, Үзе белән нәрсәләр буласын сөйли башлады:

33– Без Иерусалимгә барабыз. Адәм Углын анда баш руханилар һәм канун белгечләре кулына тотып бирерләр, ә алар Аны, үлемгә хөкем итеп, мәҗүсиләр кулына тапшырырлар. 34Мәҗүсиләр исә, мыскыллап, Аңа төкерерләр, Аны камчы белән суктырырлар, аннары үтерерләр. Әмма өч көн үтүгә, Ул үледән терелер[+].


Гайсә һәм Зебедәй угыллары

35[•]Гайсә янына Зебедәй угыллары Ягъкуб белән Яхъя килеп:

– Остаз, без сораганны үтәсәң иде, – диделәр[+].

36– Сезнең өчен Мин нәрсә эшләргә тиеш? – дип сорады Ул.

37Алар:

– Син дан-дәрәҗәгә ирешкәч, янәшәңә утырырга рөхсәт итсәң иде: беребезгә – уң, икенчебезгә сул ягыңа, – дип җавап бирделәр[+].

38– Сез нәрсә сораганыгызны аңламыйсыз, – диде аларга Гайсә. – Мин эчәсе касәдән эчә яки Мин кичерәсе «чумдыру»ны кичерә алырсызмы соң[+]?

39– Алырбыз, – дип җавап бирде алар.

Шуннан Гайсә:

– Сез Мин эчәсе касәдән эчәрсез, Мин кичерәсе «чумдыру»ны кичерерсез[+]. 40Ә менә уң яки сул ягымда утырырга рөхсәт бирү-бирмәү Минем ихтыярымда түгел. Ул урыннар кемнәргә тәгаенләнсә, шуларныкы булыр, – диде.

41Бу хакта ишеткәч, калган ун шәкертнең Ягъкуб белән Яхъяга ачуы чыкты. 42Әмма Гайсә, аларны чакырып алып, болай диде:

– Сез беләсез: халык җитәкчеләре дип исәпләнүчеләр халыклар өстеннән хакимлек кыла, халык түрәләре дә алар белән идарә итә. 43Ләкин сездә алай булмасын: арагызда бөек булырга теләүче – башкаларга хезмәтче,[+] 44һәм арагызда беренче булырга теләүче барыгыз өчен дә кол булсын. 45Адәм Углы да бит Үзенә хезмәт итсеннәр өчен дип түгел, ә бәлки Үзе хезмәт итәр һәм күпләрне йолып алыр[†] өчен, Үзенең гомерен бирергә дип килде[+].


Гайсәнең сукыр Бартимәйне савыктыруы

46[•]Алар Әрихә шәһәренә килеп җиттеләр. Соңрак, Гайсә үзенең шәкертләре һәм күп санлы халык белән Әрихәдән чыгып барганда, юл читендә сукыр Бартимәй (ягъни, Тимәй углы) теләнеп утыра иде[+]. 47Ул, насаралы Гайсәнең үтеп баруы хакында ишетеп, кычкырып җибәрде:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине![+]

48Кешеләр аны тыймакчы булды, әмма сукыр адәм тагын да катырак кычкырырга тотынды:

– Давыт Углы, кызган мине!

49Гайсә, барган җиреннән туктап:

– Чакырыгыз аны! – диде.

– Кузгал әйдә, сине чакыра, – дип, сукырны дәштеләр.

50Бартимәй, өс киемен салып ташлап, сикереп торды да Гайсә янына йөгереп килде.

51– Син миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады аңардан Гайсә.

– Остаз, күзләрем күрсә иде! – диде сукыр адәм.

52– Бар, сине ышануың савыктырды, – диде Гайсә.

Теге адәм шундук күрә башлады һәм Гайсәгә ияреп китте[+].

#### 11


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

1[•]Иерусалимгә якынлашып, Зәйтүн-тау итәгендәге Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына җиткәндә, Гайсә ике шәкертен чакырып алды да[+] 2аларга:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз. Анда керү белән моңарчы һичкем атланмаган, бәйдәге яшь ишәкне күрерсез. Аны бәйдән ычкындырыгыз да монда алып килегез, – диде. – 3Әгәр берәрсе: «Ник алай эшлисез?» – дип сораса, сез: «Ишәк безнең Хуҗага кирәк, Ул аны тиздән кире кайтарыр», – дип җавап бирегез.

4Алар, китеп, тыкрыкта ишек янына бәйләп куелган яшь ишәкне күрделәр дә чишә башладылар. 5Шул тирәдә басып торган кешеләр алардан:

– Нәрсә эшлисез сез? Ни өчен ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорадылар.

6Әмма Гайсә кушканча җавап кайтаргач, аларны тоткарламадылар. 7Ишәкне Гайсә янына китереп, өс киемнәрен хайванның сыртына салдылар, һәм Гайсә ишәккә менеп атланды. 8Халыкның күбесе юлга өс киемен җәйде, башкалар исә кырда үсеп утырган агач ботакларын кисеп түшәде[+]. 9Алда баручылар да, арттагылар да:

«Һошанна![*]
Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер![*]
10Атабыз Давытның якынлашып килгән патшалыгы мөбарәк!
Югарыда, күкләрдә һошанна!» – дип кычкырды[+].

11Иерусалимгә керүгә, Гайсә Аллаһы йортына[†] юнәлде. Һәммә нәрсәне күздән кичергәнче, кич җитте, һәм Гайсә унике шәкерте белән Бәйт-Әниягә әйләнеп кайтты.


Аллаһы йорты – дога кылу урыны

12[•]Иртәгесе көнне Бәйт-Әниядән чыкканда, Гайсә ачыгып киткән кебек булды[+]. 13Еракта куе яфраклы инҗир агачы күреп, Ул, җимеше булмасмы дип, агач янына килде, әмма анда яфрактан башка берни күренмәде: җимеш өлгерергә әле иртә иде[+]. 14Инҗир агачына Гайсә:

– Моннан ары җимешеңне мәңге беркем ашамасын! – диде.

Шәкертләре исә моны ишетеп тордылар.

15[•]Менә алар Иерусалимгә килеп җиттеләр. Аллаһы йортына керүгә, Гайсә андагы сатучыларны һәм сатып алучыларны куып чыгара башлады, акча алмаштыручыларның өстәлләрен һәм күгәрчен сатучыларның утыргычларын аударып ташлады;[+] 16Аллаһы йортының ишегалды аша нәрсәдер күтәреп узучыларны да тыйды. 17Аннары Гайсә, халыкка гыйлем биреп:

– Изге язмада: «Минем Йортым барча халыклар өчен дога кылу йорты дип аталыр»[*], – дип әйтелмәгәнмени? Ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез![*] – диде[+].

18Баш руханилар һәм канун белгечләре бу хакта ишеткәч, Гайсәне һәлак итү әмәлен эзләргә тотындылар. Чөнки бар халык Аның гыйлем бирүен таң калып тыңлаганга, алар Аңардан курка иделәр[+].

19Кич җиткәч, Гайсә шәкертләре белән шәһәрдән китте[+].


Корыган инҗир агачы

20[•]Иртәгесен инҗир агачы яныннан үтеп барганда, алар агачның очыннан алып тамырына тикле корыган булуын күрделәр. 21Петер исә, кичә нәрсә булганын исенә төшереп, Гайсәгә:

– Остаз! Кара әле, Син каргаган инҗир агачы корып төшкән бит! – диде.

22Аларга җавап итеп, Гайсә:

– Аллаһыга ышаныгыз! – диде. – 23Хак сүз әйтәм сезгә: әгәр кем дә булса шушы тауга: «Күтәрел дә диңгезгә ташлан!» – дип әйтсә һәм күңеленнән һич шикләнмичә әйткән сүзләренең үтәләсенә ышанса, нәкъ шулай булыр да[+]. 24Шуңа күрә Мин сезгә әйтәм: дога кылып Аллаһыдан нәрсә генә сорасагыз да, аны инде алдым дип ышаныгыз – һәм сез аны алырсыз![+] 25Шулай ук дога кылып торган чакта да берәрсенә үпкәгез булса, Күктәге Атагыз гаеп эшләрегезне кичерсен өчен, үзегез дә һәммә кешене кичерегез. [[+] 26][*]


Гайсәгә мондый вәкаләтне кем биргән?

27[•]Алар янә Иерусалимгә килделәр. Гайсә Аллаһы йортының ишегалды буйлап йөргән чакта, янына баш руханилар, канун белгечләре һәм өлкәннәр килделәр.

28– Мондый эшләр башкарырга Синең нинди хокукың бар? Боларны эшләргә Сиңа кем вәкаләт бирде? – дип сорады алар[+].

29– Мин сезгә бер сорау бирәм, – диде Гайсә. – Әгәр сез җавап бирсәгез, Мин дә бу гамәлләрне нинди вәкаләт белән эшләвемне әйтермен. 30Суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме, әллә кешеләрдәнме? Җавап бирегез![+]

31Алар үзара:

– Әгәр: «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен сез аңа ышанмадыгыз?» – дип сорар[+]. 32«Кешеләрдән», – дип әйтергәме әллә? – дип фикерләштеләр.

Бар халык Яхъяны пәйгамбәр дип исәпләгәнгә күрә, алар, халыктан куркып:[+]

33– Белмибез, – дип җавап кайтардылар.

– Алай булгач, Мин дә сезгә бу эшләрне нинди вәкаләт белән башкаруымны әйтмим, – дип җавап бирде Гайсә.

#### 12


Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

1[•]Шуннан Гайсә аларга гыйбрәтле хикәяләр сөйли башлады:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан, аны койма белән әйләндереп алган, йөзем изү өчен махсус чокыр әзерләгән. Бакчаны саклар өчен манара төзегән дә, йөзем үстерүчеләргә бакчасын куллану өчен биреп, чит якларга китеп барган[+]. 2Уңыш җыяр вакыт җиткәч, йөзем бакчасыннан үз өлешен алырга дип, хезмәтчесен озаткан. 3Ә тегеләр аны тотып кыйнаганнар һәм буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 4Бакча хуҗасы икенче хезмәтчесен юллаган. Ләкин аны, башын җәрәхәтләп, мыскыл итеп җибәргәннәр. 5Хуҗа кеше янә бер хезмәтчесен юллаган – анысын үтергәннәр. Башкаларын да җибәреп караган: кайсын кыйнаганнар, кайсын үтергәннәр[+]. 6Ахыр чиктә аның бер генә кешесе – сөекле углы калган. Шуннан әлеге хуҗа: «Углыма алар хөрмәт күрсәтерләр», – дип уйлап, аны озаткан[+]. 7Әмма йөзем үстерүчеләр үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез, үтерик аны, һәм аңа каласы мирас милке безнеке булыр», – дип сөйләшкәннәр дә[+] 8хуҗаның углын тотып алып үтергәннәр һәм йөзем бакчасыннан чыгарып ташлаганнар[+].

9Инде йөзем бакчасының хуҗасы нәрсә эшләр? Ул, әйләнеп кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер һәм йөзем бакчасын башкаларга бирер[+]. 10-11Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде.
Раббы тарафыннан кылынды бу,
һәм безнең күзләр өчен бу могҗизадыр»[*], –

дигәнне әллә сез укымадыгызмы[+]?

12Гайсә сөйләгән гыйбрәтле хикәянең үзләре турында икәнен аңлап, яһүдиләрнең башлыклары Аны кулга алырга теләгән иде дә, халыктан курка калды. Шуңа күрә алар Аны калдырып китеп барды[+].


Кайсарга салым түләү турында

13[•]Аннан соң Гайсә янына, Ул берәр гаеп сүз әйтмәсме дип, фарисейларны һәм Һируд тарафдарларын җибәрделәр[+]. 14Алар, Аның янына килеп:

– Остаз! Синең туры сүзле булуыңны беләбез. Син берәүгә дә ярарга тырышмыйсың, чөнки кемнең кем булуы Сиңа мөһим түгел. Син хакыйкать кушканча Аллаһы юлына өйрәтәсең. Әйт әле, кайсарга[†] салым түләргә рөхсәт ителәме, юкмы? Салым түләргәме безгә, юкмы? – диде[+].

15Аларның икейөзлелеген белгәнгә, Гайсә:

– Нәрсәгә дип сыныйсыз сез Мине? Бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле, – диде[+].

16Аңа тәңкә алып килеп бирделәр, һәм Гайсә алардан:

– Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – дип сорады.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде алар.

17Шуннан Гайсә:

– Кайсарныкын – кайсарга, ә Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде.

Аның бу җавабына тегеләр таң калды[+].


Үледән терелү турында сорау

18[•]Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлар[†] килеп, Аңардан менә нәрсә хакында сорадылар:[+]

19– Остаз! Канунда Муса безгә: «Әгәр берәүнең ир туганы, ата булу бәхетенә ирешмичә үлеп китеп, аның хатыны калса, бу тол хатынны кардәше үзенә алсын һәм үлгән бертуган кардәшенең нәселен дәвам итсен»[*], – дип язган[+]. 20Бертуган җиде ир кардәш булган. Беренчесе өйләнгән һәм бала калдырмыйча үлеп киткән. 21Аның хатынын икенче туганы үзенә алган, ләкин бала калдырмыйча үлеп киткән. Өченчесе белән дә нәкъ шулай булган. 22Җиде агай-эне арасында берсе дә нәсел варисын калдыра алмаган. Барысыннан соң хатын үзе дә үлеп киткән. 23Үлеләр терелгән вакытта, ул кайсысының хатыны булачак? Җидесе дә аның ире булган бит!

24– Сез ялгышасыз. Ни өчен дисәгез, Изге язманы һәм Аллаһы кодрәтен белмисез, – диде аларга Гайсә. – 25Үледән терелгәннәр өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар. Алар күктәге фәрештәләр сыман булырлар. 26Ә инде үлгәннәрнең терелүе мәсьәләсенә килгәндә, Муса китабындагы хикәядә Аллаһының янып торган күгән куагы арасыннан: «Мин – Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*], – дип әйткән сүзләрен укымадыгызмыни[+]? 27Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке. Сез бик тә ялгышасыз.


Иң мөһим әмер

28[•]Аларның бәхәсен ишетеп һәм Гайсәнең аларга яхшы итеп җавап бирүен күреп, канун белгечләреннән берсе Аның янына килде дә:

– Әмерләрнең кайсысы мөһимрәк? – дип сорады.

29– Иң мөһим әмер шушыдыр, – дип җавап бирде Гайсә: – «Тыңла, Исраил[†] халкы! Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы! 30Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен акылың белән һәм бар көчеңә ярат»[*][+]. 31Ә менә икенчесе: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*]. Бу әмерләрдән дә мөһимрәге юк[+].

32– Яхшы әйттең, Остаз, – диде канун белгече, – «Аллаһы бердәнбер һәм Аннан башка илаһ юк», – дип, Син дөрес әйтәсең[+]. 33«Аны бөтен йөрәгең, бөтен акылың белән һәм бар көчеңә ярату» һәм «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярату» барлык яндыру корбаннарыннан һәм башка төр корбаннардан мөһимрәк[+].

34Аның акыллы җавабын ишетеп, Гайсә:

– Син Аллаһы Патшалыгыннан ерак түгелсең, – диде.

Шуннан соң инде бер кеше дә Гайсәдән нәрсәдер сорарга батырчылык итмәде[+].


«Мәсих – Давыт Углымы?»

35[•]Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, Гайсә әйтте:

– Ни өчен канун белгечләре, Мәсих Ул – Давыт Углы, дип әйтә ала[+]? 36Изге Рух белән илһамланган Давыт та бит болай дигән:

«Раббы минем Хакимемә[†]:
„Дошманнарыңны Синең аяк астына түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*][+].

37Давыт үзе Мәсихне «Хакимем» дип атый. Алай икән, ничек итеп Мәсих аның Углы була ала?

Җыелган бар халык Аны рәхәтләнеп тыңлады[+]. 38-39[•]Халыкка гыйлем биреп, Гайсә:

– Канун белгечләреннән сакланыгыз, – диде. – Алар озын киемнән йөрүне, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә иң түрдә утыруны яраталар[+]. 40Алар, хәйләләп, тол хатыннарның йортларын үзләренә алалар, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтә!


Тол хатынның бүләге

41[•]Гайсә, сәдака сандыгы янына утырып, халыкның акча салуын күзәтеп торды. Байларның күбесе акчаны мулдан салды[+]. 42Шунда бер фәкыйрь тол хатын, килеп, ике данә вак акча[*] (бер кодрант) салды. 43Гайсә, шәкертләрен чакырып, аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын акчаны барысына караганда күбрәк салды. 44Сәдака сандыгына акча салучыларның барысы да үзеннән артканын салды, ә ул, фәкыйрь була торып, бар акчасын, яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен салды, – дип әйтте[+].

#### 13


Ахыр заман билгеләре

1[•]Аллаһы йортыннан чыгып барганда, шәкертләрнең берсе Гайсәгә:

– Остаз! Кара әле, нинди зур ташлар, нинди матур биналар! – диде.

2– Син шушы зур биналарны күреп таң калдыңмы? – диде Гайсә. – Монда таш өстендә таш калмаячак, бар нәрсә җимереләчәк![+]

3Гайсә Зәйтүн тавында Аллаһы йорты каршында утырган чакта, Петер, Ягъкуб, Яхъя һәм Әндри, Аның белән ялгызлары гына калгач, Аңардан:

4– Әйт әле безгә: ул хәлләр кайчан булыр, аларның тиздән гамәлгә ашачагын нинди билге-ишарә аша белербез? – дип сорадылар.

5Гайсә аларга болай дип сүзен башлады:

– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне![+] 6Күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм: «Мин – Ул», – дип әйтеп, байтак кешене алдарлар[+]. 7Якындагы сугыш авазын һәм ерактагы сугышлар хакында ишеткәндә курыкмагыз: шулай булырга тиеш. Әмма моның белән генә бетмәс әле:[+] 8халык – халыкка, патшалык патшалыкка каршы чыгар, төрле урыннарда җир тетрәүләр, ачлык булыр. Болар – тулгак газапларының башы гына[+].

9Сез исә әзер булып торыгыз: сезне, мәхкәмәләргә тапшырып, хөкем итәрләр һәм гыйбадәтханәләрдә кыйнарлар. Минем хакка сез, патшалар һәм идарәчеләр каршына килеп басып, шаһитлык бирерсез[+]. 10Әмма аңарчы бар халыкларга Яхшы хәбәр килеп ирешергә тиеш[+]. 11Үзегезне хөкемгә алып барганда, нәрсә сөйләрбез, дип хафаланмагыз: шул сәгатьтә үзегезгә нәрсә хәбәр ителсә, шуны сөйләрсез, чөнки сез үзегез түгел, сезнең өчен Изге Рух сөйләр[+]. 12Кардәш – кардәшен, ата үзенең баласын үлемгә тапшырыр, ә балалар, ата-аналарына каршы чыгып, аларны үтертер[+]. 13Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. Әмма ахырга кадәр чыдаган кеше котылыр[+].

14[•]Сез «ташландык хәлгә китерүче нәҗес нәрсәнең» тиешсез урында торуын[*] күрерсез (бу сүзләрне укыган кеше аңласын). Шулвакыт Яһүдия җирендәгеләр тауларга качсын[+]. 15Өй түбәсендә булганнар, әйберләрен алыр өчен, өйгә төшеп тормасыннар,[+] 16кырда булганнар өс киемен алырга өйләренә кайтмасыннар. 17Ул көннәрдә авырлы булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы![+] 18Бу хәлләр кыш көненә туры килмәсен дип, дога кылыгыз. 19Ул көннәрдә дөнья яралганнан, Аллаһы дөньяны яратканнан бирле булмаган һәм киләчәктә дә булмаячак афәт килер[+]. 20Әгәр Раббы шул көннәрне кыскартмаса, һичкем исән калмас иде. Әмма Үзе сайлаган кешеләр хакына Раббы ул көннәрне кыскартты[+].

21Әгәр сезгә шул вакытта: «Кара, Мәсих менә монда!» яки «Ул анда!» – дип әйтсәләр, ышанмагыз![+] 22Чөнки ялган мәсихләр вә ялган пәйгамбәрләр килер; алар, Аллаһы тарафыннан сайланганнарны алдамакчы булып, галәмәтләр һәм могҗизалар күрсәтер[+]. 23Әмма сез сак булыгыз: барысы хакында Мин сезгә алдан әйтеп куйдым[+].

24[•]Ул көннәрдә, шул афәттән соң,

«кояш каралыр,
ай яктыртмас,[+]
25йолдызлар күктән коелып,
күк җисемнәре тетрәнер»[*],[+]

26шул чагында бөек кодрәт вә дан[†] белән болытлар эчендә килүче Адәм Углын[*] күрерләр;[+] 27Ул, фәрештәләрен җибәреп, дөньяның дүрт тарафыннан – җир читеннән башлап күк читенә кадәр Үзе сайлаганнарны җыеп алыр[+].

28[•]Менә инҗир агачына күз салыйк: бөреләре бүртеп, яфрак яра башласа, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 29Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, белеп торыгыз: ул вакыт якын[*], инде ишек төбендә! 30Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас[+]. 31Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Көне һәм сәгате билгесез

32[•]Ул көннең һәм сәгатьнең кайчан җитәсен һичкем белми: күктәге фәрештәләр дә, Угыл да. Бу турыда бары тик Ата гына белә[+]. 33Карагыз аны, уяу булыгыз! Вакыты кайчан җитәсен сез белмисез[+]. 34Сәфәр чыкканда, кеше, үзенең йортын хезмәтчеләренә калдырып, аларның һәркайсына аерым эш куша, капка сакчысына уяу булырга боера[+]. 35Шуңа күрә уяу булыгыз! Йорт хуҗасының кайчан әйләнеп кайтасын белмисез бит: кичтәнме, төн уртасындамы, тәүге әтәч кычкыргандамы, әллә иртәнме[+]. 36Көтмәгәндә хуҗагыз кайтып керә калса да, карагыз аны, сезне йоклап яткан хәлдә күрмәсен![+] 37Сезгә әйткән бу сүзләрне Мин бар кешегә кабатлыйм: уяу булыгыз!

#### 14


Бәйт-Әниядә Гайсәнең башына хуш исле май сөртү

1[•]Ике көннән Котылу һәм Төче күмәч бәйрәме[†] иде. Баш руханилар һәм канун белгечләре Гайсәне хәйлә белән кулга алырга һәм үтерергә җай эзләделәр[+]. 2«Бәйрәм вакытында ярамас, халык арасында чуалыш башланырга мөмкин», – диде алар.

3[•]Гайсә Бәйт-Әниядә махаулы Шимунның өендә ашап утыра иде. Шулвакыт бер хатын алебастр[*] савытка салынган кыйммәтле, саф вә хуш исле нард[*] мае алып килде һәм, савытны ватып, майны Аның башына койды[+]. 4Кайберәүләр, ачуланып, үзара:

– Нигә майны алай әрәм итәргә? 5Аны өч йөз динардан артыграк бәягә сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшергә була иде бит! – диештеләр.

Алар шулай дип аны шелтәли бирделәр, 6әмма Гайсә:

– Куегыз, ник битәрлисез аны? Минем өчен изге эш эшләде ул, – диде. – 7Фәкыйрьләр бит һаман сезнең янда, һәм теләгән вакытта сез аларга игелек кыла аласыз, ә менә Мин һәрвакыт сезнең белән булмам[+]. 8Ул үзе булдыра алганны эшләде: тәнемне, майлап, күмәр өчен алдан ук әзерләде[+]. 9Хак сүз әйтәм сезгә: җир йөзенең Яхшы хәбәр килеп ирешкән һәр почмагында, бу хатынны искә алып, аның нәрсә эшләве хакында сөйләячәкләр[+].


Яһүдәнең Гайсәгә хыянәт итүе

10[•]Шунда унике шәкертнең берсе, Яһүдә Искариот исемлесе, Гайсәгә хыянәт итәргә ниятләп, баш руханилар янына килде[+]. 11Аның ни өчен килүен ишеткәч, тегеләр, шатланышып, аңа акча вәгъдә иттеләр. Шуннан соң Яһүдә, руханилар кулына Гайсәне тапшырыр өчен, җай чыкканны көтеп йөри башлады.


Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

12[•]Төче күмәч бәйрәменең беренче көнендә, Котылу бәйрәме[†] хөрмәтенә бәрән чала торган көндә, шәкертләре Гайсәдән:

– Котылу бәйрәме хөрмәтенә табынны Сиңа кайда әзерләргә? – дип сорадылар[+].

13Ул, ике шәкертен озатып, аларга әйтте:

– Шәһәргә барыгыз, анда су чүлмәге күтәреп кайтучы бер кешене очратырсыз. Аның артыннан ияреп барыгыз да 14ул кергән өйнең хуҗасына: «Остаз синнән: „Шәкертләрем белән Котылу бәйрәме ашын кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый», – дип әйтегез. 15Ул сезгә бәйрәм өчен әзерләнгән, өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер; безгә табынны әнә шунда әзерләгез.

16Шәкертләре шәһәргә киттеләр, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә килеп чыкты; аннары алар бәйрәм табыны әзерләделәр.

17Кич җиткәч, унике шәкерте белән бергә Гайсә килде. 18Алар ашап утырганда, Гайсә:

– Хак сүз әйтәм сезгә: арагыздан берәү, Минем белән бергә ашап утыручы, Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

19Шәкертләре, хафага төшеп, берсе артыннан икенчесе:

– Мин түгелдер бит? – дип, Аңардан сорый башлады.

20Ул аларга:

– Минем белән бер савытка икмәк манучы унике шәкертнең берсе ул, – дип җавап бирде. 21Дөрес, Изге язмада әйтелгәнчә, Адәм Углы китә, ләкин Адәм Углына хыянәт иткән кешегә ни кайгы! Ул кеше бөтенләй тумаса, аның өчен яхшырак булыр иде![+]

22[•]Ашап утырганда, Гайсә икмәк алды, шөкрана кылып сындырды да шәкертләренә бирде.

– Алыгыз, бу – Минем тәнемдер, – диде Ул[+].

23Аннары касәне алды һәм, шөкрана кылып, шәкертләренә сузды. Барысы да касәдән эчтеләр.

24– Бу – күпләр өчен түгелә торган Минем канымдыр. Бу кан Аллаһы килешүен[†] раслый, – диде Гайсә. –[+] 25Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгында яңа шәраб эчәр көн җитми торып, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

26Мәдхия җырлаганнан соң, алар Зәйтүн тавына киттеләр[+].

27[•]– Изге язмада:

«Көтүчене сугып егармын,
һәм сарыклар таралышыр»[*], –

дип язылганча, сез барыгыз да Миннән баш тартырсыз, – диде аларга Гайсә. –[+] 28Әмма үледән терелгәннән соң, Мин сездән алда Гәлиләягә бара торырмын[+].

29– Синнән һәммәсе баш тартканда да, мин баш тартмам, – дип каршы төште Аңа Петер.

30– Хак сүз әйтәм сиңа: бүген төнлә әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – диде аңа Гайсә.

31Әмма Петер:

– Синең белән бергә үләргә туры килсә дә, мин Синнән һичкайчан ваз кичмәячәкмен! – дип үзенекен тәкрарлады.

Башкалар да шулай диештеләр.


Гайсәнең Гетсимәни бакчасында дога кылуы

32[•]Алар Гетсимәни дип аталган урынга килделәр. Шәкертләренә:

– Мин дога кылганчы, шушында утырып торыгыз, – дип, Гайсә 33Үзе белән Петер, Ягъкуб һәм Яхъяны ияртеп алып китте. Аның күңелен шом, газап биләп алды[+].

34– Йөрәгемне үлем сагышы басты, – диде Ул аларга. – Мине шушында көтеп торыгыз, уяу булыгыз![+]

35Гайсә читкәрәк китте дә җиргә йөзтүбән капланып, әгәр мөмкин булса, бу авыр вакыт Мине читләтеп үтсә иде, дип дога кылды[+].

36– И газиз Атам![*] Синең һәммә нәрсәгә кодрәтең җитә. Бу касәне Миңа эчертмәсәң иде. Ләкин Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын![+]

37Гайсә әйләнеп килде һәм шәкертләренең йоклап ятуын күрде.

– Шимун, йоклап ятасыңмы? Бер сәгать тә уяу утыра алмадыңмы? – диде Ул Петергә. – 38Уяу булыгыз, вәсвәсәгә төшмәс өчен, дога кылыгыз! Рух көчле, ә тән зәгыйфьтер![+]

39Гайсә янә читкә китте һәм, шул ук сүзләрне кабатлап, дога кылды. 40Әйләнеп килгәч, шәкертләренең йоклавын күрде – аларның күзләрен йокы баскан иде. Алар Гайсәгә нәрсә әйтергә дә белмәделәр.

41Өченче тапкыр әйләнеп килеп, Ул:

– Һаман йоклыйсызмы, ял итәсезме? Җиткәндер! – диде. – Сәгате сукты: Адәм Углын әнә гөнаһлылар кулына тапшыралар[+]. 42Торыгыз, киттек! Күрегез, Миңа хыянәт итүче килә.


Гайсәне кулга алу

43[•]Ул әле әйтеп тә бетермәде, унике шәкертнең берсе – Яһүдә килеп чыкты. Аның белән бергә, кылыч һәм чукмарларын күтәреп, баш руханилар, канун белгечләре, өлкәннәр җибәргән халык төркеме дә ияреп килгән иде[+]. 44Хыянәтче: «Мин кемне үпсәм, шул Гайсә булыр. Аны кулга алыгыз да ышанычлы сак астында озатыгыз», – дип, алар белән алдан сүз беркеткән иде.

45Яһүдә туп-туры Гайсә янына килде һәм:

– Остаз! – дип, Аны үбеп алды.

46Гайсәне шундук кулга алып, сак астына куйдылар. 47Янәшәдәгеләрнең берсе кылычын чыгарды да, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның колагын чабып өзде[+].

48– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде Гайсә аларга. – 49Мин һәр көнне Аллаһы йортында сезнең алда гыйлем бирдем, һәм сез Мине кулга алмадыгыз. Хәер, Изге язмада нәрсә язылган булса, шулар гамәлгә ашсын![+]

50Шулвакыт барлык шәкертләр Гайсәне калдырып качып киттеләр[+].

51Шәрә тәненә җитен җәймә бөркәнгән бер егет аның артыннан иярде. Аны тотып алдылар, 52ләкин ул, җәймәсен тегеләр кулында калдырып, шәрә килеш качып китте.


Гайсә Югары киңәшмә каршында

53[•]Гайсәне олуг рухани янына алып килделәр. Баш руханилар, өлкәннәр һәм канун белгечләренең барысы да шунда җыелды. 54Петер исә, Гайсәдән арттарак калып, олуг руханиның ишегалдына кадәр Аның артыннан барды да, хезмәтчеләр арасына кереп утырып, учак янында җылына башлады. 55Ә баш руханилар һәм бөтен Югары киңәшмә[†] Гайсәне үлем җәзасына хөкем итәр өчен, Аңа каршы шаһитлык эзләде, әмма гаепләрдәй һичнәрсә таба алмады. 56Күпләр Аңа каршы ялган шаһитлык бирделәр, әмма берсенең күрсәтмәсе икенчесенекенә туры килмәде[+].

57Шулвакыт кайберәүләр, торып, Аңа каршы ялган шаһитлык бирделәр:

58– Без Аның «Мин, адәм кулы белән салынган шушы Аллаһы йортын җимереп, өч көн эчендә адәм кулы белән эшләнмәгән башкасын төзеячәкмен» дип әйткәнен ишеттек, – диде алар[+].

59Әмма аларның бу күрсәтмәләре дә расланмады.

60Шуннан олуг рухани, торып, алга чыкты да Гайсәдән:

– Сиңа каршы әйтелгән сүзләргә берничек тә җавап бирмисеңме? – дип сорады[+].

61Әмма Гайсә дәшмәде, нәрсә дип тә җавап бирмәде. Олуг рухани Аңардан янә сорады:

– Мәсих, шөһрәтле Аллаһының Углы Синме[+]?

62– Әйе, Мин, – дип җавап кайтарды Гайсә. –

«Сез Кодрәт Иясенең уң ягында
Адәм Углының утыруын
һәм күктәге болытлар белән бергә килүен күрерсез»[*][+].

63Шунда олуг рухани, өстендәге киемен ертып җибәреп:

– Тагын нинди шаһитлар кирәк безгә[+]? 64Көфер сүз сөйләвен сез үзегез ишеттегез! Бу хакта сез нәрсә уйлыйсыз? – диде.

Барысы да, Ул гаепле һәм үләргә тиеш, дигән карарга килде[+].

65Кайберәүләр Аңа төкерә, Аның йөзен каплап, кыйнарга тотындылар.

– Пәйгамбәрлек кылып, кем сукканны әйт инде менә хәзер! – диде алар.

Аннары Аны сакчылар кыйный башлады[+].


Петернең Гайсәдән ваз кичүе

66[•]Бу вакытны Петер аста, ишегалдында иде. Олуг руханиның хезмәтче кызларыннан берсе, килеп, 67учак янында җылынып утырган Петерне күреп алды һәм, аңа текәлеп карап:

– Син дә бит насаралы Гайсә белән идең, – диде.

68Әмма Петер:

– Мин берни белмим һәм синең нәрсә сөйләвеңне дә аңламыйм! – дип, аның сүзләрен инкяр итте.

Һәм тышка, алгы ишегалдына чыгып китте. [Шулвакыт әтәч кычкырды.][*]

69Хезмәтче кыз, аны янә күреп, ишегалдындагы кешеләргә икенче тапкыр:

– Бу кеше – аларның берсе, – диде.

70Петер янә кызның сүзләрен инкяр итте. Бераздан ишегалдындагылар:

– Ә син, чыннан да, аларның берсе бит. Син дә Гәлиләядән ич, – диделәр.

71Әмма ул:

– Сез әйткән Кешене мин белмим! – дип, Аллаһы белән ант итә башлады.

72Нәкъ шул вакытта әтәч икенче тапкыр кычкырды. Петер исә, Гайсәнең «Әтәч ике тапкыр кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең» дигән сүзләрен исенә төшереп, елап җибәрде[+].

#### 15


Гайсә идарәче Пилат алдында

1[•]Баш руханилар, өлкәннәр, канун белгечләре һәм бөтен Югары киңәшмә, иртәдән үк киңәшләшеп, Гайсәне бәйләделәр һәм, Пилат янына алып китеп, аңа тапшырдылар[+].

2– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады Аңардан Пилат.

– Бу – синең сүзләрең, – дип җавап бирде Гайсә[+].

3Баш руханилар Аны күп нәрсәдә гаепләделәр. 4Шуннан Пилат янә Аңардан сорады:

– Ник Син нәрсә дип тә җавап бирмисең? Күрәсеңме, Сиңа күпме гаеп тагалар![+]

5Әмма Гайсә бүтән җавап бирмәде һәм моның белән Пилатны бик нык гаҗәпләндерде[+].


Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

6[•]Бәйрәм уңаеннан Пилат гадәттә халык сораган бер тоткынны азат итә торган иде. 7Нәкъ шул көннәрдә, чуалыш вакытында кеше үтергән фетнәчеләр зинданга ябылып, алар арасында Бараб атлы тоткын бар иде. 8Халык, Пилат янына килеп, гадәттәгечә берәр тоткынны азат итүен сорый башлады. 9Пилат:

– Телисезме, мин сезгә яһүдиләр Патшасын азат итәм? – диде.

10Баш руханиларның Гайсәне тотып бирүләре көнләшүдән килә иде, һәм Пилат моны аңлый иде[+].

11Әмма баш руханилар, Барабны азат итүне таләп итегез, дип, халыкны котыртып куйганнар иде[+].

12– Сез «Яһүдиләр Патшасы» дип атаган кеше белән миңа ни эшләргә? – диде яңадан Пилат.

13– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды халык.

14– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? – диде Пилат.

Ләкин халык, тагын да катырак итеп:

– Хачка кадакла Аны! – дип кычкырды[+].

15Пилат, халыкка ярарга тырышып, Барабны азат итте, ә Гайсәне, камчы белән суктырганнан соң, хачка кадакларга боерды[+].


Гаскәриләрнең Гайсәне мәсхәрәләве

16[•]Гаскәриләр Аны идарәче Пилат сараеның, ягъни преториумның ишегалдына алып кереп, бар гаскәрне шунда җыйдылар. 17Алар Гайсә өстенә куе кызыл төстәге япанча, башына чәнечкеле ботаклардан үрелгән таҗ кидерттеләр 18һәм:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип, Аны сәламләргә керештеләр.

19Аннары таяк белән башына сугып кыйнадылар. Аңа төкерделәр, каршына тезләнеп, алдында баш иделәр[+]. 20Туйганчы мәсхәрәләгәннән соң, өстеннән куе кызыл япанчаны салдырып, Үз киемнәрен кидерделәр һәм, хачка кадакларга дип, алып чыгып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау

21[•]Кырдан кайтып килүче күриниле Шимун атлы бер кешене – Искәндәр белән Руфусның атасын – Гайсәнең хачын күтәреп барырга мәҗбүр иттеләр[+]. 22Гайсәне Гөлгетә дип аталган урынга (бу сүз «Баш сөяге» дигәнне аңлата) алып килделәр, 23мирра катыш шәраб тәкъдим иттеләр, әмма Ул эчемлектән баш тартты. 24Аннары Гайсәне хачка кадакладылар һәм, жирәбә салып, киемнәрен үзара бүлештеләр[+]. 25Аны хачка кадаклаганда, иртәнге сәгать тугыз иде. 26Баш өстенә Аның гаебен күрсәткән «Яһүдиләр Патшасы» дигән язу эленгән иде. 27Гайсә белән бергә ике юлбасарны – берсен Аның уң ягына, икенчесен сул ягына кадаклап куйдылар. [ 28][*]

29Үтеп баручылар, башларын чайкый-чайкый, Аны хурладылар.

– Әй Син, Аллаһы йортын җимереп, аны өч көндә төзүче,[+] 30Үзеңне коткар – төш хачтан! – диде алар.

31Шулай ук баш руханилар һәм канун белгечләре дә Гайсәне мыскыллады.

– Башкаларны коткарды, – диде алар, – ә Үзен коткара алмый[+]. 32Мәсих, Исраил Патшасы, күз алдыбызда хачтан төшсен, шул чакта Аңа ышанырбыз!

Хәтта Гайсә белән бергә кадакланганнар да Аны мәсхәрәләде[+].


Гайсәнең үлеме

33[•]Көн уртасында бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм көндезге сәгать өчкә кадәр шулай дәвам итте. 34Ә сәгать өчтә Гайсә:

– Элои, Элои, лема сабахтани?[*] – дип, каты итеп кычкырып җибәрде (бу сүзләр «Әй Аллам, Аллам! Ник ташладың Син Мине?» дигәнне аңлата)[+].

35Якында басып торучыларның кайберләре, Аның сүзләрен ишетеп:

– Ишетәсезме, Ильясны чакыра! – диде.

36Ә берсе, йөгереп килеп, әче шәрабка манчыган губка кисәген таякка элеп:

– Әйдәгез, карыйк, Ильяс Аны хачтан алырга килерме икән? – дигән сүзләр белән Аңа эчәргә бирде[+].

37Гайсә каты итеп кычкырып җибәрде дә җан бирде.

38Нәкъ шул чакта Аллаһы йортындагы пәрдә өстән аска урталай ертылып төште[+].

39Хач каршында торган йөзбашы, Гайсәнең ни рәвешле җан биргәнен күреп:

– Бу Кеше, чыннан да, Аллаһы Углы булган икән! – диде.

40Анда читтән карап торучы хатыннар бар иде. Магдалалы Мәрьям, шулай ук кече Ягъкуб белән Йосиснең анасы Мәрьям һәм Салуми да шунда иде[+]. 41Алар Гайсәгә ияреп йөри һәм, Ул Гәлиләядә чакта, Аңа хезмәт итә иделәр. Анда Аның белән Иерусалимгә килгән хатыннар да байтак иде.


Гайсәне кабергә салу

42[•]Кич җитеп килә иде. Бәйрәмгә әзерләнә торган, шимбә көнгә каршы көн иде. 43Югары киңәшмәнең абруйлы әгъзасы ариматайлы Йосыф та Аллаһы Патшалыгын көтеп яши иде. Ул, җөрьәт итеп, Пилат янына керде һәм Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. 44Гайсәнең инде үле булуына Пилат бик гаҗәпләнде һәм, йөзбашын чакыртып:

– Аның үлгәненә күпме булды? – дип сорады.

45Йөзбашыннан сорашып белгәннән соң, Гайсәнең җәсәден Йосыфка алырга рөхсәт бирде. 46Йосыф җитен тукыма сатып алды, Гайсәне, хачтан төшереп, шул тукымага төрде һәм кыяда уелган кабер-мәгарәгә салды; аннары, таш тәгәрәтеп китереп, кабер авызын томалады[+]. 47Ә магдалалы Мәрьям белән Йосиснең анасы Мәрьям исә Гайсәнең кайда күмелгәнен күреп тордылар.

#### 16


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1[•]Шимбә көн үткәннән соң, магдалалы Мәрьям, Ягъкубның анасы Мәрьям һәм Салуми, Гайсәнең җәсәден майларга бармакчы булып, хуш исле майлар сатып алдылар[+]. 2Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, кояш чыгуга, алар кабер янына киттеләр.

3– Мәгарә авызын томалаган ташны кем читкә тәгәрәтер икән? – диеште алар бер-беренә[+].

4Килеп карасалар – ташны читкә тәгәрәткәннәр! Ә ул таш бик зур иде. 5Мәгарә эченә керүгә, алар, уң якта утырган ап-ак киемле бер егетне күреп, куркып киттеләр.

6– Курыкмагыз! – диде ул аларга. – Сез хачка кадакланган насаралы Гайсәне эзлисездер. Ул үледән терелде, монда юк Ул. Менә Аның яткан урыны. 7Гайсәнең шәкертләренә һәм Петергә: «Гайсә сездән алда Гәлиләягә бара торыр. Ул алдан әйтеп куйганча, Аны шунда күрерсез», – дип барып әйтегез[+].

8Котлары алынудан калтырап төшкән хатыннар мәгарәдән чыгып йөгерделәр. Алар беркемгә бер сүз әйтмәделәр, чөнки бик нык курыкканнар иде.


Гайсә белән очрашулар

9[•]Атнаның беренче көнендә иртә таңда үледән терелгәч, Гайсә иң элек магдалалы Мәрьямгә күренде. Кайчандыр бу хатыннан Ул җиде җенне куып чыгарган иде[+]. 10Мәрьям, барып, элегрәк Гайсә белән бергә йөргән һәм хәзер хәсрәткә төшеп елап утырган кешеләргә Гайсәне күрүе турында хәбәр итте. 11Алар Гайсәнең исән булуына, Мәрьямнең Аны күрүенә ышанмадылар[+].

12Шуннан соң Гайсә шәһәрдән китеп баручы ике шәкертенә башка кыяфәттә күренде. 13Алар, кире кайтып, башкаларга хәбәр иттеләр. Әмма аларның сүзенә дә ышанмадылар.

14Гайсә, ниһаять, ашап-эчеп утырган унбер шәкерте алдында пәйда булды һәм аларны ышанмаулары, үҗәтлекләре, Аның терелгәнен күрүчеләргә ышанмаган өчен шелтәләде. 15Ул аларга:

– Бөтен җир йөзе буйлап йөреп чыгып, һәр җан иясенә Яхшы хәбәрне таратыгыз! – диде. –[+] 16Иман китереп суга чуму йоласын үтәүче котылыр, инанмаган кеше исә хөкем ителер[+]. 17Иман китергәннәр төрле галәмәтләр күрсәтерләр: Минем исемем белән җеннәрне куып чыгарырлар; яңа телләрдә сөйләшерләр;[+] 18кулларына елан алсалар яки агу эчсәләр, аларга зыян килмәс; авыру кешеләргә куллары белән орынсалар, тегеләр савыгыр[+].

19Шул сүзләрне әйткәннән соң, Хаким Гайсә, күккә алынып, Аллаһының уң ягына утырды[+]. 20Ә шәкертләре, китеп, бөтен җир йөзе буйлап Яхшы хәбәрне таратып йөрделәр, һәм Хаким Гайсә, аларга ярдәм итеп, аларның сөйләгәннәрен илаһи билгеләр белән раслап торды[*][+].

### Лүк

#### Лүк

Лүк


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]


#### 1


Лүк бәян иткән Яхшы хәбәр

1-2Арабызда булып үткән вакыйгалар турында күпләр язарга алынды. Алар әлеге вакыйгаларны баштан ук үз күзләре белән күргән кешеләрнең, Аллаһы[†] Сүзен вәгазьләүчеләрнең шаһитлыкларына таянып хикәяләде. 3-4Шулай итеп, мин дә, мөхтәрәм Тәүфил[*], үзеңә бирелгән белемнәрнең дөреслегенә инануыңны теләп, барысын да баштан ук җентекләп тикшергәннән соң, шушыларның һәммәсе турында сиңа эзлекле рәвештә язарга дигән фикергә килдем[+].


Яхъяның туасы алдан мәгълүм булу

5Яһүдиядә[*] Һируд[†] патша идарә иткән заманда, Абия нәселеннән булган руханилар[†] төркемендә Зәкәрия атлы бер рухани яши иде. Аның хатыны Элисабет тә руханилар нәселеннән булып,[+] 6алар икесе дә Раббы[†] әмерләрен һәм Ул кушканнарны төгәл үтәүче тәкъвалардан иде[+]. 7Инде олы яшькә җиткән бу икәүнең, Элисабет балага уза алмаганлыктан, балалары юк иде[+].

8Зәкәрия төркеме үз нәүбәтендә Аллаһы хозурында рухани хезмәте башкарган бер көнне,[+] 9руханиларда кабул ителгәнчә жирәбә салып, Раббы йортында[†] хуш исле сумала-майлар төтәсләү Зәкәриягә чыкты[+].

10Аллаһы йортында хуш исле сумала-майлар көйрәткәндә, бар халык тышкы якта дога кылып торды[+]. 11Шулвакыт Зәкәрия алдында, хуш исле сумала-майлар көйрәтә торган мәзбәхтән[†] уң якта, Раббы фәрештәсе[†] пәйда булды[+]. 12Фәрештәне күргәч, Зәкәрия бик нык курыкты. 13Фәрештә исә аңа:

– Курыкма, Зәкәрия, синең догаң килеп иреште, – диде. – Хатының Элисабет сиңа ир бала тудырачак, син аңа Яхъя[*] дип исем кушарсың[+]. 14Ул сиңа сөенеч һәм шатлык китерер, аның тууына күпләр куаныр, 15чөнки Раббы каршында ул бөек булыр, шәраб һәм исерткеч эчемлекләр эчмәс, анасының карынында вакытта ук Изге Рух белән сугарылыр[†][+]. 16Исраил[†] балаларының күбесен ул Раббыга, аларның үз Алласына кире кайтарыр. 17Ильясныкы кебек рухка һәм кодрәткә ия булып, Раббы алдыннан барыр, аталарны һәм балаларны татулаштырыр, Аллаһыга буйсынмасларны тәкъвалар юлына борыр һәм Раббының килүенә халыкны әзерләр[+].

18Зәкәрия фәрештәдән:

– Моның шулай буласын мин ничек белермен? – дип сорады. – Мин инде карт, хатыным да олы яшьтә[+].

19– Мин – Аллаһыга хезмәт итүче Җәбраилмен, – диде аңа фәрештә, – һәм мине Ул шушы куанычлы хәбәрне сиңа җиткерү өчен җибәрде[+]. 20Вакыты җиткәч, мин әйткәннәр чынга ашар. Ә хәзер, минем сүзләремә ышанмаган өчен, әйткәннәрем тормышка ашканчы, телсез булырсың һәм сөйләшә алмассың.

21Халык, Аллаһы йортында Зәкәриянең тоткарлануына аптырап, аны көтә бирде. 22Зәкәрия исә, Аллаһы йортыннан чыккач, сөйләшә алмады, һәм кешеләр аңа илаһи күренеш ирешкәнен аңладылар. Ул алар белән ишарәләр ярдәмендә аңлашты һәм телсез килеш кала бирде.

23Хезмәт башкару көннәре тәмамлангач, ул өенә кайтты. 24Күпмедер вакыттан соң хатыны Элисабет балага узды һәм биш ай буена кеше арасына чыкмады.

25– Минем хакка моны Раббы эшләде, Ул, миңа игътибар биреп, ил алдында йөз каралыгыннан коткарды, – диде ул[+].


Гайсәнең туачагы алдан мәгълүм булу

26-27Элисабет балага узып, алтынчы ай киткәч, Аллаһы Җәбраил фәрештәне Гәлиләя[†] өлкәсендәге Насара шәһәренә, Мәрьям исемле гыйффәтле кыз янына җибәрде. Әлеге Мәрьям Давыт нәселеннән булган Йосыф атлы кешегә ярәшелгән иде[+]. 28Мәрьям янына килеп, фәрештә:

– Иминлек сиңа! Аллаһының мәрхәмәтен[†] кабул итүче син. Раббы синең белән! – диде[+].

29Мәрьям исә бу сүзләрнең мәгънәсен аңларга тырышып кыенсынып калды. 30Фәрештә аңа:

– Курыкма, Мәрьям! Аллаһы сиңа мәрхәмәт кылды. 31Син буйга узарсың һәм Ир Бала табарсың, Аңа Гайсә[*] дип исем кушарсың[+]. 32Ул бөек булыр, Аны Хак Тәгаләнең Углы дип йөртерләр. Раббы Алла Аңа борынгы бабасы Давытның тәхетен бирер,[+] 33Ул Ягъкуб халкы өстеннән мәңге патшалык итәр, һәм патшалыгының ахыры булмас, – диде[+].

34Мәрьям исә фәрештәдән:

– Ничек шулай була алыр икән? – дип сорады. – Мин бит әле кияүдә түгелмен!

35– Изге Рух иңеп, сине Аллаһы Тәгаләнең кодрәте каплап алачак, шуңа күрә синнән туачак Бала изге булыр һәм Аллаһы Углы дип аталыр, – дип җавап бирде фәрештә. –[+] 36Менә, кардәшең Элисабет тә картайган көнендә балага узды, ул ир бала көтә. Кешеләр аның турында, авырга уза алмый, дип әйтәләр иде, ә ул инде алтынчы аен авырлы, 37чөнки Аллаһы булдыра алмаган эш юк[+].

38Шуннан Мәрьям:

– Мин – Раббы бәндәсемен, син ничек әйтсәң, шулай булсын, – диде.

Һәм фәрештә аның яныннан китеп барды.


Мәрьямнең Элисабет янына кунакка килүе

39Озак та үтмәстән Мәрьям ашыгып кына таулы Яһүдиядә урнашкан шәһәргә, Элисабетләргә китеп барды. 40Килеп җитеп, Зәкәриянең өенә керде һәм Элисабет белән исәнләште. 41Мәрьямнең сәламләвен ишетүгә, Элисабет карынындагы бала хәрәкәтләнеп куйды, һәм Элисабет Изге Рух белән сугарылды[†]. 42Ул күтәренке тавыш белән:

– Хатыннар арасында син иң мөбарәге! Карыныңдагы балаң да мөбарәктер! – диде. – 43Ни өчен мин шундый илтифатка лаек булдым икән, минем янга Хакимемнең[†] анасы килгән! 44Синең сәламеңне ишетүгә, карынымдагы балам шатлыгыннан талпынып куйды. 45Раббы тарафыннан үзенә әйтелгән сүзләрнең тормышка ашасына ышанган хатын бәхетледер!


Мәрьямнең мәдхиясе

46«Күңелем Раббыны данлый,[+]
47Рухым Аллаһыны, Коткаручымны[†] уйлап шатлана,[+]
48чөнки Ул Үзенең күндәм колына игътибар итте.
Моннан соң барлык буыннар мине
бәхетле дип атарлар,[+]
49чөнки Кодрәт Иясе минем өчен бөек эшләр кылды!
Аның исеме мөкатдәс![+]
50Үзеннән куркучыларга Ул буыннан-буынга шәфкать күрсәтә[+].
51Үз кулы белән Ул куәтле эшләр кылды:
күңелендә тәкәббер уй йөрткәннәрне куып таратты[+].
52Түрәләрне тәхетләреннән төшерде,
ә түбәндәгеләрне күтәрде[+].
53Нигъмәтләре белән ачларның тамагын туйдырды,
ә байларны буш кул белән җибәрде[+].
54-55Аталарыбызга биргән вәгъдәсе буенча,
хезмәтчесе Исраилгә ярдәм итте,
халкын исендә тотып,
Ибраһимга һәм аның нәселенә
мәңгегә шәфкать күрсәтте», – диде Мәрьям[+].

56Мәрьям, өч айга якын Элисабет янында кунак булганнан соң, үз өенә кайтты.


Яхъяның тууы

57Элисабетнең бала табар вакыты җитте, һәм ул ир бала тудырды. 58Күршеләре һәм кардәшләре, Раббының Элисабеткә зур шәфкать күрсәтүен ишетеп, аның белән бергә куандылар. 59Сигезенче көнне баланы сөннәткә утыртырга[†] килделәр һәм аны атасы исеме белән Зәкәрия дип атарга теләделәр[+]. 60Ләкин баланың анасы, каршы килеп:

– Юк, аның исеме Яхъя булырга тиеш, – диде.

61– Синең кардәшләрең арасында андый исемне йөртүче юк бит, – диделәр аңа, – 62һәм ишарәләр ярдәмендә баланың атасыннан нинди исем кушарга теләвен сорадылар.

63Зәкәрия, язар өчен, такта сорап алып: «Аның исеме Яхъя», – дип язды. Барысы да хәйран калдылар. 64Шул мизгелдә аның теле ачылды, һәм ул, Аллаһыны данлап сөйли башлады. 65Зәкәрия белән Элисабетнең күрше-тирәсендә яшәүчеләр барысы куркуга калды; таулы Яһүдиянең барлык төбәкләрендә шушы вакыйгалар турында гына сөйләделәр. 66Шушы турыда ишеткән һәркем, уйга калып, күңеленнән: «Бу бала кем булыр икән?» – дип баш ватты. Чөнки, дөрестән дә, Раббының кодрәте аның белән булды.


Зәкәриянең мәдхиясе

67Баланың атасы Зәкәрия, Изге Рух белән сугарылып, телгә килде һәм пәйгамбәрлек кылды:

68«Раббыны, Исраилнең Алласын, данлыйк,
чөнки Ул ярдәмгә килде һәм Үз халкын азат итте,[+]
69Үзенең колы Давыт нәселеннән
куәтле Коткаручыны җибәрде,[+]
70бу турыда Ул күп еллар элек
Үзенең изге пәйгамбәрләре[†] аша әйткән иде.
71Коткаручы безне дошманнардан
һәм безне нәфрәт итүчеләрдән йолып алырга[†] дип килде[+].
72-75Дошманнарыбыз кулыннан котылгач,
гомеребезнең барлык көннәрендә
бернәрсәдән курыкмыйча,
Аллаһы алдында изге һәм тәкъва булып,
Аңа хезмәт итә алсын өчен,
Аллаһы шул рәвешле ата-бабаларыбызга
шәфкать күрсәтте,
Үзе төзегән изге килешүне[†] –
атабыз Ибраһимга биргән антын –
исендә тотты[+][+].
76Һәм син, сабый,
Аллаһы Тәгаләнең пәйгамбәре дип аталырсың,
чөнки, Раббыга юлны әзерләп,
Аның алдыннан барырсың,[+]
77Аның халкына,
гөнаһларыгыз[†] кичерелгәч,
сезне котылу көтә, дип белдерерсең[+].
78Аллабызның шәфкате ташып тора,
һәм шуңа күрә безгә
югарыдан таң кояшы иңәчәк;[+]
79караңгыда һәм үлем күләгәсендә утырганнарга яктылык бирү өчен,
аякларыбызны тынычлык юлына юнәлтү өчен киләчәк Ул»[+].

80Ә бала үсә һәм рухи яктан ныгый бирде. Ул, Исраил халкына күренер вакыт җиткәнче, чүл якларында гомер сөрде[+].

#### 2


Гайсәнең тууы

1[•]Шул көннәрдә Рим[†] кайсары[†] Август[*] үз кул астындагы барлык җирләрдә халык санын исәпкә алырга фәрман бирде[+]. 2Халык санын исәпкә алу беренче тапкыр уздырылып, Сүрия өлкәсе белән ул заманда Квирини идарә итә иде. 3Теркәлү өчен, һәркем үз нәселенең шәһәренә кайтырга тиеш иде. 4Давыт нәселеннән булганга күрә, Йосыф та Гәлиләядәге Насара шәһәреннән Яһүдиягә, Давыт шәһәре саналган Бәйт-Лехемгә китте[+]. 5Исемлеккә теркәлер өчен, Йосыф үзенә ярәшелгән Мәрьям белән бергә барды. Бу вакытта Мәрьям авырлы иде. 6Бәйт-Лехемдә чакта Мәрьямнең бала табар вакыты җитте. 7Мәрьям үзенең беренче Баласын – Ир Бала тапты. Ул Аны биләде дә утлыкка салды, чөнки аларга кунак йортында урын табылмады.


Көтүчеләр һәм фәрештәләр

8Әлеге төндә шул тирәдә берничә көтүче кырда сарыкларын саклый иде. 9Кинәт кенә алар каршында Раббы фәрештәсе пәйда булып, әйләнә-тирә Раббы шөһрәтеннән[†] балкып китте. Көтүчеләр бик нык курыктылар[+].

10Фәрештә исә аларга:

– Курыкмагыз! Мин сезгә куанычлы хәбәр – бөтен халык өчен зур шатлык алып килдем, – диде. – 11Бүген Давыт шәһәрендә сезнең Коткаручыгыз – Мәсих[†], Хаким туды![+] 12Сезгә менә шундый билге: утлыкта яткан биләүле Баланы күрерсез[+].

13Кинәт фәрештә янында күк гаскәре – күп санлы фәрештәләр күренде, һәм алар:[+]

14«Күкләрдәге Аллаһыга дан!
Аллаһы илтифат күрсәткән кешеләргә җирдә иминлек булсын!» –

дип Аллаһыны данладылар[+].

15Фәрештәләр күккә күтәрелгәннән соң, көтүчеләр бер-берсенә:

– Әйдәгез Бәйт-Лехемгә барыйк, анда ниләр булганны, Раббы әйткәннәрне күрик, – диделәр.

16Алар, ашыгып, Бәйт-Лехемгә килделәр һәм анда Мәрьям белән Йосыфны, утлыкта яткан Баланы күрделәр. 17Баланы күргәннән соң алар Аның хакында үзләренә әйтелгән сүзләрне башкаларга да сөйләделәр. 18Көтүчеләр сөйләгәнне ишеткән кешеләрнең барысы хәйран калды. 19Мәрьям исә боларның һәммәсен күңеленә салып куйды һәм шул хакта уйлап йөрде[+].

20Ишеткән һәм күргән барлык нәрсәләр өчен Аллаһыны данлап һәм мактап, көтүчеләр үзләренең маллары янына кайттылар. Барысы да фәрештә әйткәнчә булды.


Гайсәне Аллаһы йортына алып килү

21Сигез көн үтеп, Баланы сөннәткә утырту вакыты җиткәч, Аңа Гайсә дигән исем куштылар. Әнкәсе Мәрьям авырга узганчы ук, Балага фәрештә әнә шул исемне кушкан иде[+].

22Муса канунында[†] әйтелгән пакьләнү көннәре тәмам булгач, Мәрьям белән Йосыф Баланы Раббы хозурына Иерусалимгә алып килделәр[+]. 23Чөнки Раббы канунында: «Ана карыныннан беренче булып туган һәр ир бала Раббыга багышланырга тиеш»[*], – дип язылган[+]. 24Раббы кануны буенча алар шулай ук «ике урман күгәрченен яки ике бала күгәрченне»[*] корбанга китерергә тиеш иде[+].


Шимунның фатиха бирүе һәм аның пәйгамбәрлек сүзләре

25Ул заманнарда Иерусалимдә Шимун исемле бер кеше бар иде. Исраилгә юаныч килүен көтеп яшәүче тәкъва һәм диндар бу адәм Изге Рух белән сугарылган иде[+]. 26Изге Рух аңа: «Раббы Мәсихен күрмичә үлмәссең», – дип әйткән була. 27Изге Рух кушуы буенча әнә шул Шимун Аллаһы йортына килде. Канунда язылган йоланы башкару өчен, нарасый Гайсәнең ата-анасы Аны Аллаһы йортына алып килгәч, 28Шимун сабый Баланы кулларына алды һәм, Аллаһыны данлап:

29«И-и Хөкемдар, вәгъдәңне Син үтәдең,
иминлектә җибәрәсең колыңны,
30-32чөнки барча халыклар каршында
Син әзерләгән котылуны,
мәҗүсиләрнең[†] күзен ачасы яктылыкны,
халкың Исраилгә киләчәк
данны күрдем», – диде[+].

33Гайсәнең атасы һәм анасы Шимунның Бала хакында әйткән сүзләрен гаҗәпләнеп тыңлап тордылар. 34Шимун аларны фатихалады[†] һәм Баланың анасы Мәрьямгә:

– Бу Бала Исраилдә күпләрнең егылуына һәм күтәрелүенә сәбәпче, Аллаһыдан килгән бер билге кебек булыр, ләкин күпләр аны кире кагар, 35күпләрнең күңелендәге уй-фикерләре ачылыр. Синең үзеңнең дә күңелеңә кылыч белән кадаган кебек булыр, – диде[+].


Хөннәнең Аллаһыга шөкрана кылуы

36Аллаһы йортында Ашер ыругыннан Пенуил кызы Хөннә – шактый өлкән яшьтәге пәйгамбәр хатын бар иде. Кияүгә чыгып, ире белән җиде ел яшәгәннән соң 37тол калган бу хатынга сиксән дүрт яшь иде. Ул, һәрвакыт ураза тотып[†] һәм дога кылып, Аллаһы йортында көне-төне Аллаһы хезмәтендә иде[+].

38Хөннә дә, шунда алар янына килеп, Аллаһыга шөкрана кылды һәм Иерусалимнең азат ителүен күз текәп көткән кешеләрнең барысына Бала хакында сөйләде.

39Раббы кануны кушкан гамәлләрне тәмамлаганнан соң, Йосыф белән Мәрьям үзләре яшәгән шәһәргә, Гәлиләядәге Насарага әйләнеп кайттылар[+]. 40Бала исә үсә, ныгый, гакыл туплый бирде, һәм Аллаһының шәфкате Аның белән булды.


Яшүсмер Гайсә Аллаһы йортында

41Гайсәнең ата-анасы һәр елны Иерусалимгә Котылу бәйрәменә[†] бара торган иде[+]. 42Гайсәгә унике яшь тулгач, алар гадәттәгечә Иерусалим шәһәренә бәйрәмгә килделәр. 43Бәйрәм көннәре үткәч, Йосыф белән Мәрьям кайтыр юлга чыктылар. Яшүсмер Гайсә исә Иерусалимдә калган булып чыкты, ә ата-анасы бу турыда белмәде[+]. 44Алар Аны, башка юлчылар белән бергә барадыр, дип уйладылар. Бер көнлек юл үткәннән соң, Аны кардәшләре һәм таныш-белешләре арасыннан эзли башладылар 45һәм, таба алмагач, кабат Иерусалимгә килделәр. 46Өч көннән соң Аны Аллаһы йортында таптылар. Ул яһүди укытучылар арасында аларны тыңлап һәм сораулар биреп утыра иде. 47Гайсәнең сүзләрен ишеткән һәркем Аның тирән акылына, биргән җавапларына хәйран калды. 48Аны күреп, ата-анасы бик гаҗәпләнде. Әнисе Аңа:

– Углым, ник алай эшләдең? Без әтиең белән Сине эзләдек, бик борчылдык, – диде.

49Гайсә аларга:

– Ни өчен сез мине эзлисез? Атам[†] Йортында булырга тиешлегемне белмисезме әллә? – диде.

50Ләкин алар Аның сүзләрен аңламадылар[+]. 51Гайсә алар белән бергә Насарага әйләнеп кайтты һәм ата-анасына карата бик итагатьле булды. Әнисе Мәрьям бу хәлләрнең барысын күңеленә салып куйды[+]. 52Гайсә исә үсте, акыл җыйды; һәм үскән саен, Аллаһының вә бәндәләрнең илтифатын ныграк казана барды[+].

#### 3


Чумдыручы Яхъяның вәгазьләве

1[•]Кайсар Тибери хакимлегенең унбишенче елында, Яһүдиядә римлы Понти Пилат идарә иткән чорда, өлкә идарәчесе вазифасын Гәлиләядә – Һируд[*], Итурая һәм Трахунитис өлкәләрендә – аның бертуган кардәше Филип, Абилинидә Лусани башкарды[+]. 2Олуг рухани вазифасын Һаннас һәм Кәяфәс башкара иде. Шул көннәрдә чүлдә яшәүче Зәкәрия углы Яхъяга Аллаһы сүзе килеп иреште[+]. 3Шуннан Яхъя, Үрдүн елгасы тирәсендәге барлык төбәкләрне әйләнеп чыгып, тәүбәгә килүегезнең билгесе итеп суга чуму йоласын[†] үтәгез, һәм Аллаһы сезнең гөнаһларыгызны кичерер, дип халыкны вәгазьләп йөрде. 4Ишагыйя пәйгамбәр китабында бу хакта болай дип язылган:

«Чүлдә әнә бер аваз яңгырый:
„Раббыга юл әзерләгез:
Аның барыр сукмакларын турайтыгыз,
5һәрбер чокыр тигезләнсен,
таулар һәм калку урыннар түбәнәйсен,
бормалы юллар турылансын,
сикәлтәләр тигезләнсен –
6шул чагында барча кешеләр
Аллаһының коткаруын күрерләр“»[*][+].

7Суга чуму йоласын үтәр өчен күпләп-күпләп килгән халыкка Яхъя:

– И-и сез, елан токымы! Башыгызга төшәсе Аллаһы ачу-ярсуыннан качып котыла алырбыз дигән фикерне кем әйтте сезгә? – диде. –[+] 8Тәүбәгә килүегезнең ихлас күңелдән икәнен эшегез белән раслагыз. «Безнең атабыз Ибраһим бит, котылырбыз!» дип уйлый күрмәгез. Шуны әйтәм сезгә: Аллаһы әнә шул ташлардан да Ибраһимга балалар бар кыла ала[+]. 9Агач тамыры янында балта әзер ята: яхшы җимеш бирмәүче һәр агачны, кисеп, утка ташлыйлар[+].

10– Безгә нәрсә эшләргә соң? – дип сораган халыкка Яхъя:[+]

11– Ике күлмәге булган кеше аның берсен күлмәксезгә бирсен. Ризыгы барлар ашарына булмаган кеше белән бүлешсен, – дип җавап кайтара иде[+].

12Суга чумдыру йоласын үтәр өчен, салым җыючылар да килделәр һәм Яхъядан:

– Остаз! Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорадылар.

13Ул аларга:

– Тиешеннән артыгын таләп итмәгез, – дип җавап бирде.

14Гаскәриләр дә:

– Ә безгә нәрсә эшләргә? – дип сорады.

– Беркемнән дә көчләп, янап әйбер алмагыз. Хезмәт хакыгыздан канәгать булыгыз, – диде Яхъя[+].

15Халык өметләнеп яшәде; Яхъя хакында күңеленнән һәркем: «Мәсих шул түгел микән?» – дип уйлады[+]. 16Әмма Яхъя аларның барысына болай дип җавап бирде:

– Мин сезне суга чумдырам. Ләкин миннән кодрәтлерәк Берәү килә, мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен. Ул башкарган чумдыру Изге Рух һәм ут белән булыр[+]. 17Ындырдагы ашлыкны җилгәрер өчен, Ул кулына җилгәргеч тоткан; бодаен, аерып, келәтенә салыр, ә кибәген сүнмәс утта яндырыр[+].

18Яхъя шулай, халыкка күп нәрсәләр турында үгет-нәсыйхәт биреп, Яхшы хәбәрне[†] бәян итеп йөрде. 19Әмма өлкә идарәчесе Һируд, бертуган кардәшенең хатыны Һирудия белән булган мөнәсәбәтләре һәм башка явызлыклары өчен Яхъя тарафыннан фаш ителеп, 20кылган җинаятьләренә[†] тагын бер җинаять өстәде – Яхъяны зинданга утыртты[+].


Гайсәнең суга чуму йоласын үтәве

21[•]Бар халык суга чуму йоласын үтәгән вакытта, Гайсә дә бу йоланы үтәде. Ул дога кылып торган чакта, күк капусы ачылды да[+] 22Аңа күгәрчен рәвешендә Изге Рух иңде, һәм күкләрдән:

– Син – Минем сөекле Углым; Син – Минем куанычым! – дигән сүзләр яңгырады[+].


Гайсәнең нәсел шәҗәрәсе

23[•]Хезмәтен башлаган вакытта, Гайсә утыз яшьләр чамасында иде. Кешеләр Аны Йосыф углы дип уйлады. Эли углы Йосыфның ата-бабалары шулар: Эли,[+] 24Маттат, Леви, Мәлки, Яннай, Йосыф, 25Мәттития, Амотс, Нахум, Һесли, Нәггәй, 26Махат, Мәттития, Шымгый, Йосых, Йода, 27Йоханан, Риса, Зеруббабел, Шеһалтиел, Нер,[+] 28Мәлки, Адди, Көсам, Элмадам, Эр, 29Ешуа, Элигызыр, Йорим, Маттат, Леви, 30Шимун, Яһүдә, Йосыф, Йонам, Эльякыйм, 31Мелеа, Менна, Маттата, Натан, Давыт,[+] 32Ишай, Обид, Богаз, Салмон, Нахшон,[+] 33Амминадаб, Админ, Арни, Хесрон, Перес, Яһүдә[†],[+] 34Ягъкуб, Исхак, Ибраһим, Терах, Нахор,[+] 35Серуг, Регу, Пелег, Гыйбер, Шелах, 36Кынан, Әрпәхшәд, Шем, Нух, Ләмех, 37Мәтушелах, Ханох, Еред, Маһалалел, Кынан, 38Энош, Шет, Адәм, Адәм исә – Аллаһы углы[+].

#### 4


Гайсәнең иблис тарафыннан вәсвәсәгә салынуы

1[•]Изге Рух белән сугарылган Гайсә Үрдүн буеннан чүлгә китте, һәм Рух Аны чүл буйлап йөртте. 2Гайсә, чүлдә кырык көн булып, иблис[†] тарафыннан вәсвәсәгә салынды. Ул бернәрсә ашамады һәм соңгы көннәрендә бик ачыкты[+]. 3Шунда иблис Аңа:

– Әгәр син Аллаһы Углы булсаң, бу ташка боер, икмәккә әйләнсен! – диде.

4Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Изге язмада[†]: «Кеше икмәк белән генә яшәми»[*], – дип әйтелгән[+].

5Шуннан соң иблис Гайсәне югарыга алып менде һәм мизгел эчендә Аңа галәмдәге барлык патшалыкларны күрсәтте.

6– Шушы патшалыкларның барысы өстеннән хакимлекне һәм аларның данын сиңа тапшырам, – диде Аңа иблис, – чөнки аларның барысы миңа бирелгән, һәм мин аларны кемгә теләсәм, шуңа бирә алам[+]. 7Шулай итеп, миңа табынсаң, барысы да Синеке булыр.

8Моңа каршы Гайсә болай дип җавап бирде:

– Изге язмада: «Раббы Аллаңа табын, Аңа гына хезмәт ит»[*], – дип әйтелгән[+].

9Шуннан соң иблис Гайсәне Иерусалимгә алып китте. Ул Аны Аллаһы йортының иң биек урынына китереп бастырды да:

– Әгәр Син Аллаһы Углы булсаң, шушы урыннан түбәнгә ташлан. 10Изге язмада:

«Ул Үзенең фәрештәләренә
Синең хакта кайгыртырга әмер бирер[+].
11Алар Сине кулларына күтәреп алырлар,
аякларың ташка абынмас»[*], –

дип язылган бит, – диде.

12Гайсә аңа җавап бирде:

– Изге язмада: «Раббы Аллаңны сынама»[*], – дип язылган[+].

13Иблис исә, барча вәсвәсәләрен тәмамлаганнан соң, икенче бер уңайлы вакытка кадәр Аның яныннан китте.

14[•]Рухның кодрәте белән сугарылган Гайсә Гәлиләягә кайтты. Аның хакындагы хәбәр бөтен тирә-якка таралды. 15Ул гыйбадәтханәләрдә[†] халыкка гыйлем бирде, һәм барысы Аңа дан-мактау яудырды[+].


Гайсәнең Насарада инкяр ителүе

16Гайсә Үзе үскән шәһәргә – Насарага килде һәм, гадәттәгечә, шимбә көнне[†] гыйбадәтханәгә керде. Изге язманы укырга дип урыныннан торгач,[+] 17Аңа Ишагыйя пәйгамбәрнең язмасын бирделәр. Гайсә, кулъязма төргәген[†] ачып, мондый сүзләр язылган урынны тапты:

18-19«Раббының Рухы Минем өстә,
чөнки Ул Мине, майлап, махсус эшкә сайлады.
Ул Мине фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр җиткерергә,
әсирләргә: Котылырсыз!», сукырларга: Күзегез ачылыр!» – дип белдерер,
җәберләнгәннәрне – иреккә чыгарыр,
Раббының шәфкать күрсәтү елы җиткәнне хәбәр итәр өчен җибәрде»[*][+].

20Гайсә төргәкне, җыеп, хезмәтчегә кайтарып бирде дә урынына утырды. Гыйбадәтханәдәгеләрнең күзләре Аңа текәлгән иде.

21Ул аларга:

– Бүген, сез Язманы тыңлаганда, бу сүзләр тормышка ашты, – диде.

22Барысы да Гайсәне мактадылар һәм Аның мәрхәмәт тулы сүзләренә таң калып:

– Йосыф углы түгелме соң бу? – диештеләр.

23Гайсә аларга:

– Сез Миңа, әлбәттә, «Табиб! Башта үзеңне дәвала» дигән мәкальне әйтерсез. Сез: «Кәпәрнаумда кылган эшләреңне ишеттек. Монда, Үз шәһәреңдә дә шуларны кабатла», – диярсез[+]. 24Хак сүз әйтәм сезгә: бер пәйгамбәрне дә үз илендә теләп кабул итмиләр, – диде. –[+] 25Бу чынлап та шулай: Ильяс пәйгамбәр заманында, өч ел ярымга күкләр ябылып, яңгыр яумады, һәм бөтен Исраил илендә зур ачлык булды. Исраилдә тол хатыннар күбәйде,[+] 26ләкин Ильяс аларның берсе янына да түгел, ә Сидун җирендәге Сарепат шәһәрендә яшәүче бер тол хатын янына җибәрелде[+]. 27Шулай ук Элиша пәйгамбәр заманында да Исраилдә махаулылар[*] күп иде, әмма сүрияле Нагаманнан башка бер генә махаулы да тазарынмады[*][+].

28Бу сүзләрне ишеткәч, гыйбадәтханәдәге халыкның бик нык ачуы чыкты. 29Алар урыннарыннан тордылар да Гайсәне шәһәрдән көчләп алып чыктылар һәм, кыядан төртеп төшерергә уйлап, шәһәр салынган тауның читенә китереп бастырдылар. 30Әмма Гайсә халык төркемен ерып узып китеп барды[+].


Гайсәнең җенне куып чыгаруы

31[•]Шуннан Гайсә Гәлиләя җирендәге Кәпәрнаум шәһәренә килде һәм шимбә көнне халыкка гыйлем бирде[+]. 32Гайсә сөйләгәннәргә барысы да хәйран калды, чөнки Ул хакимлеккә ия булган кеше сыман өйрәтте[+]. 33Гыйбадәтханәдә җен кагылган бер адәм бар иде. Әнә шул адәм кинәт кенә:

34– Ә-ә, насаралы Гайсә, Сиңа бездән нәрсә кирәк?! Син безне һәлак итәр өчен килдеңме? Синең Кем икәнеңне беләм мин. Син – Аллаһының Изгесе, – дип бар көченә кычкырып җибәрде[+].

35– Шым бул! Чык аңардан! – дип боерды Гайсә җенгә.

Җен исә, бар халык алдында теге кешене егып ташлап, һичбер зыян китермичә аңардан чыгып китте[+]. 36Барысы, таң калып:

– Бу нинди сүзләр икән? Явыз рухларга[†] Ул көч вә кодрәт белән боерык бирә, һәм тегеләр чыгып китәләр, – диештеләр.

37Аның хакында хәбәр бөтен тирә-якка таралды.


Шимун кайнанасының савыгуы

38[•]Гайсә гыйбадәтханәдән Шимун өенә китте. Шимунның кайнанасы, бик нык кызышып, авырып ята икән. Гайсәнең аңа ярдәм итүен үтенделәр[+]. 39Ул, хатын янына килеп, аңа таба иелде дә, әмер биреп, хатынның кызышуын туктатты. Шимунның кайнанасы шундук торып басты һәм аларга табын әзерли башлады.


Гайсәнең күпләрне савыктыруы

40Төрле авырулардан газап чигүчеләрнең барысын да якыннары кояш баеган вакытта Гайсә янына алып килделәр. Ул, хаста кешеләрнең һәрберсенә куллары белән орынып, аларны савыктырды. 41Шулай ук байтак кешедән: «Син – Аллаһы Углы», – дип кычкыра-кычкыра җеннәр дә чыкты. Әмма Гайсә җеннәрне сөйләүдән тыйды, чөнки алар Аның Мәсих икәнлеген белә иде[+].

42[•]Көн тууга Гайсә, өйдән чыгып, аулак урынга китте. Халык Аны эзләргә тотынды, тапкач исә, үз янында тоткарлап калырга тырышты[+].

43Ләкин Ул аларга:

– Мин башка шәһәрләрдә дә Аллаһы Патшалыгы[†] хакындагы Яхшы хәбәрне җиткерергә тиешмен, чөнки Мин шуның өчен җибәрелдем, – диде[+].

44Шулай итеп, Ул Яһүдия җирендәге гыйбадәтханәләрдә Яхшы хәбәрне сөйләп йөрүен дәвам итте.

#### 5


Гайсәнең беренче шәкертләре

1[•]Беркөнне Геннисарет күле[*] буена җыелган халык, Аллаһы сүзен тыңларга теләп, Гайсәне төрле яклап кысрыклый башлады[+]. 2Шунда Ул яр буендагы ике көймәне күрде. Балыкчылар, әлеге көймәләрдән чыгып, ятьмәләрен юа иде. 3Гайсә көймәләрнең берсенә керде дә (ул көймә Шимунныкы иде) ярдан бераз арырак китәргә сорады һәм көймәдә утырган килеш халыкка гыйлем бирергә кереште.

4Сүзен тәмамлагач, Ул:

– Шимун, тирәнрәк урынга китеп, ятьмәләрегезне салыгыз, – диде[+].

5Шимун Аңа:

– Остаз! Без төн буе тырыштык, ләкин һичнәрсә тота алмадык. Шулай да, Син кушасың икән, ятьмәне салам, – дип җавап бирде.

6Шулай эшләделәр, һәм аларга бик күп балык эләкте, хәтта ятьмәләре ертыла башлады. 7Шуннан балыкчылар, икенче көймәдәге иптәшләренә кул болгап, аларны ярдәмгә чакырдылар. Тегеләре килгәч, бергәләп ике көймәне дә шыгрым тутырдылар, көймәләре аздан гына батмый калды. 8Шимун Петер, шушы хәлне күреп, Гайсә алдында тезләренә егылды да:

– Хакимем, кит янымнан, мин гөнаһлы кешемен! – диде[+].

9Ул да, аның белән булган кешеләр дә, тотылган балыкның күплегенә гаҗәпләнеп, куркып калдылар. 10Шулай ук Шимунның иптәшләре – Зебедәй угыллары Ягъкуб белән Яхъя да хәйран калды. Гайсә Шимунга:

– Курыкма, бүгеннән башлап, син кеше аулаучы[*] булырсың, – диде[+]. 11Көймәләрен ярга тартып чыгаргач, алар, бөтен нәрсәләрен калдырып, Гайсәгә ияреп киттеләр.


Гайсәнең махаулыны савыктыруы

12[•]Гайсә бер шәһәрдә булганда, янына бөтен тәнен махау зәхмәте баскан бер кеше килде һәм, Гайсәне күргәч, йөзтүбән капланды да ялварып:

– Әфәндем! Әгәр теләсәң, мине тазарта алыр идең Син, – диде[+].

13Гайсә, кулын сузып, аңа орынды һәм:

– Әйе, телим. Тазарын! – диде, һәм әлеге кеше шундук махаудан арынды. 14Гайсә аңа бу турыда беркемгә сөйләмәскә кушты.

– Бар, руханига күрен һәм терелүеңнең билгесе итеп Муса канунында таләп ителгән корбаныңны китер, – диде[+].

15Әмма Гайсә турындагы хәбәр таралганнан-тарала гына барды. Аны тыңлар һәм чиреннән арыныр өчен, янына берөзлексез халык агылды. 16Ә Гайсә, вакыт-вакыт аулак урыннарга китеп, дога кыла иде[+].


Гайсәнең паралич суккан кешене савыктыруы

17[•]Беркөнне, Гайсә халыкка гыйлем биргән вакытта, Гәлиләянең һәм Яһүдиянең барлык авылларыннан, Иерусалимнән килгән фарисейлар[†] һәм канун укытучылары да шунда утыра иделәр. Раббының кодрәте Аның белән иде, һәм Ул авыруларны савыктырды[+].

18Берничә ир-ат паралич суккан берәүне ятагы белән күтәреп алып килделәр һәм аны, Гайсә каршына кертеп яткырыр өчен, өйгә алып кермәкче булдылар. 19Ләкин халык арасыннан үтә алмаганга күрә, өй түбәсенә менеп, чирәпне сүтеп алдылар да авыруны ятагы белән бергә Гайсәнең алдына төшерделәр. 20Гайсә, аларның ышануларын күреп, теге кешегә:

– Дустым, синең гөнаһларың кичерелде, – диде[+].

21Канун белгечләре һәм фарисейлар:

– Көфер сүз сөйләүче бу Кеше – Кем ул? Гөнаһларны Аллаһыдан башка кем кичерә алсын?! – диештеләр[+].

22Гайсә, аларның уйларын белеп:

– Ни өчен сез шулай уйлыйсыз? – диде. – 23«Гөнаһларың кичерелде», – дип әйтү яисә: «Тор да йөреп кит!» – дип әйтү җиңелрәкме? 24Адәм Углының[†] җир йөзендә гөнаһларны кичерергә кодрәте барлыгын белеп торыгыз.

Шуннан Гайсә, паралич суккан кешегә мөрәҗәгать итеп:

– Сиңа әйтәм: тор да, ятагыңны алып, өеңә кайт! – диде.

25Теге кеше шундук бөтенесенең күз алдында торды да, ятагын алып, Аллаһыны данлый-данлый өенә кайтып китте. 26Барысы да, таң калып, Аллаһыны данладылар:

– Без бүген искитәрлек нәрсәләр күрдек, – диде һәммәсе, куркуга төшеп.


Гайсәнең Левине чакыруы

27[•]Шуннан Гайсә ул йорттан чыгып китте. Салым җыя торган урынга җиткәч, Ул шунда утырып торган Леви атлы салым җыючыны күрде.

– Миңа ияр! – диде Ул аңа.

28Леви торды да, бөтен эшен калдырып, Гайсә артыннан китте.

29Аннары Леви үзенең өендә Гайсә хөрмәтенә зур мәҗлес җыйды. Кунаклар арасында салым җыючылар да, башка кешеләр дә күп иде[+]. 30Фарисейлар һәм аларның канун белгечләре, ачуланып, Гайсәнең шәкертләренә:

– Ни өчен сез салым җыючылар һәм гөнаһлылар белән бергә ашап-эчеп утырасыз? – диделәр[+].

31Гайсә аларга:

– Табиб сәламәт кешеләргә түгел, ә авыруларга кирәк. 32Мин тәкъваларны түгел, ә гөнаһлыларны тәүбәгә чакырырга дип килдем, – дип җавап бирде[+].


Ураза тоту турындагы сораулар

33[•]Шуннан алар Гайсәгә:

– Яхъяның да, фарисейларның да шәкертләре еш кына ураза тота һәм дога кылалар, ә Синекеләр ашыйлар, эчәләр, – диделәр[+].

34Ул исә аларга:

– Кияү әле яннарында чакта, туйдагы кунакларны ураза тотарга мәҗбүр итеп буламы[+]? 35Әмма килер бер көн, кияүне алар яныннан алып китәрләр, әнә шул чагында алар ураза тотарлар, – диде[+].

36Ул аларга кинаяле бер хикәя сөйләде:

– Берәү дә, яңа киемнән ямаулык кисеп алып, иске киемне ямамый, югыйсә яңасы да бозыла, иске киемгә дә яңа тукымадан салынган ямаулык бармый. 37Берәү дә яңа шәрабны иске турсыкка[*] салмый, чөнки яңа шәраб турсыкны тишәр һәм шәраб та агып бетәр, турсык та әрәм булыр. 38Киресенчә, яңа шәраб яңа турсыкка салынырга тиеш. 39Беркем дә, иске шәрабны эчкәннән соң, яңасын эчәргә теләмәс, «Искесе яхшырак шул», – дияр.

#### 6

1[•]Шимбә көннәрнең берсендә, Гайсә Үз шәкертләре белән иген кыры буйлап барган чакта, шәкертләре башак өзде һәм, учларында уып, бодай бөртеге ашады[+].

2Фарисейларның кайберләре шунда аларга:

– Ни өчен сез шимбә көнне эшләргә ярамаганны эшлисез? – диделәр[+].

3Гайсә аларга:

– Давыт һәм аның юлдашлары ачыккач, Давытның нәрсә эшләве хакында укыганыгыз булмадымыни[+]? 4Ул, Изге йортка кереп, руханилардан башка беркемгә дә ашарга рөхсәт ителмәгән, Аллаһыга багышланган икмәкләрне алып ашаган, үзенең юлдашларына да биргән[*], – дип җавап кайтарды[+] 5һәм, сүзен тәмамлап: – Адәм Углы – шимбә көннең Хуҗасы, – диде.


Гайсәнең корышкан куллы кешене савыктыруы

6Икенче бер шимбәдә Гайсә, гыйбадәтханәгә килеп, халыкка гыйлем бирде. Анда уң кулы корышкан бер кеше бар иде[+]. 7Канун белгечләре һәм фарисейлар исә, Гайсәне гаепләргә сәбәп эзләп, шимбә көнне авыруларны савыктырмасмы икән, дип Аны күзәтеп тордылар[+]. 8Ә Гайсә, аларның уйларын белеп, кулы корышкан кешегә:

– Тор да уртага чыгып бас, – диде.

Теге кеше уртага килеп басты.

9– Мин сезгә шундый сорау бирәм, – диде Гайсә канун белгечләренә һәм фарисейларга, – шимбә көнне яхшылык эшләргә рөхсәт ителәме, әллә яманлыкны? Кеше гомерен саклап калыргамы, әллә аны харап итәргәме[+]?

10Гайсә, һәммәсен күздән кичереп, теге кешегә:

– Кулыңны суз! – диде.

Теге кеше шулай эшләде, һәм аның кулы савыкты[+]. 11Фарисейларның һәм канун белгечләренең бик нык ачулары чыкты, һәм алар, Гайсәгә каршы нәрсә эшләргә икән, дип киңәшергә тотындылар.


Унике рәсүлне сайлау

12[•]Шул көннәрдә Гайсә, дога кылу өчен, тауга күтәрелде һәм төн буе Аллаһыга дога кылды. 13Иртәгесен шәкертләрен Үзе янына чакырды да алар арасыннан уникесен сайлап алып, рәсүлләр[†] дип атады. 14Ул Петер дип исем кушкан Шимунны һәм аның бертуган кардәше Әндрине, Ягъкубны, Яхъяны, Филипне, Бартулумайны,[+] 15Маттайны, Томасны, Һалфай углы Ягъкубны, Көрәшче кушаматлы Шимунны[*],[+] 16Ягъкуб углы Яһүдәне һәм соңыннан хыянәтче булачак Яһүдә Искариотны сайлап алды[+].


Гайсәнең бик күп кешене савыктыруы

17[•]Гайсә рәсүлләр белән бергә таудан төште. Тау итәгендәге тигез җиргә Аның күп санлы шәкертләре, бөтен Яһүдиядән, Иерусалимнән, Сур һәм Сидун шәһәрләре урнашкан диңгез буе төбәкләреннән 18Гайсәне тыңлар, авыруларыннан арыныр өчен, байтак халык килгән иде. Явыз рухлардан газап чигүчеләр дә сихәтләнеп китә иде. 19Һәммәсе Гайсәгә орынырга омтылды, чөнки Аңардан бөркелгән кодрәт барысын да савыктыра иде[+].


Бәхетле булганнар һәм кайгыга тарыганнар

20Шәкертләренә карап, Гайсә сөйли башлады:

«Фәкыйрьләр, сез бәхетле,
чөнки Аллаһы Патшалыгы сезнеке[+].
21Әй сез, хәзер ач калганнар, бәхетлесез!
Сез тук булачаксыз.
Әй сез, күз яше коючылар, бәхетлесез!
Сез сөенечтән көләчәксез[+].

22Адәм Углы хакына кешеләр сезне нәфрәт итсә, үз араларыннан куып җибәрсә, хурласа һәм исемегезгә тап төшерсә – сез бәхетле[+]. 23Шул көнне куаныгыз һәм шатлыктан сикерегез, чөнки күктә сезгә әҗере зур булачак. Ул кешеләрнең ата-бабалары да пәйгамбәрләр белән шулай эшләгәннәр[+].

24Ә сезгә, байлар, – кайгы!
Сез инде җитәрлек юандыгыз[+].
25Хәзер тук булганнар, сезгә – кайгы!
Сез ачка интегерсез.
Бүген авыз ерып көлүчеләр, сезгә – кайгы!
Сез хәсрәт чигәрсез һәм еларсыз[+].
26Сезне бар кеше мактый икән,
сезгә – кайгы!
Чөнки аларның аталары да
ялган пәйгамбәрләрне шулай мактаганнар[+].


Дошманнарыгызны яратыгыз

27[•]Ә сезгә, мине тыңлаучыларга, болай дип әйтәм: дошманнарыгызны яратыгыз, сезне нәфрәт итүчеләргә яхшылык эшләгез, 28сезне каргаучыларны фатихалагыз һәм үзегезне рәнҗетүчеләр өчен дога кылыгыз[+]. 29Бер яңагыңа суккан кешегә икенче яңагыңны да куй, өске киемеңне тартып алучыга күлмәгеңне дә алырга комачаулама[+]. 30Сораган һәр кешегә бир, һәм үзеңнекен алган кешедән кире сорама[+]. 31Кешеләрнең сезгә нәрсә эшләвен теләсәгез, үзегез дә кешеләргә шуны эшләгез[+].

32Үзегезне яратучыларны гына яратсагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Үзләрен яратучыларны гөнаһлылар да ярата. 33Үзегезгә яхшылык кылучыларга гына яхшылык эшләсәгез, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да шулай эшли. 34Бурычка биргәндә, кире алырмын, дип уйласагыз, нәрсә өчен сезгә рәхмәт әйтергә? Гөнаһлылар да, башка гөнаһлыларга бурычка биргәндә, шуның кадәр үк кире кайтарып алырмын, дип уйлап бирәләр. 35Ә сез, киресенчә, дошманнарыгызны яратыгыз, аларга яхшылык эшләгез, кире алырмын, дип өметләнмичә бурычка бирегез. Шулай эшләсәгез, сезгә әҗере зур булыр, һәм сез Аллаһы Тәгаләнең балалары булырсыз. Яхшылыкның кадерен белмәүчеләргә һәм явызларга да миһербанлы бит Ул[+]. 36Күктәге Атагыз шәфкатьле булган кебек, сез дә шәфкатьле булыгыз[+].


Башкаларны хөкем итмәгез

37[•]Башкаларны хөкем итмәгез, шул чагында сезне дә хөкем итмәсләр. Беркемне гаепләмәгез, шул чагында үзегезне дә гаепләмәсләр. Кичерегез, һәм сезне дә кичерерләр[+]. 38Бирегез, һәм сезгә дә бирерләр, итәгегезгә күп итеп салырлар, үлчәү савытын селкетеп, баскалап тыгызларлар, кырыеннан түгелә башлаганчы тутырырлар. Нинди үлчәм белән үлчәп бирсәгез, үзегезгә дә шундый үлчәм белән үлчәрләр»[+].

39Гайсә аларга гыйбрәтле бер сүз сөйләде:

«Сукыр сукырны җитәкләп бара аламы? Икесе дә чокырга егылып төшмәсме[+]?

40Шәкерт үзенең остазыннан өстен була алмый, әмма өйрәнеп җиткәннән соң, һәркем остазы кебек була[+].

41Ничек син туганыңның күзендәге чүп бөртеген күрәсең, ә үз күзеңдәге бүрәнәне сизмисең? 42Ничек син, үз күзеңдә бүрәнә була торып, туганыңа: „Кая, туганым, күзеңдәге чүпне алыйм әле“, – дип әйтә аласың? Икейөзле! Элек үз күзеңдәге бүрәнәне чыгар, шуннан күзең яхшырак күрер, һәм туганыңның күзендәге чүпне ала алырсың.

43[•]Бер яхшы агач та начар җимеш бирми, һәм, киресенчә, бер начар агач та яхшы җимеш китерми. 44Һәр агачны җимешенә карап таныйлар! Күгән куагыннан – инҗир, ә чәнечкеле агачтан йөзем җыймыйлар. 45Яхшы кеше күңелендәге яхшылык хәзинәсеннән яхшылык бөркелә, ә явыз кеше күңелендәге явызлык хәзинәсеннән явызлык саркый. Чөнки кеше күңеленнән нәрсә ташыса, аның телендә дә шул була[+].


Ике төзүче

46[•]Ни өчен сез Миңа: „Хакимем! Хакимем!“ – дисез, ә үзегез Мин әйткәннәрне үтәмисез[+]? 47Яныма килеп, Мине ишетеп, сүзләремне үтәүчене менә нинди кешегә тиңләп була: 48ул, йорт төзегәндә җирне тирән итеп казып, аны таш нигез өстенә салган кеше кебек. Ташкын вакытында ярларыннан чыккан сулар йортка килеп бәрелгән, ләкин аны селкетә алмаган, чөнки ул нык итеп төзелгән[+]. 49Ә инде ишетеп тә сүзләремне үтәмәүче кеше – нигез салмыйча гына җир өстенә йорт төзегән кеше кебек. Ташкын сулар йортка килеп бәрелгән, һәм ул шундук авып төшкән – аңардан берни калмаган».

#### 7


Йөзбашының авыру хезмәтчесен савыктыру

1[•]Халыкка җиткерәсе сүзләрен сөйләп бетергәннән соң, Гайсә Кәпәрнаумга килде.

2Бер йөзбашының бик ихтирам иткән хезмәтчесе, авырып китеп, үлем хәлендә ята икән. 3Гайсә турында ишеткәч, йөзбашы «Килеп, хезмәтчемне коткарсын иде» дигән үтенеч белән яһүдиләрнең өлкәннәрен[†] Гайсә янына җибәрде. 4-5Гайсә янына килгәч, алар:

– Ул йөзбашы Синең ярдәмеңә лаек, чөнки безнең халыкны ярата. Гыйбадәтханәне дә безгә ул салдырды, – дип, чын күңелдән ялвардылар[+].

6Шуннан Гайсә алар белән китте. Йөзбашының өенә җитәргә аз гына калгач, йөзбашы, Гайсәгә шушы сүзләрне әйтергә дип, дусларын җибәрде:

– Мәшәкатьләнмә, Әфәндем! Сине үз йортымда кабул итәргә мин лаек түгелмен. 7Шуңа күрә Синең каршыңа барырга да үземне лаеклы дип санамадым. Син әйт кенә, һәм хезмәтчем савыгачак[+]. 8Мин үзем дә буйсынудагы кешемен, үземнең дә кул астымда гаскәриләр бар. Аларның берәрсенә: «Кит», – дисәм, китә. Икенчесенә: «Кил», – дисәм, килә. Хезмәтчемә: «Моны эшлә», – дисәм, эшли.

9Бу сүзләрне ишетеп, Гайсә хәйран калды һәм, борылып, Үзе артыннан ияреп баручы халыкка:

– Мин сезгә шуны әйтәм: хәтта Исраилдә дә мондый ышануны күрмәгән идем, – диде.

10Гозер белән килүчеләр, әйләнеп кайтып, авыру хезмәтченең савыккан булуын күрделәр.


Тол хатынның үлгән углын терелтү

11Озак та үтмәстән Гайсә Наин дип аталган шәһәргә китте. Аның артыннан шәкертләре һәм бик күп халык ияреп барды. 12Гайсә шәһәр капкасына якынлашып килгәндә, шәһәрдән бер мәетне күтәреп чыгып баралар иде. Бер тол хатынның бердәнбер углы үлгән икән. Хатын белән бергә күп кенә кешеләр чыгып килә иде. 13Хаким Гайсә, хатынны күреп, бик кызганды.

– Елама, – диде Ул аңа[+].

14Аннары Гайсә, алар янына килеп, табутка кулын тидерде. Табутны күтәреп баручылар туктадылар, һәм Гайсә:

– Егет, сиңа әйтәм, тор! – диде[+].

15Үлгән егет торып утырды һәм сөйләшә башлады. Шулай итеп, Гайсә аны анасына кайтарып бирде[+]. 16Барысы курка калдылар һәм Аллаһыны данладылар.

– Безнең арадан бөек Пәйгамбәр чыкты. Аллаһы Үз халкына ярдәмгә килде, – диделәр[+].

17Гайсә хакындагы хәбәр бөтен яһүдиләр иленә һәм әйләнә-тирәгә таралды.


Гайсәнең Яхъяга биргән җавабы

18-19[•]Чумдыручы Яхъяның шәкертләре бу хәлләрнең барысы хакында остазларына сөйләделәр. Ул: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга Хаким Гайсә янына ике шәкертен җибәрде[+]. 20Гайсә янына килгәч, алар:

– Чумдыручы Яхъя Синнән: «Килергә тиеш булган Зат Синме, әллә бүтән берәүне көтикме?» – дип сорарга җибәрде, – диделәр.

21Ул вакытта Гайсә күпләрне сырхаулардан, көчле авырулардан, явыз рухлардан савыктырган һәм күп сукырларны күзле иткән иде.

22Яхъяның хәбәрчеләренә Гайсә болай дип җавап бирде:

– Барыгыз, күргәннәрегезне һәм ишеткәннәрегезне Яхъяга кайтып сөйләгез: сукырлар янә күрә, аксаклар йөри, махаулылар тазарына, чукраклар ишетә, үлгәннәр терелә, фәкыйрьләргә Яхшы хәбәр игълан ителә[+].

23Минем хакта кем шикләнми, шул бәхетле[+].

24Яхъяның хәбәрчеләре киткәч, Гайсә халыкка Яхъя хакында сөйли башлады:

– Сез чүлгә нәрсә карарга бардыгыз? Җилдә тирбәлә торган камышны карарга дипме[+]? 25Нәрсә карарга бардыгыз инде сез? Купшы киемнәр кигән кешенеме? Ә бит кыйммәтле киемнәргә киенүчеләр һәм зиннәттә яшәүчеләр – патша сарайларында. 26Ул чакта нәрсә карарга бардыгыз? Пәйгамбәрнеме? Әйе! Мин сезгә әйтәм, ул пәйгамбәрдән дә бөегрәк![+] 27Изге язмада:

«Менә, Мин алдыңнан
хәбәрчемне җибәрәм,
Синең алдыңнан ул юл әзерләр»[*], –

дип язылган сүзләр аның турында[+].

28Мин сезгә шуны әйтәм: хатын-кыз тудырган кешеләр арасында Яхъядан бөегрәк берәү дә юк. Шуңа карамастан Аллаһы Патшалыгында иң кечесе дип хисапланучы да аңардан бөегрәк, – диде Гайсә[+].

29Бу сүзләрне ишеткән бар халык, хәтта салым җыючылар да Аллаһы юлын хак дип таныдылар, чөнки алар Яхъя янында суга чумдыру йоласын үтәгән иделәр[+]. 30Ләкин фарисейлар һәм канун белгечләре, Аллаһы ихтыярына каршы килеп, Яхъя тарафыннан суга чумдырылырга теләмәделәр.

31– Бүгенге буынны кемгә тиңләп була, кемгә охшаган алар? – дип сүзен дәвам итте Гайсә. –

32«Без сезгә күңелле көйләр уйнадык,
ә сез биемәдегез.
Без кайгылы җырлар җырладык,
ә сез еламадыгыз», –

дип, базар мәйданында бер-берсенә кычкырып утыручы балаларга охшый алар. 33Чумдыручы Яхъя килде; ул икмәк тә ашамый, шәраб та эчми. Ә сез: «Аңа җен кагылган», – дисез[+]. 34Адәм Углы килде. Ул ашый да, эчә дә, ә сез: «Күрегезче, менә бирән, эчкече, салым җыючыларның һәм гөнаһлыларның дусты», – дисез[+].

35Ә Аллаһының Зирәклеге барлык балалары тарафыннан хак дип исбат ителә.


Гөнаһлы хатынның Гайсә аякларын майлавы

36[•]Фарисейларның берсе Гайсәне ашка чакырды. Гайсә, фарисейның өенә кереп, табын янына утырды. 37Әлеге шәһәрдә яшәүче гөнаһлы бер хатын, Гайсәнең фарисей өендә ашап утыруын белеп, алебастр[*] савытка салынган хуш исле май алды да шул йортка килде. 38Ул Гайсә артында елап басып торды, күз яшьләре Аның аякларын чылатты. Хатын, Гайсәнең аякларына тамган күз яшьләрен үзенең чәчләре белән сөртеп, Аның аякларын, үбә-үбә, хуш исле май белән майлады.

39Гайсәне ашка чакырган фарисей, моны күреп: «Әгәр Ул пәйгамбәр булса, Үзенә орынган хатынның кем икәнен белер иде. Ул бит – гөнаһлы хатын», – дип уйлады[+].

40Гайсә аңа:

– Шимун! Мин сиңа бер нәрсә әйтергә телим, – диде.

– Әйт, Остаз, – диде фарисей.

41– Әҗәткә биреп торган берәүгә ике кешенең бурычы бар икән: берсенеке – биш йөз динар[*], ә икенчесенеке – илле динар[+]. 42Ләкин алар бурычларын түли алмаганга, ул икесен дә бәхилләгән. Ничек уйлыйсың, аларның кайсысы аны күбрәк яратыр[+]?

43– Зуррак бурычы кичерелгәне, дип фараз кылам, – диде Шимун.

Гайсә аңа:

– Син дөрес уйлыйсың, – диде. 44Аннары, хатынга таба борылып, Шимунга болай диде:

– Бу хатынны күрәсеңме? Мин өеңә килдем, ә син аяк юарга су бирмәдең. Ә бу хатын аякларымны күз яшьләре белән чылатты, чәчләре белән сөртте. 45Син Мине үпмәдең, ә ул, Мин монда килгәннән бирле, аякларымны үбүдән туктамый. 46Син Минем башыма май сөртмәдең, ә ул аякларымны хуш исле май белән майлады[*][+]. 47Мин әйтермен ни өчен икәнен: аның гөнаһлары күп иде, һәм алар кичерелде, шуңа күрә аның мәхәббәте зур. Ә кемгә аз кичерелә, ул аз ярата.

48Хатынга исә Гайсә:

– Гөнаһларың кичерелде, – диде[+].

49Табын янында утыручылар бер-берсе белән:

– Кем Ул? Ул хәтта гөнаһларны да кичерә! – дип гәпләштеләр.

50Гайсә исә хатынга:

– Ышануың сине коткарды, имин йөр, – диде[+].

#### 8

1Шуннан Гайсә шәһәр һәм авыллар буйлап Аллаһы Патшалыгы хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп йөрде. Унике шәкерте Аның белән булды[+]. 2Гайсә явыз рухлардан һәм авырулардан савыктырган хатын-кызларның берничәсе – Гайсә җиде җенне куып чыгарган магдалалы Мәрьям,[+] 3Һируд йортында идарә итүче Хузас хатыны Йохана, шулай ук Сусанна һәм күп кенә башка хатыннар Аны озата йөрде. Әлеге хатын-кызлар Гайсәгә һәм Аның шәкертләренә үз хисапларына ярдәм итәләр иде[+].


Чәчүче хакында гыйбрәтле хикәя

4[•]Гайсә янына төрле шәһәрләрдән шактый күп халык җыелгач, Ул аларга гыйбрәтле бер хикәя сөйләде:

5– Бер кеше чәчүгә чыккан ди. Чәчкән вакытта орлыкларның кайберләре юл буена төшеп тапталган, һәм аларны кошлар чүпләп бетергән. 6Кайберләре ташлы туфракка төшкәннәр һәм, тишелеп чыксалар да, дым булмаганга кипкәннәр. 7Кайбер орлыклар күгән куаклары арасына төшкән. Күгән куаклары, алар белән бергә үсеп, орлыкны басып киткән[+]. 8Ә башка орлыклар яхшы җиргә төшеп үсеп киткән, һәм һәр орлык йөз тапкыр артыграк уңыш биргән.

Сөйләп бетергәч, Гайсә, тавышын күтәрә төшеп:

– Колагы булганнар ишетсен! – диде[+].

9[•]Гайсәнең шәкертләре исә Аңардан:

– Бу кинаяле хикәянең мәгънәсе нидә? – дип сорадылар.

10Ул аларга:

– Сезгә Аллаһы Патшалыгының серләрен белү насыйп булды, ә башкаларга Мин кинаяле хикәяләр ярдәмендә сөйлим, – диде. – Алар карыйлар, ләкин күрмиләр, тыңлыйлар, ләкин төшенмиләр[*][+].

11Кинаяле хикәянең мәгънәсе исә менә мондый: орлык – Аллаһы сүзе ул[+]. 12Юл буена төшкән орлыклар шундый адәмнәрне белдерәдер: алар сүзне ишетәләр, әмма иблис килә дә, сүзне ишеткән кешеләр ышанып котылмасын өчен, алар күңелендәге сүзне алып китә. 13Ташлы туфракка төшкән орлык исә мондый кешеләрне белдерә: алар сүзне шатланып кабул итәләр, әмма тамырлары булмаганга, аларның ышанулары кыска вакытлы, һәм сынау вакыты җиткәндә, алар чигенәләр[+].

14Күгән куаклары арасына төшкән орлыклар шундый адәмнәрне белдерә: алар сүзне ишетәләр, ләкин тормыш мәшәкатьләреннән, байлык-ләззәт артыннан куып бөгелеп төшәләр, һәм җимешләре өлгерми[+].

15Уңдырышлы җиргә төшкән орлык исә – сүзне ишетеп, ихластан һәм яхшы күңел белән шул сүзне тотучы кешеләр. Андыйлар, түземлелек күрсәтеп, җимеш бирәләр[+].


Янып торган шәмне шәмдәлгә куялар

16Шәмгә ут алгач, беркем дә аны савыт белән капламый, сәке астына да куймый. Киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен, шәмдәлгә утырта[+]. 17Чөнки фаш ителми калган бер яшерен нәрсә дә, беленмичә, ачылмыйча калган бер сер дә юк[+]. 18Шул сәбәпле, ничек тыңлавыгызга игътибар итегез. Чөнки кемдә бар булса, аңа янә бирелер; кемдә юк икән, аның бар дип уйлаганы да тартып алыныр[+].


Гайсәнең анасы һәм туганнары

19[•]Гайсә янына анасы белән энеләре килделәр һәм, халык күп булганлыктан, янына керә алмадылар[+].

20– Анаң белән энеләрең Сине күрергә телиләр, алар урамда көтеп торалар, – дип, Гайсәгә кереп әйткәч, 21Ул аларга:

– Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр Минем анам һәм туганнарым була, – дип җавап бирде[+].


Гайсәнең давылны тынычландыруы

22[•]Шулай беркөнне Гайсә белән шәкертләре көймәгә утырдылар:

– Күлнең аръягына чыгыйк, – диде Ул, һәм алар кузгалып киттеләр[+].

23Көймәдә барганда, Гайсә йоклап китте. Ул арада күлдә көчле давыл кузгалып, көймәгә су тула башлады – аларның хәле куркыныч иде.

24Шәкертләре, янына килеп, Гайсәне уяттылар.

– Остаз! Остаз! Батабыз! – дип кычкырды алар.

Гайсә, торып, җилне дә, котырынган дулкыннарны да тыйды, һәм алар тынып калдылар, әйләнә-тирәдә тынлык урнашты[+].

25– Инануыгыз кайда сезнең? – дип сорады Гайсә шәкертләреннән.

Куркуга калган шәкертләр, гаҗәпләнеп, бер-берсенә:

– Кем соң Ул? Җилгә дә, суга да әмер бирә, һәм алар Аңа буйсыналар, – диештеләр.


Гайсәнең җенле кешене савыктыруы

26[•]Көймәдәгеләр Гәлиләя өлкәсе каршындагы ярда урнашкан Герәсә җиренә килеп җиттеләр. 27Гайсә ярга чыккач, шул тирәдәге шәһәрдә яшәүче җен кагылган бер кеше Аның каршына очрады. Ул кеше инде күптәннән кием кими, йортта түгел, ә кабер-мәгарәләрдә[*] яши иде. 28Гайсәне күрүгә, ул, акырып, Аның алдына килеп егылды һәм:

– Аллаһы Тәгалә Углы Гайсә, Сиңа миннән ни кирәк? Үтенеп сорыйм, газаплама мине, – дип кычкырды,[+] 29чөнки явыз рухка Гайсә ул кешедән чыгарга боерган иде. Явыз рух әлеге адәмне инде күптәннән газаплаган. Чылбырлар һәм богаулар белән бәйләп саклаганда да, ул кеше богауларны өзгән, җен аны чүлләргә куып алып китә торган булган.

30Гайсә аңардан:

– Исемең ничек? – дип сорады.

Ул:

– Гаскәр[*], – диде, чөнки аның эченә бихисап күп җеннәр оялаган иде.

31Җеннәр Гайсәдән үзләрен төпсез упкынга җибәрмәвен үтенделәр.

32Шул тирәдәге тау битендә зур гына дуңгыз көтүе утлап йөри иде. Җеннәр Гайсәдән шул дуңгызлар эченә керергә рөхсәт сорадылар. Ул рөхсәт итте. 33Җеннәр, теге адәмнән чыгып, дуңгызлар эченә керделәр. Дуңгыз көтүе шулчак текә ярдан күлгә ташланды да батып үлде.

34Бу хәлне күреп качып киткән көтүчеләр шәһәр һәм авылларда шушыларның һәммәсе турында сөйләп йөрделәр. 35Кешеләр, нәрсә булды икән, дип шул урынга киттеләр. Гайсә янына килеп җиткәч, алар җеннәрдән котылган кешенең киенгән һәм акылына килгән хәлдә Гайсә янында утыруын күреп куркып калдылар[+]. 36Биредә булган хәлләрне күрүчеләр җен кагылган кешенең ни рәвешле савыгуын аларга сөйләп бирделәр.

37Герәсә җирендә яшәүче халык, куркуга төшеп, Гайсәнең бу җирләрдән китүен үтенде. Ул, көймәгә утырып, юлга кузгалганда,[+] 38-39җеннәрдән арынган кеше:

– Синең белән китәргә рөхсәт ит, – дип ялварды Аңа.

Әмма Гайсә:

– Өеңә кайт та Аллаһының синең өчен нәрсә эшләве турында сөйлә, – дип, аны кайтарып җибәрде.

Әлеге кеше Гайсәнең аның өчен нәрсә эшләве хакында бөтен шәһәр буйлап сөйләп йөрде[+].


Гайсәнең авыру хатынны һәм үле кызны терелтүе

40[•]Гайсәнең әйләнеп кайтуын барысы да көтә иде, шуңа күрә җыелган халык Аны шатланып каршы алды. 41Шулчак гыйбадәтханә башлыгы Яһир, Гайсә каршына килеп, аякларына егылды да, ялынып-ялварып, үзенең өенә чакырды,[+] 42чөнки унике яшьләр тирәсендәге бердәнбер кызы үлем хәлендә ята икән. Яһирның өенә барган чакта, Гайсәне һәр яктан кысрыклап, бик күп халык иярде.

43Арада унике ел дәвамында кан килүдән газапланган бер хатын да бар иде. Бөтен байлыгын табибларга сарыф итсә дә, аны беркем савыктыра алмаган[+]. 44Шул хатын, арттан килеп, Гайсәнең өс киеменең чабуына орынды – һәм кан килү шундук туктады[+].

45Гайсә шунда:

– Кем кагылды Миңа? – дип сорады.

Барысы да инкяр иттеләр. Петер:

– Остаз! Халык Сине урап алган, бар яктан кысрыклыйлар! – диде.

46Ләкин Гайсә:

– Кемдер Миңа орынды, Мин Үземнән көч китүен сиздем, – диде[+].

47Шулчак теге хатын, яшеренеп кала алмаячагын күреп, калтырана-калтырана Гайсә янына килде дә, Аның алдына егылып, ни өчен кагылуын һәм ничек итеп шундук савыгуын бөтен халык алдында сөйләп бирде.

48Гайсә аңа:

– Кызым, сине ышануың савыктырды! Имин йөр, – диде[+].

49Гайсә шул сүзләрне әйтеп бетерергә өлгермәде – гыйбадәтханә башлыгының өеннән килгән бер кеше:

– Кызың вафат, Остазны борчыма инде, – диде.

50Әмма Гайсә, аның сүзләрен ишетеп, Яһирга:

– Курыкма, тик ышан гына, һәм кызың савыгачак, – диде.

51Яһирның өенә килеп җиткәч, Петер, Яхъя, Ягъкуб һәм кызның ата-анасыннан башка берәүгә дә Гайсә Үзе белән керергә рөхсәт итмәде[+].

52Барысы да елый, кыз өчен хәсрәтләнә иде. Әмма Гайсә:

– Еламагыз, үлмәгән ул, бары йоклый гына, – диде[+].

53Кешеләр Аңардан көләргә тотындылар, чөнки кызның үлүен беләләр иде.

54Гайсә кызның кулыннан тотты да, тавышын күтәрә төшеп:

– Балам, тор, – диде[+].

55Кызга җан керде, һәм ул шундук урыныннан торды. Гайсә исә кызга ашарга бирергә кушты.

56Кызның ата-анасы хәйран калды. Ә Гайсә аларга бу хәл турында беркемгә дә сөйләмәскә кушты[+].

#### 9


Гайсәнең унике шәкертне хезмәткә җибәрүе

1[•]Үзенең унике шәкертен чакырып китереп, Гайсә аларга, кешеләрдән җеннәрне куып чыгарыр һәм авырулардан савыктырыр өчен, көч вә кодрәт бирде[+]. 2-3Шуннан Ул аларны, Аллаһы Патшалыгы хакында сөйләр һәм авыру кешеләрне савыктырыр өчен, юлга озатып:

– Юлга бернәрсә дә: юл таягы да, биштәр дә, акча да, алмаш күлмәк тә алмагыз, – диде. – 4Кайсы йортка керсәгез, әлеге шәһәрдән киткәнче шул йортта калыгыз. 5Әгәр кайда да булса сезне кабул итмәсәләр, ул шәһәрдән киткәндә, аларга каршы шаһитлык билгесе итеп, аягыгыздан тузанны кагып төшерегез[+].

6Шәкертләр юлга чыктылар һәм, авылдан-авылга йөреп, барган һәр җирдә Яхшы хәбәр турында сөйләделәр, авыруларны савыктырдылар[+].


Һирудның аптырашка калуы

7[•]Идарәче Һируд боларның барысы турында ишетеп аптырашка калды. Чөнки Гайсә турында берәүләр: «Бу – Яхъя, ул үледән терелеп торган»,[+] 8икенчеләр: «Җиргә Ильяс килгән», башкалар исә: «Борынгы пәйгамбәрләрнең берсе үледән терелгән», – дип әйтә иде[+]. 9Ә Һируд:

– Яхъяның башын мин үзем кистердем, ә Монысы кем соң: миңа Аның турында шундый нәрсәләр ишеттерәләр! – диде.

Һирудның бик тә Аны күрәсе килде[+].


Биш мең кешене ашату

10[•]Әйләнеп кайткач, башкарган эшләре турында рәсүлләр Гайсәгә сөйләп бирделәр. Шәкертләре белән ялгызы гына калыр өчен, Ул аларны Бәйт-Сайда дигән шәһәргә алып китте[+]. 11Ләкин Гайсәнең кая киткәнен белеп, халык Аның артыннан иярде. Гайсә аларны теләп кабул итте, аларга Аллаһы Патшалыгы турында сөйләде һәм дәвалауга мохтаҗларны терелтте. 12Көн кичкә авыша башлады. Унике шәкерт, Гайсә янына килеп:

– Зинһар, халыкны тарат, якын-тирәдәге авыл-салаларга барып, үзләренә кунар урын эзләсеннәр. Кешесез урын бит бу, – диде. 13Ә Гайсә:

– Үзегез ашатыгыз аларны, – дип җавап кайтарды.

– Безнең биш икмәк белән ике балыктан башка һичнәрсәбез юк. Биредәге кешеләрнең һәммәсенә ризыкны без сатып алыйкмы? – диде шәкертләр[+].

14Ә анда биш мең чамасы кеше бар иде. Шәкертләренә Гайсә:

– Халыкны төркемнәргә бүлеп, якынча иллешәр кеше итеп утыртыгыз, – диде.

15Шәкертләр шулай эшләделәр, барысын да утырттылар. 16Шуннан Гайсә биш икмәкне һәм ике балыкны алды да күккә карап шөкрана кылды һәм, ризыкларны сындыргалап халыкка өләшер өчен, шәкертләренә бирде. 17Барысы да туйганчы ашаганнан соң, әле тагын унике кәрзин сынык-санак җыелды.


Кем ул Гайсә?

18[•]Бервакыт Гайсә ялгызы гына дога кылганда, шәкертләре Аның янында иделәр, һәм Ул аларга:

– Халык Мине кем дип белә? – дигән сорау бирде.

19Алар Аңа:

– Берәүләр Сине – Чумдыручы Яхъя, икенчеләр – Ильяс, кайберәүләр исә үледән терелгән борынгы пәйгамбәрләрнең берсе дип исәпли, – диделәр[+].

20Аннары Гайсә алардан:

– Ә сез, сез Мине кем дип беләсез? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Син – Аллаһының Мәсихе, – дип җавап бирде[+].

21[•]Гайсә исә, бу хакта һичкемгә әйтмәгез, дип шәкертләрен катгый кисәтеп куйды. 22Ул:

– Адәм Углына күп газаплар чигәргә туры килер, өлкәннәр, баш руханилар һәм канун белгечләре Аны читкә тибәрерләр. Аны үтерерләр, әмма өч көннән Ул терелеп торыр, – диде[+].


Кеше үзеннән баш тартсын

23Аннары Гайсә аларның барысына да болай диде:

– Минем арттан барырга теләгән кеше үзеннән баш тартсын да, хачын[†] күтәреп, көн дә Миңа ияреп йөрсен[+]. 24Чөнки җанын саклап калырга теләгән кеше аны югалтыр, ә җанын Минем хакка югалткан кеше аны саклап калыр. 25Үзен югалта яки харап итә икән, бөтен дөньяны яулаудан кешегә ни файда[+]? 26Кем Миннән һәм сүзләремнән гарьләнә икән, Үзенең балкып торган шөһрәте яктысында, Атаның һәм изге фәрештәләрнең даны белән килгән вакытта, Адәм Углы да ул кешедән гарьләнер[+]. 27Хак сүз әйтәм сезгә: шушында басып торучыларның кайберләре Аллаһы Патшалыгын күрмичә дөнья куймаячак[+].


Гайсәнең кыяфәте үзгәрү

28[•]Шушы сүзләрне сөйләгәннән соң сигез көн чамасы үткәч, Петерне, Яхъяны һәм Ягъкубны Үзе белән алып, Гайсә дога кылырга дип тауга күтәрелде[+]. 29Дога кылган чакта, Аның йөзе кинәт үзгәреп китте, киеме ялтырап торган ак төскә керде[+]. 30-31Шулвакыт ике кеше, балкып торган шөһрәттә пәйда булып, Аның белән сөйләшә башлады. Алар – Муса белән Ильяс – Гайсәнең дөньядан китүе һәм Аның бу эшне Иерусалимдә гамәлгә ашырырга тиешлеге хакында сөйләштеләр[+]. 32Петерне һәм аның белән килгән шәкертләрне йокы баскан иде. Алар, уянып китеп, Гайсәнең балкып торган шөһрәтен һәм Аның янындагы ике кешене күрделәр. 33Әлеге кешеләр Гайсә яныннан киткән вакытта, Петер Гайсәгә:

– Остаз! Безнең монда булуыбыз ничек яхшы! Әйдәгез, өч чатыр корыйк, берсен Сиңа, берсен Мусага, берсен Ильяска, – диде.

Ул нәрсә әйткәнен үзе дә белми иде. 34Петер шулай дип сөйләп торган арада, бер болыт, пәйда булып, аларны каплап алды. Болыт эчендә калгач, шәкертләр бик курыктылар. 35Шулвакыт болыт эченнән:

– Бу – Минем Углым, Мин Аны Үзем сайлап алдым. Аны тыңлагыз! – дигән өн килеп иреште[+].

36Тавыш тынуга, шәкертләр Гайсәнең ялгызын гына күрделәр. Күргәннәре хакында алар ул көннәрдә беркемгә бернәрсә сөйләмәделәр.


Гайсәнең җен орган малайны савыктыруы

37[•]Икенче көнне таудан төшүгә, Гайсәне бик күп халык каршылады. 38Шунда халык арасыннан берәү:

– Остаз! Ялварып сорыйм Синнән, минем углымны килеп кара, зинһар. Ул – минем бердәнбер балам, – дип кычкырды. – 39Явыз рух аңа һөҗүм итә: бала кинәт кычкыра башлый, аның тәне тартыша, авызыннан күбек килә. Явыз рух аны тәмам интектереп бетермичә китми! 40Шәкертләреңнән аны куып чыгарырга үтенгән идем дә, булдыра алмадылар.

41– Әй имансыз һәм бозык буын! Миңа сезнең белән күпме булырга, сезгә күпме түзеп торырга? – диде Гайсә. – Углыңны алып кил!

42Малай Аңа таба юнәлүгә, җен аны җиргә егып салды, һәм малай тартыша башлады. Әмма Гайсә явыз рухны тыйды һәм, баланы савыктырып, атасы кулына тапшырды[+].

43[•]Аллаһының бөеклеген күреп, барысы таң калды.


Үзенең китүе хакында Гайсәнең алдан әйтеп куюы

Халык Гайсә кылган эшләргә гаҗәпләнеп торган арада, шәкертләренә Ул:

44– Әлеге сүзләрне хәтерегезгә салып куегыз: Адәм Углын кешеләр кулына тотып бирәчәкләр, – диде[+].

45Ләкин шәкертләре Аны аңламадылар. Бу сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен иде, шуңа күрә төшенмәделәр. Ә Гайсәдән сорарга курыктылар[+].


Кем бөегрәк?

46[•]Шәкертләр, безнең арада кем бөегрәк, дип бәхәсләшә башладылар. 47Гайсә, аларның уйларын белеп, бер баланы күтәреп алды да Үз янына бастырды һәм:

48– Шушы баланы Минем хакка күңеле белән кабул иткән кеше Мине кабул итә дигән сүз, – диде Ул шәкертләренә. – Ә Мине кабул иткән кеше, димәк, Мине җибәргән Затны кабул итә. Арагызда иң кечкенәсе – чын мәгънәсендә бөек кеше[+].


Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы

49Шунда Яхъя:

– Остаз! Бер кешенең, Синең исемне әйтеп, җеннәрне куып чыгаруын күрдек; безнең белән йөрмәгәнгә, без аны бу эшеннән тыйдык[+].

50Гайсә аңа:

– Тыймагыз аны. Сезгә каршы булмаган кеше – сезнең яклы, – диде[+].


Гайсәне инкяр итү

51Күкләргә алыныр вакыты якынлашкач, Гайсә Иерусалимгә барырга җыенып юлга чыкты[+]. 52Ул Үзе алдыннан хәбәрчеләрен җибәрде. Алар, Гайсә килүгә бар нәрсәне әзерләп кую өчен, Самарея[†] җирендәге бер авылга керделәр[+]. 53Әмма Гайсә Иерусалимгә юл тотканга күрә, анда Аны кабул итмәделәр. 54Гайсәнең шәкертләре Ягъкуб белән Яхъя, моны күреп:

– Хакимебез! Күктән ут төшеп аларны юкка чыгарсын, дип боеруыбызны телисеңме? – диделәр[+].

55Ләкин Гайсә, шәкертләренә таба борылып, аларны бу эштән тыйды[*]. 56Шуннан алар икенче авылга киттеләр.


Миңа ияр

57[•]Юлда барганда, кемдер Гайсәгә:

– Син кая гына барсаң да, мин Синең артыңнан барырмын, – дип әйтте.

58Гайсә аңа:

– Төлкеләрнең – өннәре, кошларның оялары бар, ә Адәм Углының баш төртер урыны юк, – дип җавап бирде.

59Икенче берәүгә Гайсә:

– Миңа ияр! – диде.

Теге кеше исә:

– Әфәндем! Өемә кайтып, әүвәл атамны күмеп килергә рөхсәт ит, – диде.

60Ләкин Гайсә аңа:

– Үлеләрне үле булганнар үзләре күмсен, – диде. – Ә син бар һәм Аллаһы Патшалыгы турындагы Хәбәрне тарат.

61Тагын берсе:

– Мин Сиңа ияреп китәм, Әфәндем! Тик башта өемдәгеләр белән саубуллашып килергә рөхсәт ит, – диде[+].

62Гайсә исә аңа:

– Сукалый башлагач, артына борылып караган кеше Аллаһы Патшалыгы өчен яраклы түгел, – диде.

#### 10


Җитмеш ике шәкертне хезмәткә җибәрү

1[•]Хаким Гайсә, тагын җитмеш ике шәкерт сайлап, Үзе барырга җыенган һәр шәһәр һәм авылга Үзеннән алда аларны икешәр-икешәр итеп озатып җибәрде. 2Аларга Ул:

– Урасы ашлык күп, ә уракчылар аз; шуңа күрә Үзенең ашлыгын урып алу өчен эшчеләр җибәрсен дип, ашлыкның Хуҗасына ялварыгыз, – диде. –[+] 3Барыгыз! Мин сезне, бәрәннәр сыман, бүреләр арасына җибәрәм[+]. 4Үзегез белән янчык та, биштәр дә, аяк киеме дә алмагыз һәм, сәлам бирү өчен, юлда тукталып тормагыз[+]. 5Кайсы өйгә керсәгез дә, иң элек: «Йортыгыз имин булсын», – дип әйтегез. 6Анда иминлек сөюче кеше яшәсә, сезнең иминлегегез аның белән калыр; әгәр юк икән – үзегезгә кире кайтыр. 7Шул өйдә тукталыгыз; нәрсә бирсәләр, шуны ашагыз һәм эчегез, чөнки эшләгән кеше хезмәт хакына лаек. Өйдән-өйгә күчеп йөрмәгез[+]. 8Кайсы да булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итәләр икән, алдыгызга нәрсә куйсалар, шуны ашагыз[+]. 9Андагы авыруларны савыктырыгыз һәм аларга: «Аллаһы Патшалыгы инде сезгә бик якын!» – дип әйтегез[+]. 10Әмма нинди дә булса шәһәргә килеп, сезне анда кабул итмәсәләр, аның урамнарына чыгып, болай дип әйтегез: 11«Аягыбызга сезнең шәһәрдә кунган тузанны да хәтта үзегездә кагып калдырабыз; шулай да белеп торыгыз: Аллаһы Патшалыгы инде бик якын!»[+] 12Сезгә әйтәм: кыямәт көнендә Сәдүм шәһәренең хәле ул шәһәрнекенә караганда җиңелрәк булыр[+].


Тәүбәгә килмәгән шәһәрләр

13[•]– Кайгы сиңа, Хоразин! Кайгы сиңа, Бәйт-Сайда! Чөнки сездә кылынган могҗизалар Сур һәм Сидун шәһәрләрендә кылынган булса, алар күптән инде тупас киемнәргә төренеп һәм көлгә утырып тәүбә итәрләр[†] иде[+]. 14Әмма кыямәт көнендә Сур белән Сидунның хәле сезнекенә караганда җиңелрәк булыр[+]. 15Әй Кәпәрнаум, әллә сине күкләргә күтәрерләр дип уйлыйсыңмы? Юк, үлеләр дөньясына[†] төшәрсең син[+]. 16Сезне тыңлаган – Мине тыңлаган, сезне кире каккан Мине кире каккан буладыр; Мине кире каккан исә Мине җибәргән Затны кире кага дигән сүз[+].


Җитмеш ике шәкертнең әйләнеп кайтуы

17Җитмеш ике шәкерт, шатлана-шатлана, Гайсә янына әйләнеп кайттылар һәм Аңа:

– Хакимебез, Синең исемеңне телгә алганда, безгә хәтта җеннәр дә буйсына иде, – диделәр[+].

18Ул исә аларга:

– Мин шайтанның[†] яшен кебек күктән егылып төшүен күрдем, – диде. –[+] 19Мин сезгә елан-чаяннарны һәм дошманның бар көчен салып таптарга кодрәт бирдем, сезгә һичнәрсә зыян китерә алмас[+]. 20Әмма рухларның сезгә буйсынуына түгел, ә бәлки исемнәрегезнең күкләрдә язылуына шатланыгыз[+].


Ата һәм Угыл

21[•]Шулвакыт Гайсә, Изге Рухтан илһамланып-шатланып:

– Әй Атам, күк вә җирнең Хуҗасы. Бу эшләрне, зирәкләрдән һәм акыл ияләреннән яшереп, балаларга ачып бирүең өчен, Сиңа шөкрана кылам. Әйе, Атам, Синең изге теләгең шундый булды![+] 22Атам Миңа һәммә нәрсәне тапшырды. Угылның кемлеген Атадан башка һичкем белмидер, Атасының кемлеге дә Угылдан һәм Углы белдерергә теләгән кешедән гайре һичкемгә мәгълүм түгелдер, – диде[+].

23Аннары шәкертләренә таба борылды һәм алар гына ишетерлек итеп:

– Сез күргәнне күрүче күзләр бәхетле![+] 24Сезгә әйтәм: күп пәйгамбәрләр һәм патшалар сез күреп торган нәрсәләрне күрергә теләделәр, әмма күрмәделәр, һәм сез ишетеп торган нәрсәләрне ишетергә теләделәр, әмма ишетмәделәр, – дип өстәде[+].


Шәфкатьле самареяле

25Менә канун белгечләреннән берсе урыныннан торды да Гайсәне сынарга теләп:

– Остаз! Мәңгелек тормыш насыйп булсын өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады[+].

26Гайсә аңардан:

– Канунда нәрсә язылган? Син аны ничек аңлыйсың? – дип сорады.

27Канун белгече:

– «Раббы Аллаңны бөтен йөрәгең, бөтен җаның, бөтен көчең вә акылың белән ярат»[*] һәм «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*], – диде[+].

28Гайсә аңа:

– Дөрес җавап бирдең; шулай эшләсәң – яшәрсең! – диде[+].

29Әмма канун белгече, үзен акларга теләп, Гайсәдән:

– Ә минем якыным кем соң? – дип сорады.

30Гайсә моңа болай дип җавап кайтарды:

– Бер кеше, Иерусалимнән Әрихәгә барганда, юлбасарлар кулына эләккән. Алар аның киемнәрен салдырып алганнар һәм, кыйнап, үлем хәлендә калдырып киткәннәр. 31Бер руханига да шул юлдан барырга туры килгән, әмма, ул шунда яткан кешене күргәч, юлның икенче ягына чыгып үтеп киткән. 32Шулай ук левиләрдән[*] дә берәү узып барышлый бу кешене күргән һәм ул да, юлның икенче ягына чыгып, аның яныннан китеп барган[+]. 33Бер самареяле исә, үтеп барганда бу кешегә тап булып, аны бик кызганган[+]. 34Янына килеп, яраларын шәраб белән юган һәм зәйтүн мае сөртеп бәйләгән; аны, үзенең ишәгенә атландырып, кунак йортына алып килгән һәм анда да аның хакында кайгырткан[+]. 35Ә икенче көнне юлга чыгарга җыенганда, ике динар чыгарып, кунак йорты хуҗасына биргән һәм: «Аның хакында кайгыртчы, әгәр күбрәк сарыф итсәң, кире кайтканда түләрмен», – дигән.

36Сүзен йомгаклап, Гайсә:

– Шушы өч кешенең кайсысы, синеңчә, юлбасарлар кулына эләккән кешенең якыны була? – дип сорады.

37– Аңа шәфкать күрсәткәне, – дип җавап бирде канун белгече.

Шунда Гайсә аңа:

– Бар, син дә шулай эшлә, – диде.


Гайсә Мәрьям белән Марта янында

38Юлларын дәвам итеп, Гайсә белән шәкертләре бер авылга керделәр; Марта исемле бер хатын Аны үз өендә кабул итте[+]. 39Аның Мәрьям атлы сеңлесе бар иде; ул, Хаким Гайсәнең аяк очына утырып, Аның сөйләгәнен тыңлады[+]. 40Марта исә бик тырышып табын әзерләп йөри иде; шуннан ул, Гайсә янына килеп:

– Хакимем! Сеңлемнең бөтен эшне миңа калдыруына бер дә пошынмыйсыңмы? Әйт әле, булышсын миңа, – диде.

41Хаким Гайсә исә аңа:

– Марта, Марта! Син күп нәрсә хакында кайгыртасың һәм ыгы-зыгы килеп йөрисең,[+] 42ә бит бары бер генә нәрсә кирәк. Мәрьям исә үзе өчен яхшырак нәрсәне сайлады, һәм ул аңардан тартып алынмас, – дип җавап кайтарды[+].

#### 11


Гайсәнең дога кылырга өйрәтүе

1[•]Бервакыт Гайсә дога кылып тора иде. Догасын тәмамлагач, шәкертләреннән берсе Аңардан:

– Хакимем! Яхъя үзенең шәкертләрен өйрәткән кебек, безне дә дога кылырга өйрәтче, – дип үтенде[+].

2Ул аларга:

– Дога кылганда болай дип әйтегез:

«Атабыз, исемең изге дип икърар ителсен!
Синең Патшалыгың килсен!
3Безгә көндәлек икмәгебезне биреп тор[+].
4Гөнаһларыбызны кичер,
чөнки без дә үзебезгә явызлык кылучы һәр кешене кичерәбез;
безне сынауга дучар итмә», – диде[+].

5Аннары шәкертләренә Гайсә болай диде:

– Әйтик, сезнең берегез төн уртасында дусты янына барып: «Әй дустым, бурычка өч ипи биреп торчы, 6чөнки узып барышлый миңа бер дустым килеп керде, аның алдына табынга куярга бернәрсәм юк», – дип әйтте ди. 7Ә теге исә өй эченнән: «Борчып йөрмә әле, инде ишекләр бикле, балаларым да минем янда ятакта; урыннан торып, син сораганны бирә алмыйм», – дип җавап бирде ди. 8Мин сезгә шуны әйтәм: дус булган өчен генә бирергә теләмәсә дә, тегесе нык ялваргач, бирми калалмас.

9Шулай булгач, сезгә әйтәм: сорагыз – һәм сезгә бирерләр; эзләгез – һәм табарсыз; шакыгыз – һәм сезгә ачарлар. 10Чөнки һәр сораучы – ала, эзләүче – таба, һәм шакучыга ачалар[+]. 11Арагыздан кайсы ата, әгәр углы аңардан балык сораса, елан тоттырыр? 12Яки йомырка сораса, чаян бирер? 13Шулай итеп, сез, явыз кеше булып та, балаларыгызга яхшы нәрсәләр бирә беләсез икән, Күктәге Атаның исә Үзеннән сораганнарга Изге Рухны бирүе шөбһәсездер[+].


Гайсә һәм Белзебул

14[•]Гайсә телсез бер кешедән җенне куып чыгарды. Җен чыкканнан соң, телсез кеше сөйләшә башлады, һәм халык моңа хәйран калды. 15Аларның кайберләре:

– Җеннәрне Ул җеннәр башлыгы Белзебул[*] ярдәме белән куып чыгара, – диде[+].

16Ә башкалары, Гайсәне сынарга теләп, Аның күктән берәр илаһи билге күрсәтүен таләп иттеләр[+]. 17Әмма Ул, аларның уйларын белеп, халыкка:

– Бүлгәләнгән һәр патшалык җимерелер; бүлгәләнгән гаилә дә таркалыр, – диде. – 18Әгәр шайтан үз-үзенә каршы килә икән, аның патшалыгы ничек сакланып калыр икән? Мин моны шуңа әйтәм, чөнки сез Миңа: «Җеннәрне Белзебул ярдәме белән куып чыгарасың», – дисез. 19Мин җеннәрне Белзебул ярдәмендә куып чыгарам икән, сезнең иярченнәрегез кем ярдәме белән куып чыгара соң?! Шул сәбәпле алар сезнең хөкемчегез булсын![+] 20Инде дә Мин җеннәрне Аллаһы ярдәме белән куып чыгарам икән, димәк, Аллаһы Патшалыгы сезгә килеп җитте дигән сүз. 21Көчле кеше үз йортын корал белән саклаган вакытта аның милке иминлектә булыр. 22Ә инде көчлерәк берәү аңа һөҗүм итеп җиңә калса, аның таянычы булган коралын тартып алыр һәм талап алган малын бүләр[+]. 23Минем яклы булмаган – Миңа каршы дигән сүз; кем Минем белән җыймый – шул тарката[+].


Явыз рухларның кире кайтуы

24Явыз рух, кешедән чыкканнан соң, сусыз урыннарда үзенә сыеныр урын эзләп йөри дә, таба алмагач: «Элекке йортыма әйләнеп кайтыйм әле», – ди. 25Кайткач исә, йортны себерелгән, җыештырылган хәлдә күрә һәм, 26үзеннән дә явызрак җиде рухны ияртеп кайтып, алар шунда яши башлыйлар. Шуннан әлеге кешенең хәле элеккегә караганда да начарлана[+].


Чын бәхет

27Гайсә шушыларны сөйләгән чакта, халык арасыннан бер хатын, тавышын күтәрә төшеп:

– Сине күтәреп йөргән карын һәм Сине имезгән күкрәкләр бәхет-сәгадәтле! – диде[+].

28Хатынның сүзләренә Гайсә:

– Аллаһы сүзен тыңлаучылар һәм аны үтәүчеләр сәгадәтлерәк! – дип җавап бирде[+].


Галәмәт эзләүчеләргә кисәтү

29[•]Гайсә тирәсенә халык тагын да күбрәк җыелгач, Ул сөйли башлады:

– Бүгенге буын кешеләре явыз; алар илаһи билгеләр таләп итә, әмма аларга Юныс пәйгамбәр галәмәтеннән башка билге бирелмәс. 30Юныс Ниневә халкы өчен бер билге кебек булса, Адәм Углы да бүгенге буын өчен билге булыр. 31Кыямәт көнендә Көньяк патшабикәсе[*], бүгенге буын кешеләре белән бергә торып басып, аларны гаепләр. Сөләйман патшаның зирәк сүзләрен тыңлар өчен, ул җир читеннән килгән булган хәтта, ә хәзер сезнең янда булган Зат Сөләйманнан бөегрәк[+]. 32Ниневәлеләр кыямәт көнендә бүгенге буын кешеләре белән бергә торып басып, аларны гаепләр, чөнки алар, Юныс пәйгамбәрнең вәгазен ишетеп, тәүбәгә килгәннәр иде[*]; ә хәзер исә сезнең янда булган Зат Юныстан бөегрәк[+].


Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр

33[•]Беркем дә, шәмгә ут алгач, аны яшерен урынга [яки чүлмәк астына][*] куймый; киресенчә, керүчеләр яктылыкны күрсен өчен, шәмдәлгә утырта[+]. 34Күзләр – кешене яктырта торган шәм-чырагтыр. Күзләрең якты икән, үзең дә яктылык белән тулырсың, ә инде тонык икән, караңгылык эчендә калган кебек булырсың. 35Шулай булгач, кара аны: синдәге яктылык караңгылык түгел микән! 36Әгәр син яктылык белән тулган булып, синдә һичбер караңгы урын юк икән, шәм-чыраг утында тоташтан нурланып-балкып торган кебек булырсың.


Фарисейларга һәм канун белгечләренә кисәтү

37[•]Гайсә сөйләп бетергәннән соң, бер фарисей Аны өенә ашка чакырды; Гайсә, өйгә кереп, өстәл янына утырды. 38Фарисей исә Аның ашар алдыннан кул юмавын күреп гаҗәпкә калды[+]. 39Әмма Хаким Гайсә аңа:

– Әйе, сез, фарисейлар, савыт-сабагызның тышкы ягын чистартасыздыр, ә үзегезнең эчегез комсызлык һәм явызлык белән тулы, – диде. – 40Ахмаклар! Тышкы ягын бар иткән Аллаһы аның эчке ягын да бар кылган түгелме соң?! 41Савыт-сабагызда булган нәрсәне фәкыйрьләргә өләшегез; шул чакта сезнең бар нәрсәгез пакь булыр[†].

42Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез бөтнекнең, рутаның[*] һәм һәртөрле яшелчәнең уннан бер өлешен гошер сәдакасы итеп бирәсез, ә гаделлеккә һәм Аллаһыны яратуга игътибар бирмисез; менә анысын да үтәргә һәм Канунның башка өлешләрен калдырмаска кирәк иде[+]. 43Кайгы сезгә, фарисейлар! Сез гыйбадәтханәләрдә дәрәҗәле урыннарда утыруны һәм мәйданнарда үзегезне ихтирам белән сәламләгәнне яратасыз[+]. 44Кайгы сезгә, чөнки сез билге куелмаган кабер кебек: кешеләр, анда кабер барлыгын да белмичә, өстеннән таптап йөри бирәләр[+].

45Моңа каршы канун белгечләренең берсе:

– Остаз! Бу сүзләрең белән Син безне дә мыскыл итәсең, – диде.

46Әмма Гайсә:

– Сезгә дә, канун белгечләре, кайгы, сез кеше иңенә күтәрә алмастай йөк саласыз, ә үзегез, аларга ярдәм итәр өчен, бармагыгызны да кыймылдатмыйсыз, – диде. – 47Кайгы сезгә, чөнки сез пәйгамбәрләр каберенә һәйкәлләр куясыз. Ә бит ул пәйгамбәрләрне сезнең ата-бабаларыгыз үтергән. 48Моның белән сез ата-бабаларыгыз кылган эшне дөрес дип раслыйсыз: алар пәйгамбәрләрне үтергәннәр, ә сез кабер өстенә һәйкәлләр куясыз[+]. 49Шуңа күрә Аллаһының Зирәклеге әйткән: «Мин аларга пәйгамбәрләр вә рәсүлләр җибәрәм – аларның кайберләрен үтерерләр, ә кайберләрен эзәрлекләрләр»[+]. 50Шуңа күрә, дөнья яратылганнан алып түгелгән барлык пәйгамбәрләр каны өчен, бүгенге буын кешеләре хөкем ителер:[+] 51Һабил каныннан башлап, мәзбәх белән Изге йорт арасында үтерелгән Зәкәрия канына кадәр[*]. Әйе, сезгә әйтәм: бүгенге буын хөкем ителер. 52Кайгы сезгә, канун белгечләре, чөнки сез белем ачкычын үзләштердегез. Әмма үзегез анда кермәдегез, керергә теләүчеләргә дә юл бирмәдегез.

53Гайсә әлеге өйдән чыккач, канун белгечләре һәм фарисейлар, Аны тәнкыйтьләп, сорау артыннан сорау яудырырга тотындылар, 54Гайсәне тозакка эләктермәкче булып, Аның сүзләреннән гаеп эзләделәр[+].

#### 12


Гайсәнең икейөзлелек турында кисәтүе

1Шул арада меңләгән кеше җыелып бер-берсен кысрыклый башлады. Иң әүвәл Гайсә үзенең шәкертләренә төбәп сөйләде:

– Фарисейлар ачыткысыннан, ягъни икейөзлелектән сакланыгыз![+] 2Ачылмый калачак яшерен нәрсә һәм беленми калачак һичбер сер юк[+]. 3Шуңа күрә караңгыда сөйләгән сүзегез көн яктысында ишетелер, һәм эчке бүлмәдә колакка пышылдап әйткәнегез өй түбәсеннән яңгырар. 4[•]Сез дусларыма шуны әйтәмен: тәнне үтерүчеләрдән курыкмагыз – шуннан артыгын алар эшли алмый[+]. 5Кемнән куркырга кирәклеген әйтәм Мин хәзер: үтергәннән соң кешене җәһәннәмгә ташларга кодрәте булган Аллаһыдан куркыгыз; әйе, сезгә әйтәм, менә Аңардан куркыгыз![+] 6Биш чыпчык бары тик ике бакыр тәңкәгә[*] сатыла түгелме? Әмма алай да Аллаһы аларның берсен-бер онытмый. 7Ә сезнең исә башыгыздагы һәр чәч бөртеге дә санаулы. Курыкмагыз, сез өер-өер чыпчыклардан күпкә кадерлерәк[+].

8Әйтәм бит: кешеләр алдында Мине икърар итүчене Адәм Углы да Аллаһы фәрештәләре алдында икърар итәчәк[+]. 9Кешеләр алдында Миннән ваз кичкән адәмнән Мин дә Аллаһы фәрештәләре алдында ваз кичәрмен[+]. 10Адәм Углына каршы сүз әйтүче һәркем кичерелер; ә Изге Рухка карата көфер сүз әйтүче кичерелмәс[+]. 11Сезне гыйбадәтханәләргә, башлыклар һәм хакимият кешеләре алдына китергән вакытта, үзебезне ничек якларбыз яки нәрсә сөйләрбез, дип хафаланмагыз: 12сезгә нәрсә әйтәсен Изге Рух шул сәгатьтә киңәш итәр[+].


Акылсыз бай турында гыйбрәтле хикәя

13[•]Халык арасыннан берәү Гайсәгә:

– Остаз! Абыема әйтче, атабыз калдырган мирасны минем белән бүлешсен иде, – диде.

14Гайсә исә аңа:

– Дустым, сезгә хөкем чыгарырга яки малыгызны бүләргә Мине кем билгеләде? – дип җавап бирде.

15Шуннан соң һәммәсенә мөрәҗәгать итеп:

– Карагыз аны, һәртөрле комсызлыктан сакланыгыз, чөнки кешенең гомере мал-мөлкәтенең күплегенә бәйләнмәгән, – диде[+].

16Аннары аларга шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

– Бер байның ашлыгы бик уңган. 17Әлеге бай кеше күңеленнән болай дип уйлый икән: «Инде миңа нәрсә эшләргә? Ашлыгымны салыр урыным юк». 18Шуннан ул мондый карарга килгән: «Менә нәрсә эшлим: амбарларымны сүтим дә зуррак амбарлар салыйм һәм бөтен ашлыгымны, бар малымны шунда җыйыйм. 19Әнә шуннан соң үземә: „Синең күп елларга җитәрлек малың бар; ял ит, аша, эч, тормышның рәхәтен күр“, – диярмен»[+]. 20Әмма Аллаһы аңа әйткән: «Әй син, акылсыз! Шушы төндә җаның синнән алыныр. Җыйган малың кемгә калыр?»[+] 21Үзе өчен хәзинә туплаган, әмма Аллаһы каршында бай булмаган һәркем белән менә шулай булыр[+].

22Гайсә Үзенең шәкертләренә әйтте:

– Әнә шуның өчен Мин сезгә: «Җан асрар өчен, нәрсә белән тукланыйм, тәнемне каплар өчен, нәрсә киим дип борчылмагыз», – дим[+]. 23Җан – ризыктан, тән киемнән мөһимрәк бит. 24Козгыннарга карагыз: алар чәчмиләр дә, урмыйлар да; аларның келәтләре дә, амбарлары да юк; шулай да Аллаһы аларны туендыра. Ә сез кошларга караганда күпкә кадерлерәк бит[+]. 25Сезнең кайсыгыз, кайгырганга карап, үз гомерен бер сәгатькә булса да озайта ала? 26Шулай булгач, әнә шундый кечкенә нәрсәне дә эшли алмыйсыз икән, нигә башкасы өчен кайгырырга?

27Кыр чәчәкләренә карагыз, әнә ничек үсәләр: эшләмиләр дә, эрләмиләр дә; ләкин, сезгә әйтәм: хәтта Сөләйман патша да никадәр мәһабәт булмасын, аларның берсе кадәр дә киенә алмаган[+]. 28Бүген кырда үсеп утырган, ә иртәгә учакка ташланасы үләнне Аллаһы шулай киендерә икән, сезне, сай иманлылар, киендерәчәге шөбһәсездер[+]. 29«Ни ашарбыз, ни эчәрбез» дип кайгырмагыз һәм хафаланмагыз. 30Дөньяда халыкларның төп кайгысы шулдыр; ә Атагыз шушы нәрсәләргә мохтаҗ булуыгызны белә. 31Сез, киресенчә, Аллаһы Патшалыгын эзләгез, һәм калганы сезгә насыйп ителер[+]. 32Әй кечкенә көтү, курыкма! Атагыз Патшалыкны сезгә тапшыруны хуш күрде[+]. 33Милкегезне сатыгыз да ярлыларга сәдака өләшегез. Тузмый торган янчыклар әзерләгез үзегезгә, күктә һич тә кимеми торган хәзинә туплагыз, анда карак та тия алмас, көя дә төшмәс[+]. 34Хәзинәгез кайда булса, күңелегез дә шунда булыр.


Һәрвакыт әзер булыгыз

35-36[•]Хуҗасының туйдан кайтуын көтеп, ул шакуга ишекне ачарга әзер торган хезмәтчеләр кебек, һәрвакыт әзер булыгыз, билегездәге пута – буылган, яктырткычларыгызга ут алынган булсын[+]. 37Хуҗалары, әйләнеп кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, шул хезмәтчеләр бәхетле. Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗа үзенең билен бәйләр дә, аларны өстәл янына утыртып, үзе хезмәт күрсәтеп йөрер. 38Әгәр ул, төн уртасында яки тагын да соңрак кайтып, хезмәтчеләрен уяу хәлдә күрсә, менә шул хезмәтчеләр сәгадәтле! 39Әмма шуны аңлагыз: йорт хуҗасы каракның кайчан киләсен белсә, аңа үз йортына керергә ирек бирмәгән булыр иде[+]. 40Сез дә әзер булып торыгыз: Адәм Углы сез уйламаган сәгатьтә киләчәк.


Ышанычлы һәм ышанычсыз хезмәтчеләр

41Шулчак Петер Гайсәдән:

– Хакимем! Бу гыйбрәтле сүзләрне безнең өчен генә сөйлисеңме, әллә бар кешегәме? – дип сорады.

42Хаким Гайсә исә болай дип җавап кайтарды:

– Хезмәтчеләргә тиешле ризыкны үз вакытында өләшү өчен, хуҗа тарафыннан башлык итеп куелган ышанычлы һәм акыллы хезмәтче нинди була? 43Хуҗасы, әйләнеп кайтып, аның шулай эшләвен күрсә, менә шул хезмәтче сәгадәтле[+]. 44Хак сүз әйтәм сезгә: хуҗасы аны бөтен милкенә башлык итеп куяр. 45Ә инде шул хезмәтче: «Хуҗам тиз кайтмас әле», – дип уйлап, хезмәтче ирләрне, хатыннарны кыйнаса, ашап-эчә һәм исерә калса,[+] 46хуҗасы ул көтмәгән көндә, ул уйламаган сәгатьтә кайтып керер дә аны җәзага тартыр һәм имансызлар белән бер язмышка дучар итәр. 47Хуҗасының теләген белеп тә, әзер булып тормаган һәм аның ихтыярынча эшләмәгән хезмәтче бик каты кыйналыр. 48Ә инде хуҗасының теләген белмичә җәзага лаек эш кылган адәм азрак кыйналыр. Кемгә күп бирелгән булса, аңардан күп таләп ителер; һәм кемгә күп ышанып тапшырылган булса, аңардан күбрәк соралыр[+].

49[•]Мин җиргә ут алып килдем һәм ул утның инде янып китүен телим! 50Әмма Мин авыр сынаулар үтәргә тиешмен; һәм шул сынауларның бетүен интегеп көтәм![+] 51Сез Мине җиргә тынычлык китерер өчен килде дип уйлыйсызмы? Юк, Мин аерыр өчен килдем[+]. 52Моннан ары бер өйдә яшәгән биш кеше бер-берсенә каршы булыр, өчесе – икесенә, ә икесе өчесенә каршы чыгар. 53Ата – углына, углы – атасына каршы; ана – кызына, кызы – анасына каршы; кайнана – килененә, килене кайнанасына каршы булыр[+].


Заман билгеләре

54[•]Гайсә янә халыкка мөрәҗәгать итте:

– Көнбатышта болыт күтәрелгәнен күрүгә, сез, яңгыр явар, дисез; һәм шулай була да. 55Көньяктан җил иссә, эссе булыр, дисез; һәм шулай була да. 56Икейөзлеләр! Җир һәм күк йөзен күзәтеп, сез һава торышын әйтә аласыз, әмма ничек соң сез нинди заман җиткәнне аңлата алмыйсыз? 57Ни өчен сез нәрсәнең дөрес икәнлеген үзегез хәл итмисез? 58Дәгъвачың сине хөкемче янына алып барганда, аның белән юлда ук килешергә тырыш, юкса ул сине хөкемче каршына ирексезләп алып барыр, ә хөкемче сине җәзалаучыга тапшырыр, җәзалаучы исә зинданга ябар[+]. 59Әйтәм бит: бурычыңны актык тиененә[*] кадәр биреп бетермичә, аннан чыга алмассың.

#### 13


Тәүбә итмәсәгез һәлак булырсыз

1Шулвакыт кемнәрдер, Гайсә янына килеп, Пилат үтерткән гәлиләялеләр турында сөйләде. Корбан китергән вакытта үтерелгән әлеге кешеләрнең каны корбанлык малның каны белән аралашып аккан ди[+]. 2Шушы хәлгә карата Гайсә:

– Бу гәлиләялеләр калган бөтен Гәлиләя кешеләреннән гөнаһлырак булган өчен шулай җәфа чиккәннәр дип уйлыйсызмы? – диде. –[+] 3Юк, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз. 4Яки сез Шилуахтагы манара басып үтергән шул унсигез кеше Иерусалимдә яшәүчеләрнең барысыннан да гаеплерәк булган дип уйлыйсызмы[+]? 5Юк, дип әйтәм Мин сезгә! Әмма тәүбә итмәсәгез, барыгыз да алар кебек һәлак булырсыз.

6Шуннан Гайсә мондый гыйбрәтле хикәя сөйләде:

– Берәүнең йөзем бакчасында инҗир агачы үсеп утырган, ди. Бервакыт ул бакчага килгән дә агачтан җимеш эзләргә тотынган, ләкин, таба алмагач,[+] 7бакчачыга: «Менә өч ел инде мин шушы инҗирнең җимешен җыярга дип киләм, ләкин таба алмыйм. Кисеп ташла аны! Ни өчен ул урын алып тора?» – дигән[+]. 8Бакчачы исә аңа болай дип җавап биргән: «Хуҗам, аны тагын бер елга калдырып тор, мин, аның әйләнә-тирәсен казып, тирес салырмын, 9бәлки киләсе елга җимеш бирер. Юк икән, кисеп ташларга кушарсың».


Шимбә көнне Гайсәнең бер авыруны савыктыруы

10Шимбә көнне Гайсә гыйбадәтханәләрнең берсендә гыйлем бирде[+]. 11Анда унсигез ел буена явыз рухтан интегеп бөкрәеп беткән, бөтенләй турая алмаган бер хатын бар иде.

12Аны, күреп, Гайсә Үз янына чакырып алды да:

– Апа, син чиреңнән котылдың, – диде.

13Гайсә аның башына кулларын куюга, хатын шундук тураеп басты һәм Аллаһыны данлый башлады[+]. 14Гыйбадәтханә башлыгы исә, Гайсәнең шимбә көнне дәвалавына ачуы килеп, халыкка:

– Эшләү өчен, атнада алты көн бар; чирегездән савыгу өчен, шимбә көнне түгел, әнә шул көннәрнең берсендә килегез, – диде[+].

15Хаким Гайсә, аңа җавап итеп:

– Икейөзлеләр, шимбә көнне сезнең һәркайсыгыз үгезен яки ишәген, утлыктан ычкындырып, су эчертергә алып бармыймыни? – диде. –[+] 16Ибраһим нәселеннән булган бу хатынны унсигез ел буе шайтан бәйләп тоткан. Аны бу чиреннән шимбә көнне азат итәргә ярамыймыни?

17Бу сүзләрне ишеткәч, Аңа каршы сөйләүчеләр барысы да оялдылар; бар халык исә Ул кылган данлы эшләргә шатланды[+].


Горчица орлыгы һәм ачыткы турында гыйбрәтле сүзләр

18[•]Шуннан Гайсә:

– Аллаһы Патшалыгы нәрсәгә охшаган, аны нәрсә белән чагыштырыйм? – диде. – 19Күз алдына китерегез: бер кеше үзенең бакчасында горчица орлыгы утырткан, һәм ул агач кебек биек булып үскән; кошлар аның ботаклары арасында оя корган, ди[+].

20Сүзен дәвам итеп, Ул:

– Аллаһы Патшалыгын нәрсә белән чагыштырып була икән? – диде. – 21Ул ачыткы кебек; менә бер хатын, ачыткы салып, бер капчык[*] оннан камыр басып куйган, һәм берникадәр вакыттан камыры бик нык кабарган, ди[+].


Тар ишек

22[•]Гайсә, шәһәр-авылларда туктый-туктый халыкка гыйлем биреп, Иерусалимгә таба юл тотты. 23Кемдер Аңардан:

– Әфәндем! Шулай бик азлар котылырмыни? – дип сорады.

Ул исә, андагы кешеләргә җавап итеп:

24– Тар ишектән керергә омтылыгыз. Сезгә әйтәм: күпләр керергә тырышып карарлар, әмма булдыра алмаслар, – диде. – 25Йорт Хуҗасы, торып, ишекне бикләгәннән соң, сез тышкы яктан ишек кага башларсыз һәм: «Әфәндем! Ишекне ач безгә», – диярсез. Ә Ул сезгә: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим», – дип җавап бирер[+]. 26Шунда сез: «Без Синең белән бергә ашап-эчтек, һәм Син урамнарыбызда безгә гыйлем бирдең», – дип әйтә башларсыз. 27Әмма Ул: «Кем икәнегезне һәм кайдан килгәнегезне белмим, явызлык кылучылар, һәммәгез янымнан китегез!» – дияр[+]. 28Ибраһимның, Исхакның, Ягъкубның һәм барлык пәйгамбәрләрнең Аллаһы Патшалыгында булуын, ә үзегезнең аннан куылуыгызны күреп, сез еларсыз һәм тешләрегезне шыкырдатырсыз[+]. 29Көнчыгыш һәм көнбатыш, төньяк һәм көньяк тарафлардан кешеләр, килеп, Аллаһы Патшалыгында мәҗлестә утырырлар[+]. 30Хәзер соңгы булганнар – беренче, беренче булганнар ахыргы саналыр[+].

31[•]Шулвакыт берничә фарисей, килеп, Гайсәгә:

– Сиңа моннан китәргә кирәк, чөнки Һируд Сине үтерергә тели, – диде[+].

32Ул аларга болай дип җавап бирде:

– Барыгыз, ул төлкегә: «Бүген һәм иртәгә җеннәрне куып чыгарам, авыруларны савыктырам, ә өченче көнгә эшемне тәмамлармын», – дип әйтегез. 33Ләкин Мин бүген дә, иртәгә дә һәм берсекөнгә дә Үз юлымны дәвам итәргә тиешмен, чөнки пәйгамбәрнең Иерусалимнән читтә һәлак булуы мөмкин эш түгелдер.

34И-и Иерусалим! Пәйгамбәрләрне үтерүче, хозурыңа җибәрелгәннәрне ташлар атып кыйнаучы шәһәр! Кош үзенең балаларын канат астына җыйган кебек, Мин дә синең халкыңны ничә тапкыр шулай бергә җыярга теләдем, әмма сез, Иерусалим кешеләре, каршы килдегез![+] 35Инде менә Изге йортыгыз бушап, ташландык булып калыр. Сезгә шуны әйтеп куям: «Раббы исеменнән Килүче мөбарәктер!»[*] дип әйтми торып, Мине кабат күрмәссез[+].

#### 14


Гайсәнең шимбә көнне авыруларны савыктыруы

1Шимбә көннәрнең берсендә Гайсә фарисейлар башлыгының берсенә ашка барды. Мәҗлестәгеләрнең барысы игътибар белән Аны күзәтте[+]. 2Шулвакыт Аның каршына сары су авыруыннан интегүче бер кеше килеп басты. 3Канун белгечләренә һәм фарисейларга мөрәҗәгать итеп, Гайсә шунда:

– Канун шимбә көнне авыруларны савыктырырга рөхсәт итәме? – дип сорады[+].

4Алар эндәшмәделәр. Ә Ул, авыру кешегә куллары белән орынып алып, аны савыктырды һәм өенә кайтарып җибәрде. 5Гайсә аларга:

– Берәрегезнең углы яки үгезе коега төшсә, шимбә көн булуга карамастан, шундук коедан чыгармас идегезмени? – диде[+].

6Аның бу соравына тегеләр җавап бирә алмадылар.


Никах мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя

7Чакырылган кунакларның түрдән урын сайлауларын күреп, Гайсә аларга шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:[+]

8– Берәү сине никах мәҗлесенә чакырса, түр башына утырма, чөнки сиңа караганда хөрмәтлерәк берәүнең чакырылган булуы мөмкин[+]. 9Сине дә, аны да кунакка чакырган хуҗа, яныңа килеп: «Бу кешегә урын бирче», – дип әйтер, һәм шул чакта син, оятка калып, ишек катына барып утырырга мәҗбүр булырсың. 10Мәҗлескә чакырсалар, киресенчә, ишек катына утыр; шунда хуҗа, яныңа килеп: «Әй дустым, түргәрәк утыр», – дияр, шул чагында мәҗлестәгеләр алдында сиңа ихтирам булыр. 11Чөнки үзен башкалардан өстен куючы түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер[+].

12Үзен ашка чакырган кешегә дә Гайсә:

– Әгәр син төш вакытында яки кичен мәҗлес җыясың икән, дусларыңны да, туганнарыңны да, кан кардәшләреңне һәм бай күршеләреңне дә чакырма, чөнки чакыруыңа каршы кайчан да булса алар да сине ашка чакырыр, һәм шуның белән исап-хисап беткән булып чыга, – диде. – 13Мәҗлес үткәрә калсаң, фәкыйрьләрне, гарипләрне, аксак-сукырларны чакыр. 14Әнә шул чакта бәхетле булырсың, чөнки алар сиңа кайтарып түли алмыйлар. Ә сиңа тәкъвалар үледән терелгән көндә әҗере булыр[+].


Зур аш мәҗлесе турында гыйбрәтле хикәя

15[•]Гайсә белән табын янында утыручыларның берсе, моны ишетеп, Аңа:

– Аллаһы Патшалыгындагы мәҗлестә ризыктан авыз итәчәк кешеләр бәхетле! – диде[+].

16Гайсә исә аңа болай дип җавап бирде:

– Бер кеше, зур аш мәҗлесе үткәрергә җыенып, күп кунаклар чакырган һәм, 17мәҗлес башланыр вакыт җиткәч, чакырылган кешеләргә: «Килегез, инде бар нәрсә әзер», – дип әйтергә үзенең хезмәтчесен җибәргән. 18Барысы да сүз берләшкән кебек гафу үтенә башлаган. Беренчесе: «Җир сатып алган идем, шуны барып карарга кирәк, зинһар, гафу ит», – дигән. 19Икенчесе: «Биш пар үгез сатып алган идем, хәзер шуларны эштә сынап карамакчы булам, зинһар, гафу ит», – дигән. 20Өченчесе: «Мин әлерәк кенә өйләндем, шуңа күрә килә алмыйм», – дигән[+].

21Хезмәтче, кайтып, бу хакта хуҗасына хәбәр иткән. Хуҗаның моңа ачуы килгән һәм хезмәтчесенә: «Бар, тиз генә шәһәр урамнарыннан һәм тыкрыклардан фәкыйрь, гарип, сукыр һәм аксакларны җыеп алып кил», – дигән. 22Берникадәр вакыт үткәч, хезмәтче аңа: «Хуҗам, синең әмерең үтәлде, әле тагын да буш урыннар бар», – дигән. 23Хуҗа исә хезмәтчесенә: «Бар, юлларга, сукмакларга чык, кешеләрне монда килергә кыста, өем тулы булсын. 24Сезгә әйтәм: элек чакырылганнарның берсе дә минем ашымны татымас», – дигән.


Гайсә Үзенең шәкертләреннән нәрсә таләп итә?

25[•]Гайсәгә ияреп бик күп халык барды. Аларга мөрәҗәгать итеп, Ул:

26– Минем яныма килүче үзенең атасын, анасын, хатынын, балаларын, ир һәм кыз туганнарын, хәтта үзенең гомерен Миннән кадерлерәк күрсә, ул кеше Минем шәкертем була алмый, – диде. –[+] 27Үзенең хачын күтәреп, артымнан бармаган кеше Минем шәкертем була алмый[+]. 28Әйтик, арагызда кем дә булса манара төзергә тели, ди. Төзелешне башкарып чыгарлык акчасы барлыгын белү өчен, иң башта утырып аның күпмегә төшәсен хисапламасмы әллә ул? 29-30Югыйсә, нигезен салып та, төзеп бетерә алмаса, моны күрүче һәркем: «Бу кеше төзи башлады, әмма тәмамлый алмады», – дип аңардан көләр.

31Яки, әйтик, бер патша икенче патшага каршы яуга җыена, ди. Үзенең ун мең сугышчысы белән егерме меңлек гаскәргә каршы кузгалган вакытта, дошман белән алышырга көче җитү-җитмәвен башта утырып уйламасмы әллә? 32Әгәр көче җитми икән, солых шартларын сорар өчен, ул әле ерактагы теге патшага илчеләрен җибәрер.

33Шулай ук сезнең һәркайсыгыз бар мөлкәтеннән ваз кичмәсә, Минем шәкертем була алмый.

34Тоз – яхшы нәрсә, әмма ул үзенең тәмен җуйса, аңа яңадан ничек тәм кайтарасың[+]? 35Ул җир өчен дә, тирес өеме өчен дә яраксызга әйләнә, һәм аны чыгарып ташлыйлар. Колагы булганнар – ишетсен![+]

#### 15

1[•]Салым җыючыларның барчасы, гөнаһлылар, Гайсәне тыңлар өчен, янына җыелдылар. 2Фарисейлар һәм канун белгечләре исә:

– Бу Кеше гөнаһлыларны кабул итә һәм алар белән бергә ашый, – дип сукрандылар[+].


Югалган сарык турында гыйбрәтле хикәя

3Шуннан Гайсә аларга әлеге гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

4– Әйтик, берегезнең йөз сарыгы булып, шуларның берсен ул югалтты, ди. Калган туксан тугыз сарыгын болында калдырып, шул югалганын тапканчы эзләмәсме әллә[+]? 5Ә инде тапкач, шатланып, аны җилкәсенә салып алып кайтыр. 6Өенә кайткач исә, дусларын һәм күршеләрен чакырып: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки югалган сарыгымны таптым», – дияр[+]. 7Сезгә әйтәм: шул рәвешчә, тәүбәне хаҗәтсенмәгән туксан тугыз тәкъвага караганда гөнаһлы бер кешенең тәүбәгә килүенә күкләрдә күбрәк шатланырлар[+].


Югалган көмеш тәңкә турында гыйбрәтле хикәя

8Яки ун көмеш тәңкәсе[*] булып, шуларның берсен югалткан хатынны алыйк: шәм яндырып, идәннәрен себереп, шуны тапканчы җентекләп эзләмәсме әллә ул?! – дип сүзен дәвам итте Гайсә. – 9Ә тапкач, үзенең дусларын һәм күршеләрен чакырып, аларга: «Минем белән бергә шатланыгыз, чөнки мин югалткан акчамны таптым», – дияр. 10Сезгә әйтәм: Аллаһы фәрештәләре дә тәүбә иткән бер гөнаһлы өчен шулай шатланалар.


Читкә киткән угыл турында гыйбрәтле хикәя

11Гайсә сөйләвен дәвам итте:

– Бер кешенең ике углы булган. 12Шуларның кечерәк дигәне атасына: «Әти, милекнең миңа тиешле өлешен бүлеп бир», – дигән. Атасы үзенең милкен угылларына бүлеп биргән[+]. 13Берничә көн үткәч, кече углы, үз өлешен сатып, булган акчаны үзе белән алып, ерак илгә чыгып киткән һәм анда, азгынлыкка бирелеп, байлыгын туздырып бетергән. 14Ул шулай бөтен байлыгын туздырып бетергәннән соң, бу илдә бик каты ачлык башланып, егет мохтаҗлыкта калган. 15Шуннан ул җирле бер кешегә ялланган, һәм теге аны үзенең басуына дуңгыз көтәргә җибәргән. 16Егет шулкадәр ачка интеккән, хәтта дуңгызлар ашый торган азыкка да шат буласы икән, ләкин аңа беркем бернәрсә бирмәгән.

17Шуннан ул, акылына килеп: «Атамның ялчылары күп, һәм барысының да туйганчы ашарга ризыгы бар, ә мин монда ачка тилмерәм! 18Хәзер үк атам янына кайтыйм да: „Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым,[+] 19инде мин синең углың дип аталырга да лаек түгелмен; ялчыларыңның берсе булырга рөхсәт ит миңа“, – дип әйтим», – дигән дә 20атасы янына кайтып киткән. Атасы аны, ерактан ук күреп алып, бик кызганган, каршына йөгереп барып кочаклап үпкән. 21Углы исә аңа: «Әти, мин Күктәге Аллаһы каршында һәм синең алдыңда гөнаһ кылдым, инде синең углың дип аталырга лаек түгелмен», – дигән. 22Ә атасы үзенең хезмәтчеләренә: «Иң яхшы кием алып килеп, аны киендерегез, бармагына йөзек бирегез, аякларына башмаклар кидерегез[+]. 23Аннары симертелгән бозауны алып чыгып чалыгыз. Ашыйк һәм күңел ачыйк! 24Минем бу углым үлгән иде, хәзер терелде, югалган иде – табылды», – дигән, һәм алар бәйрәм итә башлаганнар[+].

25Аның өлкән углы исә бу вакытта кырда булган. Өенә кайтып җитәрәк, ул җыр-бию тавышлары ишеткән. 26Хезмәтчеләрнең берсен чакырып: «Бу ни хәл?» – дип сораган. 27Хезмәтче аңа: «Синең энең кайтты, аның сау-сәламәт әйләнеп кайтуына куанып, атаң симертелгән бозау чалдырды», – дигән. 28Өлкән угылның моңа ачуы килгән, һәм ул өйгә керергә теләмәгән. Атасы исә, чыгып, аңардан өйгә керүен үтенгән. 29Әмма атасына җавап итеп, ул: «Менә мин сиңа күпме еллар хезмәт итәм һәм кушканыңны һич үтәми калганым юк, шуңа да карамастан, дусларым белән күңел ачу өчен, синең миңа беркайчан кәҗә бәтие дә биргәнең булмады. 30Ә инде милкеңне фахишәләр белән туздырып бетергән бу углың кайткач, аның өчен симертелгән бозау чалдыргансың!» – дигән[+]. 31Атасы исә аңа: «Углым, син һәрвакыт минем белән булдың, минем бөтен нәрсәм – синеке. 32Шатланырга, күңел ачарга безнең сәбәп бар, чөнки синең энең үлгән иде, ә хәзер терелде, югалган иде – табылды», – дип әйткән.

#### 16


Ышанычсыз идарәче

1Ә Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Бер байның хуҗалык белән идарә итүчесе булган. Аның хакында байга: «Милкеңне туздырып бетерә», – дип килеп әйткәннәр. 2Бай, аны чакырып: «Синең турыда мин нәрсә ишетәм? Эшең хакында хисап бир, чөнки моннан ары син минем хуҗалыгым белән идарә итә алмыйсың», – дигән. 3Шунда идарәче: «Инде нәрсә эшләргә? Хуҗам мине идарә эшеннән азат итә. Җир казырга көчем юк, хәер сорашырга оялам. 4Хуҗалык белән идарә итү эшеннән чыгарылгач, кешеләр мине үз йортларына кабул итсеннәр өчен, нәрсә эшләргә кирәген беләм мин», – дип уйлаган да, 5хуҗасына бурычы булган кешеләрне бер-бер артлы чакырып, беренчесеннән: «Минем хуҗама синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. 6Теге: «Мин аңа йөз үлчәм[*] май тиешмен», – дигән. Идарәче аңа: «Бурыч кәгазеңне ал да, утырып, тиз генә „илле үлчәм“ дип яз», – дигән. 7Аннары икенчесеннән: «Ә синең күпме бурычың бар?» – дип сораган. Тегесе: «Йөз мичкә[*] бодай», – дигән. Идарәче: «Бурыч кәгазеңне ал да „сиксән мичкә“ дип яз», – дигән. 8Ә хуҗа намуссыз идарәчене тапкырлыгы өчен мактаган. Чөнки бу дәвер кешеләре, үзләре сыманнар белән эш кылганда, яктылык балаларыннан[*] күпкә тапкыррак[+]. 9Сезгә әйтәм: җирдәге байлык ярдәмендә үзегезгә дуслар булдырыгыз. Шулай эшләсәгез, байлык беткәч, мәңгелек яшәү урынына кабул ителерсез. 10Кечкенә нәрсәдә ышанычлы кеше зур нәрсәдә дә ышанычлы булыр, ә кечкенә нәрсәдә ышанычсыз адәм зур нәрсәдә дә ышанычсыз[+]. 11Шул рәвешле, әгәр сез җирдәге байлык белән ышанычлы эш йөртмисез икән, чын байлыкны сезгә кем әманәт итәр[+]? 12Әгәр башкалар милке белән ышанычлы эш итмисез икән, үзегезгә аталганны сезгә кем бирер?! 13Бер кол да ике хуҗага хезмәт итә алмас: берсен ул яратмас, ә икенчесен яратыр; берсенә тугры булыр, ә икенчесен санга сукмас. Аллаһыга да, байлыкка да берьюлы хезмәт итә алмассыз[+].


Фарисейларга җавап

14[•]Акча яратучы фарисейлар, боларны ишетеп, Гайсәнең сүзләреннән көлделәр генә[+]. 15Әмма Ул аларга болай диде:

– Кешеләр алдында сез үзегезне яхшы итеп күрсәтәсез, ләкин Аллаһы сезнең күңелегезне белә бит; кешеләр югары бәя биргән нәрсә Аллаһы өчен җирәнгечтер[+]. 16Муса кануны чоры һәм пәйгамбәрләр заманы Чумдыручы Яхъя килгәнче дәвам итте. Хәзер исә Аллаһы Патшалыгы хакында Яхшы хәбәр вәгазь кылына, һәм һәркем шунда омтыла, шунда аяк басарга тырыша[+]. 17Әмма күк һәм җир юкка чыкканда да, Канунның бер генә сызыгы да юкка чыкмаячак[+].

18Үз хатынын аерып, башка хатынга өйләнүче һәркем зина кыла; ире аерган хатынга өйләнүче дә зина кыла[+].


Бай һәм Элгазар

19Кайчандыр бер бай яшәгән. Ул нәфис җитен һәм куе кызыл тукымадан тегелгән затлы киемнәр генә кигән һәм һәр көнне зур-зур мәҗлесләр үткәрә торган булган. 20-21Ә аның капка төбендә, бай табыныннан өстәл астына төшкән сынык-саныкларга өметләнеп, бөтен тәнен җәрәхәт баскан Элгазар исемле бер фәкыйрь ята, һәм этләр, килеп, аның яраларын ялап китә икән. 22Көннәрдән беркөнне әлеге фәкыйрь вафат булган, һәм фәрештәләр аны Ибраһим пәйгамбәр янына илткәннәр; шуннан соң бай да үлгән, һәм аны күмгәннәр[+]. 23Бай кеше, үлеләр дөньясында газап чиккән вакытта, башын күтәреп караган һәм еракта Ибраһимны, аның янында Элгазарны күргән[+]. 24Шунда ул, кычкырып: «Ибраһим атам, шәфкать күрсәтеп, минем янга Элгазарны җибәрче, бармак башын суга чылатып, телемне суытсын иде, чөнки бу ялкында шундый газап чигәмен», – дигән[+]. 25Әмма Ибраһим аңа: «Углым! Исеңә төшер, син тормышыңда бар рәхәтне татыдың инде, ә Элгазар михнәт чикте; хәзер исә ул монда юаныч күрә, ә син газап чигәсең. 26Моннан тыш, безнең белән сезнең арада зур упкын, шунлыктан сезнең якка чыгарга теләүче моннан китә алмас, сезнең яктан да монда беркем аяк баса алмас». 27Бай исә: «Атам, алайса, зинһар өчен, Элгазарны атам йортына җибәр, 28анда минем биш туганым бар, Элгазар аларны кисәтсен, алар да бу газапларга тарымасын иде», – дигән. 29Ибраһим аңа: «Аларның Мусалары һәм пәйгамбәрләре бар, шуларны тыңласыннар», – дип җавап биргән[+]. 30Бай исә: «Юк, Ибраһим атам. Менә үлгәннәрдән берәрсе, терелеп, алар янына барса, бәлки тәүбәгә килерләр иде», – дигән. 31Ибраһим аңа: «Әгәр алар Мусаны һәм пәйгамбәрләрне тыңламыйлар икән, берәрсе хәтта үледән терелсә дә, ышанмаячаклар», – дип җаваплаган[+].

#### 17


Гөнаһ, кичерү һәм иман

1[•]Үзенең шәкертләренә Гайсә болай дип сөйләде:

– Гөнаһ кылыр өчен, сәбәпләр һаман туа торыр, әмма кешеләрне гөнаһка этәрүчегә – кайгы![+] 2Шушы кечкенәләрнең берәрсен юлдан яздыручыны, муенына тегермән ташы асып, диңгезгә ташласалар, аның өчен яхшырак булыр иде[+]. 3Кылган гамәлләрегезгә игътибарлы булыгыз. Туганың сиңа карата гөнаһ кылса, аны дусларча шелтәлә, ә инде гаебен танып үкенсә – кичер;[+] 4сиңа карата көнгә җиде тапкыр гөнаһ кылып, гөнаһ кылган саен яныңа килеп: «Мин гаепле», – дисә, кичер аны[+].

5Хаким Гайсәгә рәсүлләр:

– Иманыбызны арттырсаң иде, – диделәр[+].

6Аларга җавап итеп, Ул болай диде:

– Сезнең горчица орлыгы кадәр генә иманыгыз булып, менә бу ефәк агачына: «Тамырың белән кубып, үзеңне диңгезгә күчереп утырт!», – дип әйтә калсагыз, ул сезне тыңлар иде[+]. 7Җир сукалап яки көтү көтеп кырдан кайткан хезмәтчесенә сезнең кайсыгыз: «Әйдә, тизрәк ашарга утыр», – дип әйтер икән? 8Киресенчә: «Миңа кичке аш әзерлә дә, билеңне буып, мин ашап-эчкән вакытта хезмәт күрсәт; аннары үзең ашап-эчәрсең», – дип әйтмәссезме икән? 9Кушканны эшләгән хезмәтчегезгә рәхмәт әйтеп тормассыз бит. 10Шулай итеп, сез дә кушканның һәммәсен башкарганнан соң: «Без бары хезмәтчеләр генә, нәрсә эшләргә тиеш булсак, шуны гына башкардык», – диегез.


Махаулы ун кешенең савыгуы

11Иерусалимгә барышлый Гайсә Самарея белән Гәлиләя чиге буйлап үтте. 12Бер авылга кергән вакытта, Аңа махаулы ун кеше очрады. Алар, бер читтә туктап калып:[+]

13– Гайсә! Остаз! Кызган безне! – дип кычкырдылар.

14Аларны күрүгә, Ул:

– Барыгыз, руханиларга күренегез, – диде.

Тегеләр китеп бардылар һәм әле юлда чакта ук авыруларыннан арындылар[+]. 15Арада берсе, үзенең савыгуын күреп, кире әйләнеп килде дә, кычкырып-кычкырып, Аллаһыга дан-шөһрәтләр яудырды; 16аннары, Гайсәнең аягына егылып, Аңа рәхмәт укыды. Әлеге кеше самареяле иде[+]. 17Гайсә аңардан:

– Уныгыз да савыкмадымыни?! – дип сорады. – Калган тугызыгыз кайда соң? 18Аллаһыга рәхмәт белдерү өчен, читтән килгән шушы кешедән башка берсе дә кире әйләнеп кайтмадымыни?

19Шуннан Гайсә аңа:

– Тор һәм юлыңда бул. Ышануың савыктырды сине, – диде[+].


Аллаһы Патшалыгының килүе

20[•]Фарисейлар Гайсәдән:

– Аллаһы Патшалыгы кайчан килер? – дип сорады.

Ул аларга:

– Аллаһы Патшалыгы күзгә күренеп килмәс[+]. 21Беркем дә: «Менә ул монда» яки «Әнә тегендә», – дип әйтмәс. Чөнки Аллаһы Патшалыгы сезнең арада[*], – дип җавап кайтарды.

22Шәкертләренә мөрәҗәгать итеп, Гайсә:

– Шундый вакыт килер, Адәм Углы көннәренең берсен генә булса да күрергә теләрсез, әмма күрә алмассыз, – диде. –[+] 23Сезгә: «Кара, Ул анда» яки: «Кара, Ул монда», – дип әйтерләр, ләкин Аны күрергә дип, беркая да торып чапмагыз[+]. 24Адәм Углының пәйда булуы күкнең бер читеннән икенче читенә кадәр ялтыраган яшен яктысы кебек булыр. 25Әмма аңарчы Ул күп газаплар чигәргә һәм бүгенге буын тарафыннан кире кагылырга тиеш[+].

26Нух заманында ничек булса[*], Адәм Углы килер алдыннан да шулай булыр[+]. 27Ул вакытларда да кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, өйләнгәннәр, кияүгә чыкканнар; Нух көймәгә кергән көнгә кадәр шулай дәвам иткән. Шуннан туфан килгән һәм һәммәсен һәлак иткән[+]. 28Лут заманында да шулай булган: кешеләр ашаганнар, эчкәннәр, алыш-биреш иткәннәр, чәчкәннәр, төзегәннәр. 29Әмма Лут Сәдүм шәһәреннән чыккан көнне, күктән ут һәм күкерт яңгыры явып, аларның барысын һәлак иткән[+]. 30Адәм Углы күренгән көнне дә шулай булачак! 31Ул көнне өй түбәсендә булган кеше, өендә әйберләре калган икән, аларны алырга өйгә кереп тормасын; кырда булган кеше дә өенә кайтмасын[+]. 32Лут хатыны белән нәрсә булганны[*] исегездән чыгармагыз![+] 33Җанын саклап калырга тырышкан адәм аны югалтыр; ә инде җанын югалткан адәм аны саклап калыр[+]. 34Сезгә әйтәм: ул төнне бер түшәктә яткан ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар. 35Бергәләп ашлык тарткан ике хатынның берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар. [ 36][*] 37Аның бу сүзләренә каршы шәкертләре:

– Хакимебез, бу хәл кайда булыр? – диделәр.

Ул исә аларга:

– Үләксә кайда булса, үләксә кошлары да шунда җыелыр, – дип җавап бирде.

#### 18


Тол хатын һәм хөкемче турында гыйбрәтле хикәя

1Беркайчан күңел төшермәскә һәм һәрвакыт дога кылырга кирәклеген искәртү өчен, Үзенең шәкертләренә Гайсә бер гыйбрәтле хикәя сөйләде:[+]

2– Кайсыдыр шәһәрдә Аллаһыдан курыкмаучы һәм бәндәдән оялмаучы бер хөкемче яшәгән. 3Шул ук шәһәрдә бер тол хатын да яши икән, һәм ул, һаман саен хөкемче янына килеп: «Дошманымнан яклачы», – дип әйтә икән. 4Әмма хөкемче әлеге тол хатынның дәгъвасын күпмедер вакыт хәл итәргә ризалашмаган. Аннары, ниһаять, үз-үзенә: «Аллаһыдан курыкмасам һәм бәндәдән оялмасам да, 5бу тол хатын тынгылык бирмәгәнгә күрә, дәгъвасын хәл итим, мине ялыктырып йөрмәсен», – дигән.

6– Намуссыз бу хөкемченең нәрсә әйткәнен ишеттегезме? – дип сорады Хаким Гайсә. 7– Көндез дә, төнлә дә Аллаһыны ярдәмгә чакыручыларны – Үзе сайлаганнарны – Ул әллә якламасмы?! Түзеп тора алырмы?![+] 8Сезгә әйтәм: Ул һичбер тоткарлыксыз якларга килер. Әмма Адәм Углы, килгәч, җир йөзендә иман табармы[+]?


Фарисей һәм салым җыючы

9Үзләрен тәкъва дип санаучы һәм башкаларны түбәнсетүче кайберәүләргә Гайсә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:[+]

10– Ике кеше, дога кылу өчен, Аллаһы йортына кергән: аларның берсе фарисей, ә икенчесе салым җыючы икән[+]. 11Фарисей, торып, болай дип дога кылган: «Йа Аллаһы! Башкалар кебек талаучы да, алдакчы да, зина кылучы да яки менә бу салым җыючы кебек тә түгел мин. Шуның өчен Сиңа шөкер әйтәм[+]. 12Атнага ике тапкыр ураза тотам, табышымның уннан бер өлешен гошер сәдакасы итеп бирәм»[+]. 13Читтәрәк басып торган һәм күзләрен күтәреп күккә карарга да батырчылык итмәгән салым җыючы исә күкрәгенә суга-суга: «Йа Аллаһы! Мин гөнаһлыга мәрхәмәтле бул!» – ди икән[+]. 14Сезгә әйтәм: фарисей түгел, нәкъ менә салым җыючы, Аллаһы каршында аклану табып, өенә кайтып киткән. Чөнки үзен күтәрүче һәркем түбәнсетелер, ә үзен түбәнсетүче – күтәрелер[+].


Гайсәнең балаларны фатихалавы

15[•]Гайсә, орынып, фатихасын күндерсен өчен, кайберәүләр Аның янына сабый балаларын да алып килделәр. Шәкертләре исә, моны күреп, әлеге кешеләрне шелтәләргә тотындылар. 16Ә Гайсә, балаларны Үз янына чакырып алып:

– Балаларга Минем янга килергә ирек бирегез, комачауламагыз аларга, чөнки Аллаһы Патшалыгы менә шушындыйларныкы. 17Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгын балалар кебек кабул итмәгән кеше анда кермәячәк, – дип әйтте[+].


Гайсә һәм бер бай

18[•]Башлыкларның берсе Гайсәдән:

– Игелекле Остаз! Мәңгелек тормышка ия булыр өчен, миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады[+].

19Гайсә аңа:

– Нигә син Мине игелекле дип атыйсың? Аллаһыдан башка һичкем игелекле түгел[+]. 20Аның әмерләрен син беләсең: зина кылма, кеше үтермә, урлашма, ялган шаһитлык бирмә, атаң белән анаңны хөрмәт ит[*], – диде[+].

21Ә башлык:

– Мин боларның барысын яшьтән үк үтәп киләм, – дип җавап бирде[+].

22Моны ишеткәч, Гайсә аңа:

– Сиңа тагын бер нәрсә җитми: булган бар нәрсәңне сат та фәкыйрьләргә өләш, шулай эшләсәң, күктәге хәзинәгә ия булырсың. Аннары яныма кил һәм Миңа ияр, – дип әйтте[+].

23Теге кеше, бу сүзләрне ишетеп, кайгыга калды, чөнки байлыгы бик зур иде.

24Гайсә, аның пошаманга калуын күреп:

– Байлыгы булганнарга Аллаһы Патшалыгына керү ничек кыен! – диде. –[+] 25Бай кешегә Аллаһы Патшалыгына керүгә караганда, дөягә энә күзе аша үтү җиңелрәк.

26Бу сүзләрне ишетүчеләр:

– Алай булгач, кем генә котыла алыр соң?! – дип сорады.

27– Кешеләр өчен мөмкин булмаган нәрсә Аллаһы өчен мөмкиндер, – диде Гайсә[+].

28Петер исә:

– Менә, булган бар нәрсәбезне калдырып, без Сиңа иярдек, – диде[+].

29Гайсә аларга:

– Хак сүз әйтәм сезгә: Аллаһы Патшалыгы хакына йортын яки хатынын, агай-энеләрен, ата-анасын яки балаларын калдырган һәркем,[+] 30бу дөньяның үзендә күп мәртәбә артыгы белән алып, киләчәк дөньяда мәңгелек тормышка ия булачак, – диде.


Гайсәнең янә Үз үлеме хакында әйтүе

31[•]Гайсә, унике шәкертен Үз янына чакырып алып, аларга әйтте:

– Без Иерусалимгә якынлашып киләбез, һәм биредә Адәм Углы хакында пәйгамбәрләр тарафыннан язылганның һәммәсе тормышка ашачак. 32Аны мәҗүсиләр кулына тапшырырлар, алар Аны мыскыл итәрләр, хурларлар һәм Аңа төкерерләр; 33Аны камчы белән суктырырлар һәм үтерерләр. Әмма өченче көнгә Ул үледән терелеп торыр[+].

34Әмма шәкертләр бу сүзләрдән бернәрсә дә аңламадылар; әлеге сүзләрнең мәгънәсе аларга яшерен булып калды, һәм алар әйтелгәннәргә төшенмәделәр[+].


Гайсәнең сукыр хәерчене савыктыруы

35[•]Гайсә Әрихәгә якынлашып килгәндә, бер сукыр юл буенда хәер сорашып утыра иде[+]. 36Янәшәсеннән бик күп кешеләр үтеп барганны ишетеп, ул:

– Нишлиләр анда? – дип сорады.

37Аңа:

– Насаралы Гайсә үтеп бара, – диделәр.

38Шунда ул:

– Давыт Углы Гайсә! Кызган мине! – дип кычкырып җибәрде[+].

39Төркем алдыннан баручылар аны тыймакчы булдылар, әмма ул, тагын да катырак итеп:

– Давыт Углы! Кызган мине! – дип кычкырды. 40Гайсә, туктап, аны алып килергә кушты. Сукыр адәм Аның янына килгәч, Ул аңардан:

41– Син миннән нәрсә көтәсең? – дип сорады.

Теге Аңа:

– Әфәндем! Күзләрем күрсә иде, – диде.

42Гайсә аңа:

– Күзләрең күрсен! Сине ышануың савыктырды, – диде[+].

43Теге адәм шундук күрә башлады, һәм ул, Аллаһыны данлап, Гайсә артыннан ияреп китте. Шушы хәлне күргән бар кеше Аллаһыга мактау яудырды.

#### 19


Зәкәйнең котылуы

1Гайсә, Әрихәгә җитеп, шәһәр буйлап барганда,[+] 2салым җыючылар башлыгы Зәкәй атлы бер бай адәм, 3Аның ниндирәк кеше икәнен бик тә күрәсе килеп, ләкин буе кыска булу сәбәпле халык арасыннан Аны һич күрә алмаганга, 4йөгереп, алгарак узды да Гайсә үтәсе юл буенда үскән кыргый инҗир агачына менеп утырды. 5Шул турыга җиткәч, Гайсә югары күтәрелеп карады да:

– Зәкәй, төш тизрәк, бүген Мин синең өеңдә тукталырга тиешмен, – диде.

6Теге тиз генә төште һәм Аны, шатланып, өендә кабул итте. 7Бу хәлне күрүчеләрнең барысы:

– Шул гөнаһлы адәмнең өенә кереп кунагы булды! – дип ризасызлык белдерде[+].

8Зәкәй исә, торып, Хаким Гайсәгә:

– Әфәндем! Милкемнең яртысын фәкыйрьләргә өләшәм, инде кемне дә булса алдаганмын икән, аңа дүртләтә кайтарып бирермен, – диде[+].

9– Бүген шушы гаиләгә котылу килде – әлеге кеше дә Ибраһим нәселеннәндер[+]. 10Адәм Углы югалганны эзләп табар һәм коткарыр өчен килде бит.


Хезмәтчеләргә бирелгән акчалар турында гыйбрәтле хикәя

11[•]Гайсә, сүзен дәвам итеп, боларны тыңлап торган халыкка тагын бер гыйбрәтле хикәя сөйләде, чөнки Ул Иерусалимгә якын иде инде, һәм кешеләр, тиздән Аллаһы Патшалыгы күренергә тиеш, дип уйладылар[+]. 12Гайсә болай диде:

– Затлы нәселдән булган бер кеше, патшалыкны кабул итү өчен, ерак илгә киткән. Аннары ул әйләнеп кайтырга тиеш булган. 13Юлга чыкканчы, ул, ун хезмәтчесен чакырып, аларның һәрберсенә йөз динар акча[*] биргән һәм: «Мин кайтканчы, шушы акчаларны табыш китерерлек итеп әйләнешкә кертегез», – дигән. 14Ләкин ватандашлары, аны яратмау сәбәпле: «Безнең өстән патшалык итүеңне теләмибез», – дип, аның эзеннән илчеләр җибәргәннәр[+].

15Теге, ерак илдә патшалыкны кабул итеп кабат үз иленә әйләнеп кайткач, акча биргән теге хезмәтчеләренең күпме табыш алуларын белү өчен, аларны үз янына чакырырга кушкан. 16Беренчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча ун тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 17Хуҗасы аңа: «Бик әйбәт, син – минем яхшы хезмәтчем. Кечкенә генә нәрсәдә ышанычлы булганың өчен, ун шәһәр синең кул астында булсын», – дигән[+]. 18Икенчесе, килеп: «Хуҗам, син биргән акча биш тапкыр артыграк табыш китерде», – дигән. 19Хуҗасы аңа да: «Мин сине биш шәһәр өстеннән башлык итәрмен», – дигән. 20-21Ә өченчесе, килеп, болай дигән: «Хуҗам, менә син биргән акча, синнән курыкканга, мин аны кулъяулыкка төреп саклап тоттым. Син кырыс кеше бит: үзең куймаган нәрсәне аласың, чәчмәгәнне урасың». 22Хуҗасы аңа: «Әй яраксыз хезмәтче! Әйткән сүзләреңә карап, мин сиңа хөкем чыгарам. Минем кырыс булуымны, үзем куймаган нәрсәне алуымны, үзем чәчмәгәнне уруымны белгәч,[+] 23ни өчен соң мин биргән акчаны әйләнешкә кертмәдең? Шулай эшләсәң, кайткач, аңардан табыш алган булыр идем», – дигән. 24Шуннан ул янындагыларга: «Акчаны аңардан алыгыз да ун тапкыр артыграк табыш алган хезмәтчегә бирегез», – дип әйткән. 25Тегеләр аңа: «Хуҗам! Аның акчасы болай да ун тапкыр артыграк бит инде», – дигәннәр. 26Ә ул аларга болай дип җавап биргән: «Сезгә әйтәм: кемдә бар булса, аңа тагын бирелер, ә кемдә юк икән, аның булган нәрсәсе дә тартып алыныр[+]. 27Ә инде үзләре өстеннән патшалык итүемне теләмәгән дошманнарымны монда китерегез һәм күз алдымда үтерегез»[+].


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

28[•]Шул сүзләрдән соң Гайсә Иерусалимгә таба юлын дәвам итте. 29-30Зәйтүн-тау итәгендә урнашкан Бәйт-Фәги һәм Бәйт-Әния авылларына якынлашкач, Ул:

– Каршыгыздагы авылга барыгыз; анда кергәч, моңарчы һичкем атланмаган, бәйдәге яшь ишәкне күрерсез; шуны, бәйдән ычкындырып, монда алып килегез, – дип, шәкертләренең икесен Үзеннән алдан җибәрде[+]. 31– Әгәр берәрсе сездән: «Нигә аны бәйдән ычкындырасыз?» – дип сораса, аңа: «Безнең Хуҗага кирәк ул», – дип әйтегез.

32Ике шәкерт китте, һәм барысы да Гайсә әйткәнчә булып чыкты. 33Яшь ишәкне бәйдән ычкындырган вакытта, ишәкнең хуҗалары алардан:

– Нигә сез ишәкне бәйдән ычкындырасыз? – дип сорадылар.

34Тегеләр исә:

– Хуҗага кирәк ул, – дип җавап бирделәр.

35Ишәкне Гайсә янына алып килделәр; өс киемнәрен ишәкнең сыртына салып, аның өстенә Гайсәне атландырдылар. 36Гайсә ишәк өстендә барган чакта, кешеләр Аның юлына өс киемнәрен җәйделәр[+]. 37-38Ә инде Гайсә Зәйтүн тавыннан төшә торган юлга якынлашкач, Күп санлы шәкертләре, үзләре күргән барлык могҗизалар өчен шатланышып, кычкырып-кычкырып, Аллаһыга дан-мактау яудыра башладылар:

«Раббы исеменнән килүче Патша мөбарәктер![*]
Күкләрдә – тынычлык, югарыда дан-шөһрәт!»[+]

39Халык арасыннан кайбер фарисейлар шунда Гайсәгә:

– Остаз! Шәкертләреңне тый! – диде[+].

40Әмма аларга җавап итеп, Ул:

– Сезгә шуны әйтәм: алар тынып калсалар, ташлар кычкыра башлаячак, – диде[+].


Гайсәнең Иерусалим язмышын кайгыртып елавы

41Иерусалимгә якынлашып, шәһәргә карашын ташлагач, аның язмышын кайгыртып, Гайсәнең күзләренә яшь килде[+].

42– Ичмасам шушы көндә син тынычлык өчен ниләр кирәклеген белсәң иде! – диде Ул. – Әмма хәзергә синең күзләрең өчен бу яшерендер[+]. 43Синең өчен шундый көннәр килер, дошманнарың, әйләнә-тирәңә чокырлар казып, туфраклар өеп, сине чолгап алырлар һәм һәр тарафтан кысарлар[+]. 44Сине җимереп, халкыңны кырып бетерерләр, таш өстендә таш калдырмаслар, чөнки син яныңа Аллаһы килеп шәфкать күрсәткән вакытны белмәдең[+].


Аллаһы йорты – дога кылу йорты

45[•]Аллаһы йортына кергәч, Гайсә андагы сатучыларны куып чыгара башлады.

46– Изге язмада: «Минем Йортым дога кылу йорты булачак»[*], – дип язылган, ә сез аны юлбасарлар оясына әйләндергәнсез[*], – диде Ул[+].

47Гайсә һәркөнне Аллаһы йортында гыйлем бирде. Ә баш руханилар, канун белгечләре һәм халык башлыклары Аны һәлак итү юлларын эзләделәр, 48әмма бу эшне ничек башкарып чыгарга икәнен һич уйлап таба алмадылар, чөнки Гайсәнең һәр сүзен йотлыгып тыңлаган халык һәрчак Аның янында булды.

#### 20


Гайсәгә бирелгән хокук һәм вәкаләт турында сорау

1[•]Көннәрдән беркөнне Аллаһы йортында, Яхшы хәбәрне бәян итеп, халыкка гыйлем биргән вакытта, Гайсә янына өлкәннәр белән бергә баш руханилар вә канун белгечләре килделәр һәм:

2– Әйт әле безгә, бу эшләрне кылырга Сиңа кем хокук бирде, андый вәкаләт Синдә кемнән? – дип сорадылар[+].

3Аларга җавап итеп, Ул:

– Мин дә сезгә бер сорау бирәм, әйтегез әле: 4Суга чумдыру хокукы Яхъяга күктән бирелгәнме әллә кешеләрдәнме? – дип сорады[+].

5Тегеләр:

– «Күктән», – дип әйтсәк, Ул: «Ә ни өчен Яхъяга ышанмадыгыз?» – дияр[+]. 6Ә инде: «Кешеләрдән», – дип әйтсәк, халык безне таш атып үтерер, чөнки алар Яхъяның пәйгамбәр булуына ышана, – дип үзара фикерләштеләр дә, –[+] 7кайдан икәнен белмибез, – дип җавап бирделәр.

8Гайсә аларга:

– Алай булгач, Мин дә сезгә боларны эшләргә кем хокук биргәнне әйтмим, – диде.


Йөзем үстерүче явызлар хакында гыйбрәтле хикәя

9[•]Шуннан соң Ул халыкка менә шушы гыйбрәтле хикәяне сөйләде:

– Бер кеше йөзем бакчасы утырткан һәм аны йөзем үстерүчеләргә куллану өчен биреп, озак елларга чит якларга китеп барган[+]. 10Уңыш җыяр вакыт җиткәч, ул, үзенә тиешле өлешне бирсеннәр дип, хезмәтчесен йөзем үстерүчеләр янына озаткан; ләкин йөзем үстерүчеләр аны, кыйнап, буш кул белән кайтарып җибәргәннәр. 11Аннары ул икенче хезмәтчесен юллаган; ләкин аны да, кыйнап һәм мыскыл итеп, бернәрсәсез кайтарып җибәргәннәр. 12Ул өченче хезмәтчесен юллаган; ләкин аны да яралап куып чыгарганнар[+].

13Шуннан йөзем бакчасының хуҗасы болай дип уйлаган: «Инде нәрсә эшләргә? Сөекле углымны җибәрим әле, бәлки аңа хөрмәт күрсәтерләр»[+]. 14Әмма йөзем үстерүчеләр, аны күргәч, үзара: «Варис бит бу! Әйдәгез, үтерик аны, һәм аңа каласы мирас милке безнеке булыр», – дип киңәшләшкәннәр дә[+] 15бакчадан чыгарып атып үтергәннәр.

Инде йөзем бакчасының хуҗасы алар белән ни эшләр[+]? 16Ул, әйләнеп кайтып, йөзем үстерүчеләрне үтерер дә йөзем бакчасын башкаларга бирер.

Моны тыңлаучылар исә:

– Алай була күрмәсен! – диештеләр[+].

17Әмма Гайсә, аларның күзенә туры карап:

– Изге язмада:

«Төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш
иң мөһим почмак ташына әйләнде»[*], –

дип язылганнар алайса нәрсә аңлата соң? – дип сорады. –[+] 18Бу ташка абынган һәркем чәлпәрәмә киләчәк; таш кемнең дә булса өстенә төшсә, сытачак[+].

19[•]Баш руханилар һәм канун белгечләре, әлеге гыйбрәтле хикәянең үзләре турында икәнен аңлап, Аны шундук кулга алырга теләделәр, әмма халыктан куркып туктап калдылар.


Кайсарныкын – кайсарга

20Шуннан алар, Гайсә артыннан күзәтә башлап, янына үз адәмнәрен җибәрделәр. Гайсәне идарәче кулына, аның хөкеменә тотып бирү өчен, үзләрен ихлас күңелле итеп күрсәткән булып, Аңардан бәйләнерлек берәр сүз әйттерергә тырыштылар[+].

21– Остаз! – диде алар. – Без сүзләреңнең һәм Син биргән гыйлемнең хаклыгын, кешене кешедән аермавыңны, хакыйкать кушканча Аллаһы юлына өйрәтүеңне беләбез. 22Әйт әле безгә шуны: кайсарга салым түләргә рөхсәт ителәме безгә әллә юкмы[+]?

23Гайсә, аларның мәкерле ниятләрен сизеп:[+]

24– Миңа бер динарлык тәңкә күрсәтегез әле. Монда кемнең сурәте төшерелгән, кемнең исеме сугылган? – диде.

– Кайсарныкы, – дип җавап бирде тегеләр.

25– Шулай булгач, кайсарныкын – кайсарга, Аллаһыныкын Аллаһыга бирегез, – диде Гайсә[+].

26Гайсәнең халык алдында сөйләгән сүзләрендә алар бәйләнерлек бернәрсә дә таба алмадылар һәм, Аның җавабына хәйран калып, тынып калдылар.


Үледән терелү турындагы сорау

27[•]Аннары Гайсә янына үлеләрнең терелүен инкяр итүче саддукейлардан[†] берничәсе килеп, Аңа болай диде:[+]

28– Остаз! Канунда Муса безгә: «Әгәр берәүнең ир туганы үлеп китеп, хатыны баласыз калса, шул кеше әлеге тол хатынны үзенә алсын, бертуган кардәшенең нәселен дәвам иттерсен»[*], – дип язган[+]. 29Шуннан килеп, бертуган җиде ир кардәш бар иде. Шуларның беренчесе, хатын алып, балалары булмыйча үлеп киткән. 30Ул хатынга икенчесе дә, 31өченчесе дә, шул рәвешле, җидесе дә өйләнгәннәр, әмма барысы да бала калдырмыйча үлеп киткәннәр. 32Ахырда хатын да дөнья куйган. 33Шулай булгач, үлеләр терелгән вакытта, ул кайсысының хатыны булачак соң? Җидесе дә аның ире булган бит!

34Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Бу дөнья кешеләре өйләнәләр дә, кияүгә дә чыгалар. 35Ә инде үледән терелергә һәм киләчәк дөньяда яшәргә лаек булганнар өйләнмәсләр дә, кияүгә дә чыкмаслар[+]. 36Алар инде үлә дә алмаячаклар, чөнки фәрештәләр сыман булырлар. Алар Аллаһы балаларыдыр, чөнки Аллаһы аларны үледән терелтте. 37Ә инде янып торган күгән куагы турында сөйләгәндә, Муса үзе дә, Раббыны «Ибраһим Алласы, Исхак Алласы һәм Ягъкуб Алласы»[*] дип атап, үлеләрнең терелүен күрсәткән[+]. 38Аллаһы – үлеләр Алласы түгел, Ул тереләрнеке, Аның өчен барысы да тере бит.

39Канун белгечләренең кайберләре бу сүзләргә каршы:

– Остаз! Яхшы әйттең, – диде.

40Шуннан соң алар Гайсәдән бернәрсә турында да сорарга батырчылык итмәделәр[+].


Мәсих һәм Давыт

41[•]Аннары Гайсә аларга болай диде:

– Ни өчен кешеләр: «Мәсих – Давыт Углы», – дип әйтә[+]? 42-43Зәбур китабында бит Давыт үзе әйтә:

«Раббы минем Хакимемә:
„Дошманнарыңны Синең аяк астына
баскыч басмасы итеп түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр“, – ди»[*][+].

44Димәк ки, Мәсихне Давыт «Хакимем» дип атый. Алай икән, Мәсих ничек итеп Давытның Углы була алсын?


Гайсәнең канун белгечләре турында искәртеп куюы

45Бар халык Гайсә сөйләгәннәрне тыңлап торган чакта, Ул, шәкертләренә төбәп, болай диде:

46– Өсләренә озын киемнәр киеп, мәйданнарда үзләрен ихтирам белән сәламләгәнне, гыйбадәтханәләрдә – дәрәҗәле урыннарда, мәҗлесләрдә түрдә утыруны сөюче канун белгечләреннән сак булыгыз![+] 47Алар, хәйләләп, тол хатыннарның йортларын тартып алалар, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кылалар. Андыйларны иң каты хөкем көтәдер.

#### 21


Тол хатынның бүләге

1[•]Сәдака сандыгына байларның сәдака салуына күз төшереп, Гайсә[+] 2бер фәкыйрь тол хатынның да ике данә вак акча салуын күрде һәм:

3– Хак сүз әйтәм сезгә: бу фәкыйрь тол хатын башкаларга караганда күбрәк салды, – диде. – 4Чөнки тегеләр барысы да Аллаһыга үзләреннән артканны бүләк итте, ә бу ярлы хатын яшәү өчен кирәк булганның бөтенесен бирде[+].


Аллаһы йортының җимерелүе

5[•]Берәүләрнең Аллаһы йортының затлы ташлар һәм Аллаһыга багышланган бүләкләр белән бизәлүе хакында сөйләп торуын ишетеп, Гайсә:

6– Шундый көннәр килер, сез биредә күргән бар нәрсә җимереләчәк, таш өстендә таш калмаячак! – диде[+].


Ахыр заман билгеләре

7Шунда Аңардан:

– Остаз! Бу хәлләр кайчан булыр? Аларның тиздән буласын нинди билге-ишарә аша белербез? – дип сорадылар.

8– Карагыз аны, алдамасыннар үзегезне, – диде Гайсә аларга, – чөнки күпләр, килеп, үзләрен Минем исем белән атарлар һәм: «Мин – Ул!», «Вакыты җитте!» – диярләр. Андыйларга иярмәгез![+] 9Сугышлар һәм чуалышлар хакында ишеткәндә, куркуга калмагыз. Башта шушы вакыйгалар булып узарга тиеш, ләкин бу әле иң ахыры дигән сүз түгел.

10Халык – халыкка каршы, патшалык патшалыкка каршы чыгар, – дип сүзен дәвам итте Ул. –[+] 11Төрле урыннарда көчле җир тетрәүләр, ачлык, үләт зәхмәте булыр, күктә куркыныч күренешләр һәм бөек галәмәтләр күренер[+]. 12Әмма әлеге хәлләргә кадәр сезне кулга алырлар һәм эзәрлекләрләр, хөкем итү өчен, гыйбадәтханәләргә алып барырлар һәм зинданнарга утыртырлар. Минем исемем аркасында сезне патшалар һәм идарәчеләр алдына алып барырлар[+]. 13Шунда сез, форсаттан файдаланып, Минем хакта шаһитлык бирә алырсыз. 14Үзебезне ничек якларбыз, дип, алдан борчылып тормагыз. 15Чөнки Мин сезгә шундый сүзләр һәм гакыл бирермен ки, дошманнарыгызның берсе дә сезгә каршы чыга һәм каршы тора алмас[+]. 16Хәтта ата-аналарыгыз, агай-энеләрегез, кардәшләрегез, дусларыгыз да сезгә хыянәт итәрләр, кайберләрегезне үтерерләр дә. 17Минем аркада барысы да сезгә нәфрәт белән карар. 18Тик шулай да башыгыздагы чәч бөртеге дә югалмас[+]. 19Түзем булыгыз – һәм тормышыгызны саклап калырсыз.


Иерусалимнең җимерелүе турында

20[•]Иерусалимне гаскәрләр камавын күргәндә, белеп торыгыз: аның харап булыр вакыты инде бик якын. 21Шул чакта Яһүдиядә булганнар тауларга качсын; шәһәрдәгеләр аннан чыксын; авыл тирәсендәгеләр шәһәргә кермәсен. 22Чөнки ул көннәр – үч алу көннәре, һәм шул көннәрдә Изге язмада язылганнарның барысы да тормышка ашыр. 23Ул көннәрдә авырлы булган һәм бала имезгән хатыннарга – кайгы! Чөнки бу илне – зур афәт, халыкны зур нәфрәт көтә:[+] 24берәүләр кылычтан узар, икенчеләрне, әсир итеп, барча халыклар арасына таратып-сибәрләр; һәм ят халыклар дәвере тәмамланганчы, алар Иерусалимне таптап йөрерләр[+].


Адәм Углының килүе турында

25[•]Кояш, ай вә йолдызларда гаҗәеп галәмәтләр булыр, ә җир йөзендә яшәүче халыклар өметсезлеккә бирелер һәм диңгез шавыннан, котырынган дулкыннардан котлары алыныр. 26Галәмгә киләсе афәтләрне көтеп, кешеләр куркудан аңнарын югалтыр, чөнки күк җисемнәре дә тетрәнеп куяр. 27Шулвакыт болыт эчендә бөек кодрәт вә дан белән килүче Адәм Углын[*] күрерләр[+]. 28Бу вакыйгалар гамәлгә аша башлагач, курыкмыйча тураеп басыгыз, башларыгызны күтәрегез, чөнки котылуыгыз инде якын.


Инҗир агачы хакында гыйбрәтле сүзләр

29[•]Гайсә аларга бер гыйбрәтле сүз сөйләде:

– Инҗир агачына һәм башка агачларга карагыз: 30аларның яфрак яра башлаганын күреп, сез тиздән җәй җитәсен беләсез. 31Монда да нәкъ шулай: бу хәлләрнең гамәлгә ашуын күргәндә, сез Аллаһы Патшалыгының инде якын булуын белерсез. 32Хак сүз әйтәм сезгә: болар һәммәсе гамәлгә ашканчы, бүгенге буын әле юкка чыкмас[+]. 33Күк һәм җир юкка чыгар, әмма Минем сүзләрем һичкайчан юкка чыкмас[+].


Уяу булыгыз

34-35Карагыз аны, тамак ягын кайгырту, эчкечелек вә тормыш мәшәкатьләре сезнең белән идарә итмәсен, ул көн, тозак кебек, сезгә көтмәгәндә килмәсен. Чөнки ул көн җир йөзендә яшәүче һәр кешегә киләчәк[+]. 36Шулай итеп, һәрчак уяу булыгыз, киләсе бәла-казалардан котылырга һәм Адәм Углы каршына килеп басарга көчегез җитсен өчен, дога кылыгыз[+].

37Көндезләрен Гайсә Аллаһы йортында халыкка гыйлем бирде, ә кич җитүгә, Зәйтүн тавына китеп, төннәрен шунда үткәрде[+]. 38Таң атуга, бар халык, Аны тыңлар өчен, Аллаһы йортына килде.

#### 22


Гайсәне үтерү нияте

1[•]Котылу бәйрәме, икенче төрле әйткәндә, Төче күмәч бәйрәме[†] якынлашып килгән көннәр иде[+]. 2Баш руханилар һәм канун белгечләре, халыктан курыкканга күрә, яшертен генә Гайсәдән котылу әмәлен эзләделәр.

3Шунда унике шәкертнең берсенә – Искариот кушаматлы Яһүдәнең эченә шайтан керде,[+] 4һәм ул, баш руханилар вә Аллаһы йортының каравыл башлыклары янына барып, Гайсәне алар кулына тапшыру хакында сөйләште. 5Тегеләр, бу хәлгә бик шатланып, аңа акча бирергә булдылар. 6Яһүдә аларның тәкъдиме белән ризалашты һәм халыкка сиздермичә Гайсәне алар кулына тапшыру өчен, җай чыкканны көтеп йөри башлады[+].


Котылу бәйрәме хөрмәтенә табын әзерләү

7[•]Төче күмәч бәйрәме (Котылу бәйрәме) хөрмәтенә бәрән чала торган көн җитте[+]. 8Гайсә:

– Барыгыз, безгә Котылу бәйрәме хөрмәтенә табын әзерләгез, – дип, Петер белән Яхъяга йомыш йөкләде.

9– Кайда әзерләвебезне телисең? – дип сорады алар Аңардан.

10– Шәһәргә аяк басуга, сезгә су чүлмәге күтәргән бер кеше очрар, – дип җавап кайтарды Гайсә. – Аның артыннан барыгыз да, ул кергән өйгә кереп, 11йорт хуҗасына: «Остазыбыз синнән: „Котылу бәйрәме ашын шәкертләрем белән кайсы бүлмәдә ашыйк?“ – дип сорый», – дип әйтегез. 12Ул сезгә өске каттагы җыештырылган зур бүлмәне күрсәтер, шунда әзерләгез.


Гайсәнең Котылу бәйрәме ризыгын соңгы тапкыр ашавы

13Шәкертләр киттеләр, һәм бар нәрсә Гайсә әйткәнчә булып чыкты; бәйрәм табынын алар шунда әзерләделәр. 14[•]Аш вакыты җиткәч, Гайсә рәсүлләр белән бергә табын янына утырды.

15– Газапларга дучар ителгәнче, Котылу бәйрәме табынында сезнең белән утырып ашарга шундый теләгән идем! – диде аларга Гайсә. – 16Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгында Котылу бәйрәменең чын мәгънәсе ачыкланганчы, Мин инде бәйрәм ашы ашамаячакмын[+].

17Ул касәне алды да шөкрана кылганнан соң аларга сузып:

– Алыгыз, үзара бүлешеп эчегез, – диде. – 18Сезгә әйтәм: Аллаһы Патшалыгы килмичә, Мин инде йөзем шәрабы эчмәячәкмен.

19Аннары Гайсә икмәк алды да шөкрана кылып сындырды һәм:

– Бу сезнең хакка бирелә торган тәнемдер. Мине искә алу өчен, шулай эшләгез, – дигән сүзләр белән шәкертләренә бирде[+].

20Аштан соң Гайсә янә касәне алып:

– Менә бу касә сезнең хакка түгелә торган каным белән расланган яңа килешүдер, – диде. –[+] 21Әмма Миңа хыянәт итүченең кулы Минем кулым белән бергә шушы өстәлдәдер[+]. 22Хәер, алдан ничек билгеләнгән булса, Адәм Углы шул юл белән бара; ләкин Аңа хыянәт итүчегә ни кайгы![+]

23Шәкертләре:

– Безнең арада кайсыбыз мондый гамәл кылыр икән? – дип, бер-берсеннән сораша башладылар.


Иң бөеге кем?

24[•]Шуннан алар, арада кайсыбыз бөегрәк саналырга тиеш, дип бәхәсләшергә тотындылар. 25Гайсә исә аларга болай диде:

– Патшалар халык өстеннән хакимлек итәләр, һәм әлеге идарә итүчеләр «яхшылык кылучылар» дип аталалар. 26Сездә исә алай булмасын: иң олы дип саналганы – кече, башлык булганы хезмәтче кебек булсын[+]. 27Чөнки кем олырак: өстәл янында утыручымы әллә аңа хезмәт итүчеме? Өстәл янында утыручы түгелме соң? Ә менә сезнең арада Мин хезмәт итүче кебек![+]

28Мин узган барлык сынауларда сез һәрчак янәшәмдә булдыгыз[+]. 29Шул сәбәпле, Атам Миңа ышанып тапшырган кебек, Мин дә сезгә патшалык итү хокукын тапшырам[+]. 30Сез Минем Патшалыгымдагы табында ашаячаксыз, эчәчәксез һәм, Исраилнең унике ыругы белән идарә итәр өчен, тәхетләрдә утырачаксыз[+].


Петернең ваз кичәсен Гайсәнең алдан әйтүе

31[•]Гайсә шунда Петергә:

– Шимун, Шимун! Менә шайтан сезне бодай җилгәргән кебек җилгәрергә рөхсәт алды, – диде. –[+] 32Әмма син иманыңны югалтмасын дип, Мин синең өчен дога кылдым; син кабат Миңа әйләнеп кайткач, имандашларыңны ныгыт[+].

33Петер Аңа:

– Хакимем! Мин Синең белән зинданга да, үлемгә дә барырга әзермен, – дип җавап кайтарды[+].

34Әмма Гайсә аңа:

– Петер, сиңа әйтәм: бүген әтәч кычкырып бетергәнче, Минем белән таныш булуыңны син өч тапкыр инкяр итәчәксең, – диде.

35Аннары шәкертләреннән:

– Мин сезне янчыксыз, биштәрсез, башмаксыз килеш юлга озаткан чакта, сезнең берәр нәрсәгә ихтыяҗыгыз булдымы? – дип сорады.

– Һичбер нәрсәгә булмады, – дип җавап бирде тегеләр[+].

36– Әмма хәзер, – диде Гайсә аларга, – янчыгы булганы аны үзе белән алсын, биштәрен дә алсын; ә янчыгы булмаганы өс киемен сатсын да кылыч сатып алсын. 37Чөнки сезгә әйтәм, Изге язмадагы «Ул җинаятьчеләр исәбенә кертелде»[*] дигән сүзләр Минем тормышта урын алырга тиеш. Минем хакта язылганнар тормышка ашу алдында[+].

38Шәкертләре Аңа:

– Хакимебез! Менә безнең ике кылычыбыз бар, – диде.

Ул исә аларга:

– Бу турыда җитте! – диде.


Гайсәнең Зәйтүн тавында дога кылуы

39[•]Гайсә, өеннән чыгып, гадәтенчә Зәйтүн тавына юнәлде; Аның артыннан шәкертләре дә иярде. 40Барып җиткәч, Ул аларга:

– Вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз, – диде[+].

41Үзе алардан таш атар арага читкәрәк китте дә, тезләнеп, дога кылырга тотынды:

42– И-и Атам! Син ихтыяр кылып, бу газаплар касәсе Мине читләтеп үтсә иде. Хәер, Мин теләгәнчә түгел, Син теләгәнчә булсын.

[[+] 43Шулвакыт Аның янына күктән бер фәрештә иңеп, Аңа ныклык бирде[+]. 44Күңеле газапланганга, Ул аеруча тырышып дога кылды; Аңардан, җиргә тамган кан тамчылары кебек, тир акты.][*] 45Догасын тәмамлаганнан соң, Ул шәкертләре янына килде һәм аларның кайгыдан талчыгып йоклап ятуларын күрде.

46– Нигә йоклап ятасыз сез? – диде Ул. – Торыгыз һәм, вәсвәсәгә дучар булмас өчен, дога кылыгыз.


Гайсәне кулга алу

47[•]Ул әле әйтеп тә бетермәде, алар янына бер төркем кеше килеп җитте, иң алдан унике шәкертнең берсе – Яһүдә исемлесе атлый иде. Ул, үпмәкче булып, Гайсә янына килде[+]. 48Гайсә исә аңа:

– Яһүдә! Син, үбеп, Адәм Углына хыянәт кыласыңмы? – диде.

49Гайсә янындагы шәкертләр, эшнең кая таба барганын чамалап, Аңа:

– Хакимебез! Бәлки безгә кылычларыбызны эшкә җигәргәдер? – диделәр[+].

50Аларның берсе, олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде.

51– Туктагыз! Җитәр! – диде шунда Гайсә һәм, хезмәтченең колагына кулын тидереп, аны савыктырды. 52Үзен кулга алырга килгән баш руханиларга, Аллаһы йортының каравыл башлыкларына һәм өлкәннәргә исә Гайсә:

– Юлбасар тотарга чыккандай, Минем янга кылыч һәм чукмарлар күтәреп килгәнсез! – диде. – 53Мин һәр көнне сезнең белән Аллаһы йортында булдым, һәм сез Миңа кул күтәрмәдегез; ә хәзер – сезнең заман, караңгылык хакимлек иткән чор![+]


Петернең Гайсәдән ваз кичүе

54[•]Шуннан алар Гайсәне, тотып алып, олуг рухани өенә алып керделәр. Петер исә, арттарак калып, аларга иярде. 55Ишегалды уртасында учак яктылар. Башкалар белән бергә Петер дә учак янына килеп утырды. 56Бер хезмәтче кыз, аның учак янында утыруын күреп, текәлеп карады да:

– Менә бу да Аның белән иде, – диде.

57Әмма Петер:

– Юк, сеңлем, мин Аны белмим, – дип, Гайсәдән ваз кичте.

58Бераздан аны икенче берәү, күреп:

– Син дә аларның берсе, – диде.

Ләкин Петер ул кешегә:

– Юк, дус кеше! – дип, җавап кайтарды.

59Берәр сәгатьтән тагын берсе:

– Дөрестән дә, бу да Аның белән иде, ул да – Гәлиләя кешесе бит, – дип, катгый рәвештә раслады.

60Әмма Петер әлеге кешегә:

– Синең нәрсә турында сөйләвеңне аңламыйм, – диде.

Ул шушы сүзләрне әйтүгә, әтәч кычкырды. 61Шулвакыт Хаким Гайсә, борылып, Петергә карады; һәм Петер Аның «Бүген син, әтәч кычкырганчы, Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең» дигән сүзләрен исенә төшерде;[+] 62ул, урам якка чыгып, ачы күз яшьләре түкте.

63[•]Гайсәне саклаучылар Аны мыскыл итәргә, кыйнарга тотындылар[+]. 64Алар, Гайсәнең күзен каплап, Аңардан:

– Пәйгамбәрлегеңне күрсәт әле: Сиңа кем сукты? – дип сорадылар.

65Моңардан башка да Аны хурлый торган күп сүзләр әйттеләр. 66[•]Таң аткач, халык өлкәннәре, баш руханилар һәм канун белгечләре Югары киңәшмәгә[†] җыелдылар һәм, Гайсәне җыелыш алдына китереп бастырып, 67Аңардан:

– Җавап бир: Син Мәсихме? – дип сорадылар.

Ул аларга:

– Әйтсәм – ышанмассыз, 68әгәр сезгә сорау бирсәм, җавап кайтармассыз. 69Әмма шушы вакыттан башлап, Адәм Углы Кодрәт Иясенең уң ягында утырыр, – диде[+].

70Шунда һәммәсе:

– Димәк, Син Аллаһы Углы буласың инде? – дип сорады.

– Сез шулай дип әйтәсез ич, – дип җавап бирде Ул.

71– Безгә тагын нинди шаһитлык кирәк? – диде алар. – Үз авызы белән әйткәнне ишетеп тордык бит![+]

#### 23


Гайсә Пилат алдында

1[•]Киңәшмәдәгеләр барысы торып бастылар, аннары Гайсәне Пилат янына алып килделәр[+].

2– Бу Кешене без халкыбызны аздыручы дип таптык. Ул Үзен Мәсих, Патша дип атый һәм кайсарга салым түләүне тыя, – дип, Аны гаепли башладылар[+].

3Пилат Аңардан:

– Син яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады.

Ул аңа:

– Бу – синең сүзләрең, – диде[+].

4Пилат исә баш руханиларга һәм халык төркеменә:

– Мин бу Кешене гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде[+].

5Әмма алар:

– Үзенең гыйлеме белән Ул бөтен Яһүдия җирендәге халыкны котырта, бу гамәлен Гәлиләядә башлаган иде, инде хәзер монда килеп җитте, – дип, үз сүзләрен тәкрарлый бирде.


Гайсә Һируд алдында

6Пилат исә, Гәлиләя дигәннәрен ишетеп:

– Ул Гәлиләядәнме? – дип сорады.

7Гайсәнең Һируд патша идарә иткән өлкәдән икәнен белгәч, ул Аны Һируд янына җибәрде. Ул көннәрдә Һируд Иерусалимдә иде[+]. 8Һируд исә, Гайсәне күреп, бик шатланды, чөнки Аның хакында күп ишеткәнгә күрә, күптәннән Аны очратасы килеп йөри иде. Гайсә аның өчен нинди дә булса могҗиза күрсәтер дип өметләнде ул[+]. 9Һируд Аңа байтак кына сораулар бирде, ләкин Гайсә аңа нәрсә дип тә җавап кайтармады. 10Янәшәдә басып торган баш руханилар һәм канун белгечләре исә, тырышып-тырышып, Аны гаепли бирделәр. 11Һируд һәм аның гаскәриләре, Гайсәдән мыскыллап көлгәннән соң, Аны купшы киемнәргә киендерделәр дә кабат Пилат янына җибәрделәр. 12Моңа хәтле дошманлашып йөргән Пилат белән Һируд исә шул көннән дуслашып киттеләр.


Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

13[•]Баш руханиларны, башлыкларны һәм халыкны җыеп, Пилат 14аларга:

– Сез миңа бу Кешене, халыкны котырта, дип алып килдегез; менә мин сезнең алда Аңардан сорау алдым, ләкин бу Кешедә сез әйткән гаепләрнең берсен дә тапмадым, – диде. – 15Гаеп тапмаганга, Һируд та Аны кире безгә җибәрде. Шулай итеп, үлем җәзасы бирерлек һичнәрсә эшләмәгән Ул. 16Димәк ки, мин, җәза биреп, Аны иреккә җибәрәм.

[ 17][*]

18Әмма шулчак барысы бертавыштан:

– Үлем Аңа! Ә безгә Барабны азат ит! – дип кычкыра башлады.

19Әлеге Барабны зинданга шәһәрдә чуалыш китереп чыгарган һәм кеше үтергән өчен утыртканнар иде. 20Пилат, Гайсәне иреккә җибәрмәкче булып, тагын халыкка мөрәҗәгать итте. 21Әмма алар:

– Хачка кадакла Аны, хачка! – дип кычкыра бирделәр.

22Ул өченче мәртәбә:

– Нинди явызлык эшләгән соң Ул? Мин Аңарда үлем җәзасы бирерлек һичнинди гаеп тапмадым, шуңа күрә мин, Аңа җәза биреп, иреккә җибәрәм, – диде.

23Ләкин халык, тагын да катырак кычкырып, Аны хачка кадакларга таләп итте; һәм ахыр чиктә үз дигәненә иреште. 24Пилат алар теләгәнчә карар кылды. 25Чуалыш китереп чыгарган һәм кеше үтергән өчен зинданга ябылган адәмне, алар сораганча, азат итте; ә Гайсәне аларның ихтыярына тапшырды.


Гайсәне хачка кадаклау

26[•]Гайсәне җәза урынына алып барганда, кырдан кайтып килүче Шимун исемле бер күринилене туктатып, хачны аның җилкәсенә салдылар һәм Гайсә артыннан алып барырга куштылар. 27Аның артыннан бик күп халык барды, шулай ук Аны кызганудан үкереп елый-елый байтак хатын-кыз да иярде. 28Гайсә исә, борылып, аларга әйтте:

– Әй Иерусалим хатын-кызлары! Минем өчен күз яшьләре түкмәгез, бәлки үзегез һәм балаларыгыз өчен елагыз. 29Чөнки шундый көннәр килер, кысыр хатыннар, бала тапмаган һәм имезмәгән күкрәкләр бәхетле, дип әйтерләр[+]. 30Кешеләр тауларга: «Безнең өскә авыгыз!», калкулыкларга: «Безне күмеп китегез!»[*] – диярләр[+]. 31Яшелләнеп үсеп утырган агач белән моны эшлиләр икән, корыган агач белән нәрсә булыр соң[+]?

32Үтерергә дип, җәза урынына Гайсә белән бергә ике җинаятьчене дә алып бардылар. 33«Баш сөяге» дип аталган урынга җиткәч, Аны да, теге җинаятьчеләрне дә – берсен Аның уң, ә икенчесен сул ягына хачка кадакладылар. [ 34Гайсә шунда:

– И-и Атам! Кичер бу кешеләрне, чөнки нәрсә эшләгәннәрен белмиләр, – диде.][*]

Гаскәриләр, жирәбә салып, Аның киемнәрен бүлештеләр[+]. 35Халык карап торды. Башлыклар исә, Гайсәне мыскыллап:

– Башкаларны коткарып йөрде бит! Әгәр Аллаһы тарафыннан сайланган Мәсих булса, Үзен коткарсын! – дип көлделәр[+].

36Гаскәриләр дә Аңа әче шәраб тәкъдим итеп:

37– Әгәр яһүдиләр Патшасы булсаң, Үзеңне коткар! – дип мыскылладылар.

38Аның баш өстенә хачка «Бу – яһүдиләр Патшасы» дигән язу беркетелгән иде.

39Хачка асып куелган җинаятьчеләрнең берсе, Аны хурлап:

– Син Мәсих түгелме соң? Шулай икән, Үзеңне дә, безне дә коткар! – диде.

40Икенчесе исә:

– Аллаһыдан курык! Син үзең дә – Аның кебек үк хөкемгә дучар ителгән кеше бит, – дип тегене тыйды. – 41Безне гадел хөкем иттеләр, кылган эшебез өчен тиешлесен алдык, ә Ул һичбер начарлык эшләмәгән, – диде[+]. 42Аннары Гайсәгә мөрәҗәгать итеп: – Гайсә, Үз Патшалыгыңа килгәч, мине искә ал, – дип өстәде.

43Гайсә аңа:

– Хак сүз әйтәм: син бүген үк Минем белән бергә җәннәттә булырсың, – дип җавап кайтарды.


Гайсәнең үлеме

44-45[•]Көн урталары җиткән иде инде. Шулвакыт кояш сүнеп, бөтен җир йөзен караңгылык каплап алды, һәм шушы хәл көндезге өчкә кадәр дәвам итте. Аллаһы йортындагы пәрдә исә урталай ертылып төште[+][+]. 46Гайсә шунда:

– Атам! Рухымны Синең кулыңа тапшырам[*], – дип, каты итеп кычкырды һәм шул сүзләрдән соң җан бирде[+].

47Бу хәлләрне күреп торган йөзбашы, Аллаһыны данлап:

– Чыннан да, бу Кеше гаепсез булган икән, – диде.

48Тамаша кылырга җыелган халык та шушы вакыйганы күргәннән соң күкрәгенә суга-суга өенә таралды[+]. 49Гайсәнең бар дуслары, шулай ук Гәлиләядән Аңа ияреп килгән хатыннар да бу хәлне читтән карап тордылар[+].


Гайсәне кабергә салу

50-51[•]Югары киңәшмәдә Яһүдиядәге Ариматай шәһәреннән Йосыф исемле бер кеше бар иде. Киңәшмә әгъзасы булса да, анда чыгарылган карарны һәм бу эшне ул хупламады. Әлеге игелекле һәм тәкъва адәм Аллаһы Патшалыгын көтеп яши иде. 52Шул Йосыф, Пилат алдына барып, Гайсәнең җәсәден алып китәргә сорады. 53Аннары Аның җәсәден, хачтан алып, җитен тукымага төрде дә кыяда уелган, моңарчы һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарәгә урнаштырды[+]. 54Бу – шимбә бәйрәменә әзерлек киче иде, һәм шимбә көн җитеп килә иде инде. 55Гәлиләядән Гайсәгә ияреп килгән хатыннар да Йосыф артыннан бардылар, каберне һәм Гайсәнең җәсәден ничек итеп кабергә куюларын карап тордылар. 56Шуннан соң алар, өйләренә кайтып, Гайсәнең җәсәденә сөртү өчен, бәлзәмнәр һәм хуш исле майлар әзерләделәр; шимбә көнне, Муса канунында әйтелгәнчә, ял иттеләр[+].

#### 24


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1[•]Атнаның беренче көнендә хатын-кызлар, алдан әзерләгән хуш исле майларын алып, иртән иртүк мәгарә янына килделәр 2һәм күрделәр: кабер авызын томалаган ташны кемдер читкә тәгәрәткән. 3Эчкә кергәч исә, Хаким Гайсәнең җәсәден тапмадылар. 4Бу хәлгә аптырашып торган вакытта, кинәт алар алдында ялтыравыклы киемнән ике ир кеше пәйда булды[+]. 5Хатыннар, куркып, җиргә текәлделәр. Әлеге кешеләр аларга:

– Нигә сез тере Затны үлеләр арасыннан эзлисез? – диделәр. – 6Юк Ул монда: Ул үледән терелде. Гәлиләядә чагында сезгә әйткән сүзләрен исегезгә төшерегез: 7«Адәм Углы гөнаһлылар кулына тотып бирелергә, хачка кадакланырга һәм өченче көндә үледән терелергә тиеш», – дигән иде Ул сезгә[+].

8Шунда Гайсәнең сүзләре аларның исенә төште[+]. 9Кабер яныннан кайтканнан соң, бу хәл хакында алар унбер шәкерткә һәм башкаларга хәбәр иттеләр. 10Рәсүлләргә бу хакта магдалалы Мәрьям, Йохана, Ягъкуб анасы Мәрьям, шулай ук алар белән булган башка хатыннар да сөйләде[+]. 11Әмма хатын-кызларның сүзләре рәсүлләргә буш нәрсә кебек тоелды, һәм алар моңа ышанмадылар[+]. 12Ләкин Петер кабер янына торып йөгерде һәм, иелеп мәгарә эченә караганнан соң, кәфенлекне генә күрде. Шушы хәлгә бик гаҗәпләнеп, ул өенә кайтты.


Эммаус юлында

13[•]Шул ук көнне Гайсәнең ике шәкерте Иерусалимнән унбер чакрымдагы[*] Эммаус авылына барырга чыкты. 14Алар булып узган шушы вакыйгалар хакында сөйләшеп бардылар. 15Шулай гәпләшеп, фикер алышып атлаган чакта, Гайсә Үзе, алар янына килеп, рәттән бара башлады. 16Әмма шәкертләрнең күзләре томаланган кебек булганга, алар Аны танымадылар[+]. 17Ул исә алардан:

– Нәрсә хакында гәпләшеп барасыз сез? – дип сорады.

Алар, йөзләре караңгыланып, туктап калдылар. 18Шәкертләрнең берсе – Клеопас атлысы – Аңа:

– Шушы көннәрдә Иерусалимдә ниләр булганын шәһәргә килүчеләрдән бары Син генә белмисеңдер, – диде[+].

19Ул алардан:

– Нәрсә булганын? – дип сорады.

Шәкертләр Аңа:

– Насаралы Гайсә белән булган хәлне, – дип җавап бирделәр. – Ул Аллаһы алдында һәм бөтен халык алдында эштә дә, сүздә дә кодрәтле Пәйгамбәр иде. 20Әмма безнең баш руханилар һәм башлыклар, Аңа үлем җәзасы бирер өчен, хөкем кулына тапшырдылар, аннары Аны хачка кадакладылар[+]. 21Ә без «Исраилне азат итәргә тиешле Кеше – Ул булыр» дип өметләнгән идек. Шуның өстенә менә тагын ниләр булды: ул вакыйгадан соң инде менә өченче көн китте, һәм 22арабыздан берничә хатын безне таң калдырды: алар иртүк кабер янына барганнар, 23әмма Аның җәсәден тапмаганнар. Шунда каршыларында фәрештәләрнең пәйда булуын һәм «Ул – тере!» дип әйтүен кайтып сөйләделәр. 24Аннары арабыздан кайберәүләр, кабер янына барып, хатыннар сүзенең дөреслеген күрделәр; Гайсә кабердә юк иде.

25Шунда Гайсә аларга:

– И-и аңсызлар, пәйгамбәрләрнең барлык сүзләренә сез шундый авырлык белән ышанасыз! 26Үзенең шөһрәтенә ирешкәнче, Мәсих шулай газап чигәргә тиеш түгел идемени? – диде[+].

27Шуннан Ул, Муса пәйгамбәр һәм барча пәйгамбәрләрдән башлап, барлык Язмаларда Үзе хакында әйтелгәнне аңлатып бирде[+].

28Алар үзләре барасы авылга якынлаштылар, ә Гайсә Үз юлын дәвам итәргә теләгән кебек итте. 29Әмма алар:

– Инде кич якынлашып килә, безнең белән кал, – дип, Аны күндерделәр, һәм Ул алар белән өйгә керде. 30Бөтенесе бергә өстәл янына ашарга утыргач, Ул, кулына икмәк алып шөкрана кылганнан соң, шәкертләргә сындырып бирде[+]. 31Шулчак аларның күзләре ачылып киткәндәй булды, һәм шәкертләр Гайсәне танып алдылар; әмма Ул аларга күренмәс булды. 32Алар бер-берсенә:

– Безнең белән юлда сөйләшеп барганда һәм Изге язманың мәгънәсен аңлатканда, күңелләребез күтәрелеп китте түгелме соң? – диештеләр.

33Шуннан алар тордылар да Иерусалимгә әйләнеп кайттылар. Анда унбер шәкерт һәм алар белән башка кешеләр җыелган булып:

34– Хакимебез, чыннан да, үледән терелде һәм Шимунга күренде, – дип сөйләшеп тора иделәр[+].

35Әлеге ике шәкерт тә юлда булган вакыйганы һәм икмәк сындырган чакта Гайсәне ничек итеп танып алулары хакында сөйләп бирделәр.


Гайсәнең шәкертләргә күренүе

36[•]Алар шушы хакта сөйләп торганда, Гайсә Үзе аларның уртасында пәйда булып:

– Иминлек сезгә! – диде.

37Алар, өрәктер бу дип уйлап, куркудан катып калдылар[+]. 38Ләкин Ул аларга:

– Нигә каушап калдыгыз? Нигә күңелегезгә шундый шик керә? – диде. – 39Кулларыма һәм аякларыма карагыз – Мин бу. Орынып карагыз Миңа; өрәкнең тән-бәдәне һәм сөяге булмый, ә Миндә, күргәнегезчә, бар[+].

40Шул сүзләр белән Ул аларга кул-аякларын күрсәтте. 41Тегеләр шатлыктан һәм гаҗәпләнүдән һаман ышанмый торганда, Ул алардан:

– Сезнең ашарга берәр нәрсәгез бармы? – дип сорады[+].

42Алар Аңа бер кисәк пешкән балык бирделәр. 43Ул, балыкны алып, аларның күз алларында ашады.

44Аннан соң Гайсә аларга:

– Сезнең янда чакта Мин нәкъ менә шушы турыда сөйләдем: Муса канунында, пәйгамбәрләрнең язмаларында һәм Зәбурда Минем хакта әйтелгәннәрнең барысы да гамәлгә ашырга тиеш, – диде.

45Аннары Ул, Изге язманы аңлар өчен аларның зиһеннәрен ачып:[+]

46– Изге язмада болай диелгән: Мәсих газап чигәргә, өченче көндә үледән терелергә,[+] 47шулай ук тәүбәгә килү һәм гөнаһларның кичерелүе турындагы хәбәр Иерусалимнән башлап барча халыкларга Аның исеменнән вәгазь кылынырга тиеш, – диде. – 48Сез шушы хәлләрнең шаһитыдыр[+]. 49Мин сезгә Атам вәгъдә иткәнне җибәрермен; сез исә, югарыдан кодрәт алганчы, шәһәрдә калыгыз[+].


Гайсәнең күккә ашуы

50[•]Шуннан Гайсә, шәкертләрен шәһәрдән алып чыгып, Бәйт-Әниягә чаклы алар белән барды һәм, кулларын күтәреп, аларга фатихасын күндерде[+]. 51Шул рәвешле фатихасын күндереп торган чакта, Ул алардан ерагая башлады да күккә алынды. 52Шәкертләр Аңа сәҗдә кылдылар, аннары, сөенә-сөенә, Иерусалимгә кайттылар[+]. 53Аллаһыны данлап, алар һәрчак Аллаһы йортында булдылар[+].

### Яхъя

#### Яхъя

Яхъя


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]


#### 1


Яхъя бәян иткән Яхшы хәбәр


Сүз Кеше булды

1Иң башта Сүз булган, Сүз Аллаһы[†] белән булган, һәм Сүз Аллаһы булган[+]. 2Сүз иң башта ук Аллаһы белән булган. 3Бар нәрсә Сүз аша яратылган, һәм яратылган һәр нәрсә Аңардан башка яратылмаган[+]. 4Аңарда тормыш булган, һәм шул тормыш кешеләргә яктылык биргән[+]. 5Яктылык караңгылыкта яктырта, караңгылык исә аны сүндерә алмаган.

6Аллаһы тарафыннан җибәрелгән Яхъя исемле бер кеше бар иде[+]. 7Яхъя шаһит булып килде. Аның аркасында барысы да иман китерсеннәр дип, Яктылык хакында шаһитлык бирергә килде[+]. 8Ул үзе Яктылык түгел, ләкин Яктылык хакында шаһитлык бирү өчен җибәрелгән иде.

9Дөньяга килүче һәр кешене яктыртучы Яктылык – чын Яктылык иде[+]. 10Ул дөньяда булды, ләкин дөнья, Аның аша яратылган булуына карамастан, Аны танымады. 11Ул Үз кешеләре янына килде, әмма үзенекеләр Аны кабул итмәде[+]. 12Ә Аны кабул итеп, Аңа инанучыларга Ул Аллаһы балалары булу хокукы бирде[+]. 13Алар каннан да, тән нәфесеннән дә, ир нәфесеннән дә түгел, ә Аллаһыдан тудылар[+].

14Сүз Кеше булды, безнең арада яшәде, мәрхәмәт[†] вә хакыйкать белән тулы иде Ул. Без Аның данын[†], Атаның[†] бердәнбер Углына биргән данын күрдек[+].

15Яхъя Аның хакында шаһитлык биреп:

– «Артымнан Килүче миннән алга чыкты, чөнки Ул миннән элек бар иде» дип сөйләгәнем менә Шул инде, – дип кычкырып әйтте[+].

16Аның тулылыгыннан без һәммәбез мәрхәмәт өстенә мәрхәмәт алдык, 17Канун[†] Муса аркылы бирелгән, мәрхәмәт һәм хакыйкать исә Гайсә Мәсих[†] аша килде[+]. 18Аллаһыны беркем, беркайчан күрмәгән. Аны Ата өчен иң якын, бердәнбер Углы безгә танытты[*][+].


Яхъяның шаһитлыгы

19-20[•]Иерусалим яһүдиләре руханиларны[†] һәм левиләрне[*] Яхъядан: «Син кем?» – дип сорарга җибәргәч, ул үз шаһитлыгын бирде. Аларга ачыктан-ачык, һич тә яшермичә:

– Мин Мәсих түгел, – дип икърар итте ул[+].

21-22Алар аңардан:

– Кем соң син, Ильясмы? – дип сорадылар.

– Юк, – диде ул.

– Вәгъдә ителгән пәйгамбәрме?

– Юк, – дип җавап бирде Яхъя. Шунда алар:

– Алайса, кем соң син? Безне монда җибәргәннәргә җавап бирү өчен, үзең хакында безгә нәрсә әйтерсең[+]?

23Яхъя, Ишагыйя пәйгамбәр әйткән сүзләрне кулланып, болай диде:

– Мин – «Раббыга[†] юлны турайтыгыз, дип чүлдә яңгыраучы тавыш»[*][+].

24Җибәрелгәннәр фарисейлардан[†] иде. 25Алар Яхъядан:

– Син Мәсих тә, Ильяс та, вәгъдә ителгән пәйгамбәр дә түгелсең, ни өчен соң суга чумдырып[†] йөрисең? – дип сорадылар.

26Яхъя аларга:

– Мин чумдыру йоласын су белән башкарам. Әмма арагызда сез белмәгән Берәү тора, 27Артымнан Килүче нәкъ менә Ул инде, ә мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаек түгелмен, – дип җавап бирде.

28Бу вакыйгалар Яхъя суга чумдыра торган урында – Үрдүн елгасы аръягындагы Бәйт-Әниядә булды. 29Икенче көнне Яхъя, каршына килүче Гайсәне күреп:

– Менә дөньяның гөнаһын[†] Үз өстенә алучы Аллаһы Бәрәне[†][+]. 30«Артымнан килүче Берәү миннән алга чыкты, чөнки Ул миннән элек бар иде», – дип сөйләгәнем Ул – Үзе. 31Мин Аны танымадым, ләкин, Аны Исраил[†] халкына таныту өчен, суга чумдыру йоласын башкарырга килдем, – дип әйтте[+].

32Яхъя болай дип янә шаһитлык бирде:

– Мин Рухның күгәрчен кебек Гайсәгә күктән иңүен һәм Аның өстендә калуын күрдем[+]. 33Мин Аны танымас идем, әмма суга чумдырырга дип мине җибәргән Зат: «Рухның кемгә иңүен һәм өстендә калуын күрсәң, Изге Рухка[†] чумдыручы Шул булыр» дигән иде[+]. 34Мин моны күрдем һәм шаһитлык бирәм: Ул – Аллаһы Углы.


Гайсәнең беренче шәкертләре

35Иртәгесе көнне ике шәкерте белән шул ук урында торган Яхъя[+] 36узып баручы Гайсәне күреп:

– Менә, карагыз, Аллаһы Бәрәне, – диде[+].

37Ике шәкерт, аның бу сүзләрен ишетеп, Гайсә артыннан киттеләр. 38Гайсә исә борылып карап, аларның арттан килүен күрде дә:

– Сезгә нәрсә кирәк? – диде.

Алар Аңардан:

– Рабби, Син кайда яшисең? – дип сорадылар. (Рабби – Остаз дигән мәгънәдә.)[+]

39Гайсә аларга:

– Әйдәгез Минем белән, үзегез күрерсез, – диде.

Сәгать дүртләр чамасы[*] иде. Алар, Гайсә белән барып, кайда яшәгәнен күрделәр һәм ул көнне Аның янында калдылар.

40Яхъяның Гайсә турында әйткән сүзләрен ишетеп, Аның артыннан киткән икенең берсе Шимун Петернең бертуган кардәше Әндри иде[+]. 41-42Иң элек ул Шимунны табып, аңа:

– Без Мәсихне очраттык, – диде һәм аны Гайсә янына алып килде. (Мәсих – Май сөртелгән[†] Зат[*] мәгънәсендә.)

Гайсә исә, Шимунга карап:

– Син – Яхъя углы Шимун. Синең исемең Кифас булыр, – диде. (Кифас һәм Петер[*] дигән исемнәр кыя мәгънәсендә.)[+][+]

43-44Икенче көнне Гайсә Гәлиләягә[†] барырга булды. Әндри белән Петер кебек үк, Бәйт-Сайда шәһәреннән булган Филипне очратты һәм аңа:

– Минем артымнан бар, – диде[+].

45Филип, Натанаилне табып алып:

– Без насаралы Йосыф углы Гайсәне таптык. Аның хакында Муса – Канунда, шулай ук пәйгамбәрләр[†] дә язганнар, – диде[+].

46Натанаил исә аннан:

– Насарадан нинди дә булса яхшы нәрсә чыгармы икән? – дип сорады.

– Барыйк, үзең күрерсең, – диде Филип.

47Гайсә, Үзенә таба якынлашып килүче Натанаилне күреп, аның хакында:

– Менә чын исраили, аңарда һичнинди мәкер юк, – диде[+].

48Натанаил Аңардан:

– Син мине каян беләсең? – дип сорады.

– Филип чакырганчы ук, инҗир агачы төбендә күрдем Мин сине, – дип җавап бирде Гайсә.

49– Остаз! Син – Аллаһы Углы! Син – Исраил Патшасы! – диде Аңа Натанаил[+].

50Гайсә:

– Син: «Мин сине инҗир агачы төбендә күрдем», – дигәнемә күрә генә ышанасыңмы? Моннан да зуррак нәрсәләр күрерсең әле, – дип җавап бирде һәм, дәвам итеп, – 51Сезгә хак сүз әйтәм: күкләр ачылуын һәм Аллаһы фәрештәләренең[†] Адәм Углы[†] янына күтәрелүләрен һәм иңүләрен күрерсез, – диде[+].

#### 2


Гайсәнең суны шәрабка әйләндерүе

1Өченче көнне Гәлиләя өлкәсенең Кәна шәһәрендә туй уздырылды, анда Гайсәнең анасы да бар иде[+]. 2Гайсә дә Үзенең шәкертләре белән шул туйга чакырылган иде. 3Шәраб җитмәгәч, анасы Гайсәгә:

– Аларның шәраблары беткән, – диде.

4– Ханым, син ни өчен моны Миңа әйтәсең? Минем әле вакытым килеп җитмәде, – диде Гайсә аңа[+].

5Анасы хезмәтчеләргә:

– Ул сезгә нәрсә әйтсә, шуны эшләгез, – диде.

6Анда яһүдиләр йоласы буенча пакьләнү өчен куелган ике яки өч үлчәм[*] су сыйдырышлы алты таш чүлмәк бар иде[+]. 7Гайсә хезмәтчеләргә:

– Чүлмәкләрне су белән тутырыгыз, – дип әйткәч, алар чүлмәкләрне мөлдерәмә итеп тутырдылар.

8Шуннан соң Гайсә аларга:

– Инде чумырып алыгыз да туй башлыгына илтеп бирегез, – диде.

Алар илтеп бирделәр. 9Туй башлыгы шәрабның кайдан икәнен белми иде. Бу турыда суны чумырып алган хезмәтчеләр генә белә иде. Туй башлыгы, шәрабка әйләнгән суны татып карагач, кияүне үз янына чакырып алып:

10– Башта һәркем яхшы шәраб бирә, ә инде җитәрлек эчелгәч, начаррагын китерә; ә син яхшы шәрабны иң соңга калдыргансың, – диде.

11Шулай итеп, Гәлиләянең Кәна шәһәрендә могҗизалы гамәлләрен башлап җибәреп, Гайсә Үзенең данын күрсәтте, һәм шәкертләре Аңа иман китерделәр.

12Шуннан соң Ул, анасы, энеләре һәм шәкертләре белән бергә Кәпәрнаум шәһәренә килеп, берничә көнгә шунда калды[+].


Гайсәнең сату-алучыларны Аллаһы йортыннан куып чыгаруы

13[•]Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме[†] якынлашканда, Гайсә Иерусалимгә килде[+]. 14Андагы Аллаһы йортында үгез, сарык, күгәрчен сатучыларны һәм акча алмаштырып утыручыларны күргәч, Ул, 15баудан чыбыркы үреп, сарыклары, үгезләре белән бергә һәммәсен Аллаһы йортыннан куып чыгарды. Акча алмаштыручыларның акчаларын чәчеп җибәрде, өстәлләрен аударды. 16Күгәрчен сатучыларга:

– Боларны моннан алып китегез! Атамның йортын базарга әйләндермәгез! – диде[+].

17Шунда Аның шәкертләре: «Йортың өчен җан атып көям Мин»[*], – дип язылган сүзләрне исләренә төшерделәр[+].

18Шуннан яһүдиләр Гайсәдән:

– Болай эшләргә хокукың барлыгын безгә нинди галәмәт белән исбат итә аласың? – дип сорадылар[+].

19Гайсә аларга:

– Бу Аллаһы йортын[†] җимереп ташлагыз, Мин аны өч көндә яңадан торгызачакмын, – диде[+].

20Моңа җавап итеп яһүдиләр:

– Бу Аллаһы йорты кырык алты ел төзелде, ә Син аны өч көндә генә торгыза алырсыңмы? – дип әйттеләр.

21Әмма Гайсә, Аллаһы йорты дип, Үзенең тәне хакында әйткән иде. 22Гайсә үледән терелтелгәч, шәкертләре Аның бу турыда әйткәнен исләренә төшерделәр һәм Изге язмага[†] да, Гайсә әйткән сүзләргә дә ышандылар[+].

23Котылу бәйрәме көннәрендә Аның Иерусалимдә күрсәткән могҗизалы гамәлләрен күреп, күпләр Гайсәгә иман китерделәр[+]. 24-25Әмма Гайсә кешеләргә ышаныч багламады, чөнки аларның барысын да белә иде. Күңелләрендә нәрсә барын Ул белгәнгә, кемнең дә булса Аңа кешеләр турында сөйләве кирәк түгел иде.

#### 3


Гайсә һәм Никәдим

1Яһүди башлыкларның фарисейлардан булган Никәдим атлысы[+] 2төнлә Гайсә янына килеп:

– Остаз! Синең Аллаһыдан килгән Мөгаллим икәнеңне беләбез, чөнки Син күрсәткән могҗизалы гамәлләрне, Аллаһы үзе белән булмаса, беркем дә эшли алмас иде, – диде.

3– Сиңа хак сүз әйтәм: яңадан тумаса, беркем дә Аллаһы Патшалыгын[†] күрә алмас, – диде аңа Гайсә җавап биреп.

4Никәдим Аңардан:

– Кеше картайгач, яңадан ничек туа алсын? Ул, анасы карынына кереп, икенче тапкыр туа алыр микән? – дип сорады.

5Гайсә җавабында:

– Сиңа хак сүз әйтәм: әгәр кеше судан һәм Рухтан тумаса, ул Аллаһы Патшалыгына керә алмас[+]. 6Тәннән туган – тән, Рухтан туган рух була. 7Минем сиңа: «Сез яңадан туарга тиешсез», – дип әйтүемә гаҗәпләнмә. 8Җил кайда теләсә, шунда исә, аның тавышын ишетәсең, ләкин кайдан килеп, кая китүен белмисең: Рухтан туган һәркем белән нәкъ менә шулай була[*], – дип әйтте.

9Никәдим Аңардан:

– Ничек алай була алсын? – дип сорады.

10– Син, Исраил мөгаллиме була торып, шуны белмисеңме?! – диде аңа Гайсә. – 11Сиңа хак сүз әйтәм: без нәрсә белсәк, шуны сөйлибез; нәрсә күрсәк, шуңа шаһитлык бирәбез; ә сез безнең шаһитлыгыбызны кабул итмисез. 12Сез җирдәге хәлләр турында сөйләгәнемә ышанмыйсыз икән, күктәгеләре хакында сөйләсәм, ничек ышанырсыз? 13Күктән иңгән Заттан башка берәүнең дә күккә күтәрелгәне юк. Ул Зат – Адәм Углы[+].

14-15Адәм Углына иман итүче[†] һәр кеше мәңгелек тормыш алсын өчен, Муса чүлдә еланны югарыга күтәргән кебек[*], Адәм Углы да күтәрелергә тиеш[+]. 16Аллаһы дөньяны шулкадәр яратты ки, Углына иман итүчеләрнең берсе дә һәлак булмасын, ә бәлки мәңгелек тормыш алсын өчен, Үзенең бердәнбер Углын бирде[+].

17Аллаһы Үз Углын дөньяны хөкем итү өчен түгел, бәлки дөнья Аның аша коткарылсын өчен дөньяга җибәрде[+]. 18Аңа иман итүче хөкемгә тартылмый, ә инде иман итмәүче хөкемгә тартылды, чөнки ул Аллаһының бердәнбер Углына иман китермәде[+]. 19Хөкем исә шуннан гыйбарәт: дөньяга яктылык килде, әмма кешеләр, эшләре яман булганга, яктылык урынына караңгылыкны яраттылар[+]. 20Явызлык эшләүче һәркем яктылыкка нәфрәтләнә һәм, үзенең эшләре ачык күренмәсен дип, аңа килми[+]. 21Ә дөреслек буенча эш итүче, гамәлләренең Аллаһы аркылы эшләнгәнлеге ачык күренсен өчен, яктылыкка килә.


Чумдыручы Яхъяның Гайсә турындагы шаһитлыгы

22Шуннан соң Гайсә шәкертләре белән Яһүдия җиренә килде һәм алар белән бергә шунда калып, халыкны суга чумдырды[+]. 23Яхъя да Салим янындагы күп сулы Айнунда суга чумдыра иде. Кешеләр шунда киләләр һәм суга чумдырылалар иде. 24Ул вакытта әле Яхъя зинданга утыртылмаган була[+].

25Шул вакыт Яхъяның шәкертләре һәм бер яһүди арасында пакьләнү йоласы турында бәхәс чыкты[+]. 26Алар, Яхъя янына килеп:

– Остаз! Менә Үрдүн аръягында синең белән булган һәм Аның турында син шаһитлык биргән Кеше халыкны суга чумдыра, һәм барысы да Аның янына баралар, – диделәр[+].

27Яхъя болай дип җавап бирде:

– Күктән бирелмәгән булса, кеше үзенә бернәрсә дә кабул итә алмый[+]. 28Сез – «Мин Мәсих түгел, әмма Аңардан алда җибәрелдем», – дип әйткәнемне ишетүче шаһитлар[+]. 29Кияү егетенең кәләше була, ә кияү янында тыңлап торучы дусты, аның тавышын ишетеп, шатланып куана. Минем куанычым да шулай тулы[+]. 30Ул үсәргә, мин кечерәергә тиеш.

31Югарыдан Килүче һәркемнән өстенрәк; ә җирдән булган җирнеке булып, җирдәгечә сөйләр. Күктән Килүче һәркемнән өстендер. 32Ул күргәннәре һәм ишеткәннәре турында шаһитлык бирә, әмма Аның шаһитлыгын берәү дә кабул итми. 33Аның шаһитлыгын кабул итүче исә Аллаһының хаклы булуына инануын раслый[+]. 34Аллаһы җибәргән Зат Аллаһы сүзләрен сөйли бит, Аллаһы Үз Рухын үлчәмичә бирә. 35Ата Үзенең Углын ярата һәм бар нәрсәне Аның кулына тапшырган[+]. 36Углына иман итүче мәңгелек тормышка ия, ә Углына иман итмәүче тормыш күрмәячәк, бәлки аның өстендә Аллаһының ачуы торачак[+].

#### 4


Гайсә һәм Самарея хатыны

1Фарисейлар Гайсәнең Яхъяга караганда күбрәк шәкертләр җыюы һәм аларны суга чумдыруы турында ишеттеләр, 2хәлбуки кешеләрне Гайсә Үзе түгел, шәкертләре суга чумдыра иде[+]. 3Үзе турында нәрсә сөйләгәннәрен белгәч, Гайсә, Яһүдияне калдырып, тагын Гәлиләягә китте[+]. 4Аңа Самарея[†] өлкәсе аша үтәргә туры килде[+].

5Самареядә, Ягъкуб үзенең углы Йосыфка биргән җир биләмәсенә якын гына урнашкан Сухар шәһәрендә,[+] 6Ягъкуб коесы бар иде. Юлда арыган Гайсә шул кое янына килеп утырды. Көн урталары иде. 7-8Шәкертләре, ризык сатып алу өчен, шәһәргә киткәч, су алырга дип, бер Самарея хатыны килде. Гайсә аңа:

– Миңа эчәргә бирче, – диде.

9Хатын исә:

– Ничек итеп Син, яһүди була торып, миннән, Самарея хатыныннан, эчәргә сорыйсың? – диде. Ул бу сүзләрне яһүдиләр самареялеләр белән аралашмаганга күрә әйтте.

10Гайсә аңа болай җавап бирде:

– Аллаһының бүләген һәм синнән: «Миңа эчәргә бирче», – дип сораучының Кем икәнен белсәң, син үзең Аңардан сорар идең, һәм Ул сиңа тереклек суы бирер иде[+].

11Хатын Аңа:

– Әфәндем! Синең чумырып алырга бернәрсәң дә юк, ә кое тирән. Син ул тереклек суын кайдан алырсың икән? 12Бу коены безгә Ягъкуб атабыз биргән: үзе дә, балалары да, мал-туарлары да шушы коедан эчкәннәр. Син Ягъкуб атабыздан да бөегрәкме әллә? – дип сорады.

13Гайсә аңа:

– Бу суны эчкән һәркем янә сусар, 14ә Мин бирәчәк суны эчкән кеше һичкайчан сусамас. Мин биргән су аңарда мәңгелек тормышка ага торган чишмәгә әвереләчәк, – дип җавап бирде[+].

15– Әфәндем! Миңа шул суны бирче, аннан мин сусамас идем һәм, су алыр өчен, монда килеп йөрмәс идем, – диде хатын.

16– Бар, иреңне чакырып кил, – диде Гайсә.

17– Минем ирем юк, – дип җавап бирде хатын.

– Ирем юк, дип син дөресен әйттең, 18чөнки синең биш ирең булган, ә инде хәзергесе сиңа ир түгел. Син моны дөрес әйттең, – диде Гайсә.

19– Әфәндем! Күрәм, Син – пәйгамбәрсең[+]. 20Безнең ата-бабаларыбыз Аллаһыга бу тауда табынганнар, ә сез, яһүдиләр, кешеләр табына торган урын Иерусалимдә булырга тиеш, дип әйтәсез, – диде Аңа хатын[+].

21– Ханым, ышан сүземә, вакыт җитә: Атага табынуыгыз бу тауда да, Иерусалимдә дә булмаячак. 22Сез кемгә табынуыгызны белмисез, ә без кемгә табынуыбызны беләбез, чөнки котылу яһүдиләрдән килә[+]. 23Әмма вакыт җитеп килә, һәм килеп тә җитте инде, ул вакытта чын күңелдән табынучылар Атага рух вә хакыйкать белән табынырлар, чөнки Ата шундый табынучыларны эзли[+]. 24Аллаһы Ул – Рух, һәм Аңа табынучылар рух вә хакыйкать белән табынырга тиешләр, – диде Гайсә[+].

25– Мәсихнең киләчәген беләм. (Мәсих май сөртелгән Зат дигәнне аңлата.) Ул, килгәч, безгә бөтенесен аңлатып бирер, – диде хатын[+].

26– Синең белән сөйләшүче Мин – ул Үзе, – дип әйтте Гайсә[+].

27Шул вакыт әйләнеп кайткан шәкертләре, Аның хатын белән сөйләшеп торуын күреп гаҗәпләнделәр, әмма берсе дә: «Син аңардан нәрсә сорыйсың?» – яки: «Бу хатын белән нәрсә турында сөйләшәсең?» – дип сорамады.

28Хатын, су чүлмәген калдырып, шәһәргә китте һәм андагы кешеләргә:

29– Барып карагыз әле, кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп биргән Кешене күрерсез; Ул Мәсих түгелме икән? – диде.

30Һәм кешеләр, шәһәрдән чыгып, Гайсә янына киттеләр.

31Ул арада шәкертләре Аны:

– Остаз! Ашап ал инде, – дип кыстарга керештеләр.

32– Минем сез белми торган ризыгым бар, – диде аларга Гайсә.

33Шәкертләре үзара:

– Әллә Аңа берәрсе ашарга китерде микән? – диештеләр.

34– Ризыгым – Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәү һәм Аның эшен төгәлләү[+]. 35Сез: «Тагын дүрт айдан урак өсте җитәчәк», – дисез түгелме? Ә Мин сезгә әйтәм: әйбәтләп карагыз, игеннәр агарып уракка өлгергән инде[+]. 36Уракчы эш хакы ала һәм мәңгелек тормыш өчен уңыш җыя. Шуңа күрә, чәчүче белән уручы бергә куана ала[+]. 37Шулай итеп, бу очракка «Берсе чәчә, ә икенчесе ура», дигән әйтем туры килә. 38Мин сезне үзегез үстермәгәнне урырга җибәрдем, анда башкалар эшләгән иде, ә сез аларның хезмәт уңышын җыясыз, – диде Гайсә аларга.

39«Кылган эшләремнең бөтенесен әйтеп бирде», – дип шаһитлык иткән хатынның сүзен ишеткәч, әлеге шәһәрдәге самареялеләрнең күбесе Гайсәгә иман китерде. 40Шунлыктан, самареялеләр Аның янына килеп, Аңардан үзләре янында калуын үтенеп сорадылар, һәм Ул анда ике көнгә калды. 41Аның сүзләрен ишетеп, тагын да күбрәк кеше Аңа иман китерде, 42ә теге хатынга исә:

– Без инде синең сүзләреңнән түгел, бәлки Аның сүзләрен үзебез ишетеп һәм Аның, чыннан да, дөньяны Коткаручы[†] Мәсих икәнен белеп, Аңа ышанабыз, – диделәр[+].


Гайсәнең сарай әһеле углын савыктыруы

43Ике көн үткәч, Гайсә бу шәһәрдән Гәлиләягә китте. 44«Пәйгамбәрне үз илендә ихтирам итмиләр», – дип, Гайсә Үзе үк шаһитлык биргән иде[+]. 45Ләкин Ул Гәлиләягә килгәч, кешеләр Аны бик теләп кабул иттеләр, чөнки алар Иерусалимдәге бәйрәмгә барып, Гайсә эшләгән барлык эшләрне күргәннәр иде[+].

46Шуннан соң Гайсә теге чакта суны шәрабка әйләндергән урынга – Гәлиләянең Кәна шәһәренә яңадан килде. Кәпәрнаумда углы авыру булган бер сарай әһеле бар иде[+]. 47Сарай әһеле, Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәнен ишетеп, Аның янына китте. Ул Гайсәдән үлем түшәгендә яткан углын, килеп, савыктыруын ялварып сорады.

48– Илаһи билгеләр һәм могҗизалар күрмәсәгез, сез бит ышанмаячаксыз, – диде аңа Гайсә[+].

49Сарай әһеле исә:

– Әфәндем! Балам үлгәнче килә күр инде, – диде.

50Шунда Гайсә:

– Бар, өеңә кайт, углың исән, – диде.

Сарай әһеле, Гайсәнең сүзенә ышанып, кайтып китте. 51Кайтып барганда ук, хезмәтчеләре очрап, углының исән булуын әйттеләр. 52«Аңа кайсы сәгатьтә хәл керде?» дигән соравына, алар:

– Кичә көндезге сәгать берләрдә бизгәк аңардан китте, – дип җавап бирделәр.

53«Углың исән» дигән сүзләрне Гайсәнең нәкъ шул сәгатьтә әйтүен аңлагач, әти кеше үзе дә, йортындагыларның барысы да Гайсәгә иман китерделәр[+].

54Бу – Гайсәнең Яһүдиядән Гәлиләягә килгәч күрсәткән икенче могҗизалы гамәле булды[+].

#### 5


Буа янында савыктыру

1Шуннан соң Гайсә Иерусалимдәге бер яһүди бәйрәменә килде. 2Иерусалимдәге Сарык капкасы янында яһүдчә Бәйт-Хазда[*] дип аталган буа бар иде. Ул биш әйван[*] белән уратып алынган булган[+]. 3Анда бик күп авырулар: сукырлар, аксаклар һәм паралич суккан кешеләр [су кузгалуын көтеп] яталар иде. [ 4Чөнки Раббының бер фәрештәсе, вакыт-вакыт буага төшеп, суны болгата, һәм су болгану белән, аңа беренче булып кергән кеше теләсә нинди авырудан да савыга икән.][*] 5Шунда утыз сигез ел буе авырып ятучы бер кеше бар иде.

6Гайсә ул кешене күрде һәм, аның озак вакыт урын өстендә ятуын белеп, аңардан:

– Савыгырга телисеңме? – дип сорады.

7– Әфәндем, су болганган вакытта мине буага төшерер кеше юк бит, мин анда барып җиткәнче, башка берәү инде төшеп өлгергән була, – дип җавап бирде авыру.

8Гайсә аңа болай диде:

– Тор, ятагыңны ал да йөр[+].

9Кеше шунда ук терелде һәм ятагын алып йөреп китте.

Бу хәл шимбә көнне[†] булды. 10Шуңа күрә яһүдиләр савыккан кешегә:

– Бүген шимбә көн, безнең канун буенча син ятагыңны алып йөрергә тиеш түгел, – диделәр[+].

11Ул болай дип җавап бирде:

– Мине савыктырган Кеше миңа: «Ятагыңны ал да йөр», – дип әйтте.

12– «Ятагыңны ал да йөр», – дип әйткән Кеше кем Ул? – дип сорадылар аңардан.

13Гайсә җыелган халык арасына кереп югалганга, савыккан кеше Аның кем икәнен белми иде.

14Соңрак Гайсә аны Аллаһы йортында очратып:

– Менә син савыктың. Үзеңә тагын да начаррак булмасын өчен, инде башка гөнаһ кылма, – диде.

15Ул кеше, яһүдиләр янына барып, үзен савыктыручының Гайсә икәнен әйтте.


Атасы нәрсә эшләсә, Углы да шуны эшләр

16Шушы эшне шимбә көнне эшләгәне өчен, яһүдиләр Гайсәне эзәрлекли башладылар[+]. 17Гайсә исә аларга:

– Минем Атам әле һаман эшли, Мин дә эшлим, – диде.

18Яһүдиләр Аны шимбә көнен бозуы өчен генә түгел, бәлки, бигрәк тә Аллаһыны Үзенең Атасы дип, Үзен Аллаһыга тиңләгәне өчен дә үтерергә теләделәр[+].

19Гайсә аларның бу теләкләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Угыл Үзе генә һичнәрсә эшли алмый. Ул бары тик Атасыннан күргән эшләрне генә эшли ала, – диде. – Атасы нәрсә эшләсә, Углы да шуны эшләр. 20Ата Үзенең Углын ярата һәм Үзе эшләгән һәр эшен Аңа күрсәтә. Сезнең исегез китәрлек моннан да зуррак эшләр күрсәтер әле Ул Аңа[+]. 21Ата үлгәннәрне терелтеп җанландырган кебек, Углы да, кемне теләсә, шуны җанландыра[+]. 22Ата беркемне дә хөкем итми, ә Ул бөтен хөкемне Углына тапшырды[+]. 23Атаны ихтирам иткән кебек, барысының да Углын ихтирам итүен тели бит Ул. Кем Углын ихтирам итми, шул Аны җибәргән Атаны да ихтирам итми[+].

24Сезгә хак сүз әйтәм: Минем сүземне тыңлаучы һәм Мине җибәргән Затка иман итүче кеше мәңгелек тормышка ия. Ул кеше хөкемгә дучар булмаячак, чөнки инде үлемнән тормышка күчкән була[+]. 25Сезгә хак сүз әйтәм: үлекләр Аллаһы Углының тавышын ишетер вакыт җитә һәм килеп җитте дә инде. Аны ишеткәннәр терелер[+].

26Үзендә тормыш булган кебек, Ата Углына да Үз-Үзендә тормышка ия булу кодрәте бирде[+]. 27Ата Углына хөкем итү хокукын да тапшырды, чөнки Ул – Адәм Углы[+]. 28Моңа гаҗәпләнмәгез. Кабердәгеләрнең һәммәсе Аллаһы Углының тавышын ишетәчәк вакыт җитә[+]. 29Шунда үлекләр каберләреннән чыгачак: яхшылык эшләгәннәре – яшәү, ә явызлык эшләгәннәре хөкем ителү өчен тереләчәк[+]. 30Мин Үзлегемнән бернәрсә эшли алмыйм; Аңардан ничек ишетсәм, шулай хөкем итәм, һәм Минем хөкемем гадел, чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, бәлки Мине җибәргән Затның ихтыярын үтәргә тырышам[+].


Гайсә хакында шаһитлыклар

31Әгәр дә Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык бирәм икән, шаһитлыгым бернигә дә тормас иде[+]. 32Минем хакта шаһитлык бирүче башка Берәү бар, һәм Мин беләм: Аның Минем хакта биргән шаһитлыгы хак. 33Сез Яхъя янына кешеләр җибәрдегез, һәм ул хакыйкать хакында шаһитлык бирде[+]. 34Ләкин Мин кешеләрнең шаһитлыгына мохтаҗ түгел, ә боларны сез коткарылсын өчен әйтәм.

35Яхъя янучы һәм нур бирүче яктырткыч иде, ә сез аның яктысында бик аз вакыт кына куанмакчы булдыгыз[+]. 36Әмма Минем шаһитлыгым Яхъяныкыннан зуррак: Мин Атамның тәмамларга дип биргән эшләрен башкарам. Шуларның һәммәсе Мине Атам җибәргәненә шаһитлык бирә[+]. 37Мине җибәргән Ата Үзе Минем хакта шаһитлык итте. Сезнең беркайчан да Аның тавышын ишеткәнегез, йөзен күргәнегез юк. 38Аның сүзе сездә яшәми, чөнки сез Ул җибәргән Затка ышанмыйсыз. 39Мәңгелек тормышка ия булырга теләп, сез Изге язмада язылганнарны тикшерәсез, ә алар нәкъ Минем хакта шаһитлык бирәләр[+]. 40Әмма сез, тормышка ия булу өчен, Минем яныма килергә теләмисез.

41Кешеләрнең Мине данлауларына мохтаҗлыгым юк,[+] 42ә Мин сезне беләм: сездә Аллаһыны ярату юк. 43Мин Атам исеменнән килдем – сез Мине кабул итмисез, ә үз исеменнән килгәнне кабул итәсез[+]. 44Сез бер-берегездән дан кабул итәсез, ә бердәнбер Аллаһыдан булган данны эзләмисез. Шулай булгач, сез ничек итеп ышана алырсыз икән[+]?

45Мин сезне Атам алдында гаепләрмен дип уйламагыз. Сезне гаепләүче – сез өмет баглаган Муса. 46Сез Мусага ышансагыз, Миңа да ышаныр идегез, чөнки ул Минем хакта язды[+]. 47Ул язганнарга ышанмый торып, Минем сүзләремә ничек ышанырсыз?!

#### 6


Биш меңне ашату

1[•]Шуннан соң Гайсә Гәлиләя күленең аръягына китте. Ул күл Тибериас күле дип тә атала иде. 2Авыруларны савыктырган могҗизалы гамәлләрен күреп, Аның артыннан бик күп халык иярде. 3Гайсә, тауга менеп, анда шәкертләре белән бергә утырды. 4Шул вакытта яһүдиләрнең Котылу бәйрәме якынлашып килә иде[+].

5Гайсә күзләрен күтәрде һәм Үзенә таба күп халыкның килүен күреп, Филипкә:

– Аларны ашату өчен, икмәк кайдан сатып алырбыз икән? – диде[+].

6Ул бу сүзләрне Филипне сынау өчен генә әйтте, чөнки Үзе нәрсә эшләячәген белә иде. 7Филип:

– Аларның һәрберсенә аз-аз гына бирү өчен дә, ике йөз динарлык[*] икмәк җитмәс, – дип җавап бирде.

8Шәкертләренең берсе, Шимун Петернең бертуган кардәше Әндри:[+]

9– Монда бер малайның биш арпа икмәге һәм ике балыгы бар, әмма мондый күп халык өчен ул нәрсә инде? – диде.

10– Халыкка утырырга кушыгыз, – диде Гайсә.

Ул урында исә чирәм күп иде. Халык чирәмгә утырды. Алар арасында ир-атлар гына биш меңгә якын иде. 11Гайсә икмәкне алды да, шөкрана итеп, утыручыларга өләште. Балыкларны да һәркемгә теләгәнчә өләшеп чыкты[+]. 12Һәммәсе ашап туйгач, шәкертләренә:

– Калган сыныкларны җыеп алыгыз, бернәрсә дә әрәм булмасын, – диде.

13Кешеләр ашаган биш арпа икмәктән калган сыныкларны җыеп, аларны унике кәрзингә тутырдылар.

14Гайсә эшләгән могҗизалы гамәлне күреп, кешеләр:

– Дөньяга килергә тиеш булган Пәйгамбәр, чынлап та, Шушыдыр, – диештеләр[+].

15Гайсә исә, аларның Үзен көч белән патша итеп куярга теләүләрен белеп, ялгызы гына тагын тауга менеп китте.


Гайсәнең су өстеннән атлап килүе

16[•]Кич җиткәч, Гайсәнең шәкертләре күл буена төштеләр дә, 17көймәгә утырып, күл аръягындагы Кәпәрнаумга таба йөзеп киттеләр. Караңгы төште, ә Гайсә исә һаман күренмәде. 18Күлдә каты җил купканлыктан, дулкыннар көчәйде. 19Биш-алты чакрым чамасы[*] киткәннән соң, алар Гайсәне күреп алдылар. Ул, су өстеннән атлап, көймәгә якынлашып килә иде. Шәкертләр куркып калдылар.

20Әмма Гайсә аларга:

– Бу – Мин! Курыкмагыз! – диде.

21Алар Аны көймәгә алырга теләделәр, ләкин нәкъ шул чакта көймә алар бара торган ярга җитеп туктады.


Гайсә – тормыш икмәге

22Икенче көнне дә халык күлнең теге ярында тора иде әле. Алар анда бер генә көймә булуын, ул көймәгә шәкертләрнең генә утырып китүен, ә Гайсәнең анда утырмаганын күргәннәр иде. 23Ул арада Тибериастан башка көймәләр килеп туктадылар. Көймәләр туктаган урын Хаким[†] Гайсә шөкрана итеп биргән икмәкне кешеләр ашаган җиргә якын иде. 24Шулай итеп, Гайсәнең дә, Аның шәкертләренең дә анда юклыгын күргәч, халык, көймәләргә утырып, Кәпәрнаумга Гайсәне эзләргә китте. 25Аны күлнең аръягында эзләп тапкач:

– Остаз! Син монда кайчан килдең? – дип сорадылар.

26Гайсә аларга:

– Сезгә хак сүз әйтәм: сез Мине могҗизалы гамәлләр күргәнгә түгел, бәлки туйганчы икмәк ашаганга эзлисез. 27Фани ризык өчен түгел, мәңгелек тормыш бирә торган ризык өчен тырышыгыз. Аны сезгә Адәм Углы бирәчәк, чөнки Аллаһы Ата, Адәм Углын хуплап, Үзенең тамгасын салды, – диде[+].

28Аннан соң алар:

– Аллаһы эшләрен башкару өчен, безгә нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорадылар.

29– Ул Кемне җибәргән булса, сез Шуңа иман итегез, Аллаһының эше – менә шул, – дип җавап бирде Гайсә[+].

30Алар:

– Сиңа иман китерерлек нинди галәмәт күрсәтерсең? Нәрсә кылырсың[+]? 31Безнең ата-бабаларыбыз чүлдә манна[*] ашаганнар. Бу турыда Изге язмада «Ул аларга ашар өчен күктән икмәк бирде»[*] дип язылган, – диделәр[+].

32Гайсә аларга:

– Сезгә хак сүз әйтәм: сезгә күктән икмәк биргән – Муса түгел. Күктән хак икмәкне сезгә Минем Атам бирә. 33Аллаһы икмәге Ул – күктән иңеп, дөньяга тормыш Бирүче, – диде.

34Алар Гайсәгә:

– Әфәндем! Безне һәрвакыт шундый икмәк белән тәэмин итеп торчы, – диделәр[+].

35Гайсә исә болай дип әйтте:

– Мин – тормыш икмәге. Яныма килүче һичкайчан ачыкмас, Миңа иман итүче һичкайчан сусамас[+]. 36Әмма Мин сезгә әйткәндәй, сез Мине күргән булсагыз да ышанмыйсыз. 37Атам Миңа биргән һәркем Миңа киләчәк. Килгәннәрне һичкайчан куып җибәрмәячәкмен,[+] 38чөнки Мин Үз ихтыярымны түгел, бәлки Мине җибәргән Атам ихтыярын башкару өчен күктән иңдем[+]. 39Мине җибәргән Атамның ихтыяры исә шул: Ул Миңа биргәннәрнең берсен дә югалтмыйча, ахирәт көнендә аларның барысын да үледән терелтергә тиешмен[+]. 40Мине җибәргән Атам Углын күрүче һәм Аңа инанучы һәркемнең мәңгелек тормышка ия булуын тели. Мин аны ахирәт көнендә терелтеп торгызачакмын[+].

41Аның: «Мин – күктән иңгән икмәк» дигәне өчен, яһүдиләр Аңардан зарландылар. 42Алар үзара болай диештеләр:

– Бу Йосыф углы Гайсә түгелме соң? Без Аның атасын да, анасын да беләбез бит. Ничек Ул: «Мин күктән иңдем», – дип сөйли ала икән[+]?

43Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Үзара сукранышмагыз. 44Мине җибәргән Ата алып килмәсә, яныма беркем дә килә алмый, Мин исә шул кешене ахирәт көнендә терелтеп торгызачакмын[+]. 45Пәйгамбәрләрнең язмаларында: «Һәммәсе дә Аллаһы тарафыннан өйрәтеләчәк»[*], – дип язылган. Атаны ишеткән, Аңардан өйрәнгән һәркем Минем янга килә[+]. 46Бу әле кем дә булса Атаны күргән дигән сүз түгел; Атаны Аллаһыдан килгән Зат кына күргән[+]. 47Сезгә хак сүз әйтәм: Миңа иман итүче мәңгелек тормышка ия. 48Мин – тормыш икмәге. 49Сезнең аталарыгыз чүлдә манна ашаганнар һәм шуңа карамастан үлеп киткәннәр. 50Ә бу күктән иңүче икмәк исә шундый ки, аны ашаучы үлмәячәк. 51Мин – күктән иңгән тере икмәк, бу икмәкне ашаучы мәңге яшәр. Мин бирәчәк икмәк исә ул – Минем тәнем. Мин аны дөнья яшәсен өчен бирәчәкмен[+].

52Шуннан соң яһүдиләр ачуланышып:

– Бу Кеше ничек Үзенең тәнен безгә ашар өчен бирә алыр икән? – дип, үзара бик каты бәхәсләштеләр.

53Гайсә исә болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Адәм Углының тәнен ашамасагыз һәм Аның канын эчмәсәгез, сездә тормыш булмаячак[+]. 54Минем тәнемне ашаган һәм канымны эчкән исә мәңгелек тормышка ия. Мин аны ахирәт көнендә терелтәчәкмен. 55Минем тәнем – чын ризык, каным – чын эчемлек. 56Тәнемне ашаган һәм канымны эчкән – Миндә, Мин исә аңарда яшим[+]. 57Мине мәңге тере Атам җибәрде һәм Мин Атам аша яшим, шулай ук Мине ашаучы да Минем аша яшәячәк. 58Күктән иңгән икмәк менә шулдыр. Ул икмәк сезнең аталарыгыз ашаган маннага охшамаган, алар үлеп киткәннәр. Ә бу икмәкне ашаучы мәңге яшәячәк.

59Гайсә боларны Кәпәрнаумда гыйбадәтханәдә[†] гыйлем биргән вакытта сөйләгән иде.


Сез дә китәргә телисезме?

60Гайсәнең күп шәкертләре, бу сүзләрне ишеткәннән соң:

– Нинди авыр сүзләр! Боларны кем тыңлый алсын? – диделәр.

61Әмма Гайсә шәкертләренең сукрануларын белеп:

– Сезне шушы рәнҗетәме? 62Әгәр сез Адәм Углының элек булган урынына күтәрелүен күрсәгез, нәрсә булыр[+]? 63Рух Ул – тормыш бирүче, кеше үз көче белән һичнәрсәгә ирешә алмый; Мин сезгә сөйләгән сүзләр – рух һәм тормыш[+]. 64Әмма арагызда иман итмәүчеләр дә бар, – дип әйтте.

Гайсә бит кемнең иман итмәвен һәм кемнең Үзенә хыянәт итәчәген баштан ук белә иде[+].

65Ул сүзен дәвам итеп:

– Менә шуның өчен Мин сезгә, Атам җибәрмәсә, Минем янга беркемнең дә килә алмаячагын әйттем, – диде.

66Шул вакыттан башлап шәкертләренең күбесе Гайсәдән аерылып киттеләр, башка Аның белән бергә йөрмәделәр.

67Шунда Гайсә унике шәкертеннән:

– Сез дә китәргә телисезме? – дип сорады.

68Шимун Петер Аңа:

– Хакимем! Без кем янына барыйк соң? Мәңгелек тормыш сүзләре Синдә бит. 69Без Сиңа иман итәбез, Сине Аллаһының Изге Заты дип таныйбыз, – дип җавап бирде[+].

70Гайсә аларга:

– Мин сезнең уникегезне сайлап алдым түгелме? Әмма берегез – иблис[†], – диде[+].

71Ул бу сүзләрне, Үзенә хыянәт итәчәк, уникенең берсе булган Шимун углы Яһүдә Искариот хакында әйтте[+].

#### 7


Гайсә һәм Аның энеләре

1Шуннан соң Гайсә Гәлиләядә йөрде. Ул Яһүдиядә йөрергә теләмәде, чөнки яһүдиләр Аны үтерергә җай эзлиләр иде[+]. 2Яһүдиләрнең Чатырлар бәйрәме[†] якынлаша иде, һәм[+] 3энеләре:

– Гәлиләядән Яһүдиягә бар, Син эшләгән эшләрне шәкертләрең дә күрсен[+]. 4Әгәр кеше үзен танытырга тели икән, эшен яшерен рәвештә эшләми. Шундый эшләр эшлисең икән, Үзеңне дөньяга таныт, – диделәр.

5Аңа хәтта энеләре дә ышанмадылар.

6Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Минем вакыт әле килеп җитмәде, ә сезнең өчен теләсә кайсы вакыт кулай[+]. 7Дөнья сезгә нәфрәт белән карамый, ә Миңа нәфрәтләнә, чөнки Мин эшләренең явыз булганлыгына һәрвакыт шаһитлык биреп торам[+]. 8Сез бәйрәмгә барыгыз, ә Мин бармыйм, чөнки Минем вакыт әле җитмәде.

9Ул, аларга шулай дип, Гәлиләядә калды, 10әмма, энеләре киткәч, яшерен рәвештә Үзе дә бәйрәмгә барды.


Гайсә Чатырлар бәйрәмендә

11Ә яһүдиләр исә Гайсәне бәйрәмдә эзләп:

– Ул кайда икән? – дип сорадылар.

12Аның хакында халык арасында күп сүзләр йөрде. Кайберләре: «Ул яхшы Кеше», – диде, башкалары исә: «Юк, Ул халыкны аздыра», – дип сөйләде. 13Әмма, яһүдиләрдән куркып, Аның хакында беркем дә ачык итеп сөйләмәде[+].

14Ә инде бәйрәм уртасында Гайсә Аллаһы йортына кереп гыйлем бирә башлады. 15Яһүдиләр:

– Бу Кеше укымаган булса, шулкадәр нәрсәне кайдан белә икән?! – дип гаҗәпләнделәр.

16Гайсә аларга:

– Минем өйрәтүем Үземнеке түгел, Мине җибәргән Затныкы[+]. 17Кем Аның ихтыярын башкарырга тели, шул кеше бу өйрәтүемнең Аллаһыданмы яки аны Үземнән генә сөйләвемне белер. 18Үз исеменнән сөйләүче үзенә дан эзли, ә Үзен җибәргән Затка дан-шөһрәт яулаучы эчкерсездер һәм Аңарда ялган юк, – дип әйтте. –[+] 19Муса сезгә Канун бирде түгелме? Ә сезнең берегез дә аны үтәми. Ни өчен Мине үтерергә йөрисез[+]?

20– Сиңа җен кагылдымы әллә? Кем Сине үтерергә йөри?! – диде халык[+].

21Гайсә сүзен дәвам итте:

– Мин бер эш эшләдем һәм сез һәммәгез шуңа гаҗәпләнәсез. 22Муса сезгә сөннәт тапшырды (гәрчә ул Мусадан түгел, бәлки аталардан килә), шуңа күрә шимбә көнне ир баланы сөннәткә утыртасыз[†]. 23Муса кануны бозылмасын дип, шимбә көнне ир бала сөннәткә утыртыла ала икән, шимбә көнне бер кешене бөтенләй савыктырганым өчен, нигә Миңа ачуыгыз килә[+]? 24Тышкы күренешкә генә карап хөкем итмәгез, бәлки дөрес хөкем итегез[+].


Гайсә – Мәсихме?

25Шунда кайбер иерусалимлеләр бер-берсенә:

– Бу әллә яһүдиләрнең башлыклары үтерергә теләгән Кешеме? 26Әнә Ул ачыктан-ачык сөйли, ә алар Аңа бер сүз дә әйтмиләр: әллә Аны чыннан да Мәсих дип уйлыйлар микән? 27Әмма, Мәсих килгәндә, Аның кайдан икәнлеген беркем дә белмәс. Без исә бу Кешенең кайдан икәнен беләбез, – диделәр[+].

28Гайсә, Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, көчле тавыш белән болай диде:

– Сез Мине һәм кайдан икәнемне дә беләсез. Ләкин Мин Үзлегемнән килмәдем, һәм Мине җибәргән Зат хак. Сез Аны белмисез, 29ә Мин Аны беләм, чөнки Мин Аңардан килдем, Мине Ул җибәрде[+].

30Алар Гайсәне кулга алырга теләделәр, ләкин берсе дә Аңа кул тидермәде, чөнки Аның вакыты килеп җитмәгән иде әле[+]. 31Халык арасында исә күп кешеләр Аңа иман китерделәр һәм:

– Мәсих килгәч, бу Зат күрсәткәннән дә күбрәк могҗизалы гамәлләр күрсәтер микән? – диештеләр[+].

32Фарисейлар халыкның Гайсә хакында шундый сүз йөрткәннәрен ишеттеләр, һәм баш руханилар белән фарисейлар, Аны кулга алу өчен, тәртип саклаучыларны җибәрделәр. 33Гайсә исә:

– Мин сезнең арада озак булмам, Мине җибәргән Зат янына тиздән кире кайтачакмын[+]. 34Мине эзләрсез, әмма тапмассыз. Мин булачак урынга сез килә алмассыз, – дип әйтте[+].

35Моны ишеткән яһүдиләр үзара:

– Без таба алмаслык нинди урынга китмәкче була икән? Әллә греклар арасына таралып яшәүче яһүдиләр янына китеп, грекларны өйрәтергә тели микән? 36«Мине эзләрсез, әмма тапмассыз. Мин булачак урынга сез килә алмассыз» дигән сүзләре нәрсәне аңлата икән? – диештеләр.

37Бәйрәмнең соңгы, бөек көнендә Гайсә, торып басып, көчле тавыш белән болай дип әйтте:

– Кем сусаса, шул Минем янга килсен һәм эчсен[+]. 38Изге язмада әйтелгәнчә, Миңа иман итүченең «күңел түреннән елгалар булып тереклек суы агачак»[+].

39Ул моны Үзенә иман итүчеләр алачак Рух хакында әйтте. Әле Гайсә данланмаганга, аларга Изге Рух бирелмәгән иде[+].

40Халык арасында кайберләре Аның бу сүзләрен ишетеп: «Ул – чынлап та вәгъдә ителгән Пәйгамбәр», – диделәр[+]. 41Берләре: «Бу – Мәсих», – диешсә, ә башкалары: «Мәсих Гәлиләядән килер микән? 42Изге язмада Мәсих Давыт нәселеннән булачак һәм Давыт яшәгән Бәйт-Лехем авылыннан киләчәк, дип язылган түгелме?» – диделәр[+].

43Шулай итеп, халык арасында Гайсә хакында бәхәс чыкты[+]. 44Кайберләре Аны кулга алырга теләделәр, ләкин берсе дә Аңа кул тидермәде.

45Тәртип саклаучылар баш руханилар һәм фарисейлар янына кайткач:

– Ни өчен Аны тотып китермәдегез? – дип сорадылар алардан.

46– Берәүнең дә әле ул Кешедәй сөйләгәне юк, – дип җавап бирделәр тәртип саклаучылар.

47– Әллә сез дә алдандыгызмы?! – диделәр фарисейлар. – 48Башлыкларның яки фарисейларның берәрсе Аңа иман китердеме[+]? 49Ә Канунны белмәүче бу халык ләгънәт ителгән.

50Шунда фарисейларның берсе, элек Гайсә янына килеп киткән Никәдим болай диде:[+]

51– Иң элек кешене тыңламыйча һәм аның нәрсә эшләгәнен белмичә безнең канун аны хөкем итәме[+]?

52– Әллә син дә Гәлиләядәнме? Тикшереп кара һәм күрерсең: Гәлиләядән һич тә пәйгамбәр чыкмас, – дип җавап бирделәр аңа.


Уйнашлыкта тотылган хатын

[[+] 53Барысы да өйләренә таралгач,

#### 8

1Гайсә Зәйтүн тавына китте.

2Иртә белән Ул яңадан Аллаһы йортына килде һәм Аның янына күп халык җыелды. Ул, утырып, аларны өйрәтә башлады. 3Шулчак канун белгечләре һәм фарисейлар, уйнашлыкта тотылган бер хатынны алып килеп, уртага бастырып куйдылар да:

4– Остаз! Бу хатын зина кылганда тотылды. 5Канунда Муса мондыйларны ташлар атып үтерергә әмер бирә, ә Син нәрсә әйтерсең? – диделәр Гайсәгә[+].

6Алар моны, Гайсәне сынау өчен, Аны гаепләргә берәр сылтау табарбыз, дигән уй белән әйттеләр. Әмма Гайсә, чүгәләп, бармагы белән җиргә яза башлады[+]. 7Алар сорауларын кабат биргәнгә, Ул торып басып болай диде:

– Сезнең кайсыгыз гөнаһсыз, шул башлап аңа таш атсын[+]. 8Һәм, тагын чүгәләп, җиргә язуын дәвам итте.

9Алар исә моны ишеткәч, өлкәннәреннән[†] башлап бер-бер артлы чыгып киттеләр. Гайсә белән уртада басып торган хатын гына калды.

10Гайсә торып басып:

– Сеңлем! Кайда алар? Сине беркем дә хөкем итмәдеме? – дип сорады.

11– Беркем дә, Әфәндем! – дип җавап бирде хатын.

Гайсә аңа:

– Мин дә сине хөкем итмим: бар, башка гөнаһ кылма, – диде.][*][+]


Гайсә – дөнья яктылыгы

12Гайсә тагын халыкка сөйләде. Ул:

– Мин – дөнья яктылыгы. Минем артымнан баручы караңгылыкта йөрмәячәк, бәлки аның тормыш бирүче яктылыгы булачак, – дип әйтте[+].

13Шуннан соң фарисейлар Аңа:

– Син Үзең хакында Үзең шаһитлык бирәсең, Синең шаһитлыгың хак түгел, – диделәр[+].

14Гайсә исә аларга:

– Үзем хакында Үзем шаһитлык бирсәм дә, Минем шаһитлыгым хак, чөнки кайдан килеп, кая баруымны беләм. Сез исә Минем кайдан килеп, кая баруымны белмисез[+]. 15Сез кешеләр үлчәме белән хөкем итәсез, ә Мин беркемне дә хөкем итмим[+]. 16Мин хөкем итсәм дә, хөкемем хак, чөнки Мин Үзем генә түгел, җибәргән Атам белән бергә Мин[+]. 17Сезнең Кануныгызда да «Ике кешенең шаһитлыгы хак»[*], дип язылган[+]. 18Мин Үзем хакында Үзем шаһитлык бирәм һәм Минем хакта Мине җибәргән Ата шаһитлык бирә, – дип җавап бирде[+].

19Шуннан соң:

– Синең атаң кайда? – дип сорадылар Гайсәдән.

– Сез Мине дә, Атамны да белмисез. Әгәр Мине белсәгез, Атамны да белер идегез, – дип җавап бирде Ул[+].

20Гайсә бу сүзләрне, Аллаһы йортында гыйлем биргәндә, сәдака сандыгы янында әйтте. Берсе дә Аны кулга алмады, чөнки Аның вакыты әле килеп җитмәгән иде[+].


Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз

21Гайсә аларга янә болай дип әйтте:

– Мин китәм. Сез Мине эзләрсез, ләкин үз гөнаһыгыз белән үләрсез. Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз[+].

22Яһүдиләр үзара болай диештеләр:

– Ул Үзен Үзе үтерәчәк микәнни? «Мин китәчәк урынга сез килә алмассыз», – ди бит.

23Гайсә аларга:

– Сез түбәннән, Мин югарыдан. Сез бу дөньяныкы, Мин бу дөньяныкы түгел, – диде. –[+] 24Шуңа күрә Мин сезгә: «Сез гөнаһларыгыз белән үләрсез», – дидем. Мин – Ул[*] икәненә ышанмасагыз, үз гөнаһларыгыз белән үләрсез сез.

25Шуннан соң Гайсәдән:

– Кем соң Син? – дип сорадылар.

– Мин сезгә Үземнең кемлегемне инде күптән әйтә киләм, – диде аларга Гайсә. – 26Сезнең хакта күп сөйләп, сезне хөкем итә алыр идем. Әмма Мине җибәргән Зат хак, һәм Аңардан нәрсә ишетсәм, дөньяга шуны сөйлим[+].

27Алар Гайсәнең Ата хакында сөйләвен аңламадылар. 28Шунда Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Сез Адәм Углын югарыга күтәргәч, Минем мәңге бар икәнемне һәм Үзлегемнән һичнәрсә эшләмәвемне, бәлки, Атам ничек өйрәткән булса, шулай сөйләвемне белерсез[+]. 29Мине Җибәрүче Минем белән. Атам Мине ялгыз калдырмады, чөнки Мин һәрвакыт Аңа мәгъкуль эшләрне генә эшлим[+].

30Ул шушы сүзләрне сөйләгән чакта күпләр Аңа иман китерделәр[+].


Ибраһим балалары

31Гайсә Үзенә иман китергән яһүдиләргә:

– Минем сүзләремне тотсагыз, чыннан да, Минем шәкертләрем булырсыз. 32Сез хакыйкатьне белерсез һәм хакыйкать сезне ирекле итәр, – дип әйтте[+].

33– Без Ибраһим нәселеннән, – диделәр алар Аңа, – һәм беркайчан да һичкемнең колы булмадык. Ничек соң Син: «Ирекле булырсыз», – дисең?!

Гайсә болай диде:[+]

34– Сезгә хак сүз әйтәм: гөнаһ кылучы һәркем – гөнаһ колы[+]. 35Кол өйдә мәңге тормый, ә угыл анда мәңге тора[+]. 36Шулай итеп, Угыл сезне ирекле итсә, сез чын мәгънәсендә ирекле булачаксыз.

37Мин сезнең Ибраһим нәселеннән булуыгызны беләм. Шулай да сез Мине үтерергә йөрисез, чөнки сүзләремә күңелләрегездә урын юк[+]. 38Мин Атам янында күргәннәрем хакында сөйлим, ә сез үз атагыз янында ишеткәннәрне эшлисез, – диде аларга Гайсә.

39– Безнең атабыз – Ибраһим, – дип җавап бирделәр алар.

Гайсә исә:

– Сез Ибраһим балалары булсагыз, Ибраһим эшләрен кылыр идегез[+]. 40Ә хәзер Мине, Аллаһыдан ишеткән хакыйкатьне сөйләгән Бәндәне, үтерергә йөрисез. Ибраһим алай эшләмәде. 41Сез үз атагызның эшләрен кыласыз, – дип әйтте.

Алар Аңа:

– Без уйнаштан тумаган, безнең Атабыз бер генә: Ул – Аллаһы, – диделәр[+].

42Гайсә җавап итеп болай диде:

– Атагыз Аллаһы булса, сез Мине яратыр идегез, чөнки Мин Аллаһыдан килдем. Мин Үзлегемнән килмәдем, Мине Ул җибәрде. 43Ни өчен сез сөйләгәннәремне аңламыйсыз? Чөнки сез Минем сүземне тыңлый алмыйсыз[+]. 44Сезнең атагыз – иблис, һәм сез атагызның теләкләрен үтәргә телисез. Ул баштан ук кеше үтерүче булып, хакыйкатьне тотмады һәм хәзер дә тотмый, чөнки аңарда хакыйкать юк. Ялган сөйләгән вакытта, ул үзенекен сөйли, чөнки ул – ялганчы һәм ялганның атасы[+]. 45Ә сез, Мин хакыйкать сөйләгәнгә күрә, сүзләремә ышанмыйсыз. 46Гөнаһта гаепле булуымны кайсыгыз исбат итә алыр? Әгәр хакыйкать сөйлим икән, ни өчен Минем сүзләремә ышанмыйсыз? 47Кем Аллаһыдан булса, шул Аллаһы сүзләрен тыңлар; ә сез Аллаһыдан булмаганга күрә тыңламыйсыз.


Гайсә һәм Ибраһим

48Моңа яһүдиләр:

– Син самареяле, эчеңдә җен бар, әллә бу дөрес түгелме? – диделәр[+].

49Гайсә җавап бирде:

– Миндә җен юк. Мин Атамны хөрмәт итәм, ә сез Мине хур итәсез[+]. 50Хәер, Мин Үземә дан эзләмим, ә эзләүче башка Берәү бар һәм Ул хөкем итә[+]. 51Сезгә хак сүз әйтәм: кем Минем сүземне тота, ул һичкайчан үлем күрмәячәк[+].

52– Менә хәзер Синдә җен барлыгына һич шигебез калмады: Ибраһим да, пәйгамбәрләр дә үлгәннәр, ә Син: «Кем Минем сүземне тота, ул беркайчан да вафат булмаячак», – дисең. 53Син атабыз Ибраһимнан да бөегрәкме? Ул үлгән, пәйгамбәрләр дә үлгәннәр. Син Үзеңне кем дип саныйсың? – дип әйттеләр яһүдиләр.

54Гайсә аларга:

– Үземне Үзем данлыйм икән, Минем даным буш булыр. Атам Үзе Мине данлый. Сез Аны «Аллабыз» дип атыйсыз,[+] 55асылда Аны белмисез. Мин исә Аны беләм. Аны белмим дисәм, сезнең кебек ялганчы булыр идем; әмма Мин Аны беләм һәм Аның сүзен тотам[+]. 56Атагыз Ибраһим Минем көнемне күрәчәгенә шатланды. Ул аны күреп куанды, – дип җавап бирде[+].

57Яһүдиләр Аның бу сүзләренә:

– Сиңа әле илле яшь тә юк, ә Син Ибраһимны күрдеңме? – диделәр.

58Гайсә аларга болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Ибраһим булганга кадәр үк, Мин бар[*] идем инде.

59Шул чакта алар, Аңа ыргыту өчен, кулларына ташлар алдылар, әмма Гайсә, яшеренеп, Аллаһы йортыннан чыгып китте[+].

#### 9


Тумыштан сукыр кешенең күрә башлавы

1Үтеп барышлый, Гайсә тумыштан ук сукыр бер кешене күрде. 2Шәкертләре Аңардан:

– Остаз! Бу кешенең сукыр булып тууы кемнең гөнаһыннан: үзе гөнаһ кылганмы, әллә ата-анасымы? – дип сорадылар[+].

3Гайсә болай җавап бирде:

– Бу кеше үзенең гөнаһы өчен дә, ата-анасының гөнаһы өчен дә сукыр түгел. Аллаһының гамәлләре аңарда күренсен өчен, ул сукыр булып туды. 4Көн үткәнче Мине җибәргән Затның эшләрен башкарырга тиешбез. Төн җитеп килә, ул чакта һичкем берни эшли алмас[+]. 5Мин дөньяда вакытта, Мин – дөньяга яктылык[+].

6Шулай дип, Ул җиргә төкерде, төкереге белән лай ясап, шуны сукырның күзләренә сөртте дә[+] 7аңа:

– Шилуах буасына барып юын, – диде. (Шилуах – «Җибәрелгән» дигән мәгънәдә.)

Ул барып юынды һәм күзләре күрә торган булып кайтты[+]. 8Аның күршеләре һәм элек хәер сорашып утыруын күргән кешеләр:

– Бу соң, теге, хәер сорашып утырган кеше түгелме? – диештеләр.

9Кайберләре: «Бу – шул», ә кайберләре: «Шуңа охшаган», – диделәр.

Кузләре ачылган кеше үзе исә:

– Мин – шул кеше, – дип әйтә иде.

10– Күзләрең ничек ачылды соң? – дип сорадылар аңардан.

11– Гайсә атлы Кеше лай ясап күзләремә сөртте дә: «Шилуах буасына барып юын», – диде. Мин барып юындым һәм күзләрем ачылды, – диде ул.

12Аңардан: «Ул Кеше кайда?» – дип сорагач:

– Мин белмим, – дип җавап бирде.

13Элек сукыр булган бу кешене фарисейлар янына алып бардылар. 14Ә Гайсә, лай ясап, сукырның күзләрен ачкан көн – шимбә көн иде[+]. 15Фарисейлар да аңардан ничек күрә башлавы хакында сораштылар. Ул аларга:

– Ул минем күзләремә лай сылады, аннары мин юындым да күрә башладым, – диде.

16Шунда кайбер фарисейлар:

– Бу Кеше шимбә көн кагыйдәләрен үтәми, шуңа күрә Ул Аллаһыдан түгел, – дип әйттеләр.

Ә башкалары:

– Гөнаһлы кеше мондый могҗизалы гамәлләрне ничек эшли алсын? – диделәр. Һәм алар арасында бәхәс чыкты[+]. 17Әлеге кешегә:

– Син Аның турында нәрсә әйтерсең? Ул синең күзләреңне ачты бит, – диделәр.

– Ул – Пәйгамбәр, – дип җавап бирде күзләре ачылган кеше[+].

18Әмма яһүдиләр, күзләре ачылган кешенең ата-анасын чакырганчы, аның сукыр булганына һәм күрә башлавына ышанмадылар.

19– Тумыштан сукыр дигән углыгыз шушымы? Әмма хәзер ул ничек күрә ала? – дип сорадылар алар.

20Ата-анасы аларга:

– Без аның углыбыз икәнен һәм сукыр булып туганын беләбез. 21Ә аның ничек күрә башлавын да, күзләрен кем ачканын да белмибез. Ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз, үзе хакында үзе сөйләсен, – дип җавап бирделәр.

22Күзләре ачылган кешенең ата-анасы яһүдиләрдән курыкканга күрә, шулай диде. Чөнки яһүдиләр, Гайсәнең Мәсих икәнен икърар итүче һәркемне гыйбадәтханәдән куарга, дип сүз куешкан иделәр[+]. 23Шунлыктан аның ата-анасы: «Ул инде балигъ булган, үзеннән сорагыз», – диделәр.

24Шулай итеп, яһүдиләр элек сукыр булган кешене икенче тапкыр чакырып, аңа:

– Аллаһыны хөрмәт ит! Без ул Кешенең гөнаһлы икәнен беләбез, – диделәр[+].

25Ул аларга:

– Ул гөнаһлымы, түгелме, анысын белмим. Шуны гына беләм: мин сукыр идем, ә хәзер күрәм, – дип җавап бирде.

26– Ул нәрсә эшләде? Синең күзләреңне ничек ачты? – дип тагын сорадылар аңардан.

27Ул аларга:

– Мин инде сезгә сөйләдем, ә сез тыңламадыгыз. Ни өчен тагын ишетергә телисез? Әллә сез дә Аның шәкертләре булырга җыенасызмы? – дип җавап бирде.

28Алар аңа мыскыллап:

– Син – Аның шәкерте, ә без – Муса шәкертләре. 29Без Аллаһының Мусага сөйләгәнен беләбез, әмма Аның кайдан икәнен белмибез, – диделәр[+].

30Күрә башлаган кеше аларга:

– Шунысы гаҗәп тә: сез Аның кайдан икәнен белмисез, ә Ул минем күзләремне ачты! – дип әйтте. – 31Без Аллаһының гөнаһлыларны тыңламавын беләбез, әмма Үзенә табынучыны һәм Аның ихтыярын башкаручыны Ул тыңлый[+]. 32Кемнең дә булса тумыштан сукыр кешенең күзләрен ачканлыгы турында гомердә дә ишетелгәне юк. 33Ул Кеше Аллаһыдан булмаса, һичнәрсә булдыра алмас иде.

34– Башыңнан аягыңа тикле гөнаһта тугансың, нигә безне өйрәтәсең? – дип алар аны куып чыгардылар.


Рухи сукырлык

35Гайсә бу кешене куып чыгарганнарын ишетте дә аны табып:

– Син Адәм Углына ышанасыңмы? – дип сорады.

36– Әфәндем, мин Аңа ышансын өчен, Аның кем икәнен әйт сәнә, – дип җавап бирде ул.

37– Син Аны күрдең. Хәзер синең белән Ул сөйләшә, – дип әйтте Гайсә[+].

38– Хакимем, мин ышанам! – дип сәҗдә кылды ул.

39Гайсә:

– Күрми торганнар күрсен, ә күрә торганнар сукырайсын, дип хөкем итү өчен килдем Мин бу дөньяга, – дип әйтте.

40Аның янында булган кайбер фарисейлар, моны ишеткәч:

– Әллә без дә сукырмы? – диделәр[+].

41– Сез сукыр булсагыз, гөнаһыгыз өчен гаепле булмас идегез. Ә сез «күрәбез» дигәнлектән гөнаһыгыз үзегездә кала, – дип әйтте Гайсә[+].

#### 10


Гайсә – яхшы Көтүче

1Сезгә хак сүз әйтәм: кем сарык утарына капкадан түгел, башка юл белән керә, ул – карак һәм юлбасардыр. 2Ә капкадан керүче сарыкларга көтүче була: 3аңа сакчы капка ача, сарыклар аның тавышын ишетәләр һәм ул, сарыкларын исемнәре белән чакырып, аларны алып чыга. 4Үзенең бар сарыкларын алып чыкканнан соң, ул алар алдыннан бара; ә сарыклар аның артыннан баралар, чөнки аның тавышын таныйлар. 5Алар чит кеше артыннан бармыйлар, ә аңардан качып китәләр, чөнки аның тавышын танымыйлар.

6Гайсә аларга әлеге гыйбрәтле хикәяне сөйләде, ләкин кешеләр Аның нәрсә хакында сөйләгәнен аңламадылар[+].

7Шуңа күрә Гайсә аларга янә болай дип әйтте:

– Сезгә хак сүз әйтәм: Мин – сарыкларга капка. 8Миннән алда килгәннәрнең барысы да карак һәм юлбасар иделәр, әмма сарыклар аларны тыңламадылар. 9Мин – капка. Минем аша керүче котылачак, кереп-чыгып йөриячәк һәм көтүлек табачак[+]. 10Карак ул урлау, үтерү һәм һәлак итү өчен генә килә. Мин исә тормыш бирергә, мул тормыш бирергә дип килдем.

11Мин – яхшы Көтүче. Яхшы көтүче сарыклары өчен җанын дә кызганмый[+]. 12-13Ә ялланган көтүче – чын көтүче түгел ул. Сарыклар үзенеке булмаганга, ул алар турында кайгыртмый: бүренең килгәнен күреп, сарыкларны ташлап, качып китә, бүре, сарыкларга һөҗүм итеп, аларны таратып бетерә[+][+].

14-15Мин – яхшы Көтүче. Атам Мине, Мин Атамны таныган кебек, Мин үземнекеләрне таныйм, алар Мине таныйлар. Мин сарыкларым өчен җанымны да кызганмыйм[+]. 16Бу утардан булмаган башка сарыкларым да бар, Мин аларны да алып килергә тиеш. Алар Минем тавышымны ишетәчәк, һәм, шулай итеп, бер көтү һәм бер көтүче булачак[+]. 17Мин аны яңадан кабул итү өчен, Үз җанымны бирәм, шуның өчен Атам Мине ярата[+]. 18Беркем дә Миннән җанымны алмый, Мин аны Үз ихтыярым белән бирәм: аны бирергә дә, кире алырга да хокукым бар. Болай эшләргә Миңа Атам боерык бирде[+].

19Бу сүзләр аркасында яһүдиләр арасында янә бәхәс чыкты[+]. 20Аларның күбесе:

– Аңарда җен бар, Ул акылсыз. Сез ни өчен Аны тыңлыйсыз? – диделәр[+].

21Башкалары исә:

– Бу җенле кеше сүзләре түгел, җен сукырның күзләрен ача аламы соң? – диделәр[+].


Яһүдиләрнең Гайсәне кабул итмәүләре

22Кыш иде. Иерусалимдә Яңару бәйрәме[*] вакытында, 23Гайсә Аллаһы йортында Сөләйман әйванында йөри иде[+]. 24Яһүдиләр Аның тирәсенә җыелып:

– Син безне газаплы билгесезлектә озак тотарсыңмы? Мәсих булсаң, безгә ачык итеп әйт, – диделәр[+].

25Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Мин сезгә әйттем, ә сез ышанмыйсыз. Атам исеменнән кылган гамәлләрем Минем хакта шаһитлык бирәләр[+]. 26Әмма сез ышанмыйсыз, чөнки сез Минем сарыкларымнан түгел. 27Минем сарыкларым тавышымны ишетәләр, Мин дә аларны таныйм, һәм алар Минем арттан баралар. 28Мин аларга мәңгелек тормыш бирәм. Алар һичкайчан һәлак булмаячаклар, һәм аларны беркем дә Минем кулдан тартып ала алмаячак[+]. 29Аларны Миңа биргән Атам һәммәсеннән дә бөек. Атамның кулыннан аларны тартып алырга беркемнең дә көче җитмәячәк. 30Мин һәм Ата – бер[+].

31Шуннан соң яһүдиләр, Аны үтерергә теләп, тагын кулларына ташлар алдылар[+].

32Гайсә исә аларга:

– Мин сезгә Атам исеменнән күп яхшы эшләр күрсәттем, шуларның кайсы өчен Мине ташлар атып үтерергә телисез? – дип әйтте.

33Яһүдиләр Аңа:

– Без Сине яхшы эшләрең өчен түгел, бәлки, Аллаһыны хөрмәт итмичә, Аңа каршы көфер сүз сөйләвең, Үзең кеше була торып, Үзеңне Аллаһы дип әйтүең өчен үтерергә телибез, – дип җавап бирделәр[+].

34Ә Гайсә болай дип әйтте:

– Аллаһының: «„Сез – илаһлар“, – дидем Мин»[*] дигән сүзләре сезнең Кануныгызда язылган түгелме[+]? 35Аллаһы Үзенең сүзе бирелгән кешеләрне илаһлар дип атады, ә Изге язма юкка чыгарыла алмый. 36Мине Ата Үзе, изге эшкә аерып, дөньяга җибәрде. Ничек соң сез «Мин – Аллаһы Углы» дигәнемә: «Көфер сөйлисең», – дип әйтәсез[+]? 37Мин Атамның эшләрен башкармыйм икән, Миңа ышанмагыз. 38Ә инде башкарам икән, Минем Үземә ышанмасагыз да, Атамның Миндә, Минем Аңарда икәнлекне белү һәм аңлау өчен, эшләремә ышаныгыз[+].

39Шунда Аны тагын кулга алырга тырыштылар, әмма Ул алардан качып китте[+].

40Шуннан соң Гайсә тагын Үрдүннең аръягына, Яхъя элек кешеләрне чумдырып йөргән урынга китте һәм шунда калды[+]. 41Күпләр Аның янына килделәр һәм бер-берсенә:

– Яхъя һичбер могҗизалы гамәлләр күрсәтмәде, әмма Яхъяның бу Кеше турында әйткәннәре һәммәсе дә хак, – диделәр[+].

42Анда күпләр Аңа иман китерде[+].

#### 11


Гайсәнең Элгазарны үледән терелтеп торгызуы

1Мәрьям һәм аның апасы Марта яшәгән Бәйт-Әния авылында Элгазар исемле бер кеше авырып ята иде[+]. 2Мәрьям – Хаким Гайсәнең аякларын хуш исле май белән майлап, чәче белән сөрткән хатын. Авырып ятучы Элгазар исә аның абыйсы иде[+]. 3Кыз туганнар Гайсәгә: «Хакимебез! Якын дустың Элгазар авырый», – дип хәбәр җибәрделәр.

4Гайсә бу турыда ишеткәч:

– Бу авыру үлем авыруы түгел, бәлки Аллаһы даны өчен һәм шуның аркылы Аллаһы Углы данланыр, – диде.

5Гайсә Мартаны, аның сеңлесен һәм Элгазарны ярата иде, 6әмма, Элгазарның авыру икәнен ишеткәч тә, булган урынында тагын ике көнгә тоткарланды. 7Шуннан соң шәкертләренә:

– Яңадан Яһүдиягә барыйк, – диде.

8Ә шәкертләре Аңа:

– Остаз! Әле күптән түгел генә яһүдиләр Сине ташлар атып үтерергә йөргәннәр иде. Син тагын шунда барасыңмы? – диделәр[+].

9Гайсә болай дип җавап бирде:

– Көн яктылыгы унике сәгать түгелме соң? Көндез йөрүче абынмый, чөнки бу дөньяның яктысын күрә[+]. 10Ә төнлә йөрүче абына, чөнки аңарда яктылык юк[+].

11Шуннан соң Гайсә сүзен дәвам итте:

– Дустыбыз Элгазар йоклап киткән, Мин аны уятырга барам[+].

12Аның шәкертләре:

– Хакимебез! Йоклап киткән булса, савыгыр, – диделәр.

13Гайсә аның үлгәнлеге хакында әйткән иде, алар исә, гадәттәге йокы турында сөйли, дип уйладылар. 14Шуңа күрә Гайсә аларга ачык итеп:

– Элгазар үлгән, – диде. – 15Анда булмавыма Мин сезнең өчен шат, чөнки бу иманыгызны ныгытыр. Әйдәгез, аның янына барыйк.

16Шунда Игезәк кушаматлы Томас башка шәкертләргә:

– Әйдәгез, киттек, Аның белән бергә без дә үлик, – диде[+].

17Бәйт-Әниягә килеп җиткәч, Гайсә Элгазарның инде дүрт көн буена кабердә ятуын ишетте. 18Бәйт-Әния исә Иерусалимгә өч чакрым[*] чамасы гына иде. 19Абыйлары өчен кайгыручы Марта белән Мәрьямне юатырга байтак яһүдиләр килгән иде. 20Марта, Гайсәнең килүе хакында ишеткәч, Аны каршы алырга чыкты. Мәрьям исә өйдә калды.

21– Хакимем! – диде Марта Гайсәгә. – Син монда булсаң, абыем үлмәгән булыр иде. 22Әмма хәзер дә беләм: Аллаһыдан нәрсә генә сорасаң да, Ул Сиңа бирәчәк.

23– Абыең тереләчәк, – диде аңа Гайсә.

24– Ахирәт көнендә – үледән терелү вакытында – аның тереләчәген беләм, – диде Марта[+].

25Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Мин – терелү һәм тормыш. Миңа иман итүче кеше үлсә дә, тереләчәк[+]. 26Миңа иман итеп яшәүче һәркем исә һичкайчан үлмәс. Син моңа ышанасыңмы[+]?

27– Әйе, Хакимем! Синең дөньяга килергә тиеш булган Мәсих, Аллаһы Углы икәнеңә ышанам, – диде Марта[+].

28Моны әйткәч, Марта китеп барды һәм, сиздермичә генә, сеңлесе Мәрьямне чакырып:

– Остаз монда, Ул сине чакыра, – диде.

29Мәрьям, моны ишеткәч тә, тиз генә урыныннан торып, Гайсә янына китте. 30Ул вакытта Гайсә әле авылга кермичә, Марта белән очрашкан урында тора иде. 31Мәрьям белән бергә өйдә булган юатучы яһүдиләр аның җәһәт кенә торып чыгып китүен күрделәр һәм, елау өчен кабер янына китте, дип уйлап, аның артыннан атладылар.

32Мәрьям исә, Гайсә торган урынга килеп җиткәч, Аны күреп, аякларына егылды һәм:

– Хакимем! Син монда булсаң, абыем үлмәгән булыр иде, – диде.

33Мәрьямнең һәм аның белән килгән яһүдиләрнең елауларын күреп, Гайсә Үзе дә борчылды һәм көенеп:

34– Сез аны кайда күмдегез? – дип сорады.

Алар Аңа:

– Әйдә, барыйк, Әфәнде! Үзең күрерсең, – диделәр.

35Гайсәнең күзләреннән яшьләр акты[+].

36Моны күреп яһүдиләр:

– Карагыз әле, Ул Элгазарны ничек яраткан икән! – диештеләр.

37Ә кайберләре:

– Ул сукырның күзләрен ачкан икән, ник соң Элгазарны да үлемнән алып калу өчен, берәр нәрсә эшли алмаган? – диделәр[+].

38Гайсә тагын да ныграк көенгән хәлдә кабер янына килде. Кабер мәгарә булып, аңа керү юлы таш белән ябылган иде[+].

39– Ташны читкә алып куегыз, – диде Гайсә.

Ә мәрхүмнең сеңлесе Марта Аңа:

– Хакимем! Ул инде исләнгән, чөнки ул үлгәннән соң дүрт көн үтте, – диде.

40– Әгәр иман итсәң, Аллаһының данын күрәчәксең, – дип әйтмәдемме сиңа? – диде Гайсә.

41Мәгарә авызыннан ташны алып куйдылар. Гайсә исә югары карап:

– Атам! Мине ишеткәнең өчен Сиңа рәхмәт белдерәм[+]. 42Мине һәрвакыт ишетүеңне беләм, ләкин бу сүзләремне монда басып торучы кешеләр өчен, Мине Син җибәргәнгә алар ышансыннар дип әйтәм, – диде[+].

43Шулай дигәннән соң Ул көчле тавыш белән:

– Элгазар! Чык! – диде[+].

44Шул вакыт үлгән кеше килеп чыкты. Аның куллары һәм аяклары кәфен белән уралган, йөзе яулык белән капланган иде. Гайсә:

– Чишегез аны, йөреп китсен, – диде[+].


Фарисейларның Гайсәне үтерергә ниятләүләре

45[•]Мәрьям янына килгән яһүдиләрнең күбесе, Гайсә кылган эшләрне күреп, Аңа иман китерделәр[+]. 46Ә кайберләре фарисейлар янына барып, аларга Гайсә кылган эшләр турында сөйләделәр. 47Шунда баш руханилар һәм фарисейлар киңәшмә җыйдылар.

– Безгә нәрсә эшләргә? – диделәр алар. – Бу Кеше күп могҗизалы гамәлләр күрсәтә. 48Аны шул көе калдырсак, һәммәсе Аңа иман китерәчәк, ул вакытта римлылар[†] килеп, җиребезне дә, халкыбызны да басып алачак.

49Аларның берсе – ул елны олуг рухани булган Кәяфәс аларга:

– Сез бернәрсә дә белмисез! 50Бөтен халык һәлак булуга караганда, халык өчен бер кешенең үлүе сезнең өчен хәерлерәк. Сез шуны аңламыйсызмы? – диде[+].

51-52Ул моны үзеннән-үзе әйтмәде, бәлки, ул елның олуг рухание буларак, Гайсәнең халык өчен үләчәген алдан әйтеп бирде. Гайсә бу халык өчен генә түгел, әмма Аллаһының таралып яшәгән балаларын бергә җыю өчен дә үләчәк иде[+][+].

53Шул көннән соң алар Аны үтерергә ниятләделәр[+]. 54Шуңа күрә Гайсә инде яһүдиләр арасында ачыктан-ачык йөрмәде, ә аннан чүл янындагы бер өлкәгә, Эфраим дигән шәһәргә китте һәм Үзенең шәкертләре белән шунда калды.

55Яһүдиләрнең Котылу бәйрәме якынлашканда, бәйрәм алдыннан пакьләнергә дип, Иерусалимгә илнең төрле почмакларыннан күп халык җыелды[+]. 56Халык Гайсәне эзләде. Алар Аллаһы йортында бер-берсенә:

– Сез ничек уйлыйсыз? Ул бәйрәмгә килер микән? – диештеләр.

57Баш руханилар һәм фарисейлар исә, Гайсәне кулга алу өчен, «Аның кайда булуын белгән кешеләр безгә килеп әйтергә тиеш» дигән әмер бирделәр[+].

#### 12


Гайсәне Бәйт-Әниядә майлау

1[•]Котылу бәйрәменә алты көн кала, Гайсә Бәйт-Әния авылына килде. Ул авылда Гайсә үледән терелткән Элгазар яши иде[+]. 2Анда Гайсә хөрмәтенә аш мәҗлесе җыйдылар, Марта хезмәт күрсәтеп йөрде, ә Элгазар Гайсә белән бергә табын артында утыра иде[+]. 3Мәрьям, бер кадак[*] кыйммәтле, саф вә хуш исле нард[*] мае алып, Гайсәнең аякларын майлады да үзенең чәче белән сөртте. Өй эче ислемайның хуш исе белән тулды[+]. 4Шунда Гайсәнең шәкертләреннән берсе – Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә Искариот:

5– Ни өчен бу хуш исле майны, өч йөз динарга сатып, акчасын фәкыйрьләргә өләшеп бирмәскә иде? – диде.

6Ул моны һич тә фәкыйрьләр хакында кайгыртып түгел, бәлки карак булганы өчен әйтте. Уртак акча янчыгын йөртү – аның вазифасы, һәм ул аннан үзенә акча ала торган иде[+].

7Гайсә моңа болай дип җавап бирде:

– Калдыр аны, ул бу майны Мине күмү көненә саклады. 8Фәкыйрьләр һәрвакыт сезнең белән бит, ә Мин сезнең белән һәрвакыт булмам[+].

9Шул вакытта күп яһүдиләр, Гайсәнең Бәйт-Әниядә икәнлеген белеп, шунда җыелдылар. Алар Гайсә өчен генә түгел, Ул үледән терелткән Элгазарны күрү өчен дә килделәр[+]. 10Шунлыктан баш руханилар Элгазарны да үтерергә карар чыгардылар, 11чөнки аның аркасында күп яһүдиләр Гайсә янына килә һәм Аңа иман китерә иде.


Гайсәнең тантана белән Иерусалимгә керүе

12[•]Икенче көнне бәйрәмгә килгән халык арасында «Гайсә Иерусалимгә килә икән» дигән хәбәр таралды. 13Алар, хөрмә ботаклары тотып, Гайсәне каршыларга чыкты һәм:

«Һошанна![*]
Раббы исеменнән Килүче,
Исраил Патшасы мөбарәктер!»[*] –

дип кычкырдылар[+].

14Гайсә исә бер ишәк табып, аңа атланды, һәм һәммәсе Изге язмада язылганча булды:

15«Сион-кыз[*], курыкма!
Менә, яшь ишәккә атланып,
Синең Патшаң килә»[*][+].

16Аның шәкертләре ул вакытта моны аңламадылар, ә инде Гайсә данланганнан соң, Аның хакында шулай язылган булуын һәм Аңа нәкъ шулай эшләүләрен хәтерләренә төшерделәр[+].

17Гайсә Элгазарны кабердән чакырып, үледән терелткәндә, Аның белән булган кешеләр ни булганы турында сөйләп бирделәр. 18Шундый могҗизалы гамәл кылганын ишеткәнгә, халык Аны каршыларга чыкты.

19Фарисейлар исә үзара:

– Күрәсезме, безгә бернәрсә дә ярдәм итми. Бөтен дөнья Аның артыннан бара, – диделәр[+].


Гайсәнең Үз үлеме хакында әйтүе

20Бәйрәмдә Аллаһыга табыну өчен килүчеләр арасында берничә грек та бар иде. 21Алар Гәлиләядәге Бәйт-Сайдадан булган Филип янына килеп, аңардан:

– Әфәндем! Без Гайсәне күрергә телибез, – дип үтенделәр[+].

22Филип бу турыда Әндригә әйтте, аннары алар икәүләп бу үтенечне Гайсәгә сөйләделәр. 23Гайсә аларга җавабында:

– Адәм Углының данлану вакыты җитте, – диде[+]. 24– Сезгә хак сүз әйтәм: җиргә төшкән бодай бөртеге үлмәсә, шул килеш калыр, ә үлсә, зур уңыш китерер[+]. 25Үз җанын яратучы аны югалтыр, ә бу дөньяда үз гомереннән ваз кичүче аны мәңгелек тормыш өчен саклар[+]. 26Кем Миңа хезмәт итә, ул Миңа иярсен. Мин кайда булсам, Минем хезмәтчем дә шунда булыр. Миңа хезмәт итүчегә Атам ихтирам күрсәтер.

27Күңелем Минем хәзер борчулы. Нәрсә әйтим? «Атам! Мине бу авыр сәгатьтән коткар!» – дипме? Ләкин Мин нәкъ шуның өчен килдем дә[+]. 28Атам! Исемеңне данла.

Шул вакыт күктән:

– Мин аны данладым һәм данлаячакмын, – дигән тавыш ишетелде[+].

29Шунда торган халык тавышны ишетеп, күк күкрәвен әйтте. Кайберләре исә:

– Аңа фәрештә сөйләде, – диделәр[+].

30Моңа каршы Гайсә:

– Бу тавыш Минем өчен түгел, сезнең өчен килде[+]. 31Бу дөнья хәзер хөкем ителә, хәзер бу дөньяның түрәсе[*] куып чыгарылачак[+]. 32Мин җирдән югары күтәрелгәннән соң барлык кешеләрне Үземә тартачакмын, – диде[+].

33Ул моны Үзенең нинди үлем белән үләчәген белдереп әйтте[+]. 34Халык Аңа болай дип җавап бирде:

– Без Кануннан Мәсихнең мәңге яшәячәген белдек, ә Син каян чыгып, Адәм Углы күтәрелергә тиеш, дип әйтә аласың? Кем Ул – Адәм Углы[+]?

35Шунда Гайсә аларга:

– Яктылык сезнең белән бераз вакыт булыр әле. Үзегезне караңгылык басмасын өчен, яктылык бар чагында йөреп калыгыз. Караңгыда йөрүче кая барганын белми[+]. 36Яктылык сезнең белән булганда, аңа ышаныгыз, шул чакта сез яктылык балалары булырсыз, – диде.

Шушы сүзләрне әйткәннән соң Гайсә, китеп, халык күзеннән яшеренде[+].


Халыкның Гайсәгә ышанмавы

37Гайсә халык алдында шулкадәр күп могҗизалы гамәлләр күрсәтсә дә, алар Аңа иман китермәде. 38Ишагыйя пәйгамбәрнең:

«Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?!
Раббы кулының көче кемгә ачылды?!»[*] –

дигән сүзләре тормышка ашты[+].

39Алар иман китерә алмадылар, чөнки Ишагыйя әйткәнчә:

40«Ул аларның күзләрен күрмәс итте,
йөрәкләрен туң итте;
югыйсә алар күзләре белән күрерләр,
йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*][+].

41Ишагыйя бу сүзләрне Гайсәнең данын күргәнгә әйткән, ул шулай дип Аның турында сөйләгән[+].

42Хәер, башлыкларның да күбесе Аңа иман китерделәр, тик фарисейлар гыйбадәтханәдән аерыр дип куркып, бу турыда анык әйтмәделәр[+]. 43Алар өчен кешеләрнең данлавы Аллаһының данлавына караганда кадерлерәк иде[+].

44Гайсә исә көчле тавыш белән:

– Миңа иман итүче Минем Үземә түгел, Мине җибәргән Затка иман итә, – диде[+]. 45– Мине күрүче кеше Мине җибәргән Затны күрә[+]. 46Миңа иман итүче караңгылыкта калмасын дип, дөньяга яктылык булып килдем[+]. 47Кем дә булса сүзләремне ишетеп тә үтәми икән, аны хөкем итмим, чөнки Мин дөньяны хөкем итү өчен түгел, коткару өчен килдем[+]. 48Мине кире кагып, сүзләремне кабул итмәгән кешенең үз хөкем итүчесе бар: аны әйткән сүзем кыямәт көнендә хөкем итәчәк[+]. 49Мин Үземнән сөйләмәдем. Нәрсә сөйләргә, нәрсә әйтергә кирәклеге хакында Мине җибәргән Ата әмер бирде. 50Мин беләм: Аның әмере мәңгелек тормышка алып бара. Шуңа күрә, нәрсә генә сөйләсәм дә – һәр сүзне Атам кушканча сөйлим.

#### 13


Гайсәнең шәкертләренең аякларын юуы

1Котылу бәйрәме алдыннан Гайсә, Үзенең бу дөньядан Ата хозурына китү сәгате җиткәнен белеп, дөньядагы үзенекеләрен ничек яраткан булса, аларны соңгы чиккә кадәр шулай яратуын эш белән күрсәтте[+].

2Шимун Искариот углы Яһүдәнең күңеленә иблис Гайсәгә хыянәт итү ниятен салганнан соң, Гайсә шәкертләре белән кичке аш ашап утыра иде[+]. 3Гайсә исә Атаның һәрнәрсәне Аның кулына биргәнен һәм Үзенең Аллаһыдан килеп, Аллаһы янына китүен белә иде[+]. 4Шуңа күрә Ул урыныннан торды да, өс киемен салып, биленә сөлге урады. 5Һәм ләгәнгә су салып, шәкертләренең аякларын юа башлады, юган берсен билендәге сөлге белән сөртә барды[+].

6Нәүбәт Шимун Петер янына җиткәч, Петер Аңа:

– Хакимем! Синме минем аякларымны юасың?! – диде.

7– Син әле хәзер Минем нәрсә эшләвемне аңламыйсың, – дип җавап бирде Гайсә, – әмма соңыннан аңларсың.

8– Син минем аякларымны һичкайчан юарга тиеш түгелсең, – диде Петер.

– Сине юмасам, Миндә өлешең булмас, – дип җавап бирде Гайсә[+].

9– Хакимем! – диде Шимун Петер. – Аякларымны гына түгел, кулларымны да, башымны да юа күр.

10– Юынган кешенең бөтен тәне чиста була[†]. Шуңа күрә аякларыннан башка аның бүтән җирен юу кирәк түгел, – диде Гайсә. – Сез чиста, әмма барыгыз да түгел[+].

11Үзенә кемнең хыянәт итәчәген белгәнгә, Ул: «Сезнең барыгыз да чиста түгел», – диде[+].

12Шәкертләренең аякларын юып бетергәч, өске киемен киеп, Ул яңадан урынына барып утырды һәм аларга:

– Минем нәрсә эшләгәнемне аңлыйсызмы? 13Сез Мине Остаз һәм Хаким дип атыйсыз. Сез хаклы: Мин нәкъ Шулмын[+]. 14Шулай итеп, Мин – сезнең Хакимегез һәм Остазыгыз, сезнең аякларыгызны юганмын икән, сез дә бер-берегезнең аякларын юарга тиеш[+]. 15Мин сезгә нәрсә эшләгән булсам, сез дә шуны эшләгез дип, сезгә үрнәк күрсәттем[+]. 16Сезгә хак сүз әйтәм: хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел, илче дә үзен җибәрүчедән бөек түгел[+]. 17Сез хәзер моны беләсез. Белгәнегезне үтисез икән, сез бәхетле[+].

18[•]Мин барыгыз турында да әйтмим. Кемнәрне сайлап алганымны беләм, ләкин Изге язмада: «Минем белән бергә икмәк ашаучы Миңа каршы баш күтәрде»[*], – дип язылган сүзләр тормышка ашырга тиеш[+]. 19Алар тормышка ашкан вакытта сез Мин – Ул[*] булуыма ышансын өчен, бу сүзләр тормышка ашканчы ук сөйлим[+]. 20Сезгә хак сүз әйтәм: Мин җибәргән кешене кабул итүче Мине кабул итә; Мине кабул итүче исә Мине җибәргән Затны кабул итә дигән сүз[+].


Гайсәнең хыянәтче Яһүдә турындагы сүзләре

21Моны әйткәннән соң Гайсә тирән дулкынлану белән шәкертләренә:

– Сезгә хак сүз әйтәм: арагыздан берәү Миңа хыянәт итәчәк, – диде[+].

22Шәкертләре исә, Аның кем хакында сөйләвен һич аңламыйча, бер-берсенә караштылар. 23Аларның берсе – Гайсәнең яраткан шәкерте – Аның күкрәгенә терәлеп диярлек утыра иде[+].

24Гайсәнең кем хакында сөйләвен сорарга кушып, Шимун Петер шул шәкерткә ымлады. 25Теге шәкерт, Гайсәгә тагын да якынрак килеп, Аңардан:

– Хакимем, ул кем? – дип сорады.

26Гайсә җавап бирде:

– Мин икмәк сыныгын кемгә манып бирсәм, ул – шул.

Шунда Ул бер сынык икмәкне манып, Шимун Искариот углы Яһүдәгә бирде. 27Шул сыныкны кулына алуга ук аның эченә иблис керде. Шунда Гайсә Яһүдәгә:

– Эшлисе эшеңне тизрәк эшлә, – диде.

28Әмма Гайсәнең аңа ни өчен шулай дип әйтүен анда утыручыларның берсе дә аңламады. 29Акча янчыгы Яһүдәдә булганлыктан, кайберәүләр: Гайсә аңа бәйрәм өчен безгә кирәк булган әйберләрне сатып алырга яки фәкыйрьләргә нәрсә дә булса бирергә кушкандыр, дип уйладылар[+]. 30Сыныкны алу белән Яһүдә чыгып китте. Төн иде.


Яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз

31Яһүдә чыгып киткәч, Гайсә болай дип әйтте:

– Хәзер Адәм Углы данланды һәм Аның аша Аллаһы данланды[+]. 32[Аллаһы Аның аша данлана икән,][*] Ул да Адәм Углын Үзендә данлар, һәм моны шунда ук эшләр[+].

33Балаларым! Мин сезнең белән инде озак булмам. Сез Мине эзләрсез, әмма сезгә дә яһүдиләргә әйткән сүзләремне әйтәм: сез Мин китәчәк урынга килә алмассыз[+].

34Сезгә яңа әмер бирәм: бер-берегезне яратыгыз. Мин сезне яраткан кебек, сез дә бер-берегезне яратыгыз[+]. 35Бер-берегезне яратсагыз, барысы да Минем шәкертләрем булуыгызны белер.

36[•]Шимун Петер Гайсәдән:

– Хакимем, Син кая китәсең? – дип сорады.

Гайсә аңа:

– Мин китәчәк урынга Син хәзер ияреп бара алмыйсың, әмма соңыннан киләчәксең, – дип җавап бирде.

37– Хакимем, ни өчен Синең артыңнан хәзер бара алмыйм? Синең өчен җанымны да бирергә әзермен, – диде Аңа Петер[+].

38Гайсә аңа:

– Ә син Минем өчен җаныңны да бирергә әзерме? Сиңа хак сүз әйтәм: әтәч кычкырганчы, син Миннән өч тапкыр ваз кичәчәксең, – диде[+].

#### 14


Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш

1Борчылмагыз! Аллаһыга ышаныгыз һәм Миңа ышаныгыз[+]. 2Атам йортында торыр урын күп. Әгәр дә алай булмаса, сезгә әйткән булыр идем. Мин сезгә урын әзерләргә барам. 3Барып, сезгә урын әзерләгәч, сезне Үзем белән алып китәргә килермен. Шулай Мин булган урында сез дә булырсыз[+]. 4Мин бара торган урынга сез юлны беләсез.

5Шул вакыт Томас Гайсәгә:

– Хакимем! Кая баруыңны белмибез, шулай булгач, анда бару юлын каян белик инде? – диде[+].

6Гайсә аңа:

– Мин – юл, хакыйкать һәм тормыш. Атам янына алып бара торган Миннән башка юл юк[+]. 7Мине беләсез икән, Минем Атамны да белерсез. Шушы вакыттан башлап, сез Аны беләсез һәм Аны күрдегез, – дип әйтте.

8– Хакимем! Безгә Атаны күрсәт һәм без канәгать булырбыз, – диде Аңа Филип[+].

9– Филип, Мин никадәр вакыт сезнең белән бергә булып та, син Мине белмисеңме?! – диде Гайсә. – Мине күргән кеше Атаны да күргән була. Ничек инде син: «Безгә Атаны күрсәт», – дисең[+]? 10Минем Атада, Атаның Миндә икәнлегенә ышанмыйсыңмы? Сезгә сөйләгән сүзләрне Мин Үземнән сөйләмим, ә Миндә булган Атам Үз эшләрен башкара[+]. 11«Мин Атада һәм Ата Миндә» дигән сүзләремә ышаныгыз. Ә сүзләремә ышанмыйсыз икән, эшләгән эшләрем хакына ышаныгыз[+]. 12Сезгә хак сүз әйтәм: Миңа иман итүче башкарган эшләремне, аларга караганда бөегрәк эшләрне дә башкарыр, чөнки Мин Атам янына барам[+]. 13Ата Углы аркылы данлансын өчен, Минем исемем белән нәрсә сорасагыз да, эшләрмен. 14Исемем белән Миннән сораган һәрнәрсәне эшләрмен[+].


Гайсә вәгъдә иткән Изге Рух

15Мине яратсагыз, әмерләремне үтәрсез[+]. 16Мин Атадан сорармын, һәм Ул сезгә бүтән Яклаучы-Юатучы бирәчәк, Ул сезнең белән мәңге булыр[+]. 17Ул Яклаучы-Юатучы – хакыйкать Рухы. Дөнья Аны күрмәгәнгә һәм белмәгәнгә кабул итә алмый, ә сез Аны беләсез, чөнки Ул сезнең белән калачак һәм сездә булачак[+].

18Сезне ятим калдырмам, яныгызга килермен. 19Бераздан дөнья Мине күрмәс, ә сез күрерсез. Мин яшәгәнгә, сез дә яшәрсез[+]. 20Мин – Атамда, сез – Миндә һәм Мин сездә икәнемне шул көнне белерсез. 21Әмерләремне кабул итеп, аларны үтәүче кеше Мине ярата. Мине яраткан кешене Атам яратыр, Мин дә яратырмын һәм аңа Үземне күрсәтермен[+].

22Яһүдә (Яһүдә Искариот түгел) Аңардан:

– Хакимем! Ни өчен Син Үзеңне дөньяга түгел, безгә генә күрсәтергә телисең? – дип сорады[+].

23Гайсә аңа болай дип җавап бирде:

– Мине яратучы сүзләремне тотар. Атам аны яратыр һәм Без, аның янына килеп, аның белән бергә яшәрбез[+]. 24Ә Мине яратмаучы исә сүзләремне тотмый. Сез ишеткән сүз Миннән түгел, бәлки Мине җибәргән Атадан, – һәм дәвам итеп:

25– Сезнең белән бергә булганда ук, боларны сезгә әйттем. 26Ә Минем исемнән Атам җибәрәчәк Яклаучы-Юатучы – Изге Рух – сезне һәрнәрсәгә өйрәтер һәм Мин сезгә сөйләгәннәрнең һәммәсен хәтерегезгә төшерер[+].

27Сезгә тынычлык калдырам, Үз тынычлыгымны сезгә бирәм, әмма Мин биргән тынычлык дөнья биргән тынычлыкка охшамаган. Күңелегез борчылмасын һәм курыкмасын[+]. 28«Сездән китәм һәм яныгызга киләчәкмен», – дигәнемне ишеттегез. Мине яратсагыз, Атам янына баруыма куаныр идегез, чөнки Атам Миннән бөегрәк[+]. 29Мин сезгә бу сүзләрне, ул хәл тормышка ашканда, сезнең ышануыгызны теләп, хәзер сөйләдем[+]. 30Сезнең белән күп сөйләшмәм инде, чөнки бу дөньяның түрәсе килә. Минем өстән аның һичнинди хакимлеге юк[+]. 31Әмма дөнья белсен: Мин Атаны яратам һәм, Ата Миңа нәрсә боерган булса, шуны башкарам.

Торыгыз, моннан китик, – диде.

#### 15


Гайсә – чын йөзем агачы

1Мин – чын йөзем агачы, ә Минем Атам – Йөзем үстерүче[+]. 2Ул Миндәге җимеш бирми торган һәр ботакны кисеп ташлый һәм, күбрәк җимеш бирсен өчен, җимеш бирә торган һәр ботакны чистарта[+]. 3Сезгә сөйләгән сүзем аша сез инде чистартылдыгыз[+]. 4Миндә торыгыз, һәм Мин сездә торырмын. Йөзем агачында булмаган ботак үзеннән үзе җимеш бирә алмаган кебек, Миндә тормасагыз, сез дә җимеш бирә алмассыз[+].

5Мин – йөзем агачы, ә сез – ботаклар. Кем Миндә торса һәм Мин аңарда торсам – ул күп җимеш бирер, чөнки Миннән башка бернәрсә дә эшли алмассыз[+]. 6Кем Миндә тормаса, аны, ботак кебек кисеп, читкә ташларлар һәм ул корып бетәр, ә корыган ботакларны җыеп утка ташлыйлар да яндыралар[+]. 7Сез Миндә торсагыз һәм Минем сүзләрем сездә торса, ул чакта нәрсә генә теләсәгез дә, сорагыз, һәм ул сезгә бирелер[+]. 8Күп җимеш китереп, сез Минем шәкертләрем булырсыз, һәм моның белән Минем Атам данланыр.

9Атам Мине яраткан кебек, Мин дә сезне яратам. Минем мәхәббәтемдә калыгыз[+]. 10Мин, Атамның әмерләрен үтәп, Аның мәхәббәтендә калам, һәм сез дә, Минем әмерләремне үтәсәгез, Минем мәхәббәтемдә калырсыз. 11Куанычым сездә булсын һәм куанычыгыз тулы булсын дип, Мин боларны сезгә сөйләдем[+].

12Минем әмерем шушы: Мин сезне яраткан кебек, сез дә бер-берегезне яратыгыз[+]. 13Дуслары өчен җанын биргән кешенең яратуыннан да бөек ярату юк[+]. 14Әмерләремне үтәсәгез, сез – Минем дусларым[+]. 15Инде сезне хезмәтчеләрем дип атамыйм, чөнки хезмәтче хуҗасының нәрсә эшләвен белми, ә сезне дусларым дип атыйм, чөнки Атамнан ишеткәннәрнең һәммәсен сезгә белдердем[+]. 16Мине сез сайламадыгыз, Мин сезне сайладым: сез барып җимеш бирсен һәм җимешегез даими булсын дип, сезне билгеләп куйдым. Шунда Минем исемем белән Атамнан нәрсә генә сорасагыз да, Ул аны сезгә бирәчәк[+]. 17Сезгә әмерем шул: бер-берегезне яратыгыз[+].


Дөньяның нәфрәте

18Дөнья сезгә нәфрәтләнә икән, исегездә тотыгыз: сездән элек ул Миңа нәфрәтләнгән иде[+]. 19Сез дөньяныкы булсагыз, дөнья сезне үзенеке кебек итеп яратыр иде. Ләкин сез дөньядан түгел, Мин сезне дөньядан сайлап алдым, дөнья сезгә шуңа нәфрәтләнә[+]. 20«Хезмәтче үзенең хуҗасыннан бөегрәк түгел» дигән сүзләремне хәтерләгез. Мине эзәрлекләгәннәр икән, сезне дә эзәрлекләрләр. Минем сүземне тотканнар икән, сезнекен дә тотарлар[+]. 21Алар боларның барысын да сез Минеке булганлыктан эшләрләр, чөнки Мине җибәргән Затны белмиләр. 22Мин килеп аларга сөйләмәгән булсам, аларның гөнаһта гаепләре булмас иде, ә хәзер гөнаһларын акларлык[†] чаралары юк[+]. 23Миңа нәфрәтләнүче Атама да нәфрәтләнә[+]. 24Башка беркем дә кылмаган эшләрне алар арасында күрсәтмәгән булсам, аларның гөнаһта гаепләре булмас иде; ә хәзер аларны күрделәр һәм Миңа да, Атама да нәфрәтләнәләр[+]. 25Аларның Канунындагы: «Алар Миңа бер сәбәпсезгә нәфрәтләнделәр»[*] дигән сүзләр тормышка ашсын өчен бу шулай булды[+].

26Мин Атадан сезгә Яклаучы-Юатучы җибәрәчәкмен. Ул – Атадан чыккан хакыйкать Рухы килгәч, Минем хакта шаһитлык бирәчәк[+]. 27Сез дә Минем хакта шаһитлык бирерсез, чөнки баштан ук Минем белән булдыгыз[+].

#### 16

1Мин боларны сез юлдан язмасын дип сөйләдем. 2Сезне гыйбадәтханәләрдән аерырлар. Хәтта шундый вакыт килер: сезне үтерүче һәркем Аллаһыга шуның белән хезмәт итәм дип уйлар[+]. 3Шулай эшләрләр, чөнки Атаны да, Мине дә якыннан белмәделәр алар[+]. 4Әлеге вакыт җиткәч, ул хакта сөйләгәннәремне исегезгә төшерер өчен, боларны сезгә алдан әйтеп куйдым. Мин боларны сезгә башта ук сөйләмәдем, чөнки сезнең белән бергә булдым[+].


Яклаучының килүе

5Ә хәзер Мине җибәргән Зат янына барам, һәм сезнең берегез дә Миннән: «Кая барасың?» – дип сорамый[+]. 6Мин сезгә боларны сөйләгәнгә күрә, күңелегез кайгы белән тулган. 7Әмма хак сүз әйтәм: Минем китүем сезнең өчен хәерлерәк. Мин китмәсәм, сезгә Яклаучы-Юатучы килмәс, ә китсәм, Аны сезгә җибәрермен[+]. 8Ул килгәч, дөньяның гөнаһ, гаделлек һәм хөкем турында дөрес уйламавын фаш итәчәк. 9Гөнаһ шулдыр: кешеләр Миңа иман итмиләр;[+] 10гаделлек шулдыр: Мин Атам янына барам һәм сез инде Мине башка күрмәссез; 11хөкем шулдыр: бу дөньяның түрәсе инде хөкем ителгән[+].

12Сезгә сөйлисе сүзләрем бик күп, әмма сез аларны хәзер кабул итә алмассыз. 13Ул хакыйкать Рухы килгәч, сезгә тулы хакыйкатькә юл күрсәтеп торыр. Ул сезгә Үзеннән түгел, бәлки ишеткәнен сөйләр һәм булачак хәлләрне белдерер[+]. 14Ул, Миннән кабул иткән сүзләрне сезгә сөйләп, Мине данлар. 15Атаның бар нәрсәсе Минеке; Мин шуңа күрә: «Миннән кабул иткән сүзләрне Изге Рух сезгә белдерер», – дидем[+].


Кайгыдан шатлыкка

16Тиздән сез Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез[+].

17Шунда Аның кайбер шәкертләре бер-берсенә:

– «Тиздән сез Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез», һәм: «Мин Атам янына барам», – дип әйтүе нәрсәне аңлата икән? 18«Тиздән» дигәне нәрсә икән? Аның нәрсә сөйләгәнен аңламыйбыз! – диештеләр.

19Үзеннән сорарга теләгәннәрен аңлап, Гайсә аларга болай диде:

– Сез: «Тиздән Мине күрмәссез инде, күп тә үтми янә күрерсез» дигән сүзләрем хакында бер-берегездән сорашасызмы? 20Сезгә хак сүз әйтәм: сез еларсыз, үкереп еларсыз, ә дөнья шатланыр; сез кайгырырсыз, әмма кайгыгыз шатлыкка әйләнер[+]. 21Вакыты җиткәч, бала тудыручы хатын җәфа чигә, әмма сабыен тудыргач, баланың дөньяга килүенә шатланып, газаплануын оныта[+]. 22Шуның кебек сез дә хәзер кайгырасыз; әмма Мин сезне тагын күрермен, шулчак сезнең күңелегез куаныр, куанычыгызны сездән беркем дә ала алмас[+]. 23Ул көнне сез Миннән бернәрсә турында да сорамассыз. Сезгә хак сүз әйтәм: Минем исемем белән Атадан нәрсә генә сорасагыз да, Ул сезгә бирәчәк[+]. 24Моңарчы сез Минем исемем белән бернәрсә дә сорамадыгыз. Сорагыз һәм алырсыз, һәм сезнең куанычыгыз тулы булыр[+].


Кыю булыгыз: Мин дөньяны җиңдем

25Моңарчы Мин сезгә кинаяләр белән сөйләдем; ләкин вакыт җитәр, Мин сезгә инде кинаяләр белән сөйләмәм, Ата хакында ачык итеп әйтермен[+]. 26Ул көнне сез Минем исемем белән сорарсыз. «Сезнең өчен Атадан үтенермен», – димим, 27чөнки сез Мине яратканга һәм Минем Аллаһыдан килгән булуыма ышанганга, Атам Үзе дә сезне ярата[+]. 28Мин дөньяга Атамнан килдем һәм менә яңадан, дөньяны калдырып, Атам янына китәм[+].

29Шәкертләре Аңа:

– Менә хәзер Син кинаяләр белән түгел, ә ачык итеп сөйлисең. 30Хәзер без Синең һәрнәрсәне белүеңне һәм, хәтта, Сиңа сорауны биреп торырга кирәкмәвен дә күрәбез. Менә шуңа күрә без Синең Аллаһыдан килгән булуыңа ышанабыз, – диделәр[+].

31Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Сез хәзер ышанасызмы? 32Менә вакыт җитә һәм җитте дә инде: сез таралып, һәрберегез үз өйләренә китәчәк. Сез Мине ялгыз калдырачаксыз. Ләкин Мин ялгыз түгел, чөнки Ата Минем белән[+].

33Мин моны тынычлыгыгыз Миндә булсын дип сөйләдем. Дөньяда кайгыларыгыз булыр, ләкин кыю булыгыз: Мин дөньяны җиңдем[+].

#### 17


Гайсәнең догасы

1Гайсә бу сүзләрдән соң күккә күтәрелеп карап:

– Атам! Вакыт җитте, – диде. – Углың Сине данласын өчен, Углыңны данла[+]. 2Үзенә тапшырылган һәрбер кешегә Ул мәңгелек тормыш бирсен өчен, Син Аңа бөтен кешеләр белән хакимлек итү хокукын бирдең[+]. 3Сине, бердәнбер хак Аллаһыны, һәм Син җибәргән Гайсә Мәсихне танып белү – шул мәңгелек тормыштыр.

4Син тапшырган эшләрне башкарып чыгып, Мин Сиңа җирдә дан китердем. 5Дөнья яратылганчы, Мин Синең хозурыңда данлы идем. Инде хәзер Син, Атам, ул дан белән Үз хозурыңда Мине данла[+].

6Син дөньядан Миңа биргән кешеләргә исемеңне таныттым. Алар Синеке иде, Син исә аларны Миңа бирдең. Алар Синең сүзеңне тоттылар һәм 7хәзер Син Миңа биргән бар нәрсәнең Синнән икәнлеген беләләр. 8Миңа әйткән сүзләреңне аларга җиткердем бит, алар кабул иттеләр. Минем чынлап та Синнән килүемне танып, Мине Син җибәргәнгә ышандылар[+].

9Мин алар өчен үтенәм. Бөтен дөнья өчен түгел, бәлки Син Миңа биргәннәр өчен үтенәм, чөнки алар Синеке[+]. 10Минем бөтен нәрсәм Синеке, ә Синекеләр Минеке. Миңа алар аша дан китерелде[+].

11Мин инде дөньяда түгел, ә алар әле дөньяда. Мин Синең яныңа барам. Изге Атам! Без бер булган кебек, алар да бер булсын өчен, Миңа биргән Үз исемеңнең кодрәте белән аларны саклап тор[+]. 12Алар белән бергә дөньяда булганда, Мин аларны Синең исемең белән – Син Миңа биргән исем белән – саклап тоттым. Мин аларны сакладым, һәм Изге язмада язылган сүзләр тормышка ашсын өчен, һәлак булырга тиешлесеннән башка берсе дә югалмады[+].

13Хәзер исә Мин Синең яныңа барам. Бу сүзләрне, аларда куанычым тулы булсын өчен, дөньяда чакта сөйлим[+]. 14Мин аларга Синең сүзеңне җиткердем. Дөнья аларга нәфрәтләнде, чөнки, Мин дөньядан булмаган кебек, алар да дөньядан түгел[+]. 15Аларны дөньядан алуыңны түгел, бәлки явызлыктан саклавыңны үтенәм[+]. 16Мин дөньядан булмаган кебек, алар да дөньядан түгел. 17Аларны Үз хакыйкатең белән изге ит[*]. Синең сүзең – хакыйкать[+]. 18Син Мине дөньяга җибәргән кебек, Мин дә аларны дөньяга җибәрдем[+]. 19Алар да хакыйкать белән изге ителсеннәр дип, Үземне алар хакына изге итәм.

20Мин алар өчен генә түгел, аларның сүзе аркылы Миңа иман китерүчеләр өчен дә үтенәм: 21бөтенесе бер булсын иде. Атам, Син Миндә һәм Мин Синдә булгандай, Синең Мине җибәргәнеңә дөнья ышансын өчен, алар да Бездә булсыннар. 22Син Миңа биргән данны аларга җиткердем: Без бер булган кебек, алар да бер булсыннар[+]. 23Мин аларда, Син Миндә. Мине җибәргән булуыңны һәм Мине яраткан кебек аларны да яратуыңны дөнья танысын өчен, алар тулысынча бердәм булсыннар.

24Атам! Син Миңа биргән кешеләрнең булачак урынымда Минем белән бергә булуын телим. Дөнья яратылганга кадәр үк сөйгәнгә күрә, Син Миңа дан бирдең. Ул данны алар күрсеннәр иде[+]. 25Гадел Атам! Дөнья Сине белми, ә Мин беләм, бу кешеләр дә Синең Мине җибәргәнеңне беләләр[+]. 26Миңа булган мәхәббәтең аларда да булсын һәм Үзем дә аларда булыйм дип, Синең исемеңне аларга белдердем һәм белдерәчәкмен[+].

#### 18


Гайсәнең тоткын ителүе һәм Аңардан сорау алу

1[•]Бу сүзләрне әйткәннән соң, Гайсә шәкертләре белән Кыдрун инешенең аръягына чыгып, шундагы бакчага керде[+]. 2Гайсә шәкертләре белән еш кына шунда җыелганлыктан, ул урынны Аңа хыянәт итәчәк Яһүдә дә белә иде[+]. 3Шуңа күрә Яһүдә гаскәри төркем һәм баш руханилар вә фарисейлар җибәргән тәртип саклаучыларны үзе белән шунда алып килде. Алар үзләре белән факеллар, яктырткычлар һәм кораллар алганнар иде[+].

4Гайсә исә, Үзе белән булачак һәр нәрсәне белеп, килгән кешеләргә таба атлап:

– Кемне эзлисез? – дип сорады алардан[+].

5Алар Аңа:

– Насаралы Гайсәне, – дип җавап бирделәр.

Гайсә аларга:

– Ул – Мин, – диде.

Хыянәтче Яһүдә дә алар белән шунда тора иде. 6Гайсә: «Ул – Мин», – дигәч, алар артка чигенеп, җиргә егылдылар.

7Ул янә:

– Кемне эзлисез? – дип сорады.

Алар:

– Насаралы Гайсәне, – диделәр.

8Гайсә аларга болай дип җавап бирде:

– Мин инде сезгә: «Ул – Мин», – дип әйттем бит. Мине эзлисез икән, Минем белән булган кешеләрне чыгарып җибәрегез.

9«Син Миңа биргәннәрнең берсен дә югалтмадым» дигән сүзләр тормышка ашсын өчен, Ул шулай дип әйтте[+].

10Шимун Петернең кылычы бар иде. Ул аны тартып чыгарды һәм олуг руханиның хезмәтчесенә селтәнеп, аның уң колагын чабып өзде. Ул хезмәтченең исеме Мәлик иде[+]. 11Әмма Гайсә Петергә:

– Кылычыңны кынына тыгып куй. Атам биргән касәдән эчмәмме әллә? – диде[+].

12[•]Гаскәриләр, аларның башлыгы һәм яһүдиләрнең тәртип саклаучылары Гайсәне тотып бәйләделәр. 13Башта Аны шул елның олуг рухание булган Кәяфәснең кайнатасы Һаннас янына алып бардылар[+]. 14Яһүдиләргә: «Халык өчен бер кешенең үлүе хәерлерәк», – дип киңәш биргән кеше шул Кәяфәс иде[+].

15Шимун Петер һәм тагын бер шәкерт Гайсә артыннан бардылар. Бу шәкерт исә олуг рухани белән таныш булганга күрә, Гайсә белән олуг руханиның ишегалдына керә алды. 16[•]Ә Петер тышкы якта ишек артында басып калды. Аннары олуг рухани белән таныш булган теге шәкерт чыкты да, ишек саклаучы хезмәтче кызга әйтеп, Петерне эчкә алып керде. 17Шунда ишек саклаучы хезмәтче кыз Петердән:

– Син дә бу Кешенең шәкертеме әллә? – дип сорагач, ул:

– Юк, – дип җавап бирде.

18Салкын булганлыктан хезмәтчеләр һәм тәртип саклаучылар учак ягып җылынып торалар иде. Петер дә алар белән бергә җылынып торды.

19[•]Шул вакытта олуг рухани Гайсәдән шәкертләре хакында һәм нәрсәләргә өйрәтүе турында сорашты. 20Гайсә аңа:

– Мин дөньяга ачыктан-ачык сөйләдем. Яһүдиләр һәрвакыт җыела торган гыйбадәтханәләрдә һәм Аллаһы йортында гыйлем бирдем, яшерен рәвештә һичнәрсә сөйләмәдем[+]. 21Нигә Миннән сорыйсың? Мин сөйләгәннәрне ишеткән кешеләрдән сора. Мин нәрсә сөйләгәнне алар беләләр, – дип җавап бирде.

22Гайсә шулай дигәч, Аның янында торган тәртип саклаучыларның берсе, Аның яңагына сугып:

– Олуг руханига Син шулай җавап бирәсеңме? – диде[+].

23Гайсә аңа:

– Мин ялган сөйләгән булсам, ялган икәнен исбат ит, ә дөресен сөйләгәнмен икән, нигә Миңа сугасың? – дип җавап бирде.

24Шул вакыт Һаннас Гайсәне, бәйләнгән хәлдә, олуг рухани Кәяфәс янына җибәрде.

25Шимун Петер ишегалдында җылынып торганда:

– Син дә Аның шәкертләренең берсе түгелме? – дип сорадылар.

Ул:

– Юк, – дип ваз кичте.

26Олуг рухани хезмәтчеләренең берсе, Петер колагын чабып өзгән кешенең туганы, аңа:

– Мин сине Аның белән бергә бакчада күрдем түгелме соң? – диде[+].

27Петер тагын ваз кичте. Нәкъ шул вакыт әтәч кычкырды[+].

28[•]Кәяфәс яныннан Гайсәне идарәче Пилат сараена алып килделәр. Бу хәл иртән иртүк булды. Пакьләнүләре бозылмасын дип, яһүдиләрнең башлыклары идарәче сараена кермәделәр, чөнки Котылу бәйрәменең ризыгын ашый алмаслар иде[+]. 29Шуңа күрә идарәче Пилат, алар янына чыгып:

– Сез бу Кешене нәрсәдә гаеплисез? – дип сорады[+].

30Алар аңа:

– Ул җинаятьче булмаса, Аны сиңа тотып китермәгән булыр идек, – дип җавап бирделәр.

31Пилат аларга:

– Аны алып китеп, кануныгыз буенча үзегез хөкем итегез, – диде.

– Безгә һичкемне үтерү хокукы бирелмәгән, – диделәр яһүдиләр аңа.

32Гайсә Үзенең нинди үлем белән үләчәгенә ишарә итеп әйткән сүзләре гамәлгә ашсын өчен, бу вакыйга булды[+].

33Шунда Пилат яңадан сараена керде һәм, Гайсәне чакыртып, Аңардан:

– Син – яһүдиләр Патшасымы? – дип сорады[+].

34Гайсә аңа:

– Син моны үзеңнән генә әйтәсеңме, яки Минем хакта сиңа башкалар сөйләдеме? – диде.

35– Әллә мин яһүдиме? Үз халкың, баш руханилар Сине миңа тапшырды. Нәрсә эшләдең Син? – дип әйтте Пилат.

36– Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел. Әгәр Патшалыгым бу дөньяныкы булса, хезмәтчеләрем яһүдиләр кулына тапшырылмавым өчен көрәшкән булырлар иде, әмма Минем Патшалыгым бу дөньяныкы түгел, – дип җавап бирде Гайсә[+].

37– Димәк, Син шулай да Патша икәнсең?! – диде Пилат.

Гайсә:

– Син Мине Патша дип әйтәсең. Мин хакыйкать хакында шаһитлык бирү өчен тудым, Мин шуның өчен дөньяга килдем дә. Хакыйкать тарафдары булган һәркем Мине тыңлый, – дип җавап бирде[+].

38– Нәрсә ул – хакыйкать? – дип сорады Аңардан Пилат.

Шуннан соң ул яңадан яһүдиләр янына чыгып:

– Мин Аны гаепләрлек бер сәбәп тә күрмим, – диде. –[+] 39Сезнең гореф-гадәтегез буенча, Котылу бәйрәмендә мин сезгә бер тоткынны азат итәргә тиешмен. Яһүдиләр Патшасын азат итүемне телисезме[+]?

40Шунда барысы да:

– Аны түгел, Барабны чыгар! – дип кычкырдылар.

Бараб исә юлбасар иде.

#### 19


Гайсәнең үлемгә хөкем ителүе

1[•]Шуннан соң Пилат Гайсәне камчы белән суктырырга кушты. 2Гаскәриләр Аның башына күгән куагы чыбыкларыннан таҗ үреп куйдылар, өстенә куе кызыл төстәге япанча кидерделәр, 3һәм берсе артыннан берсе Аның янына килеп:

– Яшәсен яһүдиләр Патшасы! – дип, яңакларына суктылар.

4Пилат, янә чыгып, яһүдиләргә әйтте:

– Карагыз, Аңарда бернинди гаеп тапмавымны белдерү өчен, Аны хәзер сезнең янга чыгарам[+].

5Шул вакыт башына чәнечкеле таҗ, өстенә япанча кидерелгән Гайсә чыкты.

– Менә – Кеше! – диде Пилат.

6Баш руханилар һәм тәртип саклаучылар исә Аны күргәч:

– Хачка[†] кадакла, кадакла Аны! – дип кычкырдылар.

– Аны алыгыз да үзегез кадаклагыз. Мин Аңарда бернинди гаеп тапмыйм, – диде Пилат.

7Яһүдиләр аңа:

– Безнең кануныбыз бар, канун буенча Ул үләргә тиеш, чөнки Ул Үзен Аллаһы Углы дип атый, – дип җавап бирделәр[+].

8Моны ишеткәч, Пилат бигрәк тә куркуга төште, 9һәм, янә сарайга кереп, Гайсәдән:

– Син кайдан? – дип сорады.

Әмма Гайсә аңа җавап бирмәде[+].

10Пилат Аңа:

– Миңа җавап бирәсең килмиме? Сине хачка кадаклатырга да, азат итәргә дә хакимлегем барлыгын белмисеңме әллә? – диде.

11Гайсә болай дип җавап бирде:

– Сиңа югарыдан бирелмәгән булса, Минем өстән һичбер хакимлегең булмас иде. Шуңа күрә Мине сиңа тапшырган кешенең гөнаһы синекеннән зуррак[+].

12Шул вакыттан Пилат Аны азат итү мөмкинлеген эзли башлады. Яһүдиләр исә:

– Аны җибәрсәң, син кайсарның[†] дусты түгелсең; үзен-үзе патша итүче һәркем – кайсарның дошманы, – дип кычкырдылар[+].

13Бу сүзләрне ишеткәч, Пилат, Гайсәне чыгарып, «Таш басма» (яһүдчә Габбата) дип аталган җирдәге хөкем итү урынына барып утырды. 14Бу – Котылу бәйрәменә әзерләнә торган җомга көн, көндезге сәгать уникеләр тирәсе иде. Пилат яһүдиләргә:

– Менә, сезнең Патшагыз! – диде.

15Ә алар:

– Алып кит Аны, олаксын! Хачка кадакла! – дип кычкырдылар.

– Патшагызны кадаклыйммыни?! – диде Пилат.

Баш руханилар:

– Безнең кайсардан башка патшабыз юк, – дип җавап бирделәр[+].

16Ниһаять, Пилат Гайсәне, кадаклау өчен, аларга тапшырды. Алар Аны алып киттеләр.


Гайсәне хачка кадаклау

17[•]Үзенең хачын күтәреп, Гайсә «Баш сөяге», ягъни яһүдчә Гөлгетә дип аталган урынга килеп җитте. 18Аны һәм Аның белән бергә тагын ике кешене, берсен Гайсәнең бер ягына, икенчесен икенче ягына хачка кадакладылар. 19Пилат кушканча язу язып, хач өстенә кактылар. Ул язуда: «Насаралы Гайсә, яһүдиләр Патшасы», – дип язылган иде. 20Гайсә хачка кадакланган урын шәһәргә якын булганлыктан, ул язуны күп яһүдиләр укыды. Анда яһүдчә, грекча һәм латинча язылган иде[+]. 21Яһүдиләрнең баш руханилары Пилатка болай дип әйттеләр:

– «Яһүдиләр Патшасы» дип түгел, «Ул Үзен: „Мин – яһүдиләр Патшасы“, – диде» дип яз.

22– Мин нәрсә яздым, шул язылды инде, – дип җавап бирде Пилат.

23Гайсәне хачка кадаклагач, гаскәриләр Аның киемнәрен алып, һәр гаскәригә бер өлеш чыгарлык итеп дүрткә бүлделәр, чапанын да алдылар. Чапан исә тегелмәгән, бербөтен тукымадан иде, 24шуңа күрә алар бер-берсенә:

– Моны ертмыйк, ә кемгә чыгар дип жирәбә салыйк, – диделәр.

Бу Изге язмадагы

«Алар киемнәремне үзара бүлештеләр,
күлмәгем кемгә тияр дип жирәбә салыштылар»[*]

дигән сүзләр тормышка ашсын өчен булды. Гаскәриләр нәкъ шулай эшләделәр[+].

25Гайсә кадакланган хач янында Аның анасы, анасының сеңлесе, Клопас хатыны Мәрьям һәм магдалалы Мәрьям басып торалар иде[+]. 26Гайсә, анасын һәм шунда торган яраткан шәкертен күреп, анасына:

– Ханым! Менә бу – синең углың, – диде[+].

27Аннары шәкерткә:

– Менә бу – синең анаң! – дип әйтте.

Шәкерт шул вакыттан аны үз өенә алды.


Гайсәнең үлеме

28[•]Шуннан соң Гайсә, һәрнәрсәнең чынга ашканын белеп һәм Изге язмада язылганнар тормышка ашсын дип:

– Сусадым, – диде[+].

29Шунда әче шәраб салынган савыт тора иде. Гаскәриләр губка кисәген шуңа манчыдылар да, һүссөп[†] ботагына элеп, Аның авызына китерделәр.

30Гайсә әче шәрабны татыгач:

– Тәмамланды! – диде һәм, башын иеп, җан бирде.

31Бу – бәйрәм алдындагы җомга көн иде, яһүдиләр гәүдәләрне шимбә көнгә хачта калдырырга теләмәделәр, чөнки ул шимбә бөек бәйрәм көне иде. Шуңа күрә алар хачка кадакланган кешеләрнең аякларын сындырып, хачтан төшерергә Пилаттан рөхсәт сорадылар[+].

32Шуннан гаскәриләр килеп, Гайсә белән бергә кадакланганнарның башта берсенең, аннан икенчесенең аякларын сындырдылар. 33Әмма Гайсә янына килгәч, Аның инде үлгән булуын күрделәр һәм шуңа күрә аякларын сындырмадылар. 34Ә бер гаскәри Аның кабыргасына сөңге белән чәнчегәч үк, аннан кан белән су агып чыкты[+].

35Бу хәлләрне күргән кеше, сез дә иман итсен дип, шул хакта шаһитлык бирде. Аның шаһитлыгы хак һәм ул хакыйкатьне сөйләвен белә[+]. 36Бу хәл Изге язмадагы: «Аның һичбер сөяге сындырылмас»[*] дигән сүзләр тормышка ашсын өчен булды[+]. 37Изге язманың башка бер урынында: «Алар үзләре чәнчегән Затка карарлар»[*], дип тә язылган[+].


Гайсәне кабергә салу

38[•]Шуннан соң, ариматайлы Йосыф Пилаттан Гайсәнең җәсәден алып китүен үтенде. Йосыф – Гайсәнең шәкерте, ләкин яһүдиләрдән курыкканга, моны яшереп йөри иде. Пилат рөхсәт бирде, һәм Йосыф барып, Гайсәнең җәсәден хачтан алды[+]. 39Элегрәк төнлә Гайсә янында булган Никәдим дә килде һәм йөз кадакка якын мирра[†] белән сабур[*] кушып ясалган хушбуй китерде[+]. 40Алар, Гайсәнең җәсәден алып, яһүдиләрнең күмү йоласы буенча, Аны хушбуйлы кәфенгә урадылар[+]. 41Гайсә хачка кадакланган җирдә бер бакча, ә бакчада әле һичкемнең мәете салынмаган яңа кабер-мәгарә бар иде[+]. 42Яһүдиләрнең бәйрәмгә әзерләнә торган җомга көне булганлыктан, Гайсәне шунда салдылар, чөнки кабер-мәгарә якын иде.

#### 20


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1[•]Атнаның беренче көнендә иртән иртүк, әле караңгы вакытта ук, магдалалы Мәрьям кабер-мәгарә янына килде һәм авызындагы ташның читкә алып ташланганын күрде[+]. 2Ул шунда ук Шимун Петер һәм Гайсәнең яраткан шул шәкерте янына йөгереп барып, аларга:

– Хакимебезне кабердән алып киткәннәр. Кая куйганнарын белмибез, – диде[+].

3Петер белән әлеге шәкерт шундук кабер янына киттеләр. 4Алар икесе дә йөгерделәр, әмма теге шәкерт, Петергә караганда җәһәтрәк йөгергәнгә, кабер янына алданрак барып җитте. 5Иелеп карагач, анда яткан кәфенне күрде, ләкин кабер эченә кермәде. 6Аның артыннан Шимун Петер килеп җитте. Ул, кабер эченә кереп, анда яткан кәфенлекне 7һәм Гайсәнең башына чорналган булган яулыкны күрде, әмма яулык кәфен белән бергә түгел, чорнап куелганча, үз урынында ята иде. 8Шунда кабер янына алданрак килеп җиткән әлеге шәкерт тә эчкә керде һәм күреп ышанды. 9Алар Изге язмада Гайсәнең үледән терелеп торачагы турында язылганны әле аңламыйлар иде[+]. 10Шуннан соң шәкертләр янә өйләренә кайтып киттеләр.

11[•]Мәрьям исә кабер янында елап басып калды. Елый-елый иелеп, кабер эченә карады һәм 12анда актан киенгән ике фәрештәне күреп алды. Берсе Гайсә җәсәде яткан урынның баш очында, икенчесе аяк очында утыра иде[+]. 13Алар Мәрьямнән:

– Ханым! Нигә елыйсың? – дип сорадылар.

– Минем Хакимемне алып киткәннәр. Аны кая куйганнарын белмим, – диде ул.

14Шулай диде дә артына борылып карады һәм анда басып торган Гайсәне күрде, әмма Аның Гайсә икәнен танымады[+]. 15Гайсә аңардан:

– Ханым! Нигә елыйсың? Кемне эзлисең? – дип сорады.

Мәрьям, Аны бакчачы дип уйлап:

– Әфәндем! Син Аны чыгарып куйган булсаң, кая куйганыңны әйт, мин Аны алып китәрмен, – диде[+].

16Гайсә аңа:

– Мәрьям! – диде.

Ә ул әйләнеп карап, яһүдчә:

– Раббуни! – дип әйтте. (Раббуни – Остаз дигәнне аңлата.)

17Гайсә аңа:

– Миңа кагылма, чөнки Мин әле Атам янына күтәрелмәдем. Туганнарым янына кайтып әйт: «Мин Үземнең Атам һәм сезнең Атагыз янына, Үземнең Аллам һәм сезнең Аллагыз янына күтәреләм», – диде[+].

18Магдалалы Мәрьям шәкертләр янына килеп:

– Мин Хакимебезне күрдем, – диде һәм аларга Гайсә әйткән сүзләрне сөйләп бирде.

19[•]Шәкертләре шул ук көнне кич белән, яһүдиләрдән куркып, йорт ишекләрен бикләп җыелып утырганда, Гайсә килеп керде һәм, урталарына басып:

– Иминлек сезгә! – диде.

20Шулай дигәннән соң, Ул аларга кулларын һәм кабыргасын күрсәтте. Шәкертләр Хаким Гайсәне күргәнгә бик куандылар.

21Гайсә аларга тагын:

– Сезгә иминлек булсын! Атам Мине җибәргән кебек, Мин дә сезне җибәрәм, – дип әйтте[+].

22Моны әйткәч, Ул сулышын аларга өреп:

– Изге Рухны кабул итегез[+]. 23Кемнең гөнаһларын кичерсәгез, шуныкы кичерелер; кемнекен кичермәсәгез, аныкы кичерелмәс, – диде[+].


Күрмичә ышанучылар бәхетле

24Гайсә килгәндә, уникенең берсе, Игезәк кушаматлы Томас, алар белән түгел иде[+]. 25Башка шәкертләр аңа:

– Без Хакимебезне күрдек! – диделәр.

Ә ул аларга:

– Аның кулларында кадаклардан калган яраларны күрмичә, шул яраларга бармагымны, кабыргасына кулымны тидереп карамыйча, ышанмам, – дип әйтте.

26Бер атнадан соң Аның шәкертләре тагын җыелып утырганда, Томас та алар белән бергә иде. Гайсә ишекләр бикле килеш килеп керде һәм аларның уртасына басып:

– Иминлек сезгә! – диде.

27Аннары Томаска:

– Бармагыңны монда куй һәм кулларыма кара, кулыңны суз да кабыргама тидер. Шикләнеп торма, ышан, – дип әйтте.

28Шунда Томас:

– Минем Хакимем һәм Аллам! – диде[+].

29Гайсә:

– Син Мине күргәнгә ышандың. Күрмичә ышанучылар бәхетле! – дип әйтте[+].

30Гайсә Үзенең шәкертләре алдында бу китапта язылмаган башка бик күп могҗизалы гамәлләр дә күрсәтте[+]. 31Болар исә сез Гайсәнең Мәсих, Аллаһы Углы булуына иман итсен өчен һәм, иман итеп, Аның исеме аркылы сезгә тормыш булсын өчен язылды[+].

#### 21


Гайсәнең шәкертләре белән очрашуы

1Шушы хәлләрдән соң Тибериас күле буенда Гайсә шәкертләренә янә күренде. Аның күренүе болай булды:[+] 2Шимун Петер, Игезәк кушаматлы Томас, Гәлиләядәге Кәна шәһәреннән Натанаил, Зебедәй угыллары һәм Гайсәнең тагын ике шәкерте бергә иделәр[+]. 3Шимун Петер:

– Балык тотарга барам, – дигәч, калган шәкертләр аңа:

– Без дә синең белән барабыз, – диделәр.

Алар көймәгә утырып, йөзеп киттеләр, әмма ул төнне һичнәрсә тота алмадылар.

4Таң атканда яр буенда Гайсә басып тора иде, әмма шәкертләре Аның Гайсә икәнен танымадылар[+]. 5Гайсә аларга:

– Дусларым! Сезнең ашарга берәр нәрсәгез бармы? – диде.

– Юк, – дип җавап бирделәр алар[+].

6Ул аларга:

– Ятьмәне көймәнең уң ягына салыгыз, тотарсыз, – диде.

Алар шулай иттеләр һәм эләккән балыкның күплегеннән ятьмәне тартып чыгара алмадылар[+]. 7Шунда Гайсәнең яраткан шәкерте Петергә:

– Бу – Хакимебез, – диде.

Аның Хаким икәнен ишеткәч, Шимун Петер, өс киемен киеп (ул чишенгән иде), суга сикерде[+]. 8Ярдан йөз кырык аршын[*] чамасы гына ераклыкта булган башка шәкертләр, көймә белән килеп, балык белән тулган ятьмәне сөйрәп, ярга алып чыктылар. 9Ярга чыккач, алар янган күмер өстендә пешкән балык һәм икмәк күрделәр. 10Гайсә аларга:

– Тоткан балыкларыгызның беразын монда алып килегез, – диде.

11Шимун Петер көймәгә утырып, зур балыклар белән тулган ятьмәне өстерәп җиргә чыгарды. Анда йөз илле өч балык бар иде. Балыкның шундый күп булуына да карамастан, ятьмә ертылмады.

12Гайсә:

– Ашарга килегез, – диде.

Шәкертләрнең берсе дә: «Син кем?» – дип сорарга батырчылык итмәде, чөнки алар Аның Хаким Гайсә икәнен белә иделәр. 13Гайсә якынрак килеп икмәкне алды һәм аларга өләште, шулай ук балыкны да алып бирде.

14Бу инде Гайсәнең, үледән терелтелгәннән соң, шәкертләренә өченче тапкыр күренүе иде[+].


Гайсә һәм Петер

15Ашаганнан соң Гайсә Шимун Петердән:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине башка шәкертләремә караганда күбрәк яратасыңмы? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Әйе, Хакимем! Син минем яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

Гайсә аңа:

– Минем бәрәннәремне ашат, – диде.

16Гайсә икенче мәртәбә:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер Аңа:

– Әйе, Хакимем! Син минем яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

– Минем сарыкларымны көт, – диде Гайсә[+].

17Өченче мәртәбә Ул Петердән:

– Яхъя углы Шимун! Син Мине яратасыңмы? – дип сорады.

Петер, Аның: «Син Мине яратасыңмы?» – дип, өченче мәртәбә соравына көенеп:

– Хакимем! Син бөтенесен беләсең. Син яратуымны беләсең, – дип җавап бирде.

Гайсә аңа:

– Минем сарыкларымны ашат, – диде. – 18Сиңа хак сүз әйтәм: син яшь чакта үзеңне-үзең билбаулап, теләгән җиреңә бара идең. Ә картайгач, кулларыңны сузарсың, һәм башка берәү, сине билбаулап, теләмәгән җиреңә алып барыр.

19Ул бу сүзләрне Петернең нинди үлем белән Аллаһыны данлаячагын белдереп әйтте. Шуннан соң Гайсә аңа:

– Минем артымнан бар, – диде[+].


Гайсә һәм Аның яраткан шәкерте турында

20Шул вакыт Петер, артына әйләнеп карагач, артларыннан Гайсәнең яраткан шәкерте килгәнне күрде. Бу – кичке аш вакытында Гайсәнең күкрәгенә терәлеп диярлек утырган, «Хакимем! Сиңа кем хыянәт итәчәк?» дип сораган шәкерт иде[+]. 21Петер, аны күргәч, Гайсәдән:

– Хакимем! Аның белән нәрсә булачак? – дип сорады.

22Гайсә аңа:

– Мин килгәнгә кадәр аның яшәвен теләсәм дә, анда синең ни эшең бар? Син Минем артымнан бар, – диде[+].

23Шуңа күрә имандашлар арасында: «Ул шәкерт үлмәячәк» дигән сүз таралды. Әмма Гайсә: «Үлмәячәк», – димәгән, ә: «Мин килгәнгә кадәр аның яшәвен теләсәм дә, анда синең ни эшең бар?» – дип әйткән иде.

24Боларның һәммәсе турында шаһитлык биреп, бу сүзләрне язган шәкерт – шул шәкерт була. Без аның шаһитлыгының хак икәнен беләбез[+].

25Гайсә болардан башка да күп эшләр башкарды. Аларның һәммәсе турында да язылса, язылган китаплар дөньяга сыймас иде, дип уйлыйм[+].

### Рәсүлләр

#### Рәсүлләр

Рәсүлләр


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]

[23]

[24]

[25]

[26]

[27]

[28]


#### 1


Рәсүлләрнең эшләре

1-2Беренче китабымда мин сиңа, Тәүфил, Гайсәнең хезмәт итә башлаган вакытыннан күккә алынган көненә кадәр барлык кылган гамәлләре һәм өйрәткәннәре турында язган идем. Күккә алынганчы, Ул сайлап алган рәсүлләренә[†] Изге Рух[†] аркылы әмерләрен бирде[+]. 3Газап чиккәннән соң, күп санлы хак дәлилләр белән Гайсә Үзенең тере икәнен исбат итте, кырык көн буена рәсүлләргә күренеп торды һәм Аллаһы Патшалыгы[†] хакында сөйләде[+].


Гайсәнең күккә ашуы

4Көннәрнең берендә рәсүлләр белән ашап утырганда, Гайсә аларга шундый әмер бирде:

– Иерусалимнән китмәгез, Ата[†] вәгъдә иткән бүләкне көтегез. Мин сезгә ул турыда сөйләгән идем инде[+]. 5Яхъя суга чумдырды[†], ә сезне, берничә көн үткәч, Изге Рухка чумдырырлар[+].

6Бергә җыелгач, шәкертләр Гайсәдән:

– Хакимебез[†]! Син Исраил[†] патшалыгын шушы вакытта яңадан торгызачаксыңмы? – дип сорадылар[+].

7Ул исә аларга:

– Ата Үз хакимлеге белән билгеләгән вакыт һәм мизгелләрне белү сезнең эшегез түгел, – диде. –[+] 8Әмма сез, үзегезгә Изге Рух иңгәч, кодрәт алачаксыз һәм Иерусалимдә, бөтен Яһүдиядә, Самареядә[†] һәм, хәтта дөньяның читенә кадәр барып җитеп, һәркайда Миңа шаһит булачаксыз[+].

9Шушы сүзләрне әйткәч, Гайсә аларның күз алдында күккә күтәреп алынды һәм болыт Аны күз алларыннан алып китте[+]. 10Гайсәнең күтәрелүен күзәтеп, күккә текәлеп карап торганда, кинәт алар янында актан киенгән ике ир заты пәйда булды[+].

11– Гәлиләя[†] ирләре! Ник сез күккә текәлеп карап торасыз? Яныгыздан күккә ашкан бу Гайсә күз алдыгызда ничек күтәрелгән булса, яңадан шул ук рәвешле киләчәк, – диделәр алар[+].


Яһүдә урынына рәсүл сайлау

12Шуннан соң шәкертләр Зәйтүн тавы дип аталган бу таудан Иерусалимгә кайттылар. Зәйтүн тавы Иерусалимнән бер шимбә көнлек[†] юл[*] ераклыгында иде[+]. 13Кайтып җиткәч, үзләре тукталган өске каттагы бүлмәгә керделәр. Анда Петер, Ягъкуб, Яхъя, Әндри, Филип, Томас, Бартулумай, Маттай, Һалфай углы Ягъкуб, Көрәшче Шимун[*] һәм Ягъкуб углы Яһүдә бар иде[+]. 14Алар һәрвакыт барысы бергә дога кыла иделәр. Кайбер хатыннар, Гайсәнең анасы Мәрьям һәм Аның энеләре дә алар белән иде[+].

15Шул көннәрнең берсендә бергә җыелган имандашлар арасыннан Петер торып басты. Анда йөз егермегә якын кеше бар иде.

16– Имандашларым, – дип сүз башлады ул. – Изге Рух Яһүдә хакында Давыт аркылы алдан әйткән. Изге язмадагы[†] ул сүзләр тормышка ашырга тиеш иде. Гайсәне кулга алырга килгән кешеләрне Яһүдә алып килгән булган[+]. 17Ул безнең беребез булып саналды, хезмәтебездә катнашу өчен сайланган иде, – диде Петер[+].

18Ә Яһүдә хәрәм акчага җир сатып алган, шул җирдә егылып, аның эче ярылган һәм барлык эчке әгъзалары тышка агып чыккан. 19Бу хәл бөтен Иерусалим халкына билгеле булды, шуңа күрә дә ул җир аларның телендә «Акелдама», ягъни «Канлы җир» дип атала башлады[+].

20«Зәбур»[*] китабында болай язылган:

«Аның торагы ташландык булсын,
эчендә яшәүче булмасын»[*],

һәм:

«Аның вазифасын башка берәү алсын»[*][+].

21-22Шуңа күрә Яһүдә урынына безгә башка кеше кушылырга тиеш. Хакимебез Гайсә яныбызда булган вакытта – Яхъя Аны суга чумдырган көннән Аның күккә күтәрелгән көненә кадәр – бу кешенең һәрвакыт безнең белән булуы шарт. Ул Гайсәнең үледән терелтелгәнлегенә безнең белән бергә шаһит булсын, – диде Петер[+].

23Ике кешене: Барсаб дип аталучы Йосыфны (аны тагын Юсты дип тә атыйлар) һәм Маттиасны тәкъдим иттеләр[+].

24-25– Хакимебез! Син бар кешеләрнең йөрәкләрен беләсең. Яһүдә үзенә тиеш булган урынга китте. Ул калдырган бу хезмәт урынын һәм рәсүллекне кабул итү өчен, Син шушы икәүнең кайсын сайладың? Шуны күрсәт, – дип дога кылдылар[+].

26Аннары алар жирәбә салдылар. Жирәбә Маттиаска чыкты, һәм ул унбер рәсүл исәбенә кертелде[+].

#### 2


Изге Рухның иңүе

1Илленче көн бәйрәме[†] җиткәндә, имандашлар барысы бергә иделәр[+]. 2Кинәт күктән көчле җил искәнгә охшаш тавыш ишетелде һәм ул алар булган йортны тутырды. 3Имандашлар арасында ялкын телләре кебек нәрсәләр күренде, һәм ул телләр аларның һәрберсенә берәрләп кунды[+]. 4Барысы да Изге Рух белән сугарылдылар[†] һәм Изге Рух биргән сүзләр белән башка телләрдә сөйли башладылар[+].

5Иерусалимдә исә җир йөзендәге һәр халыктан килгән диндар яһүдиләр яши иде. 6Бу тавышка җыелган халык аптырады, чөнки һәркем үз телендә сөйләнүен ишетте. 7Алар хәйран калдылар һәм, шаккатып:

– Бу сөйләүчеләр барысы да Гәлиләядән түгелме соң? – диделәр. – 8Ничек инде һәрберебез үз туган телендә сөйләүне ишетә? 9Безнең арабызда пәртиялеләр, мадайлылар, эламлылар, Месопотамиядә, Яһүдиядә, Кәппәдүкиядә, Понтта, Асия өлкәсендә[*], 10Фрүгиядә, Памфулиядә, Мисырда һәм Ливиянең Күринигә якын өлешләрендә яшәүчеләр, Римнан[†] килүчеләр, 11арабызда яһүдиләр һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән кешеләр, критлылар һәм Гарәпләр җиреннән килгәннәр бар. Аллаһының[†] бөек эшләре турындагы сөйләүләрен барыбыз да үз телләребездә ишетәбез![+]

12Барысы да хәйран калдылар һәм, аптырашып, бер-берсенә: «Бу нәрсәне аңлата икән?» – диештеләр. 13Ә кайберләре: «Алар шәраб эчеп исергәннәр», – дип көлделәр[+].


Петернең Илленче көн бәйрәмендә сөйләгән нотыгы

14Шунда Петер унбер рәсүл белән бергә торып басты һәм кычкырып сөйли башлады:

– Яһүдиләр һәм Иерусалимдә яшәүчеләр! Мин сезгә моның нәрсә икәнен аңлатырмын. Сүзләремне игътибар белән тыңлагыз, – диде ул халыкка. – 15Алар, сез уйлаганча, исерек түгел, хәзер сәгать иртәнге тугызынчы[*] гына бит әле. 16Бу – Йоил пәйгамбәр[†] аркылы алдан әйтелгән хәл:[+]

17«Соңгы көннәрдә, – ди Аллаһы, –
һәр кешегә Мин Үземнең Рухымны яудырырмын:
угылларыгыз вә кызларыгыз пәйгамбәрлек кылыр,
егетләрегезгә Аллаһыдан күренешләр иңәр,
өлкәннәрегез гаиптән хәбәр бирүче төшләр күрер[+].
18Ул көннәрдә кол ирләр белән кол хатыннарыма да
Үземнең Рухымны яудрырмын,
һәм алар пәйгамбәрлек кылыр.
19-20Раббының бөек вә шөһрәтле көне җитәр алдыннан
югарыда, күктә, – могҗизалар,
түбәндә, җирдә, галәмәтләр күрсәтермен:
кан, ут вә төтен баганалары күренер,
кояш каралыр, ай исә кан төсенә керер[+][+].
21Раббы[†] исемен телгә алып,
Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылачак»[*][+].

22Исраилиләр! Бу сүзләрне тыңлагыз: белгәнегезчә, Аллаһы сезнең арагызда Гайсә аркылы кодрәтле эшләр, могҗизалар, галәмәтләр кылды һәм шул эшләре белән насаралы Гайсәнең сезнең өчен сайланган Зат икәнен исбат итте[+]. 23Аллаһының алдан билгеләнгән максаты һәм алдан белеп торуы белән сезнең карамакка бирелгән шушы Кешене канунсызлар кулы белән хачка[†] кадаклап үтердегез[+]. 24Әмма Аллаһы, үлем богауларын өзеп, Гайсәне үледән терелтте, чөнки үлемнең Аны тотып калырга көче җитмәде[+]. 25Давыт Аның хакында болай дигән иде:

«Мин Раббыны һәрвакыт Үз алдымда күрдем.
Ул Минем уң ягымда, кымшанмам шуңа күрә[+].
26-27Җанымны үлеләр дөньясында[†] калдырмассың Син,
Үз Изгеңне кабердә черетмәссең Син.
Шуңа күрә куана Минем күңелем, шатлана Минем телем,
өмет баглап яшәр хәтта Минем бәдәнем[+].
28Тормыш бирә торган юлны күрсәттең Син Миңа.
Миңа шатлык иңдерерсең Үз каршыңда»[*][+].

29Туганнар! Ыругыбыз башлыгы Давыт хакында кыюлык белән сезгә шуны әйтә алам: ул үлде һәм күмелде. Билгеле булганча, аның кабере бүгенге көнгә кадәр сакланган[+]. 30Ә Аллаһы Давытның нәсел орлыгыннан берәүне аның тәхетенә утыртырга ант иткән. Давыт бу ант турында белеп һәм пәйгамбәр буларак,[+] 31Мәсихнең[†] үледән тереләчәге, Аның үлеләр дөньясында калдырылмаячагы һәм тәненең черемәячәге хакында алдан белеп әйткән[+]. 32Аллаһы шушы Гайсәне үледән терелтте, һәм без һәммәбез – моның шаһитлары. 33Шулай итеп, Аллаһы Аны Үзенең уң ягына[*] күтәргәч, Ул, Атасыннан вәгъдә ителгән Изге Рухны кабул итеп, өстебезгә сез хәзер күреп һәм ишетеп торган бүләкне койды[+]. 34-35Давыт үзе күккә күтәрелмәгән, әмма ул болай дигән:

«Раббы әйтте минем Хакимемә:
„Дошманнарыңны аяк астыңа баскыч басмасы итеп түндергәнче,
уң ягымда утыр“»[*][+].

36Шуңа күрә бөтен Исраил халкы моның дөреслеген белсен: Аллаһы сез хачка кадаклаган бу Гайсәне Хаким һәм Мәсих итте, – диде Петер.

37Тыңлаучылар ишеткән бу сүзләр йөрәкләренә барып кадалды:

– Туганнар, безгә нәрсә эшләргә соң инде? – диделәр алар Петергә һәм башка рәсүлләргә[+].

38– Һәркайсыгыз, гөнаһларыгыз[†] кичерелсен өчен, тәүбә итеп[†], Гайсә Мәсих исеме белән суга чумдыру йоласын үтәгез, һәм сез Изге Рухны бүләк итеп алырсыз[+]. 39Бу вәгъдә Раббы Аллабыз Үзенә чакырган һәркемгә – сезгә, балаларыгызга һәм еракта яшәүче барлык кешеләргә дә бирелгән, – дип җавап бирде Петер[+].

40Ул тагын да күбрәк дәлилләр китереп:

– Бу бозык буыннан котылыгыз, – дип өндәде.

41Аның сүзләрен кабул итүчеләр суга чумдырылдылар, һәм иман итүчеләргә[†] ул көнне өч меңгә якын кеше кушылды.


Имандашларның бердәм тормышы

42Имандашлар рәсүлләрнең өйрәтүләрен һәрвакыт кабул итеп, бер-берсе белән аралашып яшәделәр, бергә икмәк сындырдылар[*] һәм бергәләп дога кылдылар. 43Рәсүлләр аркылы күп могҗизалар һәм галәмәтләр күрсәтелде, бу исә һәркемнең күңелендә курку хисе уятты. 44Барлык иман итүчеләр бергә булдылар һәм һәрнәрсә алар өчен уртак иде[+]. 45Хуҗалыкларын һәм милекләрен сатып, һәркемнең хаҗәтенә карап, үзара бүлештеләр. 46-47Алар һәр көн даими рәвештә Аллаһы йортында[†] бердәм җыелдылар, өйләрендә Аллаһыны мактап, шат һәм ихлас йөрәктән икмәк сындырып, ризыкны бергәләп ашадылар. Бар халык аларны ярата иде, Раббы исә коткарылучыларның санын һәр көн саен арттырып торды.

#### 3


Аяклары гарип кешенең йөри башлавы

1Шулай бер көнне көндезге өчләр тирәсендә, дога кылу вакытында, Петер белән Яхъя Аллаһы йортына килделәр. 2Шул вакыт ул урынга аяклары тумыштан гарип бер кешене алып керделәр. Аны һәр көн Аллаһы йортының Матур дип аталган капкасы янында керүчеләрдән хәер сорау өчен утыртып калдыралар иде[+]. 3Ул кеше, Петер белән Яхъяның Аллаһы йортына кереп баруларын күреп, алардан хәер сорады. 4Алар аңа игътибар белән карадылар һәм Петер:

– Безгә кара, – диде.

5Теге кеше, нәрсә булса да алырга өметләнеп, аларга текәлеп карады. 6Әмма Петер:

– Минем алтын-көмешләрем юк, ә нәрсәм бар, шуны сиңа бирәм. Насаралы Гайсә Мәсих вәкаләте белән боерам: тор һәм йөр! – диде[+] 7һәм аны уң кулыннан тартып торгызды.

Шундук гарип кешенең аяк һәм тубыкларына көч керде[+]. 8Ул сикереп торды һәм йөри башлады, Аллаһыны мактый-мактый, сикерә-сикерә, алар белән бергә Аллаһы йортына керде[+]. 9Бар халык бу кешенең йөрүен һәм Аллаһыны мактавын күрде. 10Кешеләр аның Матур капка янында хәер сорашып утырган адәм икәнен таныдылар, аның белән булган хәлгә хәйран калып, бик гаҗәпләнделәр.


Петернең Сөләйман әйванында сөйләгән нотыгы

11Әлеге савыккан кеше Петер белән Яхъяны җибәрмичә тотып торган вакытта, бик нык гаҗәпләнгән халык, Сөләйман әйваны[*] дип аталган залга йөгереп кереп, алар янына җыелды[+]. 12Петер, моны күреп, халыкка:

– Исраил ирләре! Нигә моңа гаҗәпләнәсез? – диде. – Ник безгә текәлеп карап торасыз? Әллә без үзебезнең кодрәтебез яки диндарлыгыбыз белән аны аякка бастырган дип уйлыйсызмы? 13Ибраһимның, Исхакның һәм Ягъкубның Алласы, безнең аталарыбызның Алласы Үзенең Хезмәтчесе Гайсәне шөһрәтле итте, ә сез Аны тотып бирдегез һәм, Пилат Аны азат итәргә уйлаганда, Пилат алдында Аңардан баш тарттыгыз[+]. 14Сез Изге һәм Хак Заттан ваз кичтегез, кеше үтерүчене исә иреккә чыгаруны сорадыгыз[+]. 15Сез тормышны Бар итүчене үтердегез, әмма Аллаһы Аны үледән терелтте. Без – моның шаһитлары, – диде Петер. – 16Гайсәнең исеме сез күргән һәм белгән бу кешене куәтләндерде, чөнки ул аңа ышанды. Гайсә аша бирелгән иман аны каршыгызда торганда савыктырды.

17Хәер, туганнар, мин беләм: сез моны башлыкларыгыз кебек үк белмичә эшләдегез[+]. 18Аллаһы Үз Мәсихенең газап чигәчәге турында барлык пәйгамбәрләр аша алдан әйткән хәбәрен шулай тормышка ашырды.

19Ә сез гөнаһларыгыз кичерелсен өчен тәүбә итегез һәм Аллаһыга таба борылыгыз[†]. 20Шулай эшләсәгез, Раббыдан яңарыш заманнары килер, Ул сезгә алдан билгеләнгән Мәсихне – Гайсәне җибәрер. 21Ә Аллаһы Үзенең изге пәйгамбәрләре аша борынгыдан сөйләгән барлык сүзләр гамәлгә ашканчы, Гайсә күктә калырга тиеш[+]. 22Муса болай дигән: «Раббы Аллагыз сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш Пәйгамбәр сайлап куячак. Ул сезгә нәрсә генә сөйләсә дә, сез һәммәсен тыңларга тиешсез;[+] 23бу Пәйгамбәрнең сүзен тыңламаган һәр кеше Аллаһы халкы арасыннан юк ителәчәк»[*][+].

24Шемуилдән башлап барлык пәйгамбәрләр бу көннәр хакында алдан хәбәр иткәннәр[+]. 25Сез – пәйгамбәрләрнең варислары. Аллаһы Ибраһимга: «Җир йөзендәге барлык халыклар синең нәселең аша фатиха алачак»[*], – дип әйтеп, аталарыгыз белән килешү[†] төзегән. Сез – шушы килешүнең мирасын кабул итүчеләр[+]. 26Аллаһы сезнең һәркайсыгызны яман эшләрегездән кире кайтарып, сезгә Үзенең фатихасын күндерергә тели. Шуның өчен Ул Үзенең Хезмәтчесен сайлап куйды һәм Аны иң элек сезгә җибәрде.

#### 4


Петер белән Яхъя Югары киңәшмә алдында

1Петер белән Яхъя халыкка сөйләп торганда, алар янына руханилар[†], саддукейлар[†] һәм Аллаһы йортында тәртип саклаучылар башлыгы килде[+]. 2Аларның ачулары килгән иде, чөнки бу ике рәсүл халыкны өйрәтә һәм Гайсә үледән терелгән кебек, үлеләрнең тереләчәген хәбәр итәләр иде. 3Петер белән Яхъяны кулга алдылар. Инде кич булганлыктан, иртәгесе көнгә кадәр аларны сак астына тапшырдылар[+]. 4Ә рәсүлләр сөйләгән хәбәрне тыңлаучыларның күбесе иманга килде. Имандашларның саны хәзер биш мең чамасы булды.

5Икенче көнне Иерусалимдә яһүдиләрнең башлыклары, өлкәннәр[†] һәм канун белгечләре җыелды. 6Олуг рухани Һаннас, Кәяфәс, Яхъя, Искәндәр һәм олуг рухани гаиләсеннән булган башкалар да шунда иделәр[+].

7Петер белән Яхъяны уртага бастырып, алардан:

– Сез бу савыктыруны нинди кодрәт яки нинди исем белән эшләдегез? – дип сорадылар[+].

8Шул вакыт Петер, Изге Рух белән сугарылып, аларга:

– Халык башлыклары, өлкәннәр! – диде. –[+] 9Авыру кешегә күрсәтелгән яхшылык турында һәм аның ничек савыктырылуы хакында бүген бездән җавап таләп итәләр икән,[+] 10сезнең һәммәгезгә һәм бөтен Исраил халкына мәгълүм булсын: каршыгызда басып торган адәм Гайсә Мәсих – сез хачка кадаклаткан, Аллаһы тарафыннан үледән терелтелгән насаралы Гайсә Мәсих исеме белән савыктырылды. 11Ә Гайсә ул – «сез, төзүчеләр, яраксыз дип тапкан, ләкин иң мөһим булып чыккан почмак ташы»[*][+].

12Башка беркемдә дә котылу юлы юк. Җир йөзендә кешеләргә бирелгән исемнәр арасында безне коткарырдай башка исем юк, – диде Петер[+].

13Җыелган кешеләр, Петер белән Яхъяның белемсез, гап-гади кешеләр булуын аңлап, кыюлыкларына гаҗәпләнделәр. Аларның Гайсә белән бергә йөргән кешеләр икәнен таныдылар. 14Савыккан кешенең дә алар белән бергә торуын күргәч, каршы сүз әйтә алмадылар һәм[+] 15аларга Югары киңәшмәдән[†] чыгып торырга әмер бирделәр.

16– Бу кешеләр белән нәрсә эшләргә? Алар кылган бу гаҗәеп могҗиза Иерусалимдә яшәүчеләрнең һәммәсенә билгеле, һәм без аны инкяр итә алмыйбыз. 17Әмма бу хакта халык арасында артык сүз таралмасын өчен, аларны катгый рәвештә кисәтик: бу исем турында беркайчан да кешеләргә сөйләмәсеннәр, – дип үзара киңәшләштеләр.

18Аларны чакырып керттеләр, Гайсә исеме турында һичнәрсә сөйләмәскә һәм өйрәтмәскә әмер бирделәр. 19Әмма Петер белән Яхъя:

– Үзегез уйлап карагыз: Аллаһының сүзен тыңлауга караганда сезнең сүзне күбрәк тыңлау Аллаһы каршында дөрес булырмы икән[+]? 20Без күргәннәребез һәм ишеткәннәребез турында сөйләми булдыра алмыйбыз, – дип җавап бирделәр.

21Тегеләр исә, җәза бирерлек сәбәп таба алмыйча, тагын бер тапкыр янап, Петер белән Яхъяны чыгарып җибәрделәр. Чөнки булган хәл өчен һәммәсе Аллаһыны данлый иде[+]. 22Савыгу могҗизасын татыган теге кеше кырык яшьтән узган иде инде.


Иман итүчеләрнең догасы

23Азат ителгәннән соң Петер белән Яхъя, иптәшләре янына килеп, баш руханилар һәм өлкәннәр әйткән сүзләрне сөйләп бирделәр. 24Имандашлар исә, моны ишеткәч, бердәм рәвештә көр тавыш белән Аллаһыга дога кылдылар:

– Хөкемдарыбыз! Син – күкне, җирне, диңгезне һәм алардагы барлык нәрсәләрне барлыкка китерүче![+] 25Син Үзеңнең хезмәтчең һәм атабыз Давыт аркылы Изге Рух аша болай дигәнсең:

«Ни өчен кавемнәр котырына,
халыклар ният итә юкка гына?
26Җирдәге патшалар баш күтәрә,
Раббыга вә Аның Мәсихенә каршы тупланалар бергә илбашлары»[*][+].

27Чынлап та, Һируд[†] һәм Понти Пилат мәҗүсиләр[†] һәм Исраил халкы белән бергә бу шәһәрдә Син май сөрткән[†] Изге Хезмәтчең Гайсәгә каршы тупландылар[+]. 28Кодрәтең һәм ихтыярың белән булачагын алдан билгеләгән эшләрне алар гамәлгә ашырдылар.

29Хәзер, Раббыбыз, аларның янауларына игътибар ит һәм колларыңа сүзеңне зур кыюлык белән сөйләргә көч бир[+]. 30Кулыңны суз һәм Изге Хезмәтчең Гайсә исеме белән савыктыр, галәмәтләр, могҗизалар күрсәт.

31Дога кылып бетергәч, алар җыелып торган урын селкенеп китте, һәм барысы да Изге Рух белән сугарылдылар.

Шушы хәлдән соң имандашлар Аллаһы сүзен кыюлык белән сөйли башладылар[+].


Һәрнәрсә уртак

32Имандашларның һәммәсе йөрәкләре һәм күңелләре белән бердәй булдылар. Берсе дә үз милкен минеке дип әйтмәде, һәрнәрсә уртак иде[+]. 33Рәсүлләр исә бөек көч белән Хаким Гайсәнең үледән терелеп торуына шаһитлык кылдылар, һәм Аллаһы аларның һәммәсенә Үзенең мәрхәмәтен[†] мул итеп биреп торды. 34Имандашлар арасында беркем дә мохтаҗ булмады, чөнки җирләре яки йортлары булганнар, аларны сатып, акчасын[+] 35рәсүлләр карамагына тапшыра тордылар. Һәркемгә хаҗәтенә карап бирелә иде. 36Мәсәлән, рәсүлләр Барнаб (ягъни «Юаныч углы») дип йөрткән, Кипрда туган, Леви[*] токымыннан Йосыф исемле бер адәмнең[+] 37үз җире бар иде. Ул, җирен сатып, акчасын рәсүлләргә китереп бирде.

#### 5


Һанани белән Сапфира

1Һанани атлы берәү хатыны Сапфира белән бергә утарын сатып, 2сатудан чыккан акчаның бер өлешен хатыны белән сөйләшеп, яшереп калдырды, ә калганын рәсүлләргә китереп бирде. 3Шунда Петер:

– Һанани, ни өчен син шайтанга[†] йөрәгең белән идарә итәргә ирек бирдең? Хәтта, сатылган җир өчен алган акчаның бер өлешен яшереп калдырып, Изге Рухка ялганларга уйлагансың, – диде. – 4Сатмаган хәлдә ул милек синеке булып калачак иде түгелме соң? Сатканнан соң акчасы синең карамагыңда түгел идеме? Ни өчен син шундый ниятне йөрәгеңә керттең? Син кешеләргә түгел, Аллаһыга ялганладың[+].

5Шушы сүзләрне ишетү белән Һанани, җан биреп, идәнгә ауды. Бу хәл турында ишеткәннәрнең һәммәсе куркып калды. 6Егетләр Һананиның үле гәүдәсен кәфенгә төреп алып чыгып киттеләр һәм күмделәр.

7Өч сәгать чамасы үткәннән соң, Һананиның хатыны да килде. Ул булган хәлне белми иде әле. 8Петер исә аңардан:

– Әйт әле миңа, җирегезне шушы бәягә саттыгызмы? – дип сорады.

Хатын аңа:

– Әйе, шушы бәягә, – дип җавап бирде.

9Әмма Петер:

– Димәк, сез Раббының Рухын сынарга сүз куештыгызмы? Менә ишектән иреңне күмгән кешеләр кереп киләләр. Алар сине дә алып чыгачаклар, – диде.

10Хатын, шундук җан биреп, Петернең аяклары янына ауды. Кергәч, егетләр аның үлгәнлеген күрделәр һәм ире янына алып чыгып күмеп куйдылар.

11Иман итүчеләр бердәмлеген[†] һәм бу хәбәрне ишетүчеләрнең барысын көчле курку биләп алды.


Галәмәтләр һәм могҗизалар

12Рәсүлләр кулы белән халык арасында күп галәмәтләр һәм могҗизалар кылынды. Имандашлар бердәм рәвештә Сөләйман әйванында очрашып тордылар[+]. 13Халык аларга хөрмәт күрсәтте, ләкин беркем иман итүчеләргә килеп кушылырга базмады. 14Шулай да бик күп ир-ат һәм хатын-кыз Хаким Гайсәгә иман китерделәр, һәм аларның саны арта барды. 15Петер үтеп барганда, «Һич булмаса аның күләгәсе төшсен иде» дигән теләк белән авыруларны урамнарга чыгарып, ятакларга һәм түшәкләргә салдылар[+]. 16Иерусалимгә якын-тирәдәге шәһәрләрдән дә бик күп халык килә иде. Алар алып килгән сырхаулар һәм җеннәрдән газап чигүчеләрнең барысы да савыкты.


Кулга алынган рәсүлләрне фәрештәнең иреккә чыгаруы

17Шунда олуг рухани һәм аның барлык тарафдарлары, ягъни саддукейлар төркемендәгеләр, көнләшеп,[+] 18рәсүлләрне кулга алдылар һәм халык зинданына ябып куйдылар[+]. 19Әмма төнлә Раббының бер фәрештәсе[†] зиндан ишекләрен ачты:[+]

20– Барыгыз, бу яңа тормыш турында барысын да Аллаһы йортында халыкка сөйләгез, – дип, аларны чыгарып җибәрде.

21Рәсүлләр шулай эшләделәр: иртә таңнан Аллаһы йортына килеп өйрәтә башладылар.

Ә олуг рухани һәм аның ярдәмчеләре, Исраил халкының өлкәннәрен чакырып, Югары киңәшмә җыйдылар. Рәсүлләрне алып килү өчен, хезмәтчеләрен зинданга җибәрделәр, 22әмма алар, зинданда рәсүлләрне тапмыйча, кире кайттылар.

23– Без килгәндә, зиндан ышанычлы бикләнгән, ишекләр янында сакчылар басып тора иде. Әмма, ишекләрне ачып, эчкә кергәч, беркемне дә тапмадык, – диделәр алар.

24Аллаһы йортында тәртип саклаучылар башлыгы һәм баш руханилар, моны ишеткәч, тагын нәрсә булыр икән инде, дип аптырашта калдылар.

25Шул арада берәү килеп:

– Әнә, карагыз, сез зинданга утырткан кешеләр Аллаһы йортында халыкны өйрәтә, – дип әйтте.


Рәсүлләр Югары киңәшмә алдында

26Шуннан соң тәртип саклаучылар, үзләренең башлыклары белән шунда барып, рәсүлләрне алып килделәр, әмма халык үзләренә таш ата башлар дип курыкканга күрә көч кулланмадылар[+]. 27Килеп җиткәч, аларны Киңәшмә алдына бастырып куйдылар һәм олуг рухани:[+]

28– Без сезгә шул Кешенең исеме турында өйрәтмәскә дип, катгый рәвештә әйткән идек түгелме? – дип сорады. – Ә сез үзегезнең тәгълиматыгызны бөтен Иерусалимгә тараткансыз һәм ул Кешенең түгелгән канында безне гаепләргә теләп ашкынасыз, – диде[+].

29Петер һәм башка рәсүлләр исә:

– Без кешеләргә караганда күбрәк Аллаһыга итагатьле булырга тиешбез[+]. 30Сез агачка асып үтергән Гайсәне аталарыбызның Алласы үледән терелтте. 31Исраилгә тәүбә итү һәм гөнаһлары кичерелү мөмкинлеген бирү өчен, Аллаһы Аны Юлбашчы һәм Коткаручы[†] итеп Үзенең уң ягына күтәрде. 32Без – бу хәлләргә шаһит. Шулай ук Аллаһы Үзенә итагать итүчеләргә биргән Изге Рух та боларга шаһит, – дип җавап бирделәр[+].

33Моны ишеткәч, Киңәшмә әгъзалары бик ярсыдылар һәм рәсүлләрне үтермәкче булдылар[+]. 34Шул вакыт бөтен халыкның хөрмәтен казанган канун укытучысы – Гәмәлиил атлы бер фарисей[†] торып басты һәм рәсүлләрне аз гына вакытка чыгарып торырга әмер бирде[+]. 35Рәсүлләр чыгып киткәч:

– Исраил ирләре! – дип сүз башлады Гәмәлиил. – Бу кешеләр белән нәрсә эшләячәгегезне яхшырак уйлагыз. 36Моннан элегрәк үзен бик бөек итеп күрсәтергә тырышучы Тәүдәс дигән кеше пәйда булды, аңа дүрт йөзгә якын кеше иярде. Әмма ул үтерелү белән, аңа иярүчеләр төркеме юкка чыкты. 37Шуннан соң сан алу көннәрендә гәлиләяле Яһүдә пәйда булып, күпмедер халыкны фетнәгә котыртты. Әмма ул һәлак булганнан соң, аңа ияргән халык та таралды[+]. 38Шуңа күрә хәзер сезгә әйтәм: бу кешеләргә тимәгез, җибәрегез аларны. Алар башлаган эш кешеләрдән булса, ул үзеннән-үзе җимерелер[+]. 39Ә инде Аллаһыдан булса, сез аны юкка чыгара алмаячаксыз. Аллаһыга каршы көрәшүчеләр була күрмәгез, – диде ул.

Өлкәннәр аның сүзенә колак салдылар[+]. 40Рәсүлләрне чакырып керттеләр һәм кыйнаганнан соң, Гайсә исеме хакында өйрәтмәскә боерып, аларны иреккә җибәрделәр. 41Рәсүлләр исә, Гайсә исеме өчен кимсетелүгә лаек булганнарына шатланып, Киңәшмәдән чыгып киттеләр[+]. 42Һәр көн Аллаһы йортында һәм өйләрдә Яхшы хәбәрне[†] – Гайсәнең Мәсих икәнлеге хакында сөйләүләрен һәм өйрәтүләрен дәвам иттеләр.

#### 6


Ярдәмчеләр сайлау

1Шәкертләрнең саны арта барган әлеге көннәрдә грекча сөйләшүчеләре, көндәлек ризыкны бүлгән вакытта үзләренең тол хатыннарын исәпкә алмыйлар дип, яһүдчә сөйләшүчеләреннән ризасызлык белдерделәр[+]. 2Шуңа күрә унике рәсүл, барлык шәкертләрне җыеп:

– Без, ризык бүлү белән шөгыльләнеп, Аллаһы сүзенә игътибарны киметергә тиеш түгелбез, – диделәр. 3– Шулай булгач, имандашлар, үз арагыздан хөрмәтле, Рух һәм зирәклек белән тулы җиде кешене сайлап алыгыз. Без аларны шушы эшкә куярбыз[+]. 4Ә безнең төп эшебез дога кылу һәм сүз белән хезмәт итү булыр.

5Бу тәкъдим барысына да ошады. Иман һәм Изге Рух белән тулы булган Эстефәнне, шулай ук Филипне, Прохырны, Никәнүрне, Тимунны, Парменне һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән антиухияле Никүләйне сайладылар[+]. 6Аларны рәсүлләр алдына бастырдылар. Рәсүлләр аларның башларына кулларын куеп[†] дога кылдылар[+].

7Шулай итеп, Аллаһы сүзе киң тарала барды, Иерусалимдә шәкертләр саны күпкә артты, руханиларның да бик күбесе иманга буйсындылар[+].


Эстефәннең кулга алынуы

8Ә мәрхәмәт һәм кодрәт белән тулы булган Эстефән исә халык арасында бөек могҗизалар һәм галәмәтләр кылды. 9Шулай бервакыт кайбер яһүдиләр Эстефән белән бәхәскә керделәр. Аларның беришләре күринилеләрнең һәм искәндәриялеләрнең «Азат ителгәннәр гыйбадәтханәсе»ннән[†], ә башкалары Киликия һәм Асия өлкәләреннән иде. 10Аның сүзләрендәге зирәклеккә һәм Рухка каршы тора алмадылар[+]. 11Шунда алар берничә кешене яшерен рәвештә болай дип әйтергә котырттылар: «Без аның Мусага һәм Аллаһыга каршы көфер сөйләгәнен ишеттек»[+]. 12Халыкны, өлкәннәрне һәм канун белгечләрен Эстефәнгә каршы котыртып, аңа ташландылар һәм Югары киңәшмә каршына тотып алып киттеләр. 13Алар Киңәшмәдә ялган шаһитларга сүз бирделәр. Ә тегеләре исә:

– Бу кеше шушы изге урынга һәм Канунга[†] каршы көфер сөйләүдән туктамый, – диделәр. –[+] 14Без аның: «Насаралы Гайсә бу урынны җимерәчәк һәм Муса безгә биргән йолаларны үзгәртәчәк» дигәнен ишеттек[+].

15Киңәшмәдә утыручы барлык кешеләр Эстефәнгә карадылар. Аның йөзе аларга фәрештәнекенә охшаш кебек тоелды.

#### 7


Эстефән Югары киңәшмә алдында

1Олуг рухани Эстефәннән:

– Бу гаепләүләр дөресме? – дип сорады.

2– Туганнар һәм өлкәннәр! – дип башлады сүзен Эстефән. – Тыңлагыз! Атабыз Ибраһим Харан шәһәренә күчеп килгәнче, Месопотамиядә аңа шөһрәтле Аллаһы күренгән[+] 3дә: «Үзең яши торган җирне һәм туганнарыңны калдыр, Мин күрсәтәчәк җиргә кит», – дигән[*][+]. 4Шуннан соң Ибраһим, килданиләр[†] төбәгеннән китеп, Харанга күчеп килгән. Атасы вафат булганнан соң, Аллаһы аны хәзер менә сез яши торган шушы якларга күчергән[+]. 5Монда аның үзенә аз гына да биләмә бирмәгән, ләкин аңа һәм аның киләчәк нәселенә бу җирне бирергә вәгъдә иткән. Ул вакытта әле Ибраһимның баласы да булмаган[+]. 6Аллаһы аңа: «Киләчәк нәселең чит җирдә килмешәк булыр, дүрт йөз ел буена коллыкта золым-җәбер күреп яшәр[+]. 7Әмма Мин аларны коллыкта тотачак халыкны хөкем итәрмен. Шуннан соң алар ул илдән чыгарлар һәм шушы җирдә Миңа хезмәт итәрләр», – дигән[*][+].

8Шуннан соң Аллаһы Ибраһим атабыз белән килешү төзегән һәм, шул килешү билгесе итеп, сөннәткә утырту[†] йоласын биргән. Шулай итеп, Исхак туганнан соң, сигезенче көнне атасы Ибраһим аны сөннәткә утырткан. Исхак исә Ягъкубны, ә Ягъкуб унике ыруг башлыгыбызны сөннәтләгән[+].

9Ыруг башлыклары, үз энеләре Йосыфтан көнләшеп, аны Мисырга сатып җибәргәннәр[*]. Әмма Аллаһы аның белән булган,[+] 10барлык хәсрәтләрдән коткарган. Йосыфны зирәк акыллы итеп, Аллаһы аңа Мисыр патшасы булган фиргавеннең[†] илтифатлылыгын биргән. Фиргавен аны Мисырга һәм үзенең бөтен сараена идарәче итеп билгеләгән[+].

11Шул дәвердә бөтен Мисыр һәм Кәнган[†] җиренә зур михнәт – ачлык килгән, һәм аталарыбыз ризык таба алмаганнар. 12Ягъкуб, Мисырда ашлык барлыгын ишеткәч, шунда аталарыбызны беренче тапкыр җибәргән[+]. 13Ә алар икенче тапкыр килгәч, Йосыф агай-энеләренә үзенең кем икәнлеген ачкан, һәм фиргавен Йосыфның гаиләсе турында шул вакытта белгән[*][+]. 14Йосыф, хәбәр җибәреп, үзенең атасы Ягъкубны һәм бөтен туганнарын, җитмеш биш җанны, үзе янына чакырып китергән[+]. 15Шулай итеп, Ягъкуб Мисырга күчеп килгән һәм үзе дә, аталарыбыз да үлгәнче шунда яшәгәннәр[+]. 16Үлгәч, аларны Шәкем шәһәренә алып килеп, Ибраһим Хамур угылларыннан көмеш түләп сатып алган кабергә күмгәннәр[+].

17Аллаһының Ибраһимга биргән вәгъдәсе гамәлгә ашу вакыты якынлашкан саен, Мисырда безнең халык саны арта барган[+]. 18Соңыннан Мисырда Йосыфны белмәгән башка бер патша хакимлек итә башлаган[+]. 19Ул халкыбызга каршы бик явыз ниятле булган, яңа туган бер генә нарасый да исән калмасын өчен, аталарыбызны балаларын ташларга мәҗбүр иткән[+].

20Шул вакытта Муса туган. Ул бик күркәм бала булган, аны өч ай буе үз атасы өендә тәрбияли алганнар[+]. 21Ә чыгарып ташланганнан соң, Мусаны фиргавен кызы тапкан һәм үз углыдай күреп тәрбияләгән[+]. 22Муса мисырлыларның барлык гыйлемнәрен өйрәнгән, сүздә дә, эштә дә куәтле булган.

23Кырык яшь тулгач, аның күңелендә үз туганнары – исраилиләр янына барып килү теләге туган. 24Алар янында булган чакта бер мисырлының исраилине рәнҗетүен күргән һәм, мисырлыны үтереп, кыйналган кеше өчен үч алган[+]. 25Муса үзе аркылы Аллаһының аларга котылу бирәчәген туганнарым аңларлар, дип уйлаган. Ләкин алар аңламаганнар. 26Икенче көнне ике исраилинең сугышканын күргән. Аларны татулаштырырга теләп: «Ирләр, сез – туганнар бит, нигә бер-берегезне рәнҗетәсез?» – дигән. 27Әмма үз иптәшен рәнҗетүче, Мусаны этеп җибәреп: «Сине башлыгыбыз һәм хөкемчебез итеп кем куйды? 28Кичә мисырлыны үтергән кебек, әллә мине дә үтерергә телисеңме?!» – дип сораган[*][+]. 29Муса бу сүзләрне ишеткәч качып киткән һәм Мидьян җирендә килмешәк булып яши башлаган. Анда аның ике углы туган[+].

30Кырык ел үткәч, Синай тавы[†] чүлендә янып торучы күгән куагы ялкынында Мусага бер фәрештә күренгән[+]. 31Муса, моны күреп, бик гаҗәпләнгән. Ә инде карарга дип якынрак килгәч, Раббының: 32«Мин – ата-бабаларыңның Алласымын. Мин – Ибраһим, Исхак һәм Ягъкуб Алласы» дигән авазын ишеткән. Муса куркуыннан калтыранып күтәрелеп карарга да батырчылык итә алмаган[+]. 33Ә Раббы аңа: «Аяк киемеңне сал, чөнки син басып торган урын – изге җир[+]. 34Мин халкымның Мисырда җәберләнүен чыннан да күрдем, сыкрануын ишеттем һәм аны азат итү өчен иңдем. Юлга чык, Мин сине Мисырга җибәрәм», – дигән[*][+].

35«Сине безгә башлык һәм хөкемче итеп кем куйды?» – дип исраилиләр кире каккан шул Мусаны, Аллаһы күгән куагында күренгән фәрештә аркылы, башлык һәм азат итүче итеп җибәргән[+]. 36Мисырда, Кызыл диңгездә һәм кырык ел буена чүлдә могҗизалар, илаһи билгеләр күрсәтеп, Исраил халкын ул алып чыккан[+]. 37Исраил халкына: «Аллаһы сезнең өчен кардәшләрегез арасыннан миңа охшаш Пәйгамбәр сайлап куячак»[*], – дип әйтүче дә – шул Муса[+]. 38Синай тавында фәрештә әйткән сүзләрне чүлдә җыелган халыкка нәкъ менә ул җиткергән. Безгә тапшыру өчен, тереклек сүзләрен кабул итеп ул алган[+].

39Әмма аталарыбыз, Муса әйткәнне тыңламыйча, кабат Мисырга китәргә теләгәннәр[+]. 40Һарунга: «Юлыбызда безне алып барачак аллалар яса. Безне Мисырдан алып чыккан Мусага нәрсә булганын белмибез», – дигәннәр[*][+]. 41Шул көннәрдә бозау кыяфәтле пот ясап, шул потка корбан китергәннәр һәм үз куллары белән ясаган әйбергә карап күңел ачканнар[+]. 42Ә Аллаһы алардан читкә борылган һәм аларны күктәге йолдызларга табынырга калдырган. Пәйгамбәрләр язмасында болай дип язылган:

«Әй, Исраил халкы! Кырык ел буе чүлдә
Миңа корбан хайваннары һәм
башка бүләкләрне китердегезме?![+]
43Молых илаһның чатырын,
Райфан илаһыгыз йолдызын[*] –
табыну өчен үзегез ясаган шул потларны –
сез күтәреп йөрдегез.
Шуңа күрә Мин сезне
Бабилдән[†] дә арырак сөргенгә җибәрәчәкмен»[*][+].

44Ата-бабаларыбызның чүлдә Шаһитлык чатыры[*] булган. Ул чатыр, Аллаһы Мусага боерганча, аңа күрсәтелгән үрнәктә ясалган[+]. 45Ата-бабаларыбыз ул чатырны үзләренең аталарыннан кабул итеп алганнар. Халыкларын Аллаһы куып чыгарган җирне алар Ешуа җитәкчелегендә яулап алганнар һәм чатырны шунда куйганнар. Чатыр Давыт патша көннәренә кадәр шул җирдә калган[+]. 46Аллаһы Давытны үз иткән. Давыт Ягъкубның Алласына яшәү өчен урын табып бирергә рөхсәт сораган[+]. 47Ә йортны Аллаһыга Сөләйман салган[+]. 48Әмма Хак Тәгалә кул белән ясалган корылмаларда яшәми. Пәйгамбәр әйткәнчә:[+]

49«Күк – Минем тәхетем,
җир – аякларым баскан урындыр, – ди Раббы. –
Нинди йорт сала аласыз сез Миңа?!
Нинди урын Миңа торак була ала?!
50Һәммәсен боларның
булдырмадымы әллә Минем кулларым?»[*][+]

51Үҗәт халык! Йөрәкләрегез белән дә, колакларыгыз белән дә сөннәтсез[†] адәмнәр! Сез аталарыгыз кебек үк һәрвакыт Изге Рухка каршы киләсез[+]. 52Ата-бабаларыгыз эзәрлекләмәгән берәр пәйгамбәр калдымы икән? Алар Хак Затның киләчәген алдан хәбәр итүчеләрне үтергәннәр, ә хәзер сез Аның Үзенә хыянәт иттегез һәм үтердегез[+]. 53Сез фәрештәләр аркылы Канунны кабул итеп алдыгыз, ләкин аны үтәмәдегез[+].


Эстефәннең үтерелүе

54Шушы сүзләрне ишеткәч, Киңәшмәдә утыручылар ачуларыннан тешләрен шыкырдаттылар[+]. 55Изге Рух белән тулы булган Эстефән исә, күккә карап, Аллаһының шөһрәтен һәм Аллаһының уң ягында торган Гайсәне күрде[+].

56– Менә мин ачылган күкләрне һәм Аллаһының уң ягында басып торучы Адәм Углын[†] күрәм, – диде ул[+].

57Ә тегеләр, колакларын томалап, акыра-акыра, барысы бергә Эстефәнгә ташландылар. 58Шәһәрдән алып чыгып, аңа ташлар ата башладылар. Шаһитлар исә үз киемнәрен Шаул исемле бер егет янына куеп тордылар[+]. 59Алар ташлар аткан вакытта, Эстефән, дога кылып:

– Хакимем Гайсә, минем рухымны кабул ит, – диде[+]. 60Тезләренә егылып, көчле тавыш белән: – Хакимем! Моны аларга гөнаһ дип санама, – диде. Шуларны әйтеп, ул җан бирде[+].

#### 8

1Шаул исә Эстефәннең үтерелүен хуплады.


Иман итүчеләр бердәмлегенең таралуы

Шул көнне Иерусалимдәге иман итүчеләр бердәмлеген нык эзәрлекли башладылар һәм рәсүлләрдән башкалар барысы да Яһүдиянең һәм Самареянең төрле урыннарына таралдылар[+].

2Аллаһыга бирелгән берничә кеше Эстефәнне күмеп куйдылар һәм аның өчен бик нык кайгырып еладылар. 3Ә Шаул иман итүчеләр бердәмлеген эзәрлекли башлады. Өйдән-өйгә йөрде, ир-атлар һәм хатын-кызларны сөйрәп алып чыгып, зинданга япты[+].


Филип Самареядә

4Таралышкан имандашлар, кайда гына булсалар да, Аллаһы сүзен сөйләп йөрделәр[+]. 5Ә Филип, Самарея шәһәренә барып, шәһәр халкына Мәсих турында сөйләде[+]. 6Филипнең нәрсә сөйләгәнен ишетеп һәм кылган могҗизалы гамәлләрен күреп, халыкның күбесе сөйләгән сүзләрен бергәләп дикъкать белән тыңлады. 7Җен ияләшкән кешеләрнең күбесеннән явыз рухлар[†] көчле тавыш белән акырып чыктылар. Паралич суккан һәм аксак кешеләрнең күбесе савыкты[+]. 8Шәһәрдә зур шатлык хөкем сөрде.

9Ул шәһәрдә күпмедер вакыт сихерчелек итеп, Самарея халкын хәйран калдырган, үзен бөек дип саный торган Шимун исемле бер кеше бар иде. 10Кечесе дә, олысы да – барчасы аңа дикъкать итә иде. «Бу кеше – бөек дип аталган илаһи кодрәт», – дип әйтәләр иде аның хакында. 11Ул аларны шактый вакыт үзенең сихерләре белән шаккатырып торганлыктан, кешеләр аны тыңлыйлар иде. 12Әмма шәһәр кешеләре Филип сөйләгән Аллаһы Патшалыгы һәм Гайсә Мәсих исеме хакындагы Яхшы хәбәргә ышангач, ирләр дә, хатыннар да суга чумдыру йоласын үтәделәр. 13Шимун үзе дә иманга килде һәм суга чумдырылды. Шуннан соң ул Филип яныннан бер адымга да китмәде, аның могҗизалы гамәлләр һәм кодрәтле эшләр кылуын күреп, чиксез хәйран калды[+].

14Иерусалимдә булган рәсүлләр, самареялеләрнең Аллаһы сүзен кабул итүләрен ишетеп, Петер белән Яхъяны алар янына җибәрделәр[+]. 15Самареягә килгәч, Петер белән Яхъя андагылар Изге Рухны кабул итеп алсыннар өчен дога кылдылар[+]. 16Чөнки алар инде Хаким Гайсә исеме белән суга чумдырылган, ләкин берсенә дә әле Изге Рух иңмәгән була[+]. 17Шуннан соң Петер белән Яхъя самареялеләрнең башларына кулларын куйдылар һәм алар Изге Рухны кабул итеп алдылар[+]. 18Шимун исә, Рухның рәсүлләр кулларын куйганнан соң бирелгәнен күреп, аларга акча тәкъдим итте.

19– Мин кулымны башына куйган һәр кеше Изге Рухны ала алсын өчен, миңа да шундый вәкаләт бирегезче, – диде ул.

20Әмма Петер аңа:

– Әгәр Аллаһы бүләген акчага сатып алырга мөмкин дип уйлыйсың икән, акчаларың белән бергә һәлак булырсың! – диде. – 21Син бу эштә берничек тә катнаша алмыйсың, чөнки Аллаһы каршында синең күңелең чиста түгел. 22Шуңа күрә, үзеңнең бу явызлыгыңнан тәүбә ит һәм Раббыга дога кыл. Бәлки йөрәгеңдәге уең кичерелер[+]. 23Синең ачы көнчелек белән тулганлыгыңны һәм гөнаһ богауларында икәнлегеңне күрәм.

24– Сез әйткәннәрнең берсе дә минем белән була күрмәсен дип, Раббыга дога кылыгыз, – дип җавап бирде Шимун[+].

25Петер белән Яхъя, Раббы сүзенә шаһитлык кылып, аны игълан иткәннән соң, кире Иерусалимгә киттеләр. Юл уңаеннан Самареянең күп кенә авылларында Яхшы хәбәрне игълан иттеләр[+].


Филип һәм хәбәши адәм

26Раббының бер фәрештәсе Филипкә:

– Тор да көньякка таба, Иерусалимнән Газага илтә торган юлга бар, – диде.

Ул юл чүл аша уза иде[+].

27Филип шул юлга чыкты. Нәкъ шул вакыт ул юлдан бер хәбәши бара иде. Ул сарай хезмәтчесе[*], кәндәкинең[*] – Хәбәшстан патшабикәсенең – бөтен хәзинәсен саклаучы югары дәрәҗәле түрә иде. Ул, Аллаһыга табыну өчен, Иерусалимгә килгән булган,[+] 28ә хәзер үз иленә кайтып бара. Хәбәши адәм үз арбасында Ишагыйя пәйгамбәр китабын укып утыра иде. 29Рух Филипкә:

– Арбага якынрак кил һәм аның яныннан бар, – диде[+].

30Филип арба янына йөгерде һәм хәбәшинең Ишагыйя пәйгамбәр китабын укуын ишетте.

– Син бит аны укыйсың, аңлыйсыңмы соң? – дип сорады ул аңардан.

31– Берәр кеше төшендермәсә, ничек аңлый алыйм?! – диде ул һәм Филипкә үзе янына утырырга тәкъдим итте[+].

32Хәбәши адәм Изге язманың шушы урынын укый иде:

«Чалырга алып барган сарык бәрәне сыман,
йон кыркучылар алдында
тавышын чыгармаган бәрән сыман
ул һичбер аваз салмады.
33Ул кимсетелде,
гадел хөкемнән мәхрүм булды.
Аның нәселе турында кем сөйли алыр?!
Аның тормышы җирдән алынды бит»[*][+].

34Түрә Филиптән:

– Зинһар өчен, әйтче миңа. Монда пәйгамбәр кем хакында сөйли? Үзе хакындамы, әллә башка берәү турындамы? – дип сорады.

35Филип аңа шул урыннан башлап Гайсә хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп бирде[+]. 36Шулай бара торгач, алар су янына килеп җиттеләр.

– Менә бит, монда су бар, суга чумдыру йоласын үтәргә миңа нәрсә комачаулый? – диде хәбәши адәм.

[ 37– Чын күңелеңнән инансаң, мөмкин, – диде Филип.

– Гайсә Мәсихнең Аллаһы Углы икәнлегенә инанам, – диде хәбәши.][*]

38Ул арбаны туктатырга кушты, алар Филип белән суга керделәр һәм Филип аны суга чумдырып алды. 39Алар судан чыккач, Раббы Рухы Филипне алып китте һәм түрә аны бүтән күрмәде. Ул, шатланып, юлын дәвам итте[+]. 40Ә Филип Ашдод шәһәрендә пәйда булды. Ул, Кайсариягә[†] килеп җиткәнче, шәһәрләрдә Яхшы хәбәрне вәгазьләп йөрде[+].

#### 9


Шаулның Хаким Гайсәгә таба борылуы

1Шаулның исә һаман да Хаким Гайсә шәкертләрен үтерергә теләп нәфрәтләнүе ташып тора иде. Ул, олуг руханига барып,[+] 2аңардан Хаким Гайсә юлыннан баручы ир-атларны да, хатын-кызларны да кулга алу һәм Иерусалимгә алып килү вәкаләтен бирә торган хат сорап алды. Хат Дәмәшкътәге яһүдиләр гыйбадәтханәләре өчен иде.

3Юлда, инде Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, кинәт Шаулның тирә-ягы күктән төшкән яктылыктан балкып китте[+]. 4Ул җиргә егылды һәм:

– Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? – дигән тавыш ишетте.

5– Син кем, Әфәндем? – дип сорады Шаул.

– Мин – син эзәрлекли торган Гайсә, – дип җавап бирде тавыш. 6– Тор да шәһәргә бар. Анда сиңа нәрсә эшләргә кирәклеге хакында әйтелер.

7Шаул белән бергә булган кешеләр тавыш-тынсыз басып торалар иде. Алар әлеге тавышны ишеттеләр, әмма һичкемне күрмәделәр[+].

8Шаул җирдән торды, ә күзләрен ачкач, һичнәрсә күрә алмады. Шуңа күрә Дәмәшкъкә аны җитәкләп алып килделәр. 9Өч көн буе аның күзләре күрмәде, һәм ул ашамады да, эчмәде дә.

10Дәмәшкътә Һанани исемле бер шәкерт бар иде. Аллаһыдан иңгән күренештә Хаким Гайсә аңа:

– Һанани! – дип эндәште.

– Әйе, Хакимем, – диде ул[+].

11– Туры урам дип аталган урамга бар. Яһүдә яши торган йортка кереп, Шаул исемле тарслыны сора. Ул хәзер дога кыла[+]. 12Аллаһыдан иңгән күренештә Һанани исемле берәүнең үз янына килүен һәм, Шаулның күзләре янә күрә башласын өчен, аның үз өстенә кулларын куюын күрде, – диде аңа Хаким Гайсә.

13– Хакимем! Мин ул адәмнең Иерусалимдә изгеләреңә[†] никадәр явызлыклар кылуы турында күп кешеләрдән ишеттем. 14Исемеңне телгә алып, Сиңа мөрәҗәгать итүчеләрнең барысын монда да кулга алырга аның баш руханилардан вәкаләте бар, – дип әйтте Һанани.

15Әмма Хаким аңа:

– Бар, Мин аны, чит халыкларга һәм патшаларга, шулай ук Исраил халкына исемемне таныту өчен, коралым итеп сайладым[+]. 16Аңа исемем хакына күпме газап чигәргә тиешлеген күрсәтермен, – диде[+].

17Һанани китте дә, шул йортка килеп, Шаул өстенә кулларын куйды.

– Шаул туган! Күзләрең күрә башласын өчен һәм сине Изге Рух белән сугарырга дип, Хакимебез – сиңа юлда күренгән Гайсә – мине яныңа җибәрде, – диде Һанани[+].

18Шундук, күзләрен каплап торган тәңкәләр коелып төшкәндәй, Шаул тагын күрә башлады. Ул урыныннан торды һәм суга чумдыру йоласын үтәде. 19Ашап алганнан соң, аңа янә көч керде.

Шаул берничә көн шәкертләр белән бергә Дәмәшкътә булды[+]. 20Ул шундук: «Гайсә – Аллаһы Углы», – дип, яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә сөйләп йөри башлады.

21Аның сүзләрен ишеткән бар кеше, хәйран калып:

– Иерусалимдә шул исемне телгә алып мөрәҗәгать итүчеләрне юкка чыгарырга тырышкан кеше түгелме соң бу? Монда да ул аларны, кулга алып, баш руханиларга тапшыру өчен килмәдеме икән? – диде[+].

22Ә Шаул кодрәтләнгәннән кодрәтләнде. Гайсәнең Мәсих икәнлеген исбат итеп йөреп, Дәмәшкътә яшәүче яһүдиләрне аптырашка төшерде[+].

23Берникадәр вакыттан соң, яһүдиләр аны үтерергә сүз куештылар,[+] 24әмма Шаул аларның бу ниятен белеп алды. Алар аны үтерү өчен, көне-төне шәһәр капкаларын күзәтеп тордылар, 25ләкин шәкертләр Шаулны бер төндә, шәһәр дивары аркылы кәрзингә утыртып төшерделәр[+].


Шаул Иерусалимдә

26Иерусалимгә килгәч, Шаул шәкертләргә кушылырга тырышты, әмма барысы да аңардан курыктылар, аның Гайсә шәкерте булуына ышанмадылар. 27Барнаб исә Шаулны рәсүлләр янына алып килде һәм аның юлда Хаким Гайсәне күрүен, Хакимнең аңа нәрсәләр әйтүен, аның Дәмәшкътә Гайсә исеме хакында кыюлык белән хәбәр иткәнен аларга сөйләп бирде[+].

28Шаул шәкертләр белән калды һәм Иерусалимдә Хаким Гайсә исеме хакында кыюлык белән хәбәр итеп йөрде. 29Шулай ук ул грекча сөйләшүче яһүдиләр белән күп тапкырлар очрашып сөйләште, бәхәсләште. Ә алар аны үтерергә тырыштылар[+]. 30Имандашлар, бу хакта белеп алгач, аны Кайсариягә озаттылар, ә аннан Тарска җибәрделәр[+].

31Бөтен Яһүдиядә, Гәлиләядә һәм Самареядә иман итүчеләр бердәмлеге өчен тыныч заманнар килде. Бердәмлек ныгыды, Хаким Гайсәгә карата тирән хөрмәт белән яшәде. Изге Рухның дәртләндерүе белән имандашларның саны арта барды.


Петер Лүддә һәм Яфу шәһәрләрендә

32Бик күп җирләрдә йөреп чыкканнан соң, Петер Аллаһының Лүддәдә яшәүче изгеләре янына килде. 33Анда ул сигез ел буе авырып ятучы, паралич суккан Айнеас исемле бер кешене очратты.

34– Айнеас! Сине Гайсә Мәсих савыктыра. Урыныңнан тор да түшәгеңне җыеп куй, – диде аңа Петер.

Ул шундук торды[+]. 35Лүддәдә һәм Шаронда яшәүче бар халык, савыккан кешене күреп, Хаким Гайсәгә иман китерделәр.

36Яфу шәһәрендә Табита (грек телендә[†] «Доркәс»[*]) исемле бер шәкерт хатын бар иде. Ул һәрвакыт яхшы эшләр кылды, фәкыйрьләргә ярдәм итте[+]. 37Шул көннәрдә ул хатын авырып вафат булды. Аны юып, югары каттагы бер бүлмәгә урнаштырдылар. 38Лүддә Яфуга якын булганлыктан, шәкертләр Петернең анда икәнен ишеттеләр һәм, аның үзләре янына тизрәк килүен үтенеп, Петер янына ике кешене җибәрделәр. 39Петер алар белән бергә Яфуга килде, һәм аны югары каттагы бүлмәгә алып керделәр. Барлык тол хатыннар, Петер янына килеп, елый-елый, Доркәс теккән күлмәкләрне, киемнәрне күрсәттеләр. 40Бүлмәдән бөтен кешеләрне чыгарып җибәргәч, Петер тезләнеп дога кылды һәм, мәеткә таба борылып:

– Табита, тор! – диде.

Хатын күзләрен ачты һәм Петерне күргәч торып утырды[+]. 41Петер, кулын биреп, аны торгызды һәм изгеләрне, тол хатыннарны чакырып, Табитаны алар каршына тере килеш бастырып куйды[+].

42Бу хәл бөтен Яфу халкына билгеле булды, һәм күпләр Хаким Гайсәгә иман китерделәр. 43Петер Яфуда Шимун исемле күнче йортында шактый вакыт яшәде.

#### 10


Петер һәм Көрнили

1Кайсариядә Италия полкы дип аталган гаскәрдә йөзбашы булып хезмәт итүче Көрнили исемле бер кеше бар иде. 2Ул үзе һәм аның бөтен гаиләсе диндар, тирән хөрмәт белән Аллаһыдан куркырлар иде. Ул халыкка күп хәер-сәдака бирә һәм һәрвакыт Аллаһыга дога кыла иде[+].

3Бер көнне, көндезге өчләр тирәсендә, Аллаһының бер фәрештәсе ап-ачык итеп Көрнилигә күренде. Фәрештә аның янына килеп:

– Көрнили! – дип эндәште[+].

4Көрнили куркып калды, аңа күзләрен текәп:

– Нәрсә, әфәндем? – диде.

– Синең догаларың һәм хәерләрең Аллаһыга бүләк булып барып җитте, һәм Ул сине искә алды, – дип җавап бирде аңа фәрештә[+]. 5– Петер исемле Шимунны алып килергә, Яфуга кешеләр җибәр. 6Ул хәзер күнче Шимун янында кунакта, аның йорты диңгез буена урнашкан[+].

7Үзе белән сөйләшкән фәрештә киткәч, Көрнили хезмәтчеләренең икесен һәм үз гаскәриләреннән бер диндарны чакырып алды. 8Һәммәсен аңлатып, аларны Яфуга җибәрде.

9Икенче көнне җибәрелгән кешеләр шәһәргә якынлашып килгәндә, көндезге уникеләр тирәсендә Петер, дога кылу өчен, өйнең түбәсенә менде[+]. 10Аның карыны ач иде, ул ашарга теләде. Ашарга әзерләнгән арада Петер гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтенә килде. 11Ул күкнең ачылуын һәм зур тукымага охшаган бер әйбернең дүрт почмагыннан тотып җиргә төшерелүен күрде. 12Аның эчендә җирдә яшәүче һәртөрле дүрт аяклы җәнлекләр, сөйрәлүчеләр һәм киек кошлар бар иде. 13«Тор, Петер, суй һәм аша» дигән тавыш ишетте ул. 14Әмма Петер:

– Һич юк, Раббым, минем беркайчан да шакшы яки хәрәм нәрсә ашаганым булмады, – диде[+].

15Шулвакыт ул янә: «Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә» дигән тавыш ишетте[+].

16Өч тапкыр шулай кабатланды, һәм шуннан соң ук ул әйбер күккә күтәрелде. 17Петер Аллаһыдан иңгән бу күренешнең нәрсә аңлатуын уйлап, аптырап торган арада, Көрнили тарафыннан җибәрелгән кешеләр, Шимун өен эзләп табып, капка янына килеп бастылар.

18– Петер исемле Шимун монда тукталдымы? – дип кычкырдылар.

19Аллаһыдан иңгән күренеш турында уйланып торганда, Рух Петергә:

– Сине өч кеше эзли[+]. 20Төш тә, һич шикләнмичә, алар белән бар. Аларны Мин җибәрдем, – диде.

21Петер Көрнили җибәргән кешеләр янына төште:

– Сез эзләгән кеше – мин. Нинди эш белән килдегез? – диде ул аларга.

22– Безне бөтен яһүд халкы арасында мөхтәрәм, тәкъва һәм тирән хөрмәт белән Аллаһыдан куркучы йөзбашы Көрнили җибәрде. Ул изге фәрештәдән сине үз йортына чакырып, сөйләячәк сүзләреңне тыңларга дигән боерык алган, – диделәр алар[+].

23Шуннан соң Петер аларны өйгә чакырды һәм кунак итте, ә иртәгесен алар белән китте. Яфудан кайбер имандашлар да аларга иярделәр. 24Кайсариягә алар икенче көнне барып җиттеләр. Көрнили исә, үзенең туганнарын һәм якын дусларын җыеп, аларны көтеп тора иде. 25Петер йортка кергәндә, Көрнили аның каршысына чыкты һәм, Петернең аякларына егылып, тирән хөрмәтен күрсәтте[+].

26– Тор, мин дә кеше бит, – диде Петер һәм аны торгызды[+].

27Алар сөйләшә-сөйләшә өйгә керделәр. Петер анда күп халык җыелганлыгын күрде 28һәм аларга:

– Сез, әлбәттә, беләсез: дини кануныбыз буенча яһүдигә башка халык кешеләре белән аралашырга, алар янына кунакка йөрергә рөхсәт ителми. Әмма Аллаһы миңа һичкемне дә шакшы яки хәрәм дип исәпләмәскә кирәклеген күрсәтте[+]. 29Шуңа күрә, сез мине чакыру белән, һичсүзсез яныгызга килдем. Инде әйтегез: мине ни өчен чакырттыгыз? – диде.

30– Өч көн элек шушы вакытта, сәгать өчтә үз өемдә дога кыла идем, – диде Көрнили. – Кинәт алдымда аксыл ялтыравык кием кигән бер кеше пәйда булды 31һәм миңа: «Көрнили, Аллаһы синең догаңны ишетте һәм хәерләреңне искә алды. 32Яфудан Петер исемле Шимунны алып килергә кешеләр җибәр. Ул хәзер диңгез буенда яшәүче күнче Шимун өендә кунакта», – диде. 33Мин исә шундук сиңа кешеләр җибәрдем, һәм син, килеп, яхшы эшләдең. Раббы сиңа сөйләргә кушкан бар сүзләрне тыңлау өчен, хәзер без барыбыз Аллаһы алдында торабыз.


Петернең Көрнили өендә вәгазь сөйләве

34– Аллаһының кешеләрне аермавын мин хәзер чынлап та аңлыйм, – дип, сүзен башлады Петер. –[+] 35Һәр халык арасында Аңардан куркучылар һәм тәкъвалык[†] кылучылар Аңа мәгъкуль[+]. 36Аллаһы, Гайсә Мәсих аша килүче тынычлык хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләп, Исраил угылларына Үзенең сүзен җибәрде. Гайсә – һәммә кешенең Хакиме[+].

37Яхъя суга чумдыру йоласын үтәргә өнди башлаганнан соң, Гәлиләядә, соңрак бөтен Яһүдиядә ни-нәрсәләр булып узганын беләсез[+]. 38Сезнең Изге Рух һәм кодрәт белән Аллаһы майлаган насаралы Гайсә турында ишеткәнегез бар. Аллаһы Гайсә белән булганга күрә, Гайсә яхшы эшләр кылып, иблис[†] кулындагыларны савыктырып йөрде[+]. 39Аның Яһүдиядә һәм Иерусалимдә кылган барлык эшләренә без шаһит. Аны агачка асып үтерделәр. 40Ә өченче көнне Аллаһы Аны терелтеп торгызды 41һәм Үз ихтыяры белән Гайсәне бөтен халыкка түгел, ә Үзе алдан сайланган шаһитларга күрсәтте. Әлеге шаһитлар – без, Ул үледән терелеп торганнан соң, Аның белән бергә ашаган һәм эчкән кешеләр. 42Гайсә ул – тереләрне һәм үлеләрне хөкем итәргә Аллаһы билгеләп куйган Зат. Гайсә безгә шушы хакта халыкка вәгазьләргә һәм шаһит булырга боерык бирде[+]. 43Аңа иман итүче һәркемнең Аның исеме аркылы гөнаһлары кичерелер дип, барлык пәйгамбәрләр Аның хакында сөйләделәр, – диде Петер[+].


Яһүди булмаганнарның Изге Рухны кабул итүе

44Петер бу сүзләрне сөйләгән вакытта ук тыңлаучыларның барысына да Изге Рух иңде. 45Петер белән бергә килгән иман итүче яһүдиләр Изге Рухның яһүди булмаганнарга да бирелүенә бик нык гаҗәпләнделәр, 46чөнки алар тегеләрнең таныш булмаган телләрдә сөйләүләрен һәм Аллаһыны олылап мактауларын ишеттеләр. Шул вакыт Петер:[+]

47– Бу кешеләр безнең кебек үк Изге Рухны кабул итеп алдылар. Шуңа күрә аларны суга чумдырылудан кем тыя алыр? – диде[+].

48Ул аларны Гайсә Мәсих исеме белән суга чумдырырга әмер бирде. Аннары алар Петердән үзләре янында берничә көнгә калуын үтенделәр[+].

#### 11


Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә

1Рәсүлләр һәм бөтен Яһүдиядә яшәгән имандашлар яһүди булмаган кешеләрнең дә Аллаһы сүзен кабул итүләре хакында ишеттеләр. 2-3Шулай Петер Иерусалимгә килгәч, сөннәтле имандашлар:

– Син, сөннәтсез кешеләр янына кереп, алар белән ашагансың, – дип, аны тиргәделәр[+][+].

4Шунда Петер аларга җентекләп аңлата башлады:

5– Мин Яфу шәһәрендә дога кыла идем һәм гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтендә Аллаһыдан иңгән бер күренешне күрдем: зур тукымага охшаган бер әйбер, дүрт почмагыннан тотып, күктән минем яныма төшерелде[+]. 6Мин аның эченә күз ташладым һәм җирдә яшәүче дүрт аяклы хайваннар, җәнлекләр, сөйрәлүчеләр һәм киек кошларны күрдем. 7Шуннан соң: «Тор, Петер, суй һәм аша» дигән тавыш ишеттем. 8«Һич юк, Раббым, беркайчан да минем авызыма шакшы яки хәрәм нәрсәнең кергәне юк», – дидем мин. 9Күктән аваз миңа икенче тапкыр: «Аллаһы хәләл иткәнне шакшы дип исәпләмә», – диде[+]. 10Бу өч тапкыр кабатланды һәм бөтенесе тагын күккә тартып алынды.

11Нәкъ шул вакыт мин торган йорт алдына Кайсариядән яныма җибәрелгән өч кеше килеп басты. 12Рух миңа һич тә шикләнмичә алар белән барырга кушты. Хәзер минем янымда торучы бу алты имандаш та минем белән бергә барды. Без ул кешенең өенә килеп җиттек[+]. 13Ул безгә үз өендә фәрештәне ничек итеп күрүе турында сөйләде. Фәрештә аңа: «Петер исемле Шимунны чакыру өчен, Яфуга кешеләр җибәр[+]. 14Ул сиңа сөйләячәк сүзләр аша син үзең һәм бөтен йортың котылачак», – дигән.

15Мин сөйли башлагач, элек безгә иңгән кебек үк, аларга да Изге Рух иңде[+]. 16Шулвакыт мин Хакимебезнең: «Яхъя суга чумдырды, ә сез Изге Рухка чумдырылырсыз» дигән сүзләрен искә төшердем[+]. 17Шулай итеп, Хакимебез Гайсә Мәсихкә иман китергәч, безгә биргән бүләкне Аллаһы аларга да биргән икән, Аллаһыга каршы торырга кем мин? – диде Петер[+].

18Моны ишеткәч, алар тынычландылар һәм Аллаһыны данлап:

– Димәк, тормыш бирә торган тәүбә итү юлын Аллаһы яһүди булмаган халыкларга да ачкан, – диделәр.


Гайсә Мәсихкә иман итүчеләрнең Антиухия шәһәрендәге бердәмлеге

19Эстефән белән булган вакыйгалар аркасында килеп чыккан эзәрлекләүләр нәтиҗәсендә таралышкан иман итүчеләр Фойникә[†] өлкәсенә, Кипрга һәм Антиухия шәһәренә кадәр барып җиттеләр. Ләкин алар Аллаһы сүзен фәкать яһүдиләргә генә тараттылар[+]. 20Әмма алар арасындагы кайсыбер кипрлылар һәм күринилеләр, Антиухиягә килгәч, яһүди булмаганнарга да Хаким Гайсә хакындагы Яхшы хәбәрне сөйләделәр. 21Раббының көче алар белән булды, һәм бик күпләр, инанып, Хаким Гайсәгә таба борылдылар. 22Бу хактагы хәбәр Иерусалимдәге иман итүчеләр бердәмлегенә барып җитте, һәм алар Барнабны Антиухиягә җибәрделәр[+].

23Антиухиягә килгәч, ул Аллаһы мәрхәмәте җимешләрен күреп шатланды һәм андагы кешеләрне Хаким Гайсәгә чын күңелдән тугры булып калырга өндәде. 24Барнаб Изге Рух һәм иман белән тулы яхшы кеше иде, һәм Хакимгә иман итеп күп халык иярде[+].

25Шуннан соң Барнаб, Шаулны эзләп, Тарска китте һәм, аны табып, Антиухиягә алып килде[+]. 26Алар бер ел буе иман итүчеләр бердәмлеге белән очрашып тордылар, күп кешеләрне өйрәттеләр. Иң беренче тапкыр шәкертләрне «мәсихчеләр[†]» дип Антиухия шәһәрендә атый башладылар.

27Шул көннәрдә Антиухиягә Иерусалимнән пәйгамбәрләр килде[+]. 28Һагәб исемлесе торып басты да бөтен җирдә зур ачлык булачагы хакында Рух аркылы алдан күреп әйтте. (Ул ачлык Клавдий[*] кайсар[†] заманында булды.)[+]

29Шуннан соң шәкертләр Яһүдиядә яшәүче имандашларга һәрберсенең хәленнән килгәнчә ярдәм күрсәтергә булдылар. 30Шулай эшләделәр дә: җыелган бүләкләрне Барнаб белән Шаул аша Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр бердәмлегенең өлкәннәренә[†] җибәрделәр.

#### 12


Петернең кулга алынуы

1Шул вакытларда Һируд патша[*] иман итүчеләр бердәмлегендәге кайбер кешеләрне эзәрлекли башлады. 2Яхъяның бертуганы Ягъкубны кылыч белән чабып үтертте[+]. 3Бу эшнең яһүдиләргә ошавын күреп, Петерне дә кулга алды – ул вакытта Төче күмәч бәйрәме[†] көннәре иде[+]. 4Һируд аны зинданга утыртты һәм, Котылу бәйрәменнән[†] соң халык алдына чыгарырга уйлап, дүртәр гаскәридән торган дүрт төркемгә аны сакларга әмер бирде[+]. 5Петер зинданда сак астында булганда, иман итүчеләр бердәмлегендә аның өчен Аллаһыга бик тырышып дога кылдылар[+].


Петернең азат ителүе

6Һируд Петерне халык алдына чыгарырга теләгән көнгә каршы төндә Петер ике гаскәри уртасында ике богау белән богауланган килеш йоклап ята иде. Ә ишек янында каравылчылар сакта тора иде. 7Кинәт Раббының бер фәрештәсе пәйда булды да бүлмә эче яктырып китте. Фәрештә Петерне төртеп уятты.

– Тизрәк тор! – диде ул аңа.

Шул вакыт Петернең кулларыннан богаулары шуып төште[+].

8– Билеңне бу да аягыңа ки, – диде фәрештә.

Ул шулай эшләде.

– Өс киемеңне ки дә минем арттан бар, – диде аннары.

9Петер, фәрештә кылган бу эшләрнең чынбарлыкта икәнен дә аңламыйча, аның артыннан китте. Аллаһыдан иңгән күренешне күрәмдер, дип уйлады ул. 10Беренче һәм икенче сакчыны үтеп, шәһәргә чыга торган тимер капка янына килеп җиттеләр. Капка үзеннән-үзе ачылды, алар урамга чыктылар һәм, бер урам узгач, кинәт фәрештә аның берүзен калдырды[+].

11Шул вакыт Петер аңына килде:

– Хәзер мин чынлап та беләм: Раббы Үзенең фәрештәсен җибәргән. Ул мине Һируд кулыннан һәм яһүд халкы миңа теләгән явызлыктан коткарды, – дип уйлады ул[+].

12Барын да аңлагач, Марк дип йөртелгән Яхъяның анасы Мәрьям йортына килде. Анда җыелган халык дога кыла иде[+]. 13Петер капканы шакыды, тавышка Роди исемле хезмәтче кыз чыкты. 14Петернең тавышын таныгач, ул шатлыгыннан ишекне ачарга да онытып йөгереп кереп китте һәм йорттагыларга Петернең ишек янында торуын әйтте.

15– Син үз акылыңдамы? – диделәр аңа.

Әмма кыз үз сүзендә торды. Ә тегеләр:

– Ул аның фәрештәседер, – диештеләр[+].

16Петер исә шакыды да шакыды. Ишекне ачтылар һәм аны күреп хәйран калдылар. 17Ул, кулы белән ишарә ясап, тавышланмаска кушты һәм аларга үзен зинданнан Раббының ничек итеп чыгаруын сөйләп бирде.

– Бу хакта Ягъкубка да, башка имандашларга да әйтегез, – диде ул.

Шуннан соң Петер башка урынга китте[+].

18Көн тугач, Петер белән нәрсә булды икән дип, гаскәриләр борчыла башладылар. 19Һируд исә, аны эзләтеп тә таптыра алмагач, сакчылардан сорау алды һәм аларны үтерергә әмер бирде.


Һирудның үлеме

Шуннан соң Һируд Яһүдиядән Кайсариягә китте һәм шунда калды. 20Ул Сур һәм Сидун шәһәрләрендә яшәүчеләргә бик ачулы иде. Алар исә, үзара сүз беркетеп, аның янына килделәр һәм, патшаның сарай идарәчесе Бластыны үз якларына аударып, солых сорадылар, чөнки аларның өлкәсе патшаныкыннан туена иде. 21Билгеләнгән көнне Һируд, патша киемнәренә киенеп, хөкем итү урынына утырды һәм алар алдында чыгыш ясады. 22Ә халык: «Бу тавыш – кеше тавышы түгел, бу – илаһ тавышы», – дип кычкырды. 23Шунда ук Раббының бер фәрештәсе Һирудны орды, чөнки ул Аллаһыга тиеш шөһрәтне Аңа бирмәгән. Ул кортларга җимеш булып үлде[+].

24Аллаһы сүзе исә киң таралды һәм аны кабул итүчеләрнең саны үсә барды[+]. 25Ә Барнаб белән Шаул, тапшырылган эшне башкарганнан соң, Марк дип йөртелгән Яхъяны үзләре белән алып, Иерусалимгә кайттылар[+].

#### 13


Барнаб белән Шаулга изге хезмәтнең йөкләнүе

1Антиухиядәге иман итүчеләр бердәмлегендә Барнаб, Шимун (аны тагын Нигер дип тә атыйлар), күриниле Луки, өлкә идарәчесе Һируд белән бергә тәрбияләнгән Манаин һәм Шаул исемле пәйгамбәрләр, мөгаллимнәр бар иде[+]. 2Алар ураза тоткан[†] вакытта, Раббыга хезмәт иткәндә Изге Рух:

– Хезмәтемне башкару өчен, Үзем сайлаган Барнаб һәм Шаулны Миңа аерып бирегез, – диде[+].

3Догалар кылып, ураза тотканнан соң, пәйгамбәрләр һәм мөгаллимнәр, Барнаб белән Шаулның башларына кулларын куеп, бу икене хезмәт итү өчен җибәрделәр.


Рәсүлләр Кипрда

4Изге Рух тарафыннан җибәрелгән Барнаб һәм Шаул Селәүкия шәһәренә килделәр, аннан су юлы белән Кипр утравына киттеләр. 5Утраудагы Саламис шәһәренә килгәч, яһүдиләрнең гыйбадәтханәләрендә Аллаһы сүзен вәгазьләделәр. Аларга Яхъя да ярдәм итте[+]. 6Бөтен утрауны үтеп, Паф шәһәренә килделәр. Анда алар сихерче һәм ялган пәйгамбәр Бар-Ешуа исемле бер яһүдигә тап булдылар[+]. 7Ул өлкә башлыгы Серги Паул яраннарының берсе иде. Серги Паул акыллы кеше иде. Ул, Барнаб белән Шаулны сараена чакырып, Аллаһы сүзен тыңларга теләде. 8Ә сихерче Элум (Бар-Ешуаның «сихерче» мәгънәсендәге икенче исеме), өлкә башлыгының иманга килүенә комачауларга тырышып, аларга каршы торды. 9Изге Рух белән сугарылган Шаул, димәк, Паул, Элумга туп-туры карап:[+]

10– Син һәртөрле ялган һәм мәкерлелек белән тулгансың. Син – иблис углы, һәртөрле дөреслекнең дошманы! Раббының туры юлларын бозып күрсәтүдән туктамыйсыңмы син? – диде. – 11Менә хәзер Раббының кулы синең өстеңдә: сукыраячаксың һәм билгеле бер вакытка кадәр кояшны күрмәячәксең.

Кинәт Элумны томан һәм караңгылык каплап алды, һәм ул, берәрсе җитәкләп юл күрсәтмәсме икән дип, әле бер якка, әле икенче якка таба атлады.

12Өлкә башлыгы, бу хәлне күреп, Хаким Гайсә турындагы тәгълиматның кодрәтенә таң калды һәм Хакимгә иман китерде.


Паул һәм Барнаб Антиухия шәһәрендә

13Паул һәм аның белән бергә булганнар, Пафтан китеп, су юлы белән Памфулия өлкәсендәге Перги шәһәренә килделәр. Яхъя, алардан аерылып, Иерусалимгә кайтты,[+] 14ә калганнар Пергидән Писидия өлкәсендәге Антиухиягә килделәр.

Шимбә көнне алар яһүдиләр гыйбадәтханәсенә кереп утырдылар. 15Муса кануныннан һәм пәйгамбәрләр китапларыннан өзекләр укыганнан соң, гыйбадәтханә башлыклары кешеләр аша аларга: «Туганнар! Халыкка әйтергә теләгән нәсыйхәт сүзегез булса, әйтегез» дигән хәбәр тапшырдылар[+].

16Паул, кулы белән ишарә итеп, тынычланырга чакырды:

– Исраил ирләре һәм Аллаһыга табынучы башкалар, тыңлагыз! 17Исраил халкының Алласы ата-бабаларыбызны сайлап алган һәм Мисыр җирендә булган чагында бу халыкны бөек иткән, Үзенең кодрәтле кулы белән аларны Мисыр җиреннән чыгарган[*][+]. 18Чүлдә Ул аларга кырык ел буе түзеп торган[+]. 19Аннан соң Кәнган җирендә җиде халыкны юк иттергәч, ул җирне аларга мирас итеп биргән[+]. 20Бу вакыйгалар чама белән дүрт йөз илле ел дәвам итә. Моннан соң, Шемуил пәйгамбәр яшәгән чорга кадәр, Аллаһы аларга хөкемчеләр биргән[*]. 21Аннары алар патша сораганнар, һәм Аллаһы аларга Беньямин нәселеннән булган Кыйш углы Шаулны биргән. Ул кырык ел чамасы идарә иткән[+]. 22Аны тәхеттән төшергәннән соң, патша итеп Давытны куйган һәм аның хакында: «Мин Үз күңелемә хуш килердәй бер ирне – Ишай углы Давытны таптым. Ул теләгән һәр эшемне башкарачак», – дигән[*][+].

23Үз вәгъдәсе буенча Аллаһы Исраилгә Давыт нәселеннән Коткаручы Гайсәне бирде. 24Коткаручы килер алдыннан Яхъя, тәүбә итәргә һәм суга чумдыру йоласын үтәргә өндәп, бөтен Исраил халкына вәгазь сөйләде[+]. 25Үз хезмәтенең ахырында Яхъя: «Сез мине кем дип уйлыйсыз? Мин – сез көткән түгел. Миннән соң бер Зат килә, мин Аның аяк киеме каешын чишәргә дә лаеклы түгелмен», – диде[+].

26Туганнар! Ибраһим нәселенең балалары һәм Аллаһыга табынучы башка кешеләр! Котылу хакындагы бу хәбәр безгә җибәрелде. 27Иерусалимдә яшәүчеләр һәм аларның башлыклары Мәсихне танымадылар, Аны хөкем итеп, пәйгамбәрләрнең һәр шимбә укыла торган сүзләрен гамәлгә ашырдылар[+]. 28Аны үлемгә дучар итәрдәй һичнинди гаеп тапмасалар да, Пилаттан Аның үтертелүен катгый рәвештә сорадылар[+]. 29Аның хакында язылганнарның бөтенесен тормышка ашыргач, Аны, агачтан төшереп, кабергә салдылар[+]. 30Әмма Аллаһы Аны үледән терелтеп торгызды[+]. 31Ул Үзе белән Гәлиләядән Иерусалимгә килгән кешеләргә күп көннәр буе күренде, хәзер ул кешеләр – халык алдында Аның шаһитлары[+].

32-33Без сезгә Яхшы хәбәр алып килдек: Аллаһы аталарыбызга биргән вәгъдәсен аларның балалары – безнең өчен Гайсәне терелтеп торгызуы белән гамәлгә ашырды. Бу икенче мәдхиядә язылганча булды:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым[*]»[+].

34Гәүдәсен черетмичә, Аны үледән терелтеп торгызу турында исә Аллаһы болай дигән:

«Давытка бирелгән изге һәм ышанычлы вәгъдәне
сезнең өчен тормышка ашырачакмын»[*][+].

35Һәм башка бер урында:

«Үз Изгеңнең гәүдәсен
һичкайчан черетмәссең»[*] –

дип язылган[+].

36Үз дәверендә Аллаһы ихтыяры буенча хезмәт иткәннән соң, Давыт вафат булган һәм үзенең аталары янына күмелгән. Аның гәүдәсе черегән[+]. 37Ә Аллаһы терелтеп торгызган Зат черемәде.

38-39Шулай итеп, туганнар, сезгә мәгълүм булсын: бу Зат аркылы сезгә гөнаһларыгызның кичерелүе игълан ителә. Муса кануны гөнаһлардан аклану[†] бирә алмады, ләкин ышанучы һәркем Аның аша барлык үз гөнаһларыннан аклану таба[+][+]. 40Сак булыгыз, пәйгамбәрләр әйткән сүзләр сезгә карата булмасын:[+]

41«Тәкәбберләр, карагыз!
Таң калыгыз һәм юк булыгыз.
Сез яшәгән көннәрдә Мин шундый эш эшләячәкмен ки,
аны сезгә сөйләгән булсалар,
сез ышанмас та идегез»[*].

42Паул белән Барнаб гыйбадәтханәдән чыкканда, алардан киләсе шимбәдә дә бу хакта сөйләүләрен үтенделәр.

43Җыелыш таралганнан соң, күп яһүдиләр һәм мәҗүсилектән яһүдиләр диненә күчкән, Аллаһыны хөрмәт итә торган диндар кешеләр Паул белән Барнаб артыннан бардылар, рәсүлләр исә, алар белән әңгәмә корып, аларны Аллаһы мәрхәмәтендә торырга үгетләделәр[+].

44Икенче шимбәдә бөтен шәһәр диярлек Раббы сүзен тыңларга җыелды. 45Яһүдиләр халыкның күплеген күреп көнләштеләр һәм Паулның сүзләренә каршы яман телләнделәр[+]. 46Ә Паул һәм Барнаб исә кыюлык белән:

– Аллаһы сүзе иң элек сезгә игълан ителергә тиеш иде, – диделәр. – Әмма сез аны кире кагасыз һәм шуның белән үзегезне мәңгелек тормышка лаек түгел дип саныйсыз. Шуңа күрә без башка халыкларга таба борылабыз[+]. 47Чөнки Раббы безгә

«Синең аша котылу
җирнең читләренә барып җитсен дип,
Мин Сине башка халыкларга
яктылык чыганагы итеп куйдым»[*]

дигән әмер бирде[+].

48Яһүди булмаган кешеләр Паул белән Барнаб әйткән сүзләрне ишетеп куандылар һәм Раббыны сүзе өчен данладылар. Мәңгелек тормыш өчен сайлап алынганнарның барысы да иман китерделәр. 49Раббы сүзе шул тирәдәге бар җирләргә таралды.

50Әмма яһүдиләр атаклы гаиләләрдән булган диндар хатыннарны һәм шәһәрдәге җитәкчеләрне Паул белән Барнабка каршы котыртып эзәрлекли башладылар һәм үз җирләреннән кудырттылар[+]. 51Паул белән Барнаб исә, аларга каршы шаһитлык билгесе итеп, аякларындагы тузанны кактылар һәм Икүниун шәһәренә киттеләр[+].

52Ә шәкертләр куаныч һәм Изге Рух белән сугарылдылар[+].

#### 14


Паул белән Барнаб Икүниун шәһәрендә

1Икүниунда Паул белән Барнаб, гадәттәгечә, яһүдиләр гыйбадәтханәсенә керделәр. Аларның тәэсирле итеп сөйләүләреннән бик күп яһүдиләр һәм башка халык кешеләре иманга килделәр[+]. 2Ә иманга килмәгән яһүдиләр яһүди булмаганнарны иманга килгән туганнарына каршы котырттылар. 3Паул белән Барнаб анда шактый озак вакыт булдылар, Хаким Гайсә турында тәвәккәллек белән вәгазьләделәр. Ә Хаким, Үзенең мәрхәмәте хакындагы хәбәрне раслап, аларның кулы белән галәмәтләр һәм могҗизалар кылды[+]. 4Шәһәрдәге халык икегә бүленде: бер өлеше – яһүдиләр, икенчеләре рәсүлләр ягында булды[+]. 5Яһүди булмаганнар һәм яһүдиләр, үзләренең башлыклары белән берлектә, рәсүлләргә һөҗүм итеп, ташлар атып үтерергә булдылар. 6Ә рәсүлләр бу хакта ишеткәч, Лукәүниягә качып киттеләр. Андагы Лустра, Дерби шәһәрләрендә һәм шул тирәдәге җирләрдә[+] 7халыкка Яхшы хәбәрне сөйләүләрен дәвам иттеләр.


Лустра шәһәрендә булган хәлләр

8Лустра шәһәрендә аяклары йөрми торган бер кеше бар иде. Ул кеше, тумыштан ук гарип булып, беркайчан да йөри алмаган[+]. 9Ул да Паул сөйләгән сүзләрне тыңлап утырды. Паул аңа туп-туры карады да, шифа алачагына гарипнең ышанычы булганын күреп:[+]

10– Аякларыңа туры итеп бас, – дип, көчле тавыш белән әйтте.

Гарип шундук сикереп торды да йөри башлады[+]. 11Халык исә, Паулның нәрсә эшләгәнен күреп, лукәүния телендә:

– Безнең яныбызга кеше кыяфәтендә илаһлар иңде, – дип кычкыра башлады[+].

12Барнабны грекларның илаһы Зевс дип, ә Паулны Гермес[*] дип атадылар, чөнки ул күбрәк сөйли иде. 13Шәһәр читенә урнашкан Зевс гыйбадәтханәсенең каһине[*] исә, капка алдына үгезләр һәм чәчәк бәйләмнәре алып килеп, халык белән бергә корбан китерергә теләде[+].

14Бу хакта ишеткәч, рәсүлләр өсләрендәге киемнәрен ертып төшереп, халык төркеме арасына йөгереп керделәр һәм:[+]

15– Кешеләр, сез нәрсә эшлисез? – дип кычкырдылар. – Без дә – сезнең кебек үк кешеләр. Без сезгә Яхшы хәбәр сөйлибез, сезне бу мәгънәсез әйберләрдән арындырырга, күк, җир, диңгез һәм алардагы барлык нәрсәләрне яраткан мәңге тере Аллаһыга таба борырга өндибез[+]. 16Алдагы буыннар вакытында Ул барлык халыкларга үз юллары белән барырга ирек бирде[+]. 17Хәер, яхшылыклар кылып, Үзен күрсәтеп торды: вакытында күкләрдән яңгыр яудырып һәм мул уңыш биреп, безне ризык белән тәэмин итте, йөрәкләребезне куаныч белән тутырып торды[+].

18Шулай дип әйтеп тә, алар көчкә-көчкә генә халыкны үзләренә корбан китермәскә күндерә алдылар.

19Шулай да Антиухиядән һәм Икүниун шәһәреннән килгән кайбер яһүдиләр халыкны рәсүлләргә каршы котырттылар. Паулны ташлар атып кыйнадылар һәм, үлде дип уйлап, шәһәр читенә чыгарып ташладылар[+]. 20Янына шәкертләр җыелгач исә, ул торды һәм шәһәргә китте.

Икенче көнне ул Барнаб белән Дерби шәһәренә юл тотты. 21Әлеге шәһәрдә Яхшы хәбәрне вәгазьләп, күп кешеләрне шәкерт иттеләр. Аннары Лустра, Икүниун һәм Антиухия шәһәрләренә кайттылар. 22Шәкертләрнең күңелләрен дәртләндереп, иманда нык торырга өндәделәр.

– Аллаһы Патшалыгына керү өчен, безгә күп михнәтләр чигәргә кирәк, – диделәр[+].

23Һәр бердәмлектә өлкәннәрне билгеләп куйдылар һәм, ураза тотып дога кылганнан соң, аларны үзләре иман китергән Хаким Гайсәнең кулларына тапшырдылар[+].


Сүриядәге Антиухиягә әйләнеп кайту

24Шуннан соң алар, Писидия аша үтеп, Памфулия өлкәсенә килделәр. 25Пергидә Аллаһы сүзен вәгазьләгәннән соң, Атталея шәһәренә юнәлделәр. 26Корабка утырып, Атталеядән Антиухиягә киттеләр. Үзләре әле генә төгәлләгән эшне башкару өчен, Паул белән Барнаб Аллаһының мәрхәмәтенә шушы шәһәрдә тапшырылган иделәр[+]. 27Антиухиягә кайтып җиткәч, алар, бердәмлекне җыеп, үзләре аша Аллаһының нәрсәләр эшләгәнен, яһүди булмаган халыкларга иман ишеген ачканын – барысын да бәйнә-бәйнә сөйләп бирделәр. 28Паул белән Барнаб шәкертләр янында шактый озак вакытка калдылар.

#### 15


Сөннәтле булу мәҗбүриме?

1Яһүдиядән Антиухиягә килгән ниндидер кешеләр имандашларны:

– Муса кануны кушканча сөннәткә утыртылмасагыз, котыла алмыйсыз, – дип өйрәтә башладылар[+].

2Паул һәм Барнаб әлеге кешеләр белән килешмәделәр һәм алар арасында зур бәхәс чыкты. Шуңа күрә Паул белән Барнабны һәм тагын берничә кешене бу мәсьәлә буенча Иерусалимгә рәсүлләр һәм өлкәннәр янына җибәрергә булдылар[+].

3Шулай итеп, андагы бердәмлек аларны юлга озатты. Фойникә һәм Самарея өлкәләрен үткәндә, алар, яһүди булмаган халыкларның Аллаһыга йөз тотулары турында сөйләп, барлык имандашлар арасында зур куаныч уяттылар. 4Иерусалимгә килеп җиткәч, аларны бердәмлек тә, рәсүлләр дә, өлкәннәр дә ачык йөз белән кабул иттеләр. Паул белән Барнаб аларга үзләре аша Аллаһының нинди эшләр башкарганы турында сөйләп бирделәр. 5Шуннан соң фарисейлар[†] арасыннан иманга килгән кайберәүләр, урыннарыннан торып:

– Яһүди булмаганнарны сөннәткә утыртырга һәм алардан Муса канунын тотуны таләп итәргә кирәк, – диделәр.

6Бу мәсьәләне тикшерү өчен, рәсүлләр һәм өлкәннәр бергә җыелдылар. 7Озак бәхәсләрдән соң Петер, урыныннан торып:

– Имандашлар! – дип сүз башлады. – Сез беләсез, минем аша Яхшы хәбәрне ишетеп, яһүди булмаган халыклар иманга килсеннәр өчен, Аллаһы мине сезнең арагыздан инде күптән сайлаган иде[+]. 8Аллаһы кеше күңелен белә һәм Ул безгә биргән Изге Рухны яһүди булмаганнарга да биреп, аларны хуплавын күрсәтте[+]. 9Алар белән безнең арада бернинди аерма калдырмыйча, күңелләрен иман белән сафландырды[+]. 10Шулай булгач, аталарыбыз да, без үзебез дә күтәрә алмаган йөкне шәкертләр җилкәсенә салып, сез хәзер ни өчен Аллаһыны сыныйсыз[+]? 11Ә бит без дә алар кебек үк Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте аркылы котылуыбызга инанабыз[+].

12Бөтен җыелыш тынып калды. Барнаб белән Паул үзләре аша Аллаһының башка халыклар арасында кылган галәмәтләре һәм могҗизалары турында сөйләделәр, халык аларны тыңлады. 13Алар сүзләрен тәмамлагач, Ягъкуб сөйли башлады:

– Имандашлар, мине тыңлагыз![+] 14Аллаһының яһүди булмаган халыкларны кайгыртуын беренче тапкыр күрсәтеп, алар арасыннан Үзенә Үз халкын алуы турында сөйләде Шимун. 15Пәйгамбәрләрнең Изге язмада язган сүзләре дә моңа туры килә:

16-17«Шуннан соң, – дигән Раббы, –
Минеке дип игълан ителгән барча халыклар,
кешеләрнең калганнары
Раббыны эзләсеннәр дип, Мин кире кайтырмын.
Давытның җимерелгән йортын яңадан торгызырмын,
җимерекләрдән торгызып, әүвәлге хәленә кайтарырмын.
Шулай дип әйтә Раббы![+]
18Борынгыдан билгеле булган бу эшләрне Ул кыла»[*].

19Шуңа күрә башка халыклар арасыннан Аллаһыга таба борылучыларга кыенлык тудырырга кирәк түгел, 20ә аларга, потларга китерелгән хәрәм нәрсәләрдән, җенси азгынлыктан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм каннан тыелыгыз, дип язарга кирәк хатта, минемчә[+]. 21Элек-электән Муса кануны һәр шәһәрдә вәгазьләнеп килә, һәр шимбә гыйбадәтханәләрдә укыла бит.


Башка халыклардан булган имандашларга җавап

22Шуннан соң рәсүлләр һәм өлкәннәр бөтен бердәмлек белән бергә үзләре арасыннан берничә кешене сайлап, Антиухиягә Паул белән Барнабка ияртеп җибәрергә карар кылдылар. Имандашлар арасында җитәкчелек итә торган Барсаб дип аталучы Яһүдәне һәм Силасны сайладылар да[+] 23алар белән шундый хат җибәрделәр:

«Рәсүлләрдән һәм өлкәннәрдән – сезнең имандашларыгыздан – Антиухия, Сүрия һәм Киликиядәге башка халыклардан булган имандашларга сәлам.

24Бездән килгән кешеләр, аларга шундый эшне тапшырмаган булсак та, сезне борчыганнар һәм күңелегезне тынычсызлаганнар дип ишеттек[+]. 25-26Шуңа күрә без, барыбызның ризалыгы белән берничә кешене сайлап, аларны сезнең янга җибәрергә дигән фикергә килдек. Алар сезнең янга үзләренең гомерләрен Хакимебез Гайсә Мәсихкә багышлаган яраткан имандашларыбыз Барнаб һәм Паул белән бергә барырлар. 27Шуңа күрә без Яһүдәне һәм Силасны җибәрәбез, алар сезгә бу хатта язылганнарны телдән аңлатып бирерләр.

28Изге Рух һәм без шундый карарга килдек: хәзер язылачак таләпләрдән башка сезнең өскә һичнинди йөк салырга кирәк түгел[+]. 29Потларга корбан итеп китерелгән ризыктан, каннан, буып үтерелгән хайван итеннән һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз. Үзегезне шушы эшләрдән сакласагыз, бик яхшы булыр.

Сәламәт булыгыз!»

30Шулай итеп, җибәрелгән имандашлар Антиухиягә килеп җиттеләр һәм, андагы бердәмлекне җыеп, хатны тапшырдылар. 31Хатны укыгач, барысы да бу юанычлы хәбәргә куандылар. 32Яһүдә һәм Силас, үзләре пәйгамбәр буларак, бик күп сүзләр әйтеп, имандашларны рухландырдылар һәм ныгыттылар[+]. 33Шул рәвешле Антиухиядә күпмедер вакыт булганнан соң, имандашлар, иминлек теләп, аларны үзләрен җибәргән кешеләр янына озаттылар. [ 34Әмма Силас Антиухиядә калырга булды.][*] 35Паул белән Барнаб исә Антиухиядә калдылар. Алар күп кешеләр белән бергә Раббы сүзен өйрәттеләр һәм вәгазьләделәр[+].


Паул белән Барнабның юллары аерылу

36Берникадәр вакыт үткәннән соң, Паул Барнабка: «Әйдә, без Раббы сүзен вәгазьләп йөргән барлык шәһәрләрдәге имандашлар янына барып, аларның хәлләрен белик», – диде. 37Барнаб исә Марк исемле Яхъяны да үзләре белән алырга теләде[+]. 38Әмма Паул аны алырга теләмәде, чөнки Яхъя Памфулиядә алардан аерылып калган һәм тапшырылган эшне башкарып чыгарга ярдәм итмәгән иде[+]. 39Паул белән Барнаб арасында җитди каршылык туды һәм алар икесе ике якка китәргә булдылар: Барнаб, Маркны алып, су юлы белән Кипрга китте. 40Ә Паул үзенә Силасны сайлап алды һәм имандашлар аны Раббы мәрхәмәтенә тапшырганнан соң юлга чыкты,[+] 41бердәмлекләрне ныгытып, Сүрия һәм Киликия өлкәләре аша үтте.

#### 16


Тимутәйнең Паулны озатып баруы

1Шуннан соң Паул Дербигә, ә аннары Лустрага килде. Анда Тимутәй атлы бер шәкерт бар иде. Аның анасы – Гайсәгә иман итүче яһүди, ә атасы грек иде[+]. 2Лустрадагы һәм Икүниундагы имандашлар Тимутәй турында яхшы сүзләр генә сөйләделәр. 3Паул аның үзе белән юлга чыгуын теләде, шуңа күрә аны сөннәткә утыртты. Ул бу эшне анда яшәүче яһүдиләр хакына эшләде, чөнки барысы да атасының грек икәнен беләләр иде[+]. 4Шәһәрләр аша үткәндә, алар иман итүчеләргә Иерусалимдәге рәсүлләр һәм өлкәннәр тарафыннан чыгарылган карарларны тапшырдылар, аларны үтәргә үгетләделәр[+].

5Бердәмлекләр иманда ныгыды һәм көннән-көн иман итүчеләрнең саны арта барды[+].


Паулның Македуния өлкәсенә чакырылуы

6Паул һәм аның белән булган кешеләр Фрүгия һәм Гәләтия аша киттеләр, чөнки Изге Рух аларга Асия өлкәсендә Аллаһы сүзен хәбәр итәргә рөхсәт итмәде[+]. 7Мусия төбәгенә килгәч, алар Битуния төбәгенә барырга булдылар, әмма Гайсәнең Рухы аларны җибәрмәде,[+] 8һәм алар Мусияне узып, Троас шәһәренә килделәр[+].

9Төнлә Паулга Аллаһыдан шундый бер күренеш иңде: македунияле берәү Паул каршында басып тора. Ул: «Македуниягә кил һәм безгә ярдәм ит», – дип ялвара. 10Шушы күренештән соң, Аллаһы безне шунда Яхшы хәбәрне сөйләргә чакыра, дигән нәтиҗәгә килеп, шундук Македуниягә китәргә булдык.


Лудиянең Хаким Гайсәгә иман китерүе

11Троастан су юлы белән китеп, без туп-туры Самутрәки утравына, ә икенче көнне Неаполис шәһәренә килдек. 12Аннары Македуниянең беренче өлешендәге Рим хакимлегендәге Филиппуй шәһәренә[*] юл тоттык. Без бу шәһәрдә берничә көнгә тукталдык[+]. 13Шимбә көнне, шәһәрдән чыгып, елга буена киттек, чөнки дога кылу урынын шунда дип уйладык. Без анда җыелган хатын-кызлар белән сөйләшеп утырдык. 14Анда Түәтәйрә шәһәрендә куе кызыл төстәге кыйммәтле тукымалар сатучы, Аллаһыны хөрмәт итә торган Лудия исемле бер хатын бар иде. Паул сөйләгән сүзләргә Хаким Гайсә аның йөрәген ачты[+]. 15Үзе һәм өендәгеләре суга чумдыру йоласын үтәгәннән соң, ул безгә:

– Мине Хаким Гайсәгә иман итүче дип санасагыз, өемә кереп, кунак булыгыз, – диде.

Ул безне күндерде[+].


Филиппуйда тоткынлыкта

16Бер көнне дога кылу урынына барганда, безгә күрәзәче рухлы бер хезмәтче кыз очрады. Ул, күрәзәлек итеп, үзенең хуҗаларына күп табыш китерә икән. 17Паул артыннан һәм безнең арттан:

– Бу кешеләр – Аллаһы Тәгалә коллары, алар сезгә котылу юлын күрсәтәләр, – дип кычкырып барды кыз[+].

18Ул берничә көн шулай эшләде. Ниһаять, Паулның түземлеге бетте һәм ул, борылып, рухка:

– Гайсә Мәсих вәкаләте белән сиңа аның эченнән чыгарга боерам, – диде.

Һәм рух шундук чыкты[+]. 19Кызның хуҗалары, табыш чыганагы юкка чыгуын аңлагач, Паул белән Силасны тотып алдылар һәм мәйданга шәһәр башлыклары каршына өстерәп алып киттеләр. 20-21Аларны идарәчеләр янына китерделәр һәм:

– Бу кешеләр – яһүдиләр. Алар безгә, римлыларга, кабул итәргә дә, башкарырга да ярамаган йолаларны вәгазьләп, шәһәрдә тынычсызлык тудыралар, – диделәр[+].

22Халык та Паул белән Силаска каршы чыккан кешеләргә кушылды. Шәһәр идарәчеләре аларның киемнәрен йолкып салдырдылар һәм таяк белән кыйнарга боердылар[+]. 23Нык кына кыйнаганнан соң, аларны зинданга ташладылар һәм зиндан каравылчысына тоткыннарны бик нык итеп сакларга әмер бирделәр. 24Шундый әмер алгач, каравылчы аларны зинданның эчке бүлмәсенә япты да аякларын агач богауларга беркетеп куйды[+].

25Төн уртасындарак Паул белән Силас дога кылдылар, Аллаһыны мактап, мәдхияләр җырладылар, ә тоткыннар аларны тыңлап утырдылар[+]. 26Кинәт бик нык итеп җир тетрәде, хәтта зинданның нигезе селкенеп куйды. Шундук һәммә ишекләр ачылды, барысының да аякларыннан богаулары төшеп китте[+]. 27Зиндан каравылчысы йокысыннан уянды да ишекләрнең ачык булуын күреп, тоткыннар качкандыр, дип уйлады һәм, кылычын чыгарып, үзен-үзе үтерергә теләде[+]. 28Әмма Паул:

– Үзеңә һичбер явызлык эшләмә, чөнки без барыбыз да монда, – дип кычкырды.

29Каравылчы ут сорап алды да бүлмә эченә йөгереп керде һәм, калтыранып, Паул белән Силас алдына егылды[+]. 30Ул аларны тышкы якка алып чыкты.

– Әфәнделәрем! Котылу өчен миңа нәрсә эшләргә кирәк? – дип сорады ул алардан[+].

31Алар болай дип җавап бирделәр:

– Хаким Гайсәгә иман китер. Шулай эшләсәң, үзең дә котылырсың, бөтен өең дә котылыр[+].

32Аңа һәм өендә булганнарның барысына Раббы сүзен вәгазьләделәр. 33Шул ук сәгатьтә төнлә белән каравылчы аларның җәрәхәтләрен юды. Шундук ул үзе һәм өендәгеләр барысы да суга чумдыру йоласын үтәделәр[+]. 34Үзенең өенә алып килеп, аларга табын тәкъдим итте һәм Аллаһыга иман китергәне өчен бөтен йорты белән куанды[+].

35Көн тугач, шәһәр идарәчеләре хезмәтчеләрен аларны азат итәргә дигән боерык белән җибәрделәр. 36Зиндан каравылчысы бу турыда Паулга:

– Шәһәр идарәчеләре сезне азат итәргә дигән боерык җибәргәннәр. Барыгыз, иминлек сезгә, – диде.

37Әмма Паул:

– Безне, Рим гражданнарын, халык алдында хөкемсез кыйнадылар һәм зинданга яптылар, ә хәзер яшерен рәвештә чыгарырга телиләрме? Юк! Килсеннәр дә үзләре безне чыгарсыннар, – диде[+].

38Хезмәтчеләр бу сүзләрне шәһәр идарәчеләренә җиткерделәр, ә идарәчеләр аларның Рим гражданнары икәнен ишеткәч куркып калдылар. 39Яннарына килеп гафу үтенделәр, аларны иреккә чыгардылар һәм шәһәрдән китүләрен сорадылар[+].

40Паул һәм Силас исә, зинданнан чыккач, Лудиянең йортына килделәр. Анда имандашларын очратып, аларга үгет-нәсыйхәт бирделәр һәм соңыннан юлга чыктылар[+].

#### 17


Тессалуникә шәһәрендә чуалыш

1Рәсүлләр, Амфиполис һәм Апуллуния шәһәрләре аша үтеп, Тессалуникә шәһәренә килделәр. Анда яһүдиләр гыйбадәтханәсе бар иде[+]. 2Паул, гадәттәгечә, гыйбадәтханәгә барды һәм өч шимбә рәттән Изге язмаларда язылганнар турында яһүдиләр белән әңгәмә корды[+]. 3Аларга Мәсихнең газап чигәргә һәм үледән терелергә тиеш булганлыгын аңлатты һәм исбат итте.

– Мин сезгә вәгазьләгән Гайсә – шул Мәсих бит инде, – диде Паул[+].

4Яһүдиләрнең кайберләре, шулай ук Аллаһыны хөрмәт итә торган бик күп греклар һәм күп кенә күренекле хатын-кызлар иманга килделәр дә Паул белән Силаска кушылдылар. 5Ләкин башка яһүдиләр көнләштеләр һәм, мәйдандагы юньсез кешеләрне җыеп, шәһәрдә чуалыш чыгардылар. Паул белән Силасны халык алдына алып бару өчен, аларны эзләп, Ясун йортына бәреп керделәр[+]. 6Рәсүлләрне тапмагач, Ясунны һәм кайбер башка имандашларны шәһәр башлыклары янына сөйрәп алып килделәр.

– Бөтен җирдә чуалыш чыгарып йөрүчеләр монда да килгәннәр, 7ә Ясун аларны үз йортына кабул иткән. Алар барысы да, кайсарның әмерләренә каршы чыгып, башка берәүне – Гайсәне патша дип исәплиләр, – дип кычкырдылар[+].

8Бу сүзләр халыкны һәм шәһәр башлыкларын борчуга салды. 9Ә Ясунны һәм башкаларны, иреккә чыгу өчен билгеләнгән күләмдә акча түләттергәннән соң, кайтарып җибәрделәр.


Рәсүлләр Беруя шәһәрендә

10Шул ук төнне имандашлар Паул белән Силасны Беруя шәһәренә озаттылар. Беруягә килеп җиткәч, Паул белән Силас яһүдиләр гыйбадәтханәсенә киттеләр. 11Мондагы кешеләр, тессалуникәлеләргә караганда, киңрәк карашлы иделәр: аларның хәбәрен бик теләп кабул иттеләр һәм һәр көн, Паул сөйләгән сүзләрнең дөреслеген тикшерү өчен, Изге язманы өйрәнделәр. 12Күп кенә яһүдиләр иманга килде, шулай ук мөхтәрәм грек хатыннары һәм ирләре арасында да иман китерүчеләр аз булмады.

13Әмма Паулның Беруядә дә Аллаһы сүзен вәгазьләве турында белеп алгач, Тессалуникәдә яшәүче яһүдиләр монда килделәр һәм, борчу салып, халыкны котырттылар. 14Тиз арада имандашлар Паулны диңгез буена җибәрделәр, ә Силас белән Тимутәй Беруядә калдылар. 15Паулны озата баручылар аның белән Афинага чаклы килделәр һәм кире кайтып киттеләр. Паул, Силас һәм Тимутәйнең мөмкин кадәр тиз арада килеп җитүен теләп, алар артыннан хәбәр җибәрде.


Паул Афинада

16Силас белән Тимутәйне көткәндә, бу шәһәрдә потларның күп булуын күреп, Паулның күңеле әрнеде[+]. 17Ул гыйбадәтханәдә яһүдиләр, Аллаһыны хөрмәт итүче башка кешеләр белән әңгәмә корып утырды, шулай ук һәр көн базар мәйданында очраган кешеләр белән сөйләште.

18Шулай бер көнне кайбер фәлсәфәчеләр – эпикүрчеләр һәм стоачылар – Паул белән бәхәскә керделәр. Ул аларга Гайсә һәм үледән терелү турындагы Яхшы хәбәрне сөйләгәнгә күрә, фәлсәфәчеләрнең кайберләре: «Бу тел бистәсе нәрсә әйтергә тели?» – диделәр, ә икенчеләре: «Ул чит илаһлар турында вәгазьли булса кирәк», – диделәр. 19Алар Паулны үзләре белән Арейпәг[*] киңәшмәсенә алып килделәр.

– Син вәгазьли торган бу яңа тәгълимат турында күбрәк белергә телибез[+]. 20Үзең безгә сөйләгән сәер сүзләрнең мәгънәсенә төшендер, – диделәр алар.

21Нинди дә булса яңа фикерләр турында сөйләү яки тыңлау афиналыларның һәм анда яшәүче чит ил кешеләренең иң яраткан шөгыльләре иде.

22Паул Арейпәг киңәшмәсе алдына басты.

– Афиналылар! Сезнең һәр яктан аеруча диндар икәнегезне күреп торам, – диде ул, – 23чөнки сезнең изге әйберләрегезне карап йөргәндә, мин «Билгесез илаһка» дип язылган мәзбәхне[†] дә күрдем. Мин сезгә нәкъ менә шул үзегез табына торган билгесез Аллаһы турында вәгазь сөйлим.

24Дөньяны һәм андагы һәммә нәрсәне бар иткән Аллаһы – Ул күкләрнең һәм җирнең Хакиме. Ул кеше кулы белән төзелгән изге йортларда яшәми[+] 25һәм кешеләрнең Аңа үз куллары белән хезмәт итүләренә мохтаҗ түгел. Ул Үзе һәркемгә тормыш, сулыш һәм барлык нәрсәне бирә[+]. 26Бөтен җир йөзендә яшәсеннәр дип, Ул бер кешедән барлык халыкларны бар итте, вакытларны һәм яшәү урыннарының чикләрен билгеләде[+]. 27Ул моны кешеләр Аллаһыны эзләсеннәр өчен, Аны кармап эзләп тапмаслармы икән, дип кылды. Ул бит безнең һәрберебездән ерак түгел. 28Сезнең кайбер шагыйрьләрегез: «Без дә Аның нәселеннән», – дип әйткәндәй, «без Аңарда яшибез, хәрәкәт итәбез һәм көн күрәбез»[+]. 29Әгәр без Аллаһы нәселеннән икән, илаһилык ул алтын, көмеш яки таш әйбер йә кеше осталыгы һәм сәләте белән эшләнгән сурәткә охшаш, дип уйларга тиеш түгелбез[+]. 30Шул рәвешле хакыйкатьне белмичә яшәгән заманнарны Аллаһы гаеп итмәде, ләкин хәзер Ул бөтен җирдәге барлык кешеләргә тәүбә итәргә әмер бирә[+]. 31Аллаһы галәмне гадел хөкем итү көнен билгеләгән бит. Ул Үзе сайлаган Кеше аша шул көндә гадел хөкем итәр. Аны үледән терелтеп, Аллаһы моны һәркемгә исбат итте[+].

32Үлеләрнең терелүе хакында ишеткәч, кайберәүләр көлделәр, ә икенчеләре: «Бу хакта сине башка бер вакытта тыңларбыз», – диделәр. 33Шуннан соң Паул алар яныннан китте. 34Кайбер кешеләр, аңа ияреп, иманга килделәр. Алар арасында Арейпәг әгъзасы Диунуси, Дамар атлы бер хатын һәм тагын башкалар да бар иде.

#### 18


Паул Көринт шәһәрендә

1Шуннан соң Паул, Афинадан китеп, Көринт шәһәренә килде. 2Ул анда Әкүл атлы бер яһүдине һәм аның Прискиллә исемле хатынын очратты. Чыгышы белән Понт шәһәреннән булган Әкүл күптән түгел хатыны белән Италиядән килгән иде, чөнки Клавдий кайсар барлык яһүдиләргә Римнан китәргә әмер биргән булган. Паул алар янына барды[+] 3һәм һөнәрләре бер үк булганлыктан, яннарында калып, алар белән бергә эшләде. Аларның кәсебе чатыр кору иде. 4Һәр шимбә көнне Паул гыйбадәтханәдә, яһүдиләрне һәм грекларны инандырырга тырышып, алар белән әңгәмә корды[+].

5Силас белән Тимутәй Македуниядән килгәч, Паул бөтен вакытын, Гайсәнең Мәсих икәнлегенә шаһитлык биреп, яһүдиләргә Аллаһы сүзен хәбәр итүгә багышлады[+]. 6Әмма яһүдиләр аңа каршы чыгып, яман телләнә башлагач, ул, киемендәге тузанны кагып, аларга:

– Үз каныгызга үзегез гаепле булырсыз. Минем өстән җаваплылык алына. Инде хәзер мин башка халыклар янына китәм, – диде[+].

7Ул, гыйбадәтханәдән чыгып, якында гына яшәүче, Аллаһыны хөрмәт итә торган Тити Юсты атлы кешенең йортына керде. 8Гыйбадәтханә башлыгы Криспи исә үзенең бөтен гаиләсе белән Хаким Гайсәгә иман китерде. Паулның сөйләгәнен ишеткән күп кенә көринтлеләр дә иманга килделәр һәм суга чумдыру йоласын үтәделәр[+].

9Бервакыт төнлә белән Паулга Хаким Гайсә күренеп:

– Курыкма! Сөйләвеңне дәвам ит, туктама. 10Мин синең белән, һәм һичкем сиңа һөҗүм итеп зыян китермәячәк. Бу шәһәрдә Минем күп санлы халкым бар, – диде аңа.

11Паул, аларны Аллаһы сүзенә өйрәтеп, көринтлеләр арасында ел ярым яшәде.

12Ахаядә Гәллиун өлкә башлыгы булган вакытта яһүдиләр, берләшеп, Паулга һөҗүм иттеләр һәм аны хөкем урыны алдына тотып алып килделәр.

13– Ул кешеләрне Канунда әйтелмәгәнчә Аллаһыга табынырга өйрәтә, – диделәр.

14Паул сүзен башларга гына теләгән иде, Гәллиун:

– Яһүдиләр! Әгәр нинди дә булса явыз эш яки җинаять кылынган булса, сезне түземлек белән тыңлау өчен сәбәп булыр иде. 15Әмма сүзләр, исемнәр һәм сезнең Кануныгыз хакында бәхәс барганга күрә, бу мәсьәләне үзегез хәл итегез. Мин мондый эшләрне хөкем итәргә теләмим, – диде дә[+] 16аларны хөкем урыныннан куып чыгарды. 17Анда булган кешеләр хөкем урыны каршында гыйбадәтханә башлыгы Состенисне тотып кыйнадылар. Ә Гәллиунның моңа исе дә китмәде.


Паулның Антиухиягә кайтуы

18Паул, тагын шактый вакыт Көринттә булганнан соң, имандашлар белән хушлашып, су юлы белән Сүриягә китте. Прискиллә һәм Әкүл дә аның белән иделәр. Юлга чыгар алдыннан нәзер биргәнгә күрә, Паул Кеңхерәйдә чәчен алдырды[+].

19Эфескә килеп җиткәч, юлдашларыннан аерылып, Паул гыйбадәтханәгә китте һәм яһүдиләр белән сөйләшеп утырды[+]. 20Алар аңардан үзләре янында күбрәк вакытка калуын сорасалар да ул риза булмады. 21Алар белән саубуллашып:

– Аллаһы боерса, тагын килермен, – диде Паул.

Шуннан соң ул су юлы белән Эфестән китте[+]. 22Кайсариягә килеп җиткәч, корабтан төшеп, Иерусалимгә барды, андагы бердәмлекне сәламләде һәм Антиухиягә китте. 23Анда бераз вакыт торганнан соң, Паул тагын юлга чыкты. Барлык шәкертләрне иманда ныгытып, Гәләтия һәм Фрүгия аша үтте[+].


Апуллусның Эфестә вәгазь сөйләве

24Чыгышы белән Искәндәриядән булган Апуллус атлы бер яһүди Эфескә килде. Ул телгә оста, Язманы белә[+] 25һәм Хаким Гайсә юлына бастырылган иде. Яхъя кылдырган чумдыру йоласы турында гына белсә дә, зур рухлану белән Гайсә хакында дөрес итеп сөйләде һәм өйрәтте[+]. 26Ул гыйбадәтханәдә бик кыю сөйли башлады. Апуллусның сөйләгәннәрен ишетеп, Прискиллә белән Әкүл аны үзләре янына чакырып алдылар һәм Аллаһы юлы турында тулырак аңлаттылар[+]. 27Ул Ахаягә китәргә ният белдергәч, имандашлар аны дәртләндерделәр һәм андагы шәкертләргә Апуллусны кабул итүләрен сорап хат яздылар. Анда килгәч, Апуллус Аллаһы мәрхәмәте аркылы иманга килгәннәргә күп ярдәм күрсәтте[+]. 28Изге язмада язылганнар белән Гайсәнең Мәсих икәнлеген исбатлап, ул бөтен халык алдында яһүдиләр сөйләгән сүзләрне ышандырырлык итеп кире какты[+].

#### 19


Паул Эфестә

1Апуллус Көринттә вакытта, илнең таулы урыннары аша үтеп, Паул Эфескә килде. Анда берничә шәкертне очратты[+].

2– Сез иманга килгәндә, Изге Рухны кабул иттегезме? – дип сорады ул алардан.

– Изге Рух хакында безнең ишеткәнебез дә юк, – диделәр аңа.

3– Сез нинди чумдыру йоласын үтәдегез соң?

– Яхъя кылган чумдырылуны, – дип җавап бирделәр шәкертләр[+].

4– Яхъя кылган чумдырылу гөнаһларыннан тәүбә итүче кешеләр өчен иде. Ул кешеләрне үзеннән соң Килүчегә, ягъни Гайсәгә иман китерергә өндәде, – диде аларга Паул[+].

5Моны ишеткәч, алар Хаким Гайсә исеме белән суга чумдырылдылар[+]. 6Шунда Паул алар өстенә кулларын куйды да шәкертләргә Изге Рух иңде һәм алар таныш булмаган телләрдә сөйли һәм пәйгамбәрлек итә башладылар[+]. 7Анда уникеләп кеше бар иде.

8Паул өч ай буе, гыйбадәтханәгә йөреп, әңгәмәләр корды, кешеләргә Аллаһы Патшалыгы турында тәвәккәллек белән һәм ышандырырлык итеп сөйләде[+]. 9Әмма кайберәүләр, усалланып һәм иман китерергә теләмичә, җыелган халык алдында Хаким Гайсәнең юлын яманладылар. Шуңа күрә Паул алардан китте һәм шәкертләрне үзе белән алып, Туран атлы берәүнең дәресләр уза торган бер зур бүлмәсендә һәр көн әңгәмәләр корып утырды.

10Ике ел буе шулай дәвам итте. Шунлыктан Асия өлкәсендә яшәүчеләрнең һәммәсе – яһүдиләр дә, яһүди булмаганнар да – Раббы сүзен ишеттеләр.


Ә сез кемнәр?

11Аллаһы Паулның куллары белән искитәрлек кодрәтле эшләр кылды. 12Хәтта элек Паулның тәненә тиеп алган кулъяулыкларны, билбауларны авырулар өстенә салдылар һәм шуннан соң авырулар савыкты, алардан явыз рухлар чыкты[+]. 13Кайбер ырымчы илгизәр яһүдиләр дә, җенлеләрдән явыз рухларны куып чыгарырга теләп:

– Мин сезгә Паул вәгазьләгән Гайсә вәкаләте белән боерык бирәм, – дип, Хаким Гайсәнең исемен кулланырга тырыштылар[+].

14Яһүдиләрнең Эскевә атлы бер баш руханиеның җиде углы да шулай эшләде. 15Әмма явыз рух:

– Гайсәне беләм, Паул да миңа таныш, ә сез кемнәр? – дип җавап бирде[+].

16Шунда явыз рухлы кеше аларга ташланды һәм аларны шундый итеп кыйнады ки, тегеләр ул йорттан киемнәре ертылган, яраланган хәлдә чыгып качтылар. 17Бу вакыйга Эфестә яшәүче барлык яһүдиләргә һәм башка халык кешеләренә мәгълүм булды. Бар кешеләр куркуга төште, һәм Хаким Гайсәнең исеме тагын да ныграк ихтирам ителә башлады. 18Иманга килгәннәрнең күпчелеге үзләре кылган начар эшләрне танып сөйләп бирделәр[+]. 19Ә сихерчелек белән шөгыльләнүчеләрнең күбесе, үзләренең китапларын җыеп, аларны бар кеше алдында яндырды. Яндырылган китапларның бәясен исәпләделәр: бөтенесе илле мең көмеш тәңкә чыкты.

20Раббы сүзе менә шундый көч белән таралды һәм ныгыды[+].


Эфестә чуалыш

21Шушы вакыйгалардан соң Паул Македуния һәм Ахая җирләре аша Иерусалимгә барырга булды.

– Иерусалимнән соң мин Римга барып күрергә тиешмен, – диде Паул[+].

22Ике ярдәмчесе – Тимутәй белән Эрастыны, Македуниягә җибәреп, үзе бераз вакытка Асия өлкәсендә калды[+]. 23Шул көннәрдә Хаким Гайсә юлына каршы зур чуалыш булды. 24Эфестә Димитер атлы бер көмешче бар иде. Ул греклар алиһәсе Артемиданың изге йортының көмеш сурәтен ясый, шушы эш белән һөнәрчеләргә шактый күп табыш алырга ярдәм итә иде. 25Ул көмешчеләрне һәм башка шундый һөнәрчеләрне бергә җыйды.

– Дуслар! Сез беләсез, безнең мул тормышыбыз шушы кәсепкә бәйләнгән, – диде ул. – 26Хәлбуки, сез күрәсез һәм ишетәсез, шушы Паул, кеше кулы белән ясалган нәрсәләр илаһлар түгел, дип сөйләп, Эфестә генә түгел, ә бөтен Асия өлкәсендә диярлек күп кешеләрне инандырды һәм юлдан яздырды[+]. 27Бу исә кәсебебез өчен генә куркыныч түгел, бөек алиһә Артемиданың изге йортының да әһәмияте бетәр, бөтен Асия өлкәсе һәм бөтен дөнья табына торган алиһә үзенең бөеклегеннән мәхрүм ителер.

28Шушы сүзләрне ишеткәч, һөнәрчеләрнең ачуы кабарды:

– Эфеслеләрнең Артемидасы бөек! – дип кычкыра башладылар алар.

29Бөтен шәһәрдә чуалыш башланды. Паулның юлдашлары – македунияле Гәй һәм Аристархны тотып алып, барысы бергә тамаша урынына омтылдылар[+]. 30Паул халык төркеме алдына чыгарга теләгән иде, ләкин шәкертләр аны җибәрмәделәр. 31Шулай ук Паулның дуслары булган Асия өлкәсенең кайбер башлыклары да, кешеләр артыннан хәбәр җибәреп, аның тамаша урынында күренмәвен үтенделәр.

32Халык җыелган урында берәүләр бер нәрсә, икенчеләр башка нәрсә кычкырды. Җыелышта тәртипсезлек хөкем сөрде, андагыларның күбесе ни өчен җыелганнарын да белмиләр иде. 33Кайберәүләр Искәндәр исемле бер кешене гаепле дип уйладылар, чөнки яһүдиләр аны халык алдына чыгарга мәҗбүр иттеләр. Искәндәр, халыкка сөйләргә теләп, кулы белән ишарә ясады. 34Аның яһүди икәнлеген белеп алгач, һәммәсе бер тавыштан:

– Эфеслеләрнең Артемидасы бөек! – дип кычкыра башладылар.

Алар ике сәгать буе диярлек шулай кычкырып тордылар. 35Ниһаять, шәһәр сәркатибе, халыкны тынычландырып:

– Эфеслеләр! Бөек алиһә Артемиданың изге йортын һәм күктән төшкән изге ташны саклаучы шәһәр Эфес икәнен кем генә белми? – диде. – 36Моның шулай икәнлеге бәхәссез икән, сез тыныч булырга һәм дуамал эш итмәскә тиеш. 37Сез тотып китергән бу кешеләр Артемиданың изге йортын да таламаган, сезнең алиһәгезне дә хурламаган. 38Димитернең һәм аның белән булган башка һөнәрчеләрнең кемгә дә булса дәгъвасы бар икән, моның өчен мәхкәмәләр һәм өлкә башлыклары бар. Шунда барып, бер-берсенә шикаять[*] белдерсеннәр. 39Әгәр тагын сорауларыгыз бар икән, сез аларны кануни халык җыелышында күтәрә аласыз. 40Бүгенге вакыйга аркасында безнең фетнә куптаруда гаепләнү куркынычыбыз бар. Ә бит мондый чуалышны акларлык һичбер дәлилебез юк.

Шундый сүзләр әйтеп, шәһәр сәркатибе җыелышны таратты.

#### 20


Паулның Македуниягә һәм Грециягә сәфәре

1Чуалыш тукталгач, Паул шәкертләрне үзе янына чакырып алды, күңелләрен күтәрде һәм, аннан соң алар белән саубуллашып, Македуния өлкәсенә китте[+]. 2Өлкәләр аша үткәндә, имандашларны дәртләндереп, күп нәсыйхәт бирде. Паул Грециядә тукталып, 3анда өч ай булды. Су юлы белән Сүриягә китәргә дип торганда, яһүдиләр аңа һөҗүм итәргә сүз куештылар. Шуңа күрә ул, Македуния аша кайтырга, дигән фикергә килде[+]. 4Аны Пур углы беруяле Сопатыр, тессалуникәлеләрдән Аристарх һәм Сикүнди, дербиле Гәй, шулай ук Тимутәй һәм асиялеләр Тухик белән Трофим озата бардылар[+]. 5Алдан китеп, алар безне Троас шәһәрендә көтеп тордылар[+]. 6Ә без, Төче күмәч бәйрәменнән соң, Филиппуйдан су юлы белән киттек һәм биш көн дигәндә алар янына Троаска килеп җиттек. Без анда җиде көн булдык[+].


Паулның үлгән егетне терелтүе

7Атнаның беренче көнендә, икмәк сындырып ашау өчен, бергә җыелдык. Паул иман итүчеләр белән әңгәмә корып утырды һәм, икенче көнне китәргә ниятләгәнгә күрә, әңгәмәне төн уртасына кадәр дәвам итте[+]. 8Без җыелган өске каттагы бүлмәдә күп яктырткычлар яна иде. 9Паул сөйләгән вакытта, тәрәзә төбендә утырган Әүтух исемле бер егетне йокы басты һәм ул, йоклап китеп, өченче каттан егылып төште. Аны күтәрделәр, ул үле иде[+].

10Паул урамга чыкты, егетнең өстенә иелеп, аны кочаклады һәм:

– Борчылмагыз, ул исән, – диде[+].

11Паул янә бүлмәгә менеп, икмәк сындырып ашады, аннары тагын бик озак, таң атканга кадәр, шәкертләр белән сөйләшеп утырды һәм иртә таңнан юлга чыкты.

12Теге егетне өенә алып киткәндә, ул тере иде. Бу хәлгә бар кешеләр бик куанды.


Троастан Милиткә

13Без исә, Паулны көтеп тормыйча, корабка утырып, Ассус шәһәренә таба юл алдык. Паул коры җирдән барырга һәм шул шәһәрдә безгә кушылырга булды. 14Ассус шәһәрендә очрашканнан соң, Паулны корабка алып, Митулини шәһәренә юл алдык. 15Митулинидән киткәннең икенче көнендә Хиос утравы каршында тукталдык, ә иртәгесен Сам утравында идек һәм тагын бер көннән Милит шәһәренә килеп җиттек. 16Паул, Асия өлкәсендә тоткарланмас өчен, Эфесне читләтеп үтәргә булды. Мөмкин булса, Илленче көн бәйрәме җиткәнче, Иерусалимдә булырга ашыга иде ул[+]. 17Паул, Милиттән Эфескә кешеләр җибәреп, бердәмлектәге өлкәннәрне үз янына чакыртты. 18Алар килеп җиткәч, ул болай диде:

– Асия өлкәсендә сезнең белән беренче көннән үк ничек яшәгәнемне үзегез беләсез, – диде ул аларга. –[+] 19Яһүдиләрнең явыз ниятләре аркасында үткән сынауларыма карамастан, тыйнаклык һәм күз яшьләре белән Хакимебез Гайсәгә хезмәт иттем. 20Сезгә файдалы булырлык һәрнәрсәне әйтмичә калдырмадым, сезне халык алдында да, өйдән-өйгә йөреп тә өйрәттем. 21Тәүбә итеп, Аллаһыга таба борылуның һәм Хакимебез Гайсәгә инануның кирәклеге турында яһүдиләргә дә, яһүди булмаганнарга да җитди рәвештә игълан иттем.

22Ә хәзер, Рухның ихтыярына буйсынып, Иерусалимгә барам. Анда мине нәрсә көтәсен белмим. 23Мин фәкать шуны беләм: булачак һәр шәһәремдә мине богаулар һәм хәсрәт көтүен раслый Изге Рух[+]. 24Ләкин минем өчен үз тормышымның кадере юк, тик юлымны ахырга кадәр үтәргә һәм Хакимебез Гайсәдән кабул итеп алган хезмәтне – Аллаһының мәрхәмәте турындагы Яхшы хәбәрне вәгазьләү вазифасын төгәлләргә телим[+].

25Хәзер беләм: Аллаһы Патшалыгын, арагызда йөреп, вәгазьләвемне ишеткәннәрегезнең берсе дә мине башка күрмәс. 26Шуңа күрә бүген сезгә әйтәм: әгәр берәрегез һәлак булса, сезнең каныгызда гаебем юк[+]. 27Мин бит сезгә Аллаһының ихтыярын тулысы белән бәян иттем.

28Үзегез һәм Изге Рух сезне көтүче итеп куйган көтү турында кайгыртыгыз. Углының каны аша Аллаһы Үзенә алган бердәмлеккә көтүчеләр булыгыз[+]. 29Мин киткәннән соң, сезнең яныгызга рәхимсез, көтүгә карата аяусыз бүреләрнең киләчәген беләм[+]. 30Гайсә шәкертләрен үзләренә ияртү өчен, сезнең үзегезнең арагыздан да ялган сөйләүчеләр чыгачак[+]. 31Шуңа күрә сак булыгыз, өч ел буе сезнең һәрберегезгә күз яшьләре белән көне-төне нәсыйхәт бирүемне хәтерегездән чыгармагыз[+]. 32Хәзер сезне Аллаһы кулына һәм Аның мәрхәмәте турындагы сүзгә тапшырам. Ул сүз сезне тагын да ныгытырга һәм барлык изге ителгәннәр арасында сезгә мирас бирергә сәләтле[+].

33Мин һичкемнең алтын-көмешен дә, киемен дә теләмәдем[+]. 34Үзегез беләсез, ихтыяҗларымны һәм минем белән булганнарның хаҗәтләрен менә шушы кулларым канәгатьләндерде[+]. 35Хакимебез Гайсәнең: «Алуга караганда бирүдә бәхет күбрәк» дигән сүзләрен истә тотып, тырышлык куеп, хәлсезләргә ярдәм итәргә кирәк. Шулай эшләргә кирәклекне мин һәр эштә күрсәттем[+].

36Сөйләп бетергәч, Паул, тезләнеп, алар белән бергә дога кылды[+]. 37Һәммәсе күз яше түкте, Паулны кочаклап үптеләр. 38Бигрәк тә «Мине бүтән күрмәячәксез инде» дигән сүзләренә кайгырдылар. Аннары аны корабка чаклы озата бардылар.

#### 21


Паул Иерусалимдә

1Без, алар белән саубуллашып, юлга чыктык һәм туп-туры Кос утравындагы шәһәргә килдек, икенче көнне Родоста, аннары Патара утравында булдык. 2Анда Фойникә өлкәсенә китүче кораб табып, аңа утырдык та кузгалып киттек. 3Кипр утравын көньягыннан урап үтеп, Сүрия өлкәсенә таба йөздек. Сурда тукталыш ясадык, чөнки анда корабтан йөк бушатылырга тиеш иде.

4Шул шәһәрдәге шәкертләрне эзләп табып, яннарында җиде көн булдык. Алар, Рух аркылы Паулны кисәтеп, Иерусалимгә бармаска куштылар[+]. 5Китәр вакыт җиткәч, юлга чыктык. Барлык имандашлар хатыннары һәм балалары белән безне шәһәр читенә кадәр озата бардылар, ә яр буена килеп җиткәч, бөтенебез бергә тезләнеп дога кылдык[+]. 6Саубуллашканнан соң, без корабка утырдык, ә алар өйләренә кайтып киттеләр.

7Без исә, юлыбызны дәвам итеп, Пытулемаис шәһәренә килеп төштек. Анда имандашлар янына барып, алар белән бер көн булдык. 8Ә икенче көнне без Кайсариягә килдек һәм җиде ярдәмченең[*] берсе – Яхшы хәбәрне таратучы Филип өендә тукталдык[+]. 9Аның кияүгә чыкмаган дүрт кызы булып, аларның пәйгамбәрлек итү сәләте бар иде[+].

10Без килеп, берничә көн үткәч, Яһүдиядән Һагәб атлы бер пәйгамбәр килде[+]. 11Яныбызга килеп, ул Паулның билбавын алды да шуның белән үзенең кул-аякларын бәйләде.

– Изге Рух болай дип әйтә: Иерусалимдәге яһүдиләр бу билбауның иясен менә шулай бәйләр һәм мәҗүсиләр кулына тапшырыр, – диде Һагәб[+].

12Моны ишеткәч, без һәм анда булган башка кешеләр Паулның Иерусалимгә бармавын үтендек[+]. 13Әмма Паул:

– Нәрсә эшлисез сез? Ник елыйсыз һәм йөрәгемне телгәлисез? Мин Хакимебез Гайсә исеме хакына Иерусалимдә тоткын булырга гына түгел, үләргә дә әзермен, – дип җавап бирде[+].

14Без исә аны күндерә алмагач тынычландык та:

– Раббының ихтыяры булсын! – дидек.

15Кайсариядә бераз вакыт булганнан соң, җыенып, Иерусалимгә киттек. 16Безнең белән бергә Кайсариядән берничә шәкерт тә барды. Алар безне бер Мынасун атлы кипрлының йортына алып килделәр һәм без аның янында тукталдык. Мынасун исә инде күптән иманга килгән шәкерт иде.


Паул Ягъкуб янында

17Иерусалимгә килгәч, андагы имандашлар безне шатланып кабул иттеләр. 18Икенче көнне Паул Ягъкуб янына барды, без дә аңа иярдек. Анда барлык өлкәннәр җыелган иде[+]. 19Аларны сәламләгәннән соң, үз хезмәте аркылы Аллаһының башка халыклар арасында нәрсәләр эшләгәнлеген җентекләп сөйләп бирде. 20Паулны тыңлагач, андагылар Аллаһыны данлады да Паулга болай дип әйтте:

– Беләсеңме, имандаш, яһүдиләр арасында инде иманга килгән ничә мең кеше бар. Алар барысы да – Муса канунын бик тырышып яклаучылар[+]. 21Ул башка халыклар арасында яшәүче барлык яһүдиләрне угылларын сөннәткә утыртмаска һәм яһүд халкының йолаларын тотмаска өндәп, Муса кануныннан баш тартырга өйрәтә икән, дип әйткәннәр синең хакта аларга[+]. 22Нәрсә эшләргә инде? Әлбәттә, алар синең килүең турында ишетер. 23Инде киңәшебез шундый: бездә нәзер кылган дүрт кеше бар,[+] 24аларны үзең белән ал да бергә пакьләнү йоласын үтәгез. Алар чәч алдыра алсын өчен, чыгымнарын үз өстеңә ал. Шулай барысы да синең хакта ишеткәннәренең дөрес түгеллеген һәм үзеңнең дә Канунга буйсынып яшәвеңне аңларлар[+].

25Ә инде Гайсә Мәсихкә иман китергән башка халык кешеләренә килгәндә, без аларга үзебезнең карарны әйтеп хат яздык. «Потларга корбан итеп китерелгән ризыкны, канны, буып үтерелгән хайван итен ашаудан һәм җенси азгынлыктан тыелыгыз», – дидек без аларга[+].

26Икенче көнне теге кешеләрне үзе белән алып, Паул алар белән бергә пакьләнү йоласын үтәде. Шуннан соң Аллаһы йортына кереп, ул пакьләнү көннәренең бетү һәм аларның һәрберсе өчен корбан китерелү вакытын игълан итте[+].


Паулның Аллаһы йортында кулга алынуы

27Җиде пакьләнү көне үтте дигәндә, Асия өлкәсеннән килгән берничә яһүди, Паулны Аллаһы йортында күреп, бөтен халыкны аңа каршы котырттылар һәм аны тотып алдылар да:

28– Исраил ирләре, ярдәм итегез! Бөтен җирдә безнең халыкка, Канунга һәм бу урынга каршы өйрәтә торган кеше шушы. Шуның өстенә, яһүди булмаганнарны Аллаһы йортына алып кереп, бу изге урынны мәсхәрә итте, – дип кычкырдылар[+].

29Алар аны элегрәк шәһәрдә эфесле Трофим белән бергә күргәнгә, Трофимны Аллаһы йортына Паул алып кергән дип уйладылар[+].

30Бөтен шәһәрдә ыгы-зыгы купты, төрле яктан халык җыйналды. Паулны Аллаһы йортыннан сөйрәп алып чыктылар һәм шундук капкаларны бикләп куйдылар. 31Алар аны үтермәкче булганда, гаскәриләр башлыгы бөтен Иерусалимдә буталыш башлануы турында хәбәр алды. 32Ул шундук гаскәриләр һәм йөзбашлары белән бергә халык җыелган урынга йөгерде. Кешеләр, башлыкны һәм гаскәриләрне күреп, Паулны кыйнаудан туктадылар. 33Гаскәриләр башлыгы якынрак килде һәм, Паулны кулга алып, ике чылбыр белән богауларга әмер бирде.

– Бу кеше кем һәм ул нәрсә эшләде? – дип сорады ул[+].

34Халык арасында берәүләр бер нәрсә, икенчеләре башка нәрсә кычкыра башлады. Гаскәриләр башлыгы, шундый шау-шу булганга, эшнең нәрсәдә икәнен белә алмады һәм шунлыктан Паулны ныгытмага алып барырга кушты[+]. 35Алар баскычка килеп җиткәндә, халык кысрыклаганлыктан, гаскәриләргә Паулны күтәреп барырга туры килде. 36Халык төркеме:

– Аңа үлем! – дип кычкыра-кычкыра ияреп барды.

37Ныгытма эченә керер алдыннан Паул гаскәриләр башлыгына:

– Сиңа бер нәрсә әйтергә мөмкинме? – диде.

– Син грекча беләсеңмени? – дип гаҗәпләнде теге. – 38Димәк, элегрәк фетнә күтәреп, дүрт мең юлбасарны чүлгә алып чыккан мисырлы син түгел?

39– Мин – яһүди, Киликия өлкәсендәге шактый гына танылган Тарс шәһәреннән. Синнән үтенәм, халыкка сөйләргә рөхсәт итче, – диде аңа Паул[+].

40Гаскәриләр башлыгы рөхсәт бирде. Паул, баскычта басып торган килеш, халыкка ишарә ясады. Тирән тынлык урнашты һәм Паул яһүд телендә[†] сөйли башлады.

#### 22


Паулның үзен яклавы

1– Туганнар һәм аталар! Үземне яклап, берничә сүз әйтергә рөхсәт итегез, – диде Паул.

2Аның үзләре белән яһүдчә сөйләшүен ишетеп, халык бөтенләй тынып калды.

3– Мин – яһүди, – диде ул. – Киликиянең Тарс шәһәрендә тудым, Иерусалимдә тәрбияләндем. Гәмәлиилнең шәкерте булып, мине аталарыбыз Канунына җентекләп өйрәттеләр. Бүген сезнең һәммәгез Аллаһыга бирелгәндәй, мин дә – Аллаһыга бик нык бирелгән кеше[+].

4Мин Гайсә юлыннан баручыларны үтергәнчегә тикле эзәрлекләдем, ир-атларны да, хатын-кызларны да богаулап, зинданнарга ташлаттым[+]. 5Моның шулай икәнен олуг рухани һәм өлкәннәр киңәшмәсе раслый ала. Мин алардан Дәмәшкътә яшәүче яһүди туганнарга тәгаенләнгән хат алдым. Әлеге юлдан баручы кешеләрне кулга алу һәм җәзага тарту өчен, Иерусалимгә алып килергә дип, Дәмәшкъкә бара идем[+].


Паулның Хаким Гайсәгә таба борылуы хакында сөйләве

6Дәмәшкъкә якынлашып килгәндә, көн уртасындарак, кинәт күктән көчле яктылык төште һәм тирә-ягымны яктыртты[+]. 7Мин җиргә егылдым һәм: «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең?» дигән тавыш ишеттем. 8Мин: «Син кем, Әфәндем?» – дип сорадым. «Мин – син эзәрлекли торган насаралы Гайсә», – диде Ул. 9Минем белән бергә булган кешеләр яктылыкны күрделәр, әмма миңа Сөйләүченең тавышын ишетмәделәр. 10Мин Аңардан: «Әфәндем, миңа нәрсә эшләргә?» – дип сорадым. «Тор да Дәмәшкъкә бар, анда сиңа дип билгеләп куелган барлык эшләр турында әйтерләр», – диде миңа Хаким Гайсә.

11Көчле яктылыктан сукырайганга, янымдагы кешеләр мине Дәмәшкъкә җитәкләп алып килделәр. 12Дәмәшкътә яшәүче диндар һәм Канунга тугрылыклы, андагы барлык яһүдиләр тарафыннан хөрмәт ителгән Һанани исемле берәү[+] 13яныма килеп: «Шаул туган, күзләрең ачылсын!» – диде. Шундук минем күзләрем ачылды һәм мин аны күрдем. 14«Аталарыбызның Алласы Үз ихтыярын белергә, Хак Затны күреп, Аның тавышын ишетергә сине алдан билгеләде, – диде Һанани. – 15Син барлык кешеләргә күргәннәреңне һәм ишеткәннәреңне сөйләп, Аңа шаһит булырсың[+]. 16Инде тагын нәрсә көтәргә? Тор һәм суга чумдыру йоласын үтә, Аның исеменә мөрәҗәгать итеп, гөнаһларыңны юып төшер», – диде ул миңа[+].

17Иерусалимгә кайткач, Аллаһы йортында дога кылган вакытта, гадәти булмаган гыйбадәт кылу халәтенә килеп,[+] 18Хаким Гайсәне күрдем. Ул миңа: «Ашык һәм тиз арада Иерусалимнән кит, чөнки монда Минем хактагы шаһитлыгыңны кабул итмәячәкләр», – диде. 19«Хакимем! – дидем мин. – Гыйбадәтханәдән гыйбадәтханәгә йөреп, Сиңа иман итүчеләрне тотып, зинданнарга утыртуым һәм кыйнавым хакында алар беләләр. 20Синең хакта шаһитлык иткән Эстефәннең каны коелган вакытта мин анда идем. Мин аны үтерүне хупладым, үтерүчеләрнең киемнәрен саклап тордым», – дип җавап бирдем[+]. 21Шунда Хаким миңа: «Бар, Мин сине еракка, башка халыклар янына җибәрәм», – диде.


Паул – Рим гражданы

22Шушы сүзләрне әйткәнче, Паулны тыңладылар, ә аннары:

– Бу кешене җир йөзеннән юк итәргә! Мондый кеше яшәргә тиеш түгел, – дип кычкыра башладылар.

23Алар, акыра-акыра, өске киемнәрен күтәреп болгадылар, югарыга тузан ыргыттылар[*]. 24Шунда гаскәриләр башлыгы Паулны ныгытмага алып керергә әмер бирде. Аңа каршы шул чаклы акыруларының сәбәбен белү өчен, аны камчылап сорау алырга боерды. 25Ләкин үзен каешлар белән бәйләгән вакытта Паул янында торган йөзбашына:

– Рим гражданын камчыларга, җитмәсә, хөкем итмичә торып, рөхсәт ителәмени сезгә? – диде[+].

26Йөзбашы, моны ишеткәч, гаскәриләр башлыгына барды да:

– Нәрсә эшлисең син? Бу кеше – Рим гражданы, – диде.

27Шуннан соң гаскәриләр башлыгы, Паул янына килеп:

– Әйт әле миңа, син – Рим гражданымы? – диде.

– Әйе, – дип җавап бирде Паул.

28– Мин үземнең гражданлыгымны күп акча түләп алдым, – дип әйтте гаскәриләр башлыгы.

– Ә мин Рим гражданы булып туганмын, – диде Паул.

29Аңардан сорау алырга тиеш булганнар шундук яныннан читкәрәк киттеләр, ә гаскәриләр башлыгы, Паулның Рим гражданы икәнлеген белгәч, аны бәйләгәне өчен куркуга төште.

30Икенче көнне, яһүдиләрнең Паулны нәрсә өчен гаепләүләрен төгәл белергә теләп, гаскәриләр башлыгы аның богауларын салдырды. Ул баш руханиларга, Югары киңәшмә әгъзаларының барысына җыелырга әмер бирде һәм Паулны алар алдына алып кереп бастырды.

#### 23


Паул Югары киңәшмә алдында

1Югары киңәшмә әгъзаларына карап, Паул:

– Туганнар! – диде. – Бүгенге көнгә кадәр Аллаһы каршында саф вөҗдан белән яшәдем[+].

2Шунда олуг рухани Һанани Паул янындагыларга аның авызына сугарга кушты[+]. 3Ә Паул аңа:

– Әй, агартылган дивар, сиңа Аллаһы сугачак! Син мине Канун буенча хөкем итү өчен утырасың, ә үзең, Канунга каршы килеп, миңа сугарга әмер бирәсең, – диде[+].

4– Син Аллаһының олуг руханиен мыскыл итәсеңме? – диделәр аның янында торучылар[+].

5– Мин, туганнар, аның олуг рухани икәнлеген белмәдем. Изге язмада: «Үз халкың белән идарә итүчене хурлама»[*], – дип язылган бит, – диде Паул[+].

6Андагыларның бер өлеше – саддукейлар, икенче өлеше фарисейлар икәнлеген белеп, Паул:

– Туганнар! Ата-бабаларым фарисей булганнар, мин үзем дә – фарисей. Монда мине үлеләрнең терелүенә өмет баглавым өчен хөкем итәләр, – дип кычкырды[+].

7Ул шулай дию белән, фарисейлар һән саддукейлар арасында каты бәхәс чыгып, җыелыш икегә бүленде, 8чөнки саддукейлар үледән терелү, фәрештәләр, рухларның да юклыгын исбатлыйлар, ә фарисейлар боларның барысына да ышаналар[+]. 9Шунда зур гауга купты, фарисей канун белгечләре бик нык бәхәсләшеп:

– Без бу кешедә һичбер начарлык тапмыйбыз. Аңа рух яки фәрештә әйткәндер, бәлки, – диделәр[+].

10Ызгыш көчәйгәнлектән, гаскәриләр башлыгы Паулны өзгәләп ташлауларыннан курка башлады, шуңа күрә ул гаскәриләргә, аска төшеп, Паулны ул кешеләр арасыннан алырга һәм ныгытмага илтергә әмер бирде.

11Икенче төнне Паул янына Хаким Гайсә килде.

– Нык бул! Иерусалимдә Минем турыда ничек шаһитлык биргән булсаң, Римда да шулай шаһитлык бирергә тиешсең, – диде Ул[+].


Яһүдиләрнең Паулны үтерергә сүз куешуы

12Көн тугач, кайбер яһүдиләр бергә җыелып сүз куештылар һәм Паулны үтергәнчегә тикле ашамаска, эчмәскә ант иттеләр. 13Ант итүчеләрнең саны кырыктан артык иде. 14Алар, баш руханилар һәм өлкәннәр янына килеп:

– Без, Паулны үтермичә торып, һичнәрсә ашамаска җитди рәвештә ант иттек. 15Ә сез хәзер Югары киңәшмә белән берлектә аның хакындагы эшне төгәлрәк тикшерергә телибез, дигән булып, гаскәриләр башлыгыннан аны яныгызга чыгаруын сорагыз. Без әзер торырбыз һәм ул юлда чагында, аны үтерербез, – диделәр.

16Паулның сеңлесенең углы, алар корган явыз ният турында ишетеп, ныгытмага килде һәм бу турыда Паулга әйтеп бирде. 17Паул исә, йөзбашларының берсен чакырып:

– Бу егетне гаскәриләр башлыгы янына алып бар, чөнки аның аңа әйтәсе сүзе бар, – диде.

18Йөзбашы егетне гаскәриләр башлыгы янына алып килде.

– Тоткын Паул, мине үз янына чакырып, бу егетне яныңа алып килүемне сорады. Ул сиңа нәрсәдер әйтергә тели.

19Гаскәриләр башлыгы, егетнең кулыннан тотып, читкәрәк алып китте.

– Син миңа нәрсә әйтергә телисең? – дип сорады ул аннан.

20– Яһүдиләр, Паул хакындагы эшне төгәлрәк тикшерү өчен дигән булып, иртәгә синнән Паулны Югары киңәшмә алдына китерүеңне сорарга сүз куешканнар, – дип җавап бирде егет. – 21Ләкин син аларны тыңлама, чөнки Паулны үтергәнчегә тикле ашамаска һәм эчмәскә дип ант иткән кырыктан артык кеше аны сагалап торалар. Алар инде Паулны үтерергә әзер, синең сүзеңне генә көтәләр.

22Гаскәриләр башлыгы егеткә:

– Моны миңа сөйләвең турында беркемгә дә әйтмә, – дип кайтарып җибәрде.


Паулның идарәче Филикескә җибәрелүе

23Шуннан соң гаскәриләр башлыгы ике йөзбашын чакырып алды.

– Ике йөз җәяүле, җитмеш атлы һәм ике йөз укчы гаскәр әзерләгез. Алар кичке сәгать тугызда Кайсариягә китсеннәр. 24Паулны утыртып алып барырга да атлар әзер булсын. Аны идарәче Филикес янына хәвеф-хәтәрсез алып барып җиткерегез, – диде ул аларга[+].

25Һәм шундый эчтәлекле хат язды:

26«Кләүди Лусидән мөхтәрәм идарәче Филикескә сәлам!

27Яһүдиләр бу кешене тотып алганнар һәм үтерергә җыеналар иде. Мин, аның Рим гражданы икәнен белгәч, гаскәриләр белән барып, аны коткарып калдым[+].

28Аннары, ни өчен гаепләүләрен белергә теләп, бу кешене яһүдиләрнең Югары киңәшмәсенә алып килдем[+] 29һәм гаепләүләрнең яһүдиләр Канунына кагылышлы икәнлеген белдем, ләкин аны үлемгә яки богаулауга дучар итәрлек гаепләүләр булмады[+].

30Бу кешегә каршы сүз куешуны ишеткәч, аны тиз арада яныңа җибәрдем, гаепләүчеләргә аңа каршы син барында сөйләргә әмер бирдем»[+].

31Шулай итеп, үзләренә бирелгән әмерне үтәп, гаскәриләр төнлә белән Паулны Антипатырга алып киттеләр. 32Ә икенче көнне, Паулны атлы гаскәриләргә тапшырып, җәяүле гаскәриләр кире ныгытмага кайттылар. 33Кайсариягә килеп җиткәч, гаскәриләр, идарәчегә хатны биреп, Паулны аның карамагына тапшырдылар. 34Идарәче хатны укып чыкты һәм Паулның кайсы өлкәдән булуын сорады. Киликиядән икәнен белгәч:[+] 35«Гаепләүчеләрең монда килгәч, тыңлармын сине», – диде. Ә Паулны Һируд сараенда сак астында тотарга әмер бирде.

#### 24


Паулның Филикес каршында гаепләнүе

1Биш көннән олуг рухани Һанани өлкәннәр һәм канун белгече Тертул атлы бер кеше белән Кайсариягә килде. Алар Паулга каршы гаепләүләрен идарәчегә белдерделәр[+]. 2Паулны чакыртып китергәч, Тертул гаепләү сүзләрен башлады:

– Мөхтәрәм Филикес! Син җитәкчелек иткәндә, без озак вакыт тынычлыкта яшибез һәм кайгыртуларың аркасында бу халыкның хәле яхшы якка үзгәрә. 3Без моны һәрвакыт һәм һәр җирдә күп рәхмәтләр белән таныйбыз, – диде ул. – 4Сине озак мәшәкатьләмәс өчен, әйтергә теләгән берничә сүзебезне ачык күңел белән тыңлавыңны үтенәм.

5Бөтен дөньяда яшәүче яһүдиләр арасына фетнә салучы һәм Насара мәзһәбенең[*] башлыгы булган бу кешене чумадай куркыныч дип таптык[+]. 6Ул хәтта Аллаһы йортын нәҗесләргә тырышты. Ә без аны кулга алдык [һәм үз Кануныбыз буенча хөкем итәргә теләдек[+]. 7Әмма гаскәриләр башлыгы Луси аны безнең кулдан көч белән тартып алды. 8Аны гаепләүчеләргә яныңа килергә кушты.][*] Аны нәрсәдә гаепләвебезне син үзең аннан сорау алып белерсең, – диде Тертул.

9Яһүдиләр, әйтелгәннәрне дөрес дип раслап, бу гаепләүләргә кушылдылар.


Паулның Филикес каршында үзен яклавы

10Идарәче, сөйләргә мөмкин дип, Паулга ишарә ясады.

– Синең күп еллар буе бу халыкның хөкемчесе булуыңны белгәнгә, мин үземне ышанып яклаячакмын, – дип сүзен башлады Паул. – 11Аллаһыга табыну өчен, Иерусалимгә килгәнемә унике көннән дә артып китмәде. Моны үзең тикшерә аласың. 12Аллаһы йортында да, гыйбадәтханәләрдә дә, шәһәрдә дә кем белән булса да бәхәсләшүемне яки халык арасына фетнә салуымны күрмәделәр алар. 13Миңа хәзер гаеп ташлауларын да үзләре исбат итә алмыйлар. 14Әмма алдыгызда шуны таныйм: алар мәзһәб дип атаган юлдан барып, аталарым Алласына хезмәт итәм, Муса канунына һәм пәйгамбәрләр тарафыннан язылганнарның барысына ышанам. 15Тәкъва кешеләр дә, тәкъва булмаганнар да үледән тереләчәк дип, мин дә алар кебек үк Аллаһыга өмет баглыйм[+]. 16Шуңа күрә мин һәрвакыт Аллаһы алдында һәм кешеләр каршында саф вөҗдан белән яшәргә тырышам[+].

17Берничә ел булмыйча торганнан соң, үз халкыма хәер-сәдака бирү өчен һәм корбан китерергә дип, Иерусалимгә кайттым[+]. 18Аллаһы йортында пакьләнү йоласын үтәп, шушы эшләрне башкарган вакытымда миңа тап булдылар. Яныма халык та җыелмаган иде, беркемне дә борчымадым да[+]. 19Анда Асия өлкәсеннән берничә яһүди бар иде. Гаепләрлек берәр нәрсәләре булса, алар каршыңа килеп басарга һәм мине гаепләргә тиешләр иде. 20Мондагы ул кешеләр югары киңәшмә алдында торган вакытымда миндә нинди явызлык тапканнарын әйтсеннәр. 21Анда булганда: «Мине хәзер үлеләрнең тереләчәгенә ышануым өчен хөкем итәләр», – дип кычкырып әйттем, башка һичнәрсә эшләмәдем, – диде Паул[+].

22Хаким Гайсә юлы хакында яхшы белгән Филикес:

– Гаскәриләр башлыгы Луси килгәч, сезнең эш турында карар кылырмын, – дип, тикшерү эшен кичектерде.

23Ә йөзбашына, Паулны сак астында тотарга, ләкин дусларына аңа хезмәт күрсәтүдә комачауламаска, дигән әмер бирде.


Паул сак астында

24Берничә көннән соң Филикес үзенең яһүди хатыны Друсилла белән Паул булган урынга килде дә, Паулны чакыртып алып, аның Гайсә Мәсихкә иман итү турында сөйләгәнен тыңлады.

25Әмма Паул тәкъвалык, нәфесне тыю һәм булачак хөкем хакында сөйләгәндә, Филикес куркуга төште.

– Хәзергә җитеп торыр, вакыт тапкач чакыртырмын, – диде ул[+].

26Шул ук вакытта ул Паул аңа акча бирер дип өметләнде. Шуңа күрә еш кына Паулны чакыртып, әңгәмә корып утырды. 27Әмма ике елдан Филикес урынына Порки Фисте килде. Филикес исә, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулны тоткынлыкта калдырды.

#### 25


Паулның кайсар хөкемен таләп итүе

1Өлкәгә килеп өч көн торганнан соң, Фисте Кайсариядән Иерусалимгә китте. 2Баш руханилар һәм яһүдиләрнең башлыклары, аның янына килеп, Паулны гаепләделәр. 3Үзләренә яхшылык күрсәтүне сорап, Паулны Иерусалимгә чакыртуын үтенделәр. Ә үзләре аны юлда үтерергә сүз куештылар[+]. 4Әмма Фисте Паулның Кайсариядә сак астында калачагын һәм тиздән үзенең шул шәһәргә барачагын әйтте.

5– Шулай итеп, – диде ул, – җитәкчеләрегез минем белән барсын һәм, ул кешенең гаебе булса, әйтсен.

6Иерусалимдә атна-ун көн булганнан соң, Фисте Кайсариягә кайтты. Икенче көнне ул хөкем итү урынына утырды да Паулны алып керергә әмер бирде. 7Паул кергәч, Иерусалимнән килгән яһүдиләр аны урап алдылар һәм аңа каршы күп санлы авыр гаепләүләр белән ябырылдылар, ләкин ул гаепләүләрне исбат итә алмадылар.

8– Мин яһүдиләр канунына да, Аллаһы йортына да, кайсарга каршы да һичнинди начарлык кылмадым, – диде Паул үзен яклап.

9Ә Фисте, яһүдиләргә ярарга теләп, Паулдан:

– Иерусалимгә барырга һәм анда, бу гаепләүләрне тикшерү өчен, хөкемем алдына басарга син ризамы? – дип сорады.

10– Мин хәзер кайсар мәхкәмәсендә торам һәм шунда хөкем ителергә тиешмен. Син үзең дә яхшы беләсең, мин яһүдиләрне үпкәләтерлек бернәрсә дә эшләмәдем[+]. 11Әгәр дә мин, дөрес эшләмичә, үлемгә хөкем ителерлек ниндидер эш кылганмын икән, үлем җәзасыннан баш тартырга тырышмыйм. Ә инде аларның мине гаепләүләре дөрес булмаса, мине беркем дә алар кулына тотып бирә алмый. Кайсарга мөрәҗәгать итәргә[*] телим, – диде Паул.

12Фисте киңәшчеләре белән фикерләшкәннән соң:

– Син кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләдең һәм шуңа күрә кайсар янына китәчәксең, – диде[+].


Паулның Әгрип патша алдына китерелүе

13Берничә көннән Әгрип[†] патша белән Берники, Фистенең хәлен белү өчен, Кайсариягә килделәр. 14Алар анда байтак көннәр булганлыктан, Фисте Паулның эшен патшага тәкъдим итте:

– Монда Филикес тоткынлыкта калдырган бер кеше бар. 15Мин Иерусалимдә булганда, яһүдиләрнең баш руханилары һәм өлкәннәре, аны хөкем итүне таләп итеп, шикаять белән килделәр. 16Римлыларда, гаепләнүченең йөзенә карап гаепләүчеләре һәм гаепләүгә каршы үзен яклау мөмкинлеге булмыйча торып, кешене җәзага тарту гадәте юклыгын әйтеп җавап бирдем мин аларга. 17Алар монда килгәч, һич кичектермичә, икенче көнне үк хөкем итү урынына утырдым да ул кешене алып килергә әмер бирдем. 18Гаепләүчеләр аны гаепләргә дип сүз алдылар, ләкин мин көткән гаепләүләрнең берсен дә китермәделәр. 19Аның урынына алар үз диннәренә кагылышлы мәсьәләләр, Паул тере дип раслаган ниндидер үлгән Гайсә хакында бәхәсләштеләр[+]. 20Мондый мәсьәләләрне тикшерергә кыенсынып, мин аңа Иерусалимгә барырга һәм бу эш буенча шунда хөкем ителергә тәкъдим иттем. 21Әмма ул галиҗәнаб кайсар карарын сорады һәм сак астында калырга теләде. Шуңа күрә мин, кайсар янына җибәрелгәнче, аны сак астында тотарга куштым, – диде Фисте.

22Әгрип Фистегә:

– Ул кешене мин дә тыңларга теләр идем, – диде.

– Иртәгә син аны тыңларсың, – дип җавап бирде Фисте.

23Икенче көнне Әгрип һәм Берники хәрби җитәкчеләр һәм иң күренекле гражданнар белән бергә бик тантаналы рәвештә кабул итү бүлмәсенә кергәч, Фисте әмере буенча Паулны алып килделәр.

24– Әгрип патша һәм биредә утыручылар! – диде Фисте. – Иерусалимдә дә, монда да күп яһүдиләр менә шушы кешедән зарландылар. Алар ул башка яшәргә тиеш түгел, дип кычкырдылар[+]. 25Әмма мин, ул үлемгә хөкем ителерлек бернинди эш эшләмәгән, дип таптым һәм, ул үзе галиҗәнаб кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләгәнлектән, аны кайсар янына җибәрергә булдым[+]. 26Ләкин аның хакында кайсарга нәрсә язарга да белмим. Шуңа күрә, бу тикшерүдән соң язарлык берәр нәрсә булсын иде дип, мин аны алдыгызга, бигрәк тә, Әгрип патша, синең каршыңа китердем. 27Тоткынның нинди эштә гаепләнүен күрсәтмичә, аны кайсар янына җибәрү, минемчә, уйламыйча эшләнгән эш булачак бит.

#### 26


Паул Әгрип патша каршында

1Әгрип Паулга:

– Сиңа үзеңне яклап сөйләргә рөхсәт ителә, – диде.

Шунда Паул кулын күтәрде һәм үзен яклап сөйли башлады:[+]

2– Әгрип патша! Бүген алдыңда яһүдиләрнең барлык гаепләүләреннән үземне яклый алуыма бәхетлемен. 3Син яһүдиләрнең барлык йолаларын һәм бәхәсле фикерләрен бик яхшы белгәнгә күрә мине түземлелек белән тыңлавыңны үтенәм.

4Яшьтән үк ничек гомер иткәнлегемне, баштан ук үз халкым арасында Иерусалимдә яшәгәнлегемне барлык яһүдиләр белә[+]. 5Алар мине күптәннән белә һәм, теләсәләр, фарисейлар төркемендә булганлыгым – динебезнең иң таләпчән тәгълиматын тотканлыгым хакында шаһитлык бирә алалар[+]. 6Ә хәзер мин Аллаһы тарафыннан аталарыбызга бирелгән вәгъдәнең үтәлүен өмет итүем өчен хөкем алдында торам. 7Безнең унике ыруг, ул вәгъдәнең тормышка ашуына өмет баглап, көне-төне тырышып Аллаһыга хезмәт итә. Әгрип патша, яһүдиләр мине шушы өмет өчен гаеплиләр[+].

8Кешеләр, ни өчен сез Аллаһының үлеләрне терелтүен ышанмаслык эш дип саныйсыз[+]?

9Дөрес, кайчандыр мин дә, Насаралы Гайсә исеменә каршы мөмкин булган бөтен нәрсәләрне эшләргә кирәк, дип уйладым[+]. 10Һәм Иерусалимдә шулай эшләдем дә: баш руханилардан вәкаләт алып, Аллаһының күп изгеләрен зинданнарга ташлаттым, башкалар аларны үтергәндә, мин ризалыгымны белдерә идем[+]. 11Гыйбадәтханәдән гыйбадәтханәгә йөреп, күп тапкырлар аларны җәзаладым һәм Гайсәгә булган иманнарын инкяр иттерергә тырыштым. Аларга карата ачуым бик көчле булганлыктан, андыйларны хәтта чит шәһәрләрдә дә эзәрлекләп йөрдем[+].


Паулның Хаким Гайсәгә таба борылуы хакында сөйләве

12Тагын шундый максат куеп, баш руханилар тапшырган эш буенча һәм аларның вәкаләте белән Дәмәшкъкә барганда,[+] 13көн уртасындарак, әй патша, күктән төшкән бик көчле яктылык күрдем. Кояштан да яктырак ул ут минем һәм юлдашларымның тирә-ягын яктыртты. 14Без барыбыз да җиргә егылдык, һәм мин тавыш ишеттем. Ул тавыш миңа яһүд телендә: «Шаул, Шаул! Нигә син Мине эзәрлеклисең? Үгез үз хуҗасының таягына тибенгән кебек, үзеңә зыян китерәсең», – диде. 15«Син кем, Әфәндем?» – дип сорадым мин. Ул миңа әйтте: «Мин – син эзәрлекли торган Гайсә. 16Тор, аякларыңа бас! Сине хезмәтче итеп куяр өчен, хәзер күргәннәреңә һәм Минем тарафтан сиңа киләчәктә күрсәтеләчәк нәрсәләргә шаһит итәргә дип, күрендем Мин сиңа. 17Мин сине үз халкың кулыннан коткарырмын һәм башка халыклардан да саклармын: башка халыклар арасына мин җибәрәм бит сине. 18Син аларның күзләрен ачарга, аларны караңгылыктан яктылыкка, шайтан хакимиятеннән Аллаһыга таба борырга тиешсең. Шунда аларның гөнаһлары кичерелер, Миңа булган иман аша изге ителгәннәр арасында урын алырлар алар», – диде миңа Хаким Гайсә[+].

19Шуңа күрә, Әгрип патша, мин, күктән иңгән күренешкә буйсынып, 20башта Дәмәшкъ һәм Иерусалим кешеләренә, аннары бөтен Яһүдия җирендә яшәүчеләргә, яһүди булмаган башка халыкларга вәгазь сөйләдем. Аларны тәүбә итеп Аллаһыга таба борылырга, тәүбә итүләрен күрсәтә торган эшләр кылырга чакырдым[+]. 21Менә шуның өчен яһүдиләр мине Аллаһы йортында тотып алдылар һәм үтерергә тырыштылар[+]. 22Ләкин Аллаһы бүгенге көнгә кадәр миңа ярдәм итә, һәм менә монда торган көе олысына да, кечесенә дә шаһитлык бирәм. Мин бары тик пәйгамбәрләр һәм Муса, киләчәктә булачак, дип, алдан әйткән хәлләр турында гына сөйлим. 23Алар Мәсихнең газап чигәргә тиешлеген һәм беренче булып үледән тереләчәген, яһүд халкына һәм башка халыкларга яктылык турындагы хәбәрне игълан итәчәген әйткәннәр иде, – диде Паул[+].

24Ул үзен шулай дип яклаганда, Фисте аңа кычкырып:

– Паул, син акылыңнан шашкансың! Зур гыйлемлек сине акылдан яздыра, – диде.

25– Мин акылдан шашмадым, мөхтәрәм Фисте, – диде Паул. – Мин аек акыл белән хакыйкать сүзләре сөйлим. 26Патша болар турында белә, һәм мин аның алдында кыюлык белән сөйли алам. Бу эшләр патшаның игътибарыннан читтә калмаганлыгына шигем юк, чөнки аларның берсе дә яшерен эшләнмәде.

27Әгрип патша, пәйгамбәрләргә ышанасыңмы? Беләм, ышанасың, – диде Паул.

28Әгрип Паулга:

– Син мине шулай тиз генә мәсихче итәргә мөмкин дип уйлыйсыңмы? – диде.

29– Тиз генәме, юкмы, – диде Паул, – синең генә түгел, ә бүген мине тыңлаучыларның барысының да минем кебек булуларын Аллаһыдан үтенеп сорыйм. Әлбәттә, бу богаулардан тыш[+].

30Шуннан соң патша һәм идарәче, Берники һәм алар белән утыручылар урыннарыннан тордылар 31һәм, читкәрәк китеп:

– Бу кеше үлемгә яки тоткынлыкка хөкем ителерлек һичнәрсә эшләмәгән, – дип сөйләштеләр[+].

32Әгрип Фистегә:

– Кайсарга мөрәҗәгать итәргә теләмәгән булса, бу кешене азат итәргә мөмкин булган булыр иде, – диде[+].

#### 27


Паулның Римга җибәрелүе

1Безнең Италиягә су юлы белән баруыбыз турында карар кылынгач, Паулны һәм тагын берничә тоткынны кайсар полкының Юли атлы йөзбашына тапшырдылар[+]. 2Без Асия өлкәсенә бара торган Адрамут шәһәреннән булган корабка утырдык һәм йөзеп киттек. Безнең белән Тессалуникә шәһәрендә яшәүче македунияле Аристарх барды[+]. 3Икенче көнне Сидун шәһәренә килеп җиттек. Юли, кешелеклелек күрсәтеп, Паулга дуслары янына барырга һәм аларның кайгыртуларыннан файдаланырга рөхсәт итте. 4Сидуннан без тагын диңгезгә чыктык һәм, җил каршы булганлыктан, Кипрның җилдән ышык ягына таба йөзеп киттек. 5Киликия һәм Памфулия ярлары буйлап диңгезне кичтек тә Лукия өлкәсендәге Мура шәһәренә килеп җиттек. 6Мурада йөзбашы, Искәндәрия шәһәреннән килгән Италиягә китәчәк корабны табып, безне шул корабка утыртты[+]. 7Без байтак көннәр акрын йөздек һәм бик авырлык белән Книд шәһәре турысына килеп җиттек. Көчле җил аркасында бу юнәлештә бару мөмкин булмаганга күрә, Салмуни борынын узып, Критның җилдән ышык ягына юнәлдек. 8Авырлык белән яр буйлап йөзеп, Яхшы гаваньнар дигән урынга килдек. Ул урыннан ерак түгел Ласея шәһәре урнашкан иде.

9Шактый күп вакыт узганга, ураза көне дә үтеп китте һәм, диңгез буенча юлны дәвам итү куркыныч булганлыктан, Паул болай дип киңәш бирде:

10– Әфәнделәр! Хәзер диңгездә булу йөк һәм кораб өчен генә түгел, ә үзебез өчен дә куркыныч булачагын һәм күп зыян китерәчәген күрәм.

11Ләкин йөзбашы, Паулның сүзләреннән бигрәк, койрык тотучының һәм кораб хуҗасының сүзләренә күбрәк колак салды. 12Гавань кыш үткәрергә яраклы булмаганлыктан, диңгезчеләрнең күбесе аннан китәргә һәм, мөмкин булса, Критның көньяк-көнбатыш һәм төньяк-көнбатышка караган ягында урнашкан Фойникес гаванена барырга һәм шунда кышларга хәл иттеләр.


Корабның давылга эләгүе

13Көньяк җиле исә башлагач, алар, инде теләгебезгә ирештек, дип уйлап, якорь күтәрделәр, һәм без Крит яры буйлап йөзеп киттек. 14Әмма, күп тә үтмәде, төньяк-көнбатыш җиле дип аталган бик көчле җил купты[+]. 15Җил безнең корабны эләктереп алды да агызып алып китте, чөнки кораб җилгә каршы йөзә алмады. 16Кәүдә дип аталган кечкенә генә утрауның җилдән ышык ягына килеп чыгып, авырлык белән генә коткару көймәсен урнаштырып куя алдык. 17Аны палубага күтәргәннән соң, арканнарны кораб астыннан үткәреп, корабны бәйләп куйдылар. Суртис дип аталган сай җиргә утырудан куркып, җилкәнне төшерделәр һәм шул хәлдә кораб йөзеп йөрүен дәвам итте. 18Көчле давыл дәвам иткәнлектән, икенче көнне йөкләрне диңгезгә ташлый башладылар[+]. 19Ә өченче көнне үз куллары белән диңгезгә кораб җиһазларын ыргыттылар. 20Берничә көн дәвамында кояш та, йолдызлар да күренмәгәч һәм көчле давыл тынычланмаганлыктан, котылуга булган барлык өметебез югалды.


Сезнең берегез дә һәлак булмаячак

21Корабтагы кешеләр күп көннәр буе бернәрсә ашый алмагач, Паул алар арасына чыгып басты да:

– Әфәнделәр! Сүземне тыңларга һәм Криттан кузгалмаска кирәк иде. Шулай иткән булсак, бу кыенлыклар да, югалтулар да булмаган булыр иде. 22Ә хәзер сезгә киңәшем шундый: күңелегезне төшермәгез, чөнки сезнең берегез дә һәлак булмаячак, корабны гына югалтачаксыз, – диде. – 23Мин – Аллаһы кешесе һәм Аңа хезмәт итәм. Үткән төнне Аллаһының бер фәрештәсе миңа күренеп,[+] 24болай диде: «Курыкма, Паул! Син кайсар алдында булырга тиешсең һәм Аллаһы синең белән булган кешеләрнең барысына да тормыш бүләк итә»[+]. 25Менә шуңа күрә, әфәнделәр, күңелегезне төшермәгез, мин Аллаһыга инанам, бөтенесе Ул миңа әйткәнчә булыр. 26Без кайсы да булса бер утрауга килеп чыгарбыз, – диде Паул[+].

27Әдрән диңгезендә йөзеп йөргәндә, ундүртенче төн уртасы җиткәч, диңгезчеләр коры җиргә якынлашуыбызны сизә башладылар. 28Алар тирәнлекне үлчәделәр – егерме сажин чамасы[*] булды. Күпмедер вакыт үткәч, тагын үлчәделәр – унбиш сажин чамасы иде. 29Ташлы урынга барып эләгүдән куркып, корабның койрык ягыннан дүрт якорь төшерделәр һәм көн тууын теләп дога кылдылар.

30Ә корабтан качарга теләп, борын яктан якорьлар төшерергә телибез, дигән сылтау белән диңгезчеләр суга көймә төшергәч, 31Паул йөзбашына һәм гаскәриләргә:

– Алар корабта калмасалар, сез котыла алмассыз, – диде.

32Шуннан соң гаскәриләр көймә бауларын чабып өзделәр, һәм көймә суга төшеп китте.

33Көн туар алдыннан, Паул һәммәсен ризык ашарга кыстады.

– Сез инде ундүртенче көн киеренке хәлдә булып, һичнәрсә ашамыйсыз. 34Шуңа күрә ашавыгызны үтенәм: бу гомерегезне саклап калу өчен зарур. Берегезнең дә башыннан бер генә бөртек чәче дә төшмәс, – диде ул[+].

35Шулай дигәч, Паул, икмәкне кулларына алып, Аллаһыга шөкрана кылды һәм сындырып ашый башлады[+]. 36Шунда барысының да күңелләре күтәрелеп ашарга утырдылар. 37Без корабта бөтенесе ике йөз җитмеш алты җан идек. 38Ашап туйгач, корабны җиңеләйтү өчен, диңгезчеләр булган бодайны диңгезгә ташладылар.


Көймәнең җимерелүе, кешеләрнең исән калуы

39Көн тугач, диңгезчеләр алларындагы җирне танымадылар, ләкин анда сөзәк ярлы ниндидер култык күрделәр һәм, булдырып булса, кораб белән шул яр буена килеп туктарга теләделәр. 40Якорьларны чабып өзгәч, корабның койрыгында урнашкан бору ишкәкләрен ычкындырдылар һәм алгы җилкәнне җил уңаена көйләделәр. Кораб ярга таба юл алды, 41ләкин комга килеп утырды. Корабның борыны кузгатмаслык булып эләгеп калды, ә койрык өлеше дулкын көче белән җимерелә башлады.

42Гаскәриләр, тоткыннарның берәрсе йөзеп китеп качмасын дип, аларны үтерергә ниятләделәр. 43Әмма йөзбашы, Паулны коткарып калу теләге белән, аларны туктатты һәм башта йөзә белүчеләргә суга сикереп ярга чыгарга кушты[+].

44– Калганнарыгыз йә такталарга, йә корабтагы берәр нәрсәгә тотынып йөзегез, – диде ул.

Шулай итеп барысы да котылып җиргә чыкты.

#### 28


Паул Мальта утравында

1Исән-имин ярга чыгып җиткәч, утрауның Мальта дип аталуын белдек. 2Утрау кешеләре безгә гадәттән тыш кунакчыл булдылар. Яңгыр ява башлаганга һәм салкын булганга күрә, учак яктылар һәм безнең барыбызны да учак янына чакырдылар. 3Паул үзе җыеп алып килгән бер кочак чыбык-чабыкны учакка салгач, шунда эсседән бер зәһәр елан атылып чыгып, аның кулына ябышып калды. 4Утрау кешеләре, аның кулында асылынып торган еланны күреп, бер-берсенә:

– Бу адәм кеше үтерүче булса кирәк. Диңгездән котылса да, гаделлек алиһәсе аны исән калдырмады, – диештеләр.

5Әмма Паул еланны утка селкеп төшерде һәм аз гына да җәрәхәтләнмәде[+]. 6Кешеләр, ул шешенер яки кинәт егылып үләр, дип көттеләр. Әмма озак көткәннән соң, аңа һичнинди зарар булмаганлыгын күреп, фикерләрен үзгәрттеләр:

– Ул – кайсыдыр бер илаһ, – диделәр алар[+].

7Шул урыннан ерак түгел утрау башлыгы Поплиның хуҗалыгы урнашкан иде. Ул безне үз йортына чакырды һәм өч көн буе дусларча кунак итте. 8Поплиның атасы бизгәк һәм корсак авыруы белән җәфаланып ята иде. Паул аның янына кереп дога кылды һәм, өстенә кулларын куеп, аны савыктырды[+]. 9Бу вакыйгадан соң утраудагы башка авырулар да Паул янына килделәр һәм савыктырылдылар. 10Утрауда яшәүче кешеләр безгә күп хөрмәт күрсәттеләр, ә китәргә җыенгач, кирәкле әйберләр белән тәэмин иттеләр.


Паулның Римга килүе

11Мальта утравында өч ай торганнан соң, анда кышлаган бер корабка утырып юлга чыктык. Кораб Искәндәрия шәһәренеке булып, аның борынына күк игезәкләре[*] сурәте төшерелгән иде[+]. 12Суракүсәй шәһәренә килеп җиткәч, анда өч көн булдык. 13Аннан Ригиун шәһәренә килдек. Икенче көнне, көньяк җиле исә башлагач, Ригиуннан киттек һәм ике көндә Потиулуй шәһәренә килеп җиттек. 14Ул шәһәрдә имандашларыбызны очраттык, һәм алар бер атнага үзләре янында калуыбызны үтенделәр.

Шулай без Римга килеп җиттек. 15Андагы имандашлар, безнең хакта ишеткәч, Аппи мәйданы һәм Өч кунакханә шәһәрләре янына тикле җитеп, безне каршы алырга килгәннәр. Аларны күргәч, Паул Аллаһыга шөкрана кылды, аның күңеле күтәрелде. 16Рим шәһәрендә Паулга сак астында ялгыз яшәргә рөхсәт ителде.


Күренекле яһүдиләр белән очрашу

17Римга килеп, өч көн торганнан соң, Паул яһүдиләрнең башлыкларын бергә җыелырга чакырды. Җыелгач, Паул аларга:

– Туганнар! Үз халкыбызга яки аталарыбызның йолаларына каршы һичбер нәрсә эшләмәсәм дә, мин Иерусалимдә тоткын булдым һәм римлылар кулына тапшырылдым, – диде. – 18Алар миннән сорау алганнан соң, үлемгә хөкем итәрлек һичнинди гаебем булмаганга күрә азат итәргә теләгәннәр иде[+]. 19Әмма, яһүдиләр моңа каршы килгәнлектән, мин кайсарга мөрәҗәгать итәргә мәҗбүр булдым, ләкин үз халкымны нәрсәдә дә булса гаепләү максаты белән түгел. 20Шуңа күрә мин сезне очрашып сөйләшергә чакырдым. Шушы богауларым Исраил баглаган өмет өчен бит.

21Ә яһүдиләр аңа:

– Без Яһүдиядән синең хакта хатлар да алмадык, Яһүдиядән килгән туганнарның берсе дә синең хакта һичнинди хәбәр җиткермәде һәм начар сүзләр сөйләмәде. 22Хәер, без фикерләреңне үзеңнән ишетергә теләр идек, чөнки безгә билгеле булганча, һәркайда бу мәзһәбкә каршы сөйлиләр, – диделәр.

23Алар Паул белән башка бер көнне очрашырга килештеләр. Билгеләнгән көнне Паул яшәгән йортка элек килгәннән дә күбрәк кешеләр килде. Ул иртәдән кичкә тикле Аллаһы Патшалыгы хакында аңлатты, Гайсә турында Муса кануныннан һәм пәйгамбәрләр язмаларыннан дәлилләр китереп, аларны инандырырга тырышты[+]. 24Кайберләре аның сүзләренә инандылар, кайберләре исә ышанмадылар 25һәм бер-берсе белән килешә алмыйча таралыштылар. Алар китәргә җыенганда, Паул болай диде:

– Изге Рух сезнең аталарыгызга Ишагыйя пәйгамбәр аркылы дөрес әйткән:[+]

26«Бу халык янына бар да әйт:
Ничек кенә тыңласагыз да – аңламассыз,
ничек кенә карасагыз да – күрмәссез.
27Чөнки бу халыкның йөрәген май баскан.
Көчкә генә ишетә колаклары,
күзләрен дә алар йомганнар.
Әгәр шулай булмаса,
күзләре белән күрерләр,
колаклары белән ишетерләр иде.
Йөрәкләре белән аңларлар,
Миңа таба борылырлар,
һәм Мин аларны савыктырыр идем»[*][+].

28Шуңа күрә сезгә мәгълүм булсын: Аллаһының коткаруы турындагы хәбәр яһүди булмаган халыкларга җибәрелгән һәм аны алар тыңларлар, – диде Паул.

[[+] 29Ул шулай дигәннән соң, яһүдиләр бик нык бәхәсләшә-бәхәсләшә таралыштылар.][*]

30Ә Паул үзе түләп торган йортта ике ел буе яшәде һәм янына килүчеләрнең барысын да кабул итте. 31Ул, кыюлык белән һәм каршылыкларга очрамыйча, Аллаһы Патшалыгы турында сөйләде һәм Хаким Гайсә Мәсих хакында өйрәтте[+].

### Ягъкубтан хат

#### Ягъкубтан хат

Ягъкубтан хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### 1


Ягъкубтан хат

1Дөнья буйлап таралган унике ыругка[*] Аллаһы[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] колы Ягъкубтан сәлам![+]


Сынаулар һәм иман

2Имандашларым, төрле сынауларга эләгүне үзегезгә зур шатлык дип кабул итегез[+]. 3Иманыгыз сыналу түземлек тудыруын сез беләсез бит[+]. 4Сезнең һичнинди кимчелекләрсез камил һәм бер бөтен булуыгыз өчен, түземлек үз эшен башкарып чыксын[+].

5Әгәр кайсыгызның да булса зирәклеге булмаса, ул вакытта аны Аллаһыдан сорасын, һәм ул аңа биреләчәк, чөнки Аллаһы юмарт һәм, берсен дә шелтәләмичә, барысына да бирә[+]. 6Ләкин сез, инанып, һич тә шикләнмичә сорарга тиеш, чөнки шикләнүчеләр җил куып йөрткән, бер яктан икенче якка бәрелә торган диңгез дулкынына охшаганнар[+]. 7Андый кеше Раббыдан[†] нәрсәдер алырмын дип уйламасын[+]. 8Мондый кеше икеләнүчән, үзенең кылган гамәлләрендә нык тормаучан була бит.

9Мохтаҗ имандаш үзенең югары дәрәҗәгә күтәрелүе белән горурлансын[+]. 10Бай исә үзенең түбән дәрәҗәгә төшерелүе белән горурлансын, чөнки ул кыргый чәчәк шикелле юкка чыгачак. 11Кояш чыгып, көйдергеч эсселек башлана, эсседән үлән сула, аның чәчәге коела һәм матурлыгы югала. Байлар да шулай ук үзләренең эшләрен эшләгәндә сулачак[+].

12Сынауларга түзгән кеше бәхетле: алар аша узып, ул Аллаһы Үзен сөючеләргә вәгъдә иткән тормыш таҗын алыр[+]. 13Коткыга төшкәннәрнең берсе дә: «Бу коткы Аллаһы тарафыннан җибәрелгән», – дип әйтергә тиеш түгел, чөнки явызлык Аллаһыны вәсвәсәләндерә алмый һәм Аллаһы Үзе беркемне дә вәсвәсәләндерми. 14Һәркемне үзенең үк хайвани теләкләре вәсвәсәгә сала, алар аны кызыктырып алып кереп китә һәм тозакка эләктерә. 15Шуннан соң хайвани теләк, яралып, гөнаһны[†] тудыра, ә гөнаһ ныгыгач – үлемне[+].

16Үзегезгә алданырга ирек бирмәгез, газиз имандашларым[+]. 17Һәр игелекле һәм камил бүләк югарыдан, күк яктылыклары Атасыннан килә. Ул һәрвакыт үзгәрешсез һәм һичкайчан, борылып, караңгылык тудырмый[*][+]. 18Бар иткәннәре арасында безнең беренче җимеш булуыбызны теләп, Ул безне хакыйкать сүзе аша Үз ихтыяры белән тудырды[+].


Тыңлагыз һәм үтәгез

19Газиз имандашларым, шуңа игътибар итегез: һәркем тыңларга өлгер булырга, ә сөйләргә һәм ачуланырга ашыкмаска тиеш,[+] 20чөнки кеше ачуы Аллаһы теләгән тәкъва тормышка алып килми. 21Шулай итеп, бөтен әхлакый шакшылыктан һәм башка төрле яманлыктан ваз кичегез. Йөрәкләрегез туфрагына утыртылган Аллаһы сүзен тыйнаклык белән кабул итегез, ул сүз җаннарыгызны коткара ала[+].

22Сүзне тыңлап кына үз-үзегезне алдамагыз, ә аны үтәгез[+]. 23Кем дә булса Аллаһы сүзенә колак сала, ләкин аны үтәми икән, ул үз йөзен көзгедән караучыга охшап кала: 24үзенә җентекләп карый да, читкәрәк китү белән, йөзенең ниндилеген шундук оныта. 25Әмма кем дә кем Аллаһының камил иреклелек Канунын[†] игътибар белән тикшерә һәм, шулай дәвам итеп, ишеткәнен онытмыйча башкара икән, ул үз эшләрендә бәхетле булыр[+].

26Әгәр кем дә булса үзен Аллаһыга табынучы дип саный, ләкин телен тыймый икән, бу вакытта ул үзен алдый гына, һәм аның Аллаһыга табынулары бернигә тормый[+]. 27Аллаһы Ата[†] Үз каршында саф, эчкерсез санаган табыну – ятимнәрнең, тол хатыннарның кайгылары белән уртаклашып, алар турында кайгырту һәм үзеңне, нәҗесләмичә, фани дөньядан саклау[+].

#### 2


Һәркемгә тигез карагыз

1Имандашларым минем, иң бөек Хакимебез Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр[†] буларак, һәркемгә тигез карагыз[+]. 2Әйтик, җыелышыгызга бай киенгән, алтын балдаклы кеше һәм шулай ук тузган кием кигән ярлы кеше дә килә, ди. 3Бай киенгән кешегә аерым игътибар биреп: «Менә монда, бу яхшы урынга утырыгыз», – дип әйтәсез, ярлыга исә: «Әнә тегендә бас» яисә «Аягым очына утыр», – дисез. 4Шуның белән үз арагызда бер-берегезне аерып карыйсыз һәм начар фикерләргә таянучы хөкемчегә охшап каласыз түгелме? 5Тыңлагыз, газиз имандашларым! Үзен яратучыларга вәгъдә иткән Патшалыкның варислары һәм бай иманлы булсыннар дип, Аллаһы бу дөньяның ярлыларын сайлап алмадымыни?![+] 6Сез исә ярлыларны мәсхәрәлисез. Сезне җәберләүчеләр һәм мәхкәмә алдына сөйрәүчеләр – байлар түгелмени инде?! 7Сез йөртә торган исемне – Мәсихнең яхшы исемен яманлаучылар шулар түгелмени?!

8Әгәр сез Изге язмада[†] әйтелгән: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*] дигән Аллаһы Патшалыгы[†] канунын үтисез икән, дөрес эшлисез[+]. 9Ләкин әгәр һәркемгә дә тигез карамасагыз, гөнаһ кыласыз һәм Канун сезне җинаятьчеләр[†] итеп күрсәтә[+]. 10Кем дә кем Канунны тулысынча үти, әмма аның бер генә таләбен бозса да, бөтен Канунны бозуда гаепле[+]. 11Чөнки «Зина кылма»[*] дип әйткән Аллаһы шулай ук «Үтермә»[*] дип тә әйткән. Һәм шуңа күрә дә, әгәр зина кылмасаң, ләкин үтерсәң, син Канунны бозучы буласың[+]. 12Иреклелек кануны буенча хөкем ителәсе кешеләр буларак сөйләгез һәм гамәл кылыгыз[+]. 13Рәхимлелек күрсәтмәгәннәргә хөкем рәхимсез булыр. Рәхимлелек исә хөкемнән өстен тора![+]


Иман һәм эшләр

14Әгәр кем дә булса: «Мин иман итәм», – дип әйтә, ә эштә күрсәтми икән, имандашларым, моннан ни файда? Андый иман аны коткара аламы? 15Әгәр имандаш ир-ат йә хатын-кыз киемгә яки ризыкка мохтаҗ булып, сезнең берәрегез: 16«Иминлек белән китегез. Җылыныгыз һәм яхшы итеп тукланыгыз!» – дип әйтсә, әмма аларга тормышта кирәк булган нәрсәләрне бирмәсә, бу сүзләрдән ни файда[+]? 17Иман да шулай. Гамәлсез иман үзе үк үле була.

18Ләкин кемдер: «Синең – иман, ә минем эшләр бар!» – дип әйтер. Син миңа үзеңнең иманыңны гамәлләрдән башка күрсәт. Ә мин сиңа үз иманымны кылган гамәлләрем белән күрсәтермен![+] 19Син Аллаһының бер булуына ышанасың. Яхшы! Хәтта җеннәр дә моңа ышана һәм калтырап тора[+]. 20Әй, син, төпсез кеше! Иманның гамәлдән башка файдасыз булуына дәлилләр телисеңме? 21Әллә атабыз Ибраһим, үз углы Исхакны мәзбәхкә[†] корбан рәвешендә алып килеп, эш-гамәлләре белән Аллаһы тарафыннан акланмаганмы[†][+]? 22Күрәсең ки, аның иманы кылган гамәлләре белән бергә үрелеп барган һәм шул гамәлләре аркылы иманы камилләшкән[+]. 23Изге язмадагы: «Ибраһим Аллаһыга ышанды, һәм моның белән тәкъва булып саналды»[*] дигән сүзләр тормышка ашты. Шулай итеп, ул «Аллаһы дусты»[*] дип аталды[+]. 24Күрәсез, кеше иман белән генә түгел, бәлки кылган гамәлләре белән Аллаһы тарафыннан аклана. 25Хәбәрчеләрне сыендырып һәм аларга башка юлдан качарга ярдәм итеп, фахишә Рәхәб тә кылган гамәленә карап, Аллаһы тарафыннан акланган[*][+]. 26Шулай итеп, рухсыз тән үле булгандай, иман да кылынган гамәлдән башка үледер.

#### 3


Игътибар белән сөйләргә өндәү

1Имандашларым, арагыздан бары кайберләрегез генә укытучы булсын. Сез беләсез: без укытучы буларак, башкаларга караганда ныграк хөкем ителербез[+]. 2Без барыбыз да төрлечә абынабыз бит. Сүз белән гөнаһ кылмый торган кеше камил, ул үзенең бөтен тәнен тыя белә[+]. 3Тыңласыннар өчен, без атларның авызына авызлык кидерәбез һәм, шулай итеп, аларның гәүдәләре белән идарә итә алабыз[+]. 4Әйдәгез, корабларны мисал итеп китерик. Зур булсалар да һәм көчле җилләр белән куып йөртелсәләр дә, алар бик кечкенә кораб койрыгы ярдәмендә койрыкчы теләгән якка идарә ителәләр. 5Тел дә шулай ук, гәүдәнең кечкенә генә әгъзасы булса да, бөек нәрсәләр белән мактана ала. Уйла: нинди кечкенә очкын зур урманны яндырып җибәрергә мөмкин. 6Тел дә – ут. Тәнебезнең әгъзалары арасында ул – яманлык дөньясы. Ул бөтен тәнебезне нәҗесли һәм тормышыбыз агышында янгын чыгара. Аның үзен исә җәһәннәм уты кабызып җибәрә[+].

7Һәртөрле хайваннар, кошлар, сөйрәлүчеләр һәм диңгез хайваннарын кеше үзенә буйсындыра ала һәм буйсындырды да. 8Ләкин беркем дә телне буйсындыра алмый: ул тыелгысыз, усал һәм үтергеч агулар белән тулы[+]. 9Телебез белән Атабыз Раббыны данлыйбыз, шул ук тел белән Аллаһыга охшашлы итеп яратылган кешеләрне каргыйбыз[+]. 10Бер үк авыздан данлаулар да, каргышлар да чыга. Имандашларым, алай булырга тиеш түгел. 11Бер чишмәдән төче һәм тозлы су ага аламы әллә?! 12Имандашларым, инҗир агачы – зәйтүн, ә йөзем чыбыгы инҗир җимеше бирә аламыни? Тозлы чишмә дә төче су бирә алмый.


Чын зирәклек

13Арагызда кайсыгыз зирәк һәм акыллы, ул үзенең шундый икәнлеген игелекле тормышы, зирәк тыйнаклык тудырган гамәлләре белән күрсәтсен[+]. 14Ләкин йөрәкләрегездә ачы көнчелек һәм үз-үзеңне генә ярату яшәсә, мактанмагыз, хакыйкатькә каршы ялганламагыз. 15Андый зирәклек югарыдан түгел, ул дөньяныкы; рухи түгел, ул җеннәрдән килә[+]. 16Чөнки көнчелек һәм үз-үзеңне генә ярату бар урында тәртипсезлек тә, һәртөрле явыз эшләр дә була. 17Ә югарыдан килүче зирәклек, беренчедән, саф, шулай ук тынычлык сөючән, йомшак күңелле, аек акыл белән тыңлаучан, шәфкатьлелек һәм игелекле җимешләр белән тулы, кешеләрне аермый торган һәм эчкерсездер. 18Тәкъвалык[†] орлыкларын тынычлыкта чәчәләр һәм ул орлыклар тынычлык булдыручыларга уңыш китерә[+].

#### 4


Дөнья белән дус кеше – Аллаһы дошманы

1Арагыздагы низаг һәм талашлар кайдан килә? Сездә көрәшеп яши торган көчле теләкләрдән килеп чыкмыймыни алар[+]? 2Сез нәрсәдер телисез, ләкин ала алмыйсыз, моның өчен хәтта үтерәсез, бик каты телисез, ләкин теләгәнегезгә ирешә алмыйсыз. Сез талашасыз һәм көрәшәсез. Аллаһыдан сорамаганга күрә, теләгәнегезне ала алмыйсыз. 3Сорасагыз да ала алмассыз, чөнки сораганнарыгызны үз хозурлыкларыгызга кулланырга теләп, яман ният белән сорыйсыз бит[+].

4Аллаһыга тугры булмаганнар, сез дөньяны яратуның Аллаһы белән дошман булуга бәрабәр икәнен белмисезме әллә?! Дөнья белән дус булырга теләүче кеше Аллаһыга дошман була[+]. 5Яки сез Изге язмада: «Аллаһы безгә салган рухны, көнләп, бик нык ашкынып тели…»[*] дигән сүзләр юкка гына әйтелгән, дип уйлыйсызмы[+]? 6Ләкин Аллаһы бирә торган мәрхәмәт[†] тагын да зуррак. Менә шуңа күрә Изге язмада:

«Аллаһы тәкәбберләргә каршы тора,
ә тыйнак-күндәмнәргә мәрхәмәтен бирә»[*], –

дип әйтелгән[+]. 7Шулай икән, үзегезне Аллаһыга буйсындырыгыз. Иблискә[†] каршылык күрсәтегез, һәм ул сездән качар[+]. 8Аллаһыга якынлашыгыз, шунда Ул да сезгә якынаер. Әй гөнаһлылар, кулларыгызны чистартыгыз! Әй икеләнүчеләр, йөрәкләрегезне пакьләндерегез![+] 9Хәсрәтләнегез, ачыныгыз һәм ыңгырашыгыз! Көлүегез – кайгыга, шатлыгыгыз моң-зарга әйләнсен. 10Раббы алдында үзегезне буйсынучан тотыгыз, һәм Ул сезне югары күтәрер[+].

11Имандашларым, бер-берегезне яманламагыз. Үзенең имандашын яманлаучы һәм хөкем итүче Канунны да яманлый һәм хөкем итә. Ә Канунны хөкем итсәң, син – Канунны үтәүче түгел, ә аны хөкем итүче[+]. 12Канун Чыгаручы һәм Хөкемче бары тик бер генә. Ул гына коткара һәм һәлак итә ала. Шулай булгач, башкаларны хөкем итәргә кем соң син[+]?


Масаючанлыкны кисәтү

13«Бүген яки иртәгә без фәлән шәһәргә китәрбез һәм анда ел буе торырбыз, сату итеп, зур табыш алырбыз», – дип сөйләүчеләр, хәзер сез тыңлагыз. 14Сез хәтта иртәгә тормышыгызда нәрсә буласын да белмисез. Сез аз гына күренеп алучы, ә аннары юкка чыгучы томан кебек[+]. 15Аның урынына сез: «Әгәр Раббы насыйп итсә, без исән булырбыз һәм моны яки тегене эшләрбез», – дип әйтергә тиеш[+]. 16Ләкин сез, чынлыкта, тәкәбберләнәсез һәм масаясыз гына. Һәр масаючанлык – явызлык! 17Шулай итеп, кем дә кем кайсы яхшы эшне эшләргә тиешлекне белеп тә, алай эшләмәсә, гөнаһ кылган була[+].

#### 5


Байларга кисәтү

1Байлар, сез тыңлагыз! Сезгә якынлаша торган бәхетсезлекләрдән ыңгырашып елагыз[+]. 2Сезнең байлыгыгыз череп беткән, киемнәрегезне көя ашап бетергән[+]. 3Алтын-көмешләрегез тутыккан! Бу тутык сезгә каршы дәлил булыр һәм тәнегезне уттай ашар. Байлыкны шушы соңгы көннәрдә тупладыгыз[+]. 4Кырларыгызда сезнең өчен уңыш җыйганнарны алдап, хезмәт хакын түләмәдегез. Тыңлагыз: хакы түләнмәгән хезмәт сезгә каршы кычкыра. Уракчыларның ачы тавышлары Күкләр Хуҗасы Раббының колакларына барып ишетелде[+]. 5Җирдә сез байлыкта һәм ләззәттә яшәдегез. Сез үзегезне сугым көнендә симерттегез[+]. 6Гаепсезне хөкем итеп үтердегез; ул сезгә каршы килми.


Сабырлык һәм дога кылу

7Имандашлар, Хакимебез Гайсә килгәнче сабыр булыгыз. Игенче дә, көзге һәм язгы яңгырлар яуганчы, үз җиреннән сабырлык белән кыйммәтле уңыш көтә[+]. 8Сез дә сабыр булыгыз. Күңелегезне ныгытыгыз, чөнки Хакимебез киләчәк көн якын[+]. 9Имандашлар, бер-берегезгә каршы әләкләмәгез, югыйсә хөкем ителерсез. Хөкемче инде ишек янында тора[+].

10Имандашлар, Раббы исеменнән сөйләгән пәйгамбәрләрнең[†] газаплануыннан һәм түземлегеннән үрнәк алыгыз[+]. 11Түзеп нык торганнарны без бәхетле дип атыйбыз. Сез Әюбнең түземлеге турында ишеттегез һәм Раббының ахырда аның белән нәрсә эшләгәнлеген күрдегез; Раббы шәфкатьлелек белән тулы һәм рәхимле бит[*][+].

12Иң элек, имандашларым, ант итмәгез; күк-җир белән дә, йә башка нәрсә белән дә ант итмәгез. Аллаһы хөкеменә эләкмәс өчен, сезнең «Әйе» дигәнегез «Әйе» булсын, «Юк» – «Юк» булсын[+].

13Сезнең берәрегез газап чигә икән, дога кылсын. Бәхетлеләрегез мактау җырлары җырласын[+]. 14Авыру булганнарыгыз иман итүчеләр бердәмлеге[†] өлкәннәрен[†] чакырсын һәм алар, Хаким исеме белән аңа зәйтүн мае сөртеп, аның өчен дога кылсыннар[+]. 15Иман белән кылынган дога авыруны сәламәтләндерер, Хакимебез аны аякка бастырыр. Әгәр гөнаһлар кылган булса, ул кичерелер[+]. 16Шулай итеп, савыгу өчен, бер-берегез алдында гөнаһларыгызны таныгыз һәм бер-берегез өчен дога кылыгыз. Тәкъва кеше догасы зур куәткә һәм көчле тәэсиргә ия[+]. 17Ильяс безнең кебек үк кеше булган. Яңгыр яумасын өчен, ул тырышлык белән дога кылган һәм ул җирдә өч ел ярым яңгыр яумаган[+]. 18Соңыннан ул тагын дога кылган, һәм күк яңгыр җибәргән, җир уңыш китергән[*][+].

19Имандашларым, әгәр сезнең берәрегез хакыйкатьтән читләшеп, икенчегез аны хакыйкать кочагына кире кайтарса,[+] 20ул вакытта белегез: гөнаһлыны ялган юлыннан кире кайтаручы кеше бу гөнаһлының җанын үлемнән коткарыр һәм күп гөнаһларны юкка чыгарыр[+].

### I Петердән хат

#### I Петердән хат

I Петердән хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### 1


Петердән беренче хат

1Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] Петердән Понтта, Гәләтиядә, Кәппәдүкиядә, Асия өлкәсендә һәм Битуниядә килмешәк булып таралып яшәүче сайланганнарга сәлам![+] 2Атабыз[†] Аллаһының[†] алдан белеп торуы буенча, Рухының сезне изге итүе аша, Гайсә Мәсихкә итагатьле булу өчен һәм өстегезгә каны сибелеп чистарыну өчен сайландыгыз сез.

Сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек мул итеп бирелсен![+]


Яңа өмет

3Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең Алласына һәм Атасына дан! Ул, бөек мәрхәмәте белән Гайсә Мәсихне үледән терелтеп, безне яңадан тудырды һәм безгә тере өмет бирде[+]. 4Ул моны күкләрдә сезнең өчен сакланган черемәс, пакь, шиңмәс мирасыгыз булсын өчен эшләде[+]. 5Ахыр заманда ачылырга әзер котылу өчен, Аллаһы сезне иман итүегез аша Үзенең кодрәте белән саклап тора,[+] 6шуңа күрә хәзер кыска вакытлы төрле сынаулардан газап чигәргә тиеш булсагыз да, котылачагыгызга куаныгыз[+]. 7Мондый сынауларда иманыгызның дөреслеге раслана. Хәтта фани алтын да ут белән сынала, иманыгыз исә алтыннан кыйммәтрәк. Сыналган иманыгыз, Гайсә Мәсих килгәндә, сезгә мактау, дан һәм хөрмәт китерер[+]. 8-9Күрмәгән килеш сез Гайсә Мәсихне яратасыз, хәзер күрмәсәгез дә, Аңа иман итәсез һәм иманыгызның максатына, җаныгызның котылуына ирешеп, әйтеп бетергесез һәм ифрат зур куаныч белән шатланасыз[+].

10Сезгә биреләчәк мәрхәмәт турында алдан күреп әйткән пәйгамбәрләр[†] бу котылу хакында уйланганнар һәм җентекләп тикшергәннәр[+]. 11Пәйгамбәрләрдәге Мәсих Рухы Мәсихнең газап чигәчәге һәм соңыннан киләчәк дан турында алдан әйткән, һәм алар Рухның кемне һәм кайсы вакытка күрсәтүен аңларга тырышканнар[+]. 12Үзләре өчен түгел, ә сезнең өчен хезмәт итүләре ачылган аларга. Алар игълан иткән нәрсәләрне күктән җибәрелгән Изге Рух[†] аша Яхшы хәбәрне[†] алып килгән кешеләр соңыннан сезгә сөйләделәр бит. Хәтта фәрештәләр[†] дә игълан ителгәннәр турында аңларга телиләр[+].


Изге булыгыз

13Шуңа күрә, акылыгызны җигеп эшләргә әзер торыгыз, аек акыллы булыгыз, Гайсә Мәсих килгәндә, сезгә биреләчәк мәрхәмәткә тулысынча өмет баглагыз[+]. 14Тыңлаучан балалар сыман булыгыз, Яхшы хәбәр турында белмәгән вакытыгыздагы тән нәфесләренә иярмәгез[+]. 15Киресенчә, сезне чакырган Аллаһы изге булгандай, үзегез дә бар гамәлләрегездә изге булыгыз[+]. 16Изге язмада[†]: «Изге булыгыз, чөнки Мин изге»[*], – дип язылган бит[+]. 17Һәркемне эшенә карап, тигез Хөкем итүчене Атам дип атыйсыз икән, бу дөньяда мосафир булган вакытыгызда гомерегезне курку катыш тирән хөрмәт белән үткәрегез[+]. 18Сез беләсез: ата-бабаларыгыздан тапшырылган мәгънәсез тормыштан алтын-көмештәй фани нәрсәләр белән түгел,[+] 19гаепсез һәм пакь бәрәнгә охшаган Мәсихнең кадерле каны белән йолып алындыгыз[†]. 20Мәсих дөнья яратылганчы ук сайланган иде инде, әмма сезнең өчен соңгы вакытта гына ачылды[+]. 21Мәсихне үледән терелтеп, Аңа дан[†] биргән Аллаһыга сез Мәсих аша иман итәсез. Шулай итеп, иманыгыз һәм өметегез Аллаһыда була.

22Хакыйкатькә итагать итеп, имандашларыгызны туганнарча яратыр өчен, җаннарыгызны пакьләдегез. Шулай булгач, бер-берегезне ихлас күңелдән яратыгыз![+] 23Фани орлыктан түгел, фани булмаган орлыктан, Аллаһының тере һәм мәңгелек сүзе аша, яңадан тудыгыз бит[+]. 24Изге язмада язылганча:

«Һәр җан иясе үлән кебек,
аның бөтен күркәмлеге кыр чәчәге кебек;
үлән кибә,
чәчәк тә шиңә;
25әмма Раббы[†] сүзе мәңге булачак»[*].

Ул – сезгә игълан ителгән Яхшы хәбәр сүзе[+].

#### 2


Тере таш һәм изге халык

1Шулай итеп, һәртөрле явызлыкны һәм мәкерлекне, икейөзлелекне һәм көнчелекне, гайбәтне читкә ташлагыз[+]. 2Яңа туган сабыйлардай, пакь рухи сөт[*] эчәргә омтылыгыз, шуның белән үсеп, котылуга ирешерсез,[+] 3чөнки сез Раббының игелеген татыдыгыз[+].

4Аңа – кешеләр яраксыз дип тапкан, әмма Аллаһы сайлаган кыйммәтле тере Ташка килегез,[+] 5һәм сезнең үзегездән – тере ташлардан – рухи йорт төзелсен. Шулай итеп, Гайсә Мәсих аша Аллаһыга мәгъкуль рухи корбаннар китерүче изге руханилар[†] булырсыз[+]. 6Изге язмада болай дип әйтелгән:

«Менә, Мин кыйммәтле таш сайладым,
аны, иң мөһим почмак ташы итеп, Сионда[*] куям.
Аңа ышанган кеше һич оятка калмаячак»[*][+].

7Шулай итеп, Ул – сезнең өчен, иман итүчеләр[†] өчен кыйммәтле Таш, ә ышанмаучылар өчен

«төзүчеләр яраксыз дип тапкан таш,
иң мөһим почмак ташына әйләнде»[*][+].
8«Ул – абындыра торган таш,
сөрлектерә торган кыя»[*].

Аллаһы сүзенә итагать итмәгәнгә, ышанмаучылар ташка абыналар, бу алар өчен билгеләнгән дә бит[+].

9Әмма сез – караңгылыктан Үзенең гаҗәеп яктылыгына Чакыручының шөһрәтле эшләрен игълан итү өчен сайланган нәсел, патша-руханилар[*], изге халык, Аллаһының Үз халкы[*][+]. 10Кайчандыр сез хәтта халык та түгел идегез, ә хәзер Аллаһы халкы булдыгыз. Кайчандыр сезгә шәфкать күрсәтелмәгән иде, хәзер исә шәфкатьне кабул иттегез[+].


Аллаһының коллары булып яшәгез

11Газиз дусларым! Сез – килмешәкләр һәм мосафирлар. Үтенәм сездән: җанга каршы көрәшүче гөнаһлы[†] теләкләрдән тыелып торыгыз[+]. 12Мәҗүсиләр[†] сезне явызлык кылучылар дип яманласалар да, игелекле эшләрегезне күреп, Аллаһы яныбызга киләчәк көндә Аны данласыннар өчен, алар арасында үзегезне әдәпле тотыгыз[+].

13Хаким Гайсә хакы өчен кешеләр арасында урнаштырылган тәртипкә – барысыннан өстен булган патшага,[+] 14җинаятьчеләрне җәзалау, игелек кылучыларга әҗерен бирү өчен патша куйган идарәчеләргә күндәм булыгыз[+]. 15Чөнки Аллаһының ихтыяры шундый: игелек кылуыгыз белән акылсыз һәм надан кешеләрнең авызын томалагыз. 16Ирекле кешеләр булып яшәгез, әмма ирегегезне явызлыкны яшерү өчен файдаланмагыз. Аллаһының коллары булып яшәгез[+]. 17Һәммә кешеләрне хөрмәт итегез, имандашларны яратыгыз, Аллаһыдан куркыгыз, патшаны ихтирам итегез[+].


Мәсихнең михнәт чигүе – безнең өчен үрнәк

18Хезмәтчеләр, яхшы һәм миһербанлы хуҗаларыгызга гына түгел, кырысларына да курку катыш тирән хөрмәт белән буйсыныгыз[+]. 19Берәрсе, нахакка михнәт чиккәндә, Аллаһы хакында уйлап түземле булса, Аллаһы моны хуш күрә[+]. 20Гаеп эш эшләгән өчен кыйналган вакытта түземлек күрсәтәсез икән, моның ни мактанычы бар?! Әмма инде игелек эшләп тә, михнәт чигәсез һәм шул чакта түземлек күрсәтәсез икән, менә моны Аллаһы хуш күрә. 21Сез шуның өчен чакырылдыгыз бит. Үзенең эзләреннән баруыгызны теләп, Мәсих сезгә үрнәк калдырып, сезнең өчен газап чикте. Шуңа күрә Аңардан үрнәк алыгыз. Изге язмада:[+]

22«Ул һичнинди гөнаһ кылмады,
Аның теле ялган сүз сөйләмәде»[*], –

дип язылган[+].

23Мыскыл ителгән вакытта Ул Үзе мыскыл итмәде, газап чиккәндә янап куркытмады, Үзен гадел Хөкем итүчегә тапшырды[+]. 24Гөнаһ өчен үлеп, хаклык[†] өчен яшәсеннәр дип, Ул безнең гөнаһларыбызны Үз тәнендә хачка[†] күтәрде. Сез Аның яралары белән савыктырылдыгыз[+]. 25Адашып йөрүче сарыклар сыман идегез сез, әмма хәзер Көтүчегез һәм җаннарыгызны Саклаучы янына әйләнеп кайттыгыз[+].

#### 3


Хатыннар һәм ирләр

1-2Хатыннар, сез дә шулай ирләрегезгә күндәм булыгыз. Шуның белән, ирләр арасында Аллаһы сүзенә итагать итмәүче кайберәүләр булса, хатынының пакь һәм Аллаһыдан куркып яшәвен күргәч, Аллаһыга берсүзсез буйсындырыла алырлар иде[+]. 3Матурлыгыгыз үрелгән чәч, алтын бизәкләр, купшы киемнәргә бәйле тышкы матурлык булмасын. 4Чын матурлык ул – кешенең эчке яктан күркәм булуы һәм басынкы, тыныч рухының мәңге сулмас матурлыгы. Аллаһы каршында менә шул бик кыйммәтле[+]. 5Элекке заманда Аллаһыга өмет баглаган изге хатыннар да үзләрен шулай бизәгәннәр, ирләренә буйсынучан булганнар. 6Мәсәлән, Сара да, Ибраһимны хуҗам-әфәндем дип атап, аңа күндәм булган. Сез дә, игелек кылсагыз һәм һичнинди куркуга бирешмәсәгез, Сара кызлары булырсыз[+].

7Ирләр, сез дә хатыннарыгызның үзегездән көчсезрәк булуын истә тотып, аларга игътибарлы булып яшәгез. Аларны хөрмәт итегез, алар да сезнең кебек үк Аллаһыдан тормыш бүләген кабул итеп алалар бит. Шул рәвешчә догаларыгызга тоткарлык булмас[+].


Гаделлек өчен михнәт чигү

8Ниһаять, һәммәгез дә бер фикердә, миһербанлы, туган җанлы, шәфкатьле, тыйнак булыгыз[+]. 9Яманлыкка яманлык белән яки ачулы сүзләргә ачулану белән җавап кайтармагыз. Киресенчә, фатиха бирегез, чөнки сез фатиха кабул итәргә чакырылдыгыз[+]. 10Изге язмада язылганча:

«Тормышны яратырга,
ямьле көннәр күрергә теләүче
тыйсын телен яман сүздән,
сакласын авызын ялганнан.
11Яманлыктан читкә китеп, яхшылык кылсын,
иминлек өчен тырышсын һәм шуңа омтылсын,
12чөнки Раббының күзе төбәлгәндер тәкъва кешеләргә,
ялваруларын колак салып тыңлый Ул,
явызлык кылучылардан исә Раббы йөз чөерә»[*][+].

13Игелек эшләргә омтылсагыз, сезгә кем явызлык кылыр? 14Ә гаделлек өчен газап чигәсез икән, сез бәхетле. Кешеләрнең янауларыннан курыкмагыз һәм борчылмагыз[+]. 15Әмма йөрәкләрегездә Мәсихне Хаким буларак изге дип олылагыз. Өметегез хакында сездән хисап таләп итүче һәркемгә һәрвакыт җавап бирергә әзер булыгыз,[+] 16ләкин моны басынкылык һәм ихтирам белән эшләгез, вөҗданыгыз саф булсын. Шул вакытта, Мәсихнеке буларак игелекле яшәү рәвешегезне күреп, сезне яманлаган гаепләүчеләр оятка калырлар[+]. 17Игелекле эшләр кылып, Аллаһы ихтыяры белән газап чигү яманлык өчен газаплануга караганда яхшырак[+]. 18Мәсих тә бит, безне Аллаһы янына алып бару өчен, гаделсезләр урынына гадел Кеше буларак, гөнаһларыбыз өчен бер тапкыр һәм мәңгегә үлде. Аның тәне үлемгә тапшырылды, әмма Аллаһы Аны Үзенең Рухы белән терелтте[+]. 19Шул Рух ярдәмендә Ул, тоткындагы рухлар янына барып, аларга вәгазь сөйләде[+]. 20Бу рухлар борынгы заманнарда – Нух көннәрендә – Аллаһыга буйсыну күрсәтмәгәннәр. Әмма Аллаһы, сабырлык күрсәтеп, көймәнең төзелеп бетүен көткән. Ул көймәдә бик аз, ягъни сигез җан гына, су ярдәмендә котылып калган[*]. 21Бу хәзер сезне коткара торган суга чумдыру йоласын[†] гәүдәләндерә. Суга чуму – тәннең керен юып төшерү түгел, саф вөҗдан белән Аллаһыга мөрәҗәгать итү буларак, Гайсә Мәсихнең үледән терелеп торуы аша сезне коткара[+]. 22Ул күккә ашты һәм Аллаһының уң ягында утыра. Фәрештәләр белән бергә күктәге барлык хакимлекләр һәм кодрәтләр Аңа буйсынган[+].

#### 4


Тормыштагы үзгәрешләр

1Шулай итеп, Мәсих тән газабы кичергәндәй, сез дә газапланырга әзер булыгыз, чөнки тән газабы кичерүче кеше гөнаһтан читкә борылды,[+] 2нәтиҗәдә бу дөньяда калган вакытын инде ул нәфес буенча түгел, бәлки Аллаһы ихтыяры буенча яши[+]. 3Гомерегезнең шактый өлешен мәҗүсиләр кебек азгынлыкка, гөнаһлы теләккә, эчкечелеккә, кирәгеннән артык күп ашау-эчүгә бирүегез һәм җирәнгеч потларга табынуыгыз инде җитәр. 4Ә хәзер мәҗүсиләр үзләре белән бергә шул ук азгынлыкларда катнашмавыгызга гаҗәпләнәләр һәм шуның өчен сезне яманлыйлар[+]. 5Алар үлеләрне һәм тереләрне хөкем итәргә әзер булган Аллаһыга җавап бирергә тиеш[+]. 6Тәннәрендә вакытта башкалар шикелле үк хөкемгә дучар булсалар да, рухлары белән Аллаһыдай яшәсеннәр дип, үле булганнарга да Яхшы хәбәр игълан ителде.

7Һәр нәрсәнең ахыры якынлаша, шуңа күрә дога кыла алу өчен, аек фикерле һәм тотнаклы булыгыз[+]. 8Барыннан да бигрәк бер-берегезне эчкерсез яратыгыз, чөнки мәхәббәт күп гөнаһларны юкка чыгара[+]. 9Бер-берегезгә зарланусыз кунакчыл булыгыз[+]. 10Аллаһыдан нинди сәләт алган булсагыз, һәрберегез шул сәләт белән бер-берегезгә хезмәт итегез. Яхшы идарәчеләр кебек, Аллаһы тарафыннан бирелгән төрле сәләтләрне кулланыгыз[+]. 11Берәү сөйли икән, Аллаһы сүзләрен әйткән кебек сөйләсен, берәү хезмәт күрсәтә икән, Аллаһы биргән көч белән хезмәт итсен, шулар белән Гайсә Мәсих аша һәрнәрсәдә Аллаһы данланыр. Мәсихкә мәңге-мәңгегә дан һәм кодрәт. Амин[+].


Мәсих исеме өчен газап чигү

12Газиз дусларым! Сезне сынау өчен җибәрелгән утлы имтиханны үзегез белән булган ниндидер сәер хәл итеп күреп гаҗәпләнмәгез[+]. 13Киресенчә, Мәсихнең даны ачылганга да тантана итеп куану өчен, Аның газапларында катнашучы буларак шатланыгыз[+]. 14Сезне Мәсих исеме өчен мыскыл итәләр икән, сез бәхетле, чөнки сездә дан Рухы, Аллаһы Рухы яши[+]. 15Кеше үтерүче, карак, явызлык кылучы яки башкалар эшенә тыкшынучы буларак берегез дә газапланырга тиеш түгел. 16Ә мәсихче[†] буларак газап чигәсез икән, оялмагыз, мәсихче исемен йөртүегез өчен Аллаһыны данлагыз[+]. 17Аллаһының хөкем итә башлау вакыты җитте. Иң элек Ул Үзенекеләрен хөкем итәчәк. Бу бездән башланса, Аллаһының Яхшы хәбәренә итагать итмәгәннәрнең ахыры ничек булыр?! Изге язмада язылганча:[+]

18«Әгәр тәкъва кеше көчкә котыла икән,
имансыз һәм гөнаһлы кая барыр?»[*][+]

19Шулай итеп, Аллаһы ихтыяры буенча газап чигүчеләр үз җаннарын тугры Яратучыга тапшырсыннар һәм игелек кылуларын дәвам итсеннәр[+].

#### 5


Өлкәннәргә һәм яшьләргә нәсыйхәт

1Үзем дә өлкән[†], Мәсих газапларының шаһиты һәм киләчәктә ачылачак данны уртаклашучы буларак, арагыздагы өлкәннәрдән үтенеп сорыйм:[+] 2Аллаһы сезгә ышанып тапшырган иман итүчеләр көтүен мәҗбүриләп түгел, үзегез теләп һәм Аллаһы ихтыяры буенча, акчага комсызланып түгел, күңел кушканча тырышлык белән көтегез[+]. 3Сезгә тапшырылганнар белән хакимлек итмәгез, көтүгә үрнәк булыгыз,[+] 4һәм Баш Көтүче килгәч, сулмый торган дан таҗын алырсыз[+].

5Яшьләр, сез дә шулай өлкәннәргә буйсыныгыз. Һәрберегез бер-берегезгә күндәм булыгыз, чөнки Изге язмада язылганча:

«Аллаһы тәкәбберләргә каршы тора,
тыйнак-күндәм бәндәләренә исә мәрхәмәтен күрсәтә»[*][+].

6Шулай итеп, Аллаһының кодрәтенә буйсыныгыз, һәм Ул үз вакытында сезне югары күтәрер. 7Барлык мәшәкатьләрегезне Аллаһыга йөкләгез, чөнки Ул сезнең хакта кайгырта[+]. 8Аек һәм уяу булыгыз, дошманыгыз иблис[†], кемне дә булса йотып җибәрү өчен, арысландай акырып эзләнеп йөри[+]. 9Имандашларыгызның дөньяда шундый ук газапларга дучар ителүен белеп, иманда нык булып, иблискә каршы торыгыз[+]. 10Мәсих аша безне Үзенең мәңгелек данына чакырып алган, бар мәрхәмәтнең чыганагы булган Аллаһы, сез беркадәр газап чиккәннән соң, көчегезне кайтарачак, куәт бирәчәк, ныгытачак һәм үзегезне какшамас итәчәк[+]. 11Аңа мәңге-мәңгегә кодрәт булсын. Амин[+].

12Мин бу кыска хатны үзем ышанычлы дип санаган имандашыбыз Силас аркылы язып җибәрдем. Күңелегезне күтәреп, моның Аллаһының чын мәрхәмәте булуын раслыйм. Шул мәрхәмәт белән нык торыгыз сез![+] 13Бабилдәге[†] сезнең кебек үк сайланган иман итүчеләр бердәмлеге[†] һәм рухи углым Марк сезгә сәлам юллый[+]. 14Бер-берегезне яратып һәм үбеп сәламләгез.

Мәсихнеке булган һәммәгезгә иминлек булсын[+].

### II Петердән хат

#### II Петердән хат

II Петердән хат


[1]

[2]

[3]


#### 1


Петердән икенче хат

1Гайсә Мәсихнең[†] колы вә рәсүле[†] Шимун Петердән Аллабыз[†] һәм Коткаручыбыз[†] Гайсә Мәсихнең хаклыгы аша алган кыйммәтле иманыбызга тиң иманны кабул итүчеләрнең барчасына сәлам[+]. 2Аллаһыны вә Хакимебез[†] Гайсәне танып белү аша сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек мул итеп бирелсен[+].


Иман итүченең чакырылуы һәм сайлануы

3Аның илаһи кодрәте безгә чын тормыш һәм Аллаһыга ихлас табыну өчен кирәк булган һәммә нәрсәне бүләк иткән. Үзенең даны[†] һәм игелеге белән безне чакырган Затны танып белүебез аша ирештек без моңа. 4Шулай итеп, Ул безгә иң бөек һәм кыйммәтле вәгъдәләр биргән. Алар гамәлгә ашкач, явыз нәфесләр аркасында бозылган дөньядан котылып, илаһи табигатьтә катнаша алырсыз[+]. 5Шул сәбәпле, иманыгызга игелек өстәү өчен, хәлегездән килгән бар нәрсәне эшләгез. Игелеккә белемне өстәгез, 6белемгә – тотнаклыкны, тотнаклыкка – чыдамлыкны, чыдамлыкка – Аллаһыга ихлас табынуны,[+] 7Аллаһыга ихлас табынуга – туганнарча яратуны, туганнарча яратуга мәхәббәтне өстәгез[+]. 8Әгәр сездә бу сыйфатлар булса, һәм алар арта барса, Хакимебез Гайсә Мәсихне белүегез файдасыз һәм уңышсыз калмас[+]. 9Ә инде кемдә алар юк, ул – сукырларча начар күрүче һәм элек эшләгән гөнаһларыннан[†] пакьләндерелгәнен оныткан кеше[+]. 10Шуңа күрә, имандашлар, Аллаһы тарафыннан чакырылган һәм сайланган булуыгызны тагын да ышанычлырак итәргә тырышыгыз. Шулай эшләсәгез, һичкайчан иманыгыздан тайпылмассыз[+] 11һәм Хакимебез вә Коткаручыбыз Гайсә Мәсихнең мәңгелек Патшалыгына зур теләк белән кабул ителерсез[+].

12Шул сәбәптән, сез боларны белсәгез дә һәм үзегезгә бирелгән хакыйкатьтә нык торсагыз да, мин болар хакында даими хәтерегезгә төшереп торырмын[+]. 13Үзем әле исән һәм фани тәнемдә вакытта, болар хакында хәтерегезгә төшерүне үземнең бурычым итеп исәплим. 14Тиздән бу тәнемнән китәргә кирәк булуын беләм. Моны миңа Хакимебез Гайсә Мәсих ачкан иде[+]. 15Шуңа күрә, мин арагыздан киткәч, боларны һәрвакыт истә тотыгыз дип, хәлемнән килгән бар нәрсәне эшлим.


Мәсихнең килүе

16Без сезгә Хакимебез Гайсә Мәсихнең кодрәте һәм Аның килүе хакында сөйләгәндә, хәйләле риваятьләргә ияреп түгел, Аның мәһабәтлеген үз күзләребез белән күреп сөйләдек[+]. 17Бөек данлы Аллаһының: «Бу – Минем сөекле Углымдыр, Ул – Минем куанычым», – авазы килгәндә, Атабыз Аллаһы тарафыннан Гайсәгә кадерләү һәм дан бирелде[*][+]. 18Гайсә белән изге тауда булганда, күкләрдән килгән бу авазны үзебез ишеттек. 19Шуның өчен без пәйгамбәрләр[†] сөйләгән Аллаһы хәбәренә тагын да ныграк ышана алабыз. Сез дә, караңгы урында балкып торган яктылыкка игътибар иткәндәй, бу хәбәргә әһәмият биреп, дөрес эшлисез. Көн җитеп, йөрәкләрегезне таң йолдызы балкытканга кадәр, аңа әһәмият бирүегезне дәвам итәргә тиешсез[+]. 20Иң элек шуны аңлагыз: Изге язмадагы[†] бер генә пәйгамбәрлек сүзен дә һичкем үз сәләтенә таянып аңлата алмый. 21Пәйгамбәрлек сүзе беркайчан да кеше ихтыяры белән бирелмәде, кешеләр Аллаһыдан килгән хәбәрне Изге Рух[†] белән рухландырылып сөйләделәр[+].

#### 2


Ялган өйрәтүчеләр турында

1Исраил[†] халкы арасында ялган пәйгамбәрләр дә булганнар, шулай ук сезнең арагызда да ялган өйрәтүчеләр булыр. Алар һәлакәткә китерүче ялган тәгълиматны арагызда яшерен рәвештә тарата башларлар, хәтта үзләрен йолып алган[†] Хөкемдарны да инкяр итеп, өсләренә көтелмәгән һәлакәт китерерләр[+]. 2Күпләр аларның азгын яшәешенә иярер, һәм аларның эшләре аркасында хакыйкать юлы хурланыр. 3Бу ялган өйрәтүчеләр, комсызланып, үзләре уйлап чыгарган риваятьләре ярдәмендә сездән файдаланырлар. Аларны күптәннән хөкем сагалый, аларның һәлакәте котылгысыз[+].

4Аллаһы гөнаһ кылган фәрештәләрне[†] дә аямаган бит, чылбырлар белән бәйләп, тәмуг караңгылыгына ташлаган: алар анда хөкем көнен көтәләр[+]. 5Аллаһы, тәкъва тормышны вәгазьләүче Нух белән җиде кешедән кала, борынгы җиһанны да аямаган: имансызлар өстенә туфан китерткән[*][+]. 6Имансызлар белән киләчәктә ни буласын кисәтүче сабак итеп, Сәдүм һәм Гамура шәһәрләрен ут белән көлгә әйләндереп хөкем иткән[+]. 7Ә анда яшәгән азгыннарның әхлаксыз гамәлләреннән интеккән тәкъва Лутны коткарган[*][+]. 8Бу тәкъва кеше азгыннар арасында яшәгәндә, аларның канунсыз эшләрен күреп һәм ишетеп, чын күңеленнән көннән-көн газап чиккән[+]. 9Шулай итеп, Раббы[†] Үзенә бирелгәннәрне сынаулардан ничек коткарырга, ә явызларны, җәза астында тотып, хөкем көненә ничек сакларга икәнен белә[+].

10Бу бигрәк тә үзләренең бәдәни азгын теләкләренә ияреп, Раббы хакимлегенә нәфрәтләнүчеләргә кагыла. Алар – әдәпсез һәм тәкәббер кешеләр. Күкләрдәге шөһрәтле затларга яла ягудан да курыкмыйлар[+]. 11Хәер, бу шөһрәтле затлардан күпкә көчлерәк һәм куәтлерәк фәрештәләр дә Раббы алдында аларны хурлап гаепләмиләр. 12Бу ялган өйрәтүчеләр үзләре аңламаган нәрсәне яла ягып гаеплиләр. Алар табигый теләкләренә буйсынып яшәгән, фәкать аулау һәм үтерелү өчен генә туган аңсыз хайваннар сыман. Алар хайваннардай юк ителәчәк[+]. 13Алар үзләре китергән явызлыкларына явызлык әҗере алачаклар. Алар өчен хозурлык – көн яктылыгында комсызланып ашап-эчү. Сезнең белән мәҗлестә ашап утырганда, алар – пычрак һәм хурлыклы таплар, чөнки үзләрен алдаучы ләззәтләргә биреләләр. 14Кем белән зина кылырга икән дип кенә хатын-кызларга күңел бирәләр һәм гөнаһтан һич туймыйлар, тотрыксыз кешеләрне юлдан яздыралар, аларның күңелләре комсызлыкта шомарган, алар – ләгънәт угыллары. 15Алар, туры юлдан тайпылып, адаштылар. Үзенең явыз гамәлләре өчен табыш алырга яраткан Бигур углы Билгам эзләреннән бара башладылар алар[+]. 16Ә Билгам пәйгамбәр явыз эше өчен шелтәләнгән. Ишәк, кеше тавышы белән эндәшеп, аны ахмаклыгыннан туктаткан[*][+].

17Бу кешеләр – сусыз чишмәләр, көчле җил куып тараткан томан сыман. Алар өчен тирән караңгылыкта урын саклана[+]. 18Чөнки алар, күпертелгән буш сүзләр сөйләп, азгын бәдәни теләкләрен кулланып, ялгыш юлдан баручылар арасыннан әле генә арына башлаганнарны ятьмәгә эләктерергә тырышалар[+]. 19Алар теге кешеләргә азатлык вәгъдә итәләр, ә үзләре – бозыклык коллары, чөнки кеше нәрсәдән җиңелсә, шуның колы була[+]. 20Әгәр бу кешеләр Хакимебез һәм Коткаручыбыз Гайсә Мәсихне танып белү аша бу дөнья азгынлыгыннан арынганнан соң, янә буталалар һәм аңа җиңеләләр икән, димәк, соңгы хәлләре элеккегедән яманрак була[+]. 21Хаклык[†] юлын танып белгәннән соң, үзләренә бирелгән изге әмердән кире чигенүгә караганда, ул юлны бөтенләй белмәүләре алар өчен яхшырак булган булыр иде[+]. 22Андый кешеләр белән ни булганы хакында мәкальләрдә дөрес әйтелгән: «Эт үзенең косыгына әйләнеп кайта» һәм «Юылган дуңгыз пычрак сазда аунарга бара»[+].

#### 3


Раббы көненең көтмәгәндә килүе

1Газиз дусларым! Мин сезгә инде икенче хатымны язам. Бу хатларда белгәннәрегез хакында хәтерегезгә төшереп, сезне ихлас фикер йөртүгә дәртләндерәм[+]. 2Изге пәйгамбәрләр элек әйткән сүзләрне һәм Хакимебез вә Коткаручыбыз рәсүлләрегез аша биргән әмерне искә төшерүегезне телим[+].

3Иң элек шуны аңлавыгыз кирәк: соңгы көннәрдә үзләренең нәфес теләкләре буенча гамәл кылучы, мыскыллаучы кешеләр пәйда булыр. 4Алар: «Остазыгыз килергә вәгъдә итмәдемени? Кайда соң Ул? Ата-бабаларыбыз үлем йокысына талганнар, ә һәммә нәрсә дөнья яратылганнан бирле ничек булса, шул килеш кала бирә», – диярләр[+]. 5Алар күк вә җирнең борынгыдан булганын, аларның Аллаһы сүзе аркылы судан һәм су белән яратылганын юри оныталар[+]. 6Сүз аркылы су, туфан суы белән борынгы дөнья юк ителгән[+]. 7Хәзерге күк һәм җир дә Аллаһының шул ук сүзе аркылы ут белән юк ителү өчен, хөкем көненә сакланып тора. Шул көндә имансызлар һәлак ителәчәкләр.

8Сез, газиз дусларым, бер нәрсәне онытмагыз: Раббы өчен бер көн мең ел сыман, мең ел бер көн сыман[+]. 9Кайберәүләр озакка суза дип исәпләүләренә карамастан, Раббы Үзенең вәгъдәсен үтәүне озаклатмый. Киресенчә, Ул сезгә зур сабырлык күрсәтә, чөнки Ул беркемнең дә һәлак булуын теләми, барысының да тәүбәгә килүен тели[+].

10Әмма Раббы көне карак сыман көтмәгәндә килер. Күкләр көчле дөмбердәгән тавыш астында юкка чыгар, күк җисемнәре утта янып таркалыр, җир һәм андагы эшләнгән нәрсәләрнең барысы фаш ителер[+]. 11-12Әгәр һәммә нәрсә шулай таркалса, сез нинди кеше булырга тиеш соң? Сез Аллаһының көнен көткәндә һәм ул көннең тизрәк килүе өчен тырышканда, тормышыгызның изге һәм Аллаһыга багланган булуы кирәк. Ул көнне күк янып таркалыр һәм кызулыктан күк җисемнәре эреп бетәр[+][+]. 13Әмма без, Аллаһының вәгъдәсенә инанып, хаклык хакимлек итә торган яңа күкне һәм яңа җирне көтәбез[+].

14Шуңа күрә, газиз дусларым, моның һәммәсен дә көтеп, Аллаһы каршында иминлектә яшәп, һичбер тапсыз, кимчелексез булуыгыз өчен хәлдән килгән бөтен нәрсәне эшләгез[+]. 15Раббының сабырлыгын сез котылу мөмкинлеге дип аңлагыз. Үзенә Аллаһы тарафыннан бирелгән зирәклеге белән безнең сөекле имандашыбыз Паул да сезгә шулай дип язган иде[+]. 16Бу хакта ул бөтен хатларында да яза. Ул хатларда авыр аңлашыла торган кайбер нәрсәләр бар. Белемсез, тотрыксыз кешеләр, башка Изге язмаларны бозган кебек, бу урыннарны да бозып аңлаталар. Моның белән алар үзләрен һәлакәткә дучар итәләр[+]. 17Ә сез исә, газиз дусларым, бу хакта инде белгәнлектән, әхлаксыз кешеләрнең ялгышлыклары сезне тайпылдырмасын һәм ышанычлы нигездән егылып төшмәс өчен сак булыгыз. 18Хакимебез вә Коткаручыбыз Гайсә Мәсих мәрхәмәтендә һәм Аны танып белүдә даими үсегез. Аңа бүген һәм мәңгелек көненә кадәр дан булсын! Амин[+].

### I Яхъядан хат

#### I Яхъядан хат

I Яхъядан хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### 1


Яхъядан беренче хат


Тормыш Сүзе

1Баштан ук булган, без ишеткән, үз күзләребез белән күргән, күзәткән һәм кулларыбыз белән кагылган нәрсә – тормыш Сүзе хакында сөйлибез[+]. 2Тормыш ачылды: без аны күрдек һәм аның турында шаһитлык итәбез. Атабыз[†] белән булган, безгә ачылган мәңгелек тормышны сезгә игълан итәбез[+]. 3Безнең белән аралашуыгызны теләп, үзебез күргән һәм ишеткән нәрсәне сезгә дә игълан итәбез. Ә без исә Ата һәм Углы Гайсә Мәсих[†] белән аралашып яшибез[+]. 4Куанычыбыз тулы булсын дип, боларны сезгә язабыз[+].


Аллаһы – яктылык

5Без Аңардан ишеткән һәм сезгә игълан итә торган хәбәр шуннан гыйбарәт: Аллаһы[†] – яктылык, һәм Аңарда һичнинди караңгылык юк[+]. 6Әгәр без: «Аллаһы белән аралашып яшибез», – дип әйтәбез, әмма караңгылыкта йөрибез икән – без ялганлыйбыз һәм хакыйкать буенча яшәмибез[+]. 7Әмма Аллаһы яктылыкта булган кебек, без дә яктылыкта йөрсәк, димәк, бер-беребез белән аралашып яшибез һәм Аның Углы Гайсәнең каны безне теләсә кайсы гөнаһтан[†] арындырып сафландырыр[+].

8Әгәр: «Гөнаһыбыз юк», – дисәк, үз-үзебезне алдыйбыз һәм бездә хакыйкать юк[+]. 9Әмма гөнаһларыбызны икърар итсәк, Аллаһы гөнаһларыбызны кичерер һәм, һәртөрле хаксызлыктан арындырып, безне сафландырыр, чөнки Ул тугры һәм гадел[+]. 10«Без гөнаһ кылмадык», – дисәк, Аллаһыны ялганчы итеп күрсәтәбез һәм Аның сүзе бездә булмас[+].

#### 2


Мәсих – безнең Яклаучыбыз

1Балаларым! Боларны сезгә, гөнаһ кылмагыз, дип язам. Ә инде берәү гөнаһ кылса, Атабыз алдында Яклаучыбыз – һәрвакыт гадел гамәл кылучы Гайсә Мәсих бар[+]. 2Ул гөнаһларыбызның, безнең генә түгел, бәлки бөтен дөньяның да гөнаһлары кичерелүен алып килүче корбан булды[+]. 3Без шуңа ышана алабыз: әмерләрен үтәсәк, Аны тануыбызны беләбез[+]. 4Кем дә кем: «Мин Аллаһыны таныйм», – дип торып, әмма әмерләрен үтәмәсә, ул – ялганчы һәм аңарда хакыйкать юк[+]. 5Ә Аның сүзләрен үтәүчедә Аллаһы мәхәббәте чыннан да тулы камиллегенә ирешкән. Бу исә безнең Аңарда булуыбызны күрсәтеп тора[+]. 6Кем дә кем: «Аллаһыда калам», – ди икән, ул Гайсә сыман яшәргә тиеш.


Яңа әмер

7Газиз дусларым! Яңа әмер язмыйм, сездә баштан ук булган иске әмерне язам: иске әмер исә – сез ишеткән хәбәр ул[+]. 8Шулай да бу әмер яңа: ул Мәсихтә һәм сездә гамәлгә ашты, чөнки караңгылык кире чигенә, хакыйкый яктылык балкый башлады[+].

9Кем дә кем үзен яктылыкта дисә, әмма имандашына[*] нәфрәтләнсә, ул һаман караңгылыкта була[+]. 10Кем дә кем үзенең имандашын ярата икән, ул яктылыкта яши, һәм аңарда башкаларны вәсвәсәгә этәрә торган бернәрсә юк[+]. 11Ә кем үзенең имандашына нәфрәтләнсә, ул караңгылыкта була, караңгылыкта йөри һәм кая баруын белми, чөнки караңгылык күзләрен сукырайта.

12Балаларым, сезгә язам,
чөнки гөнаһларыгыз Гайсә аркасында кичерелде[+].
13Аталар, сезгә язам,
чөнки баштан ук Булучыны сез танып белдегез.
Егетләр, сезгә язам,
чөнки сез явыз иблисне[†] җиңдегез[+].
14Балаларым, сезгә язам,
чөнки сез Атабызны танып белдегез.
Аталар, сезгә язам,
чөнки сез баштан ук Булучыны танып белдегез.
Егетләр, сезгә язам,
чөнки сез көчле,
Аллаһы сүзе сездә кала,
һәм сез явыз иблисне җиңдегез.

15Фани дөньяны һәм анда булган нәрсәләрне яратмагыз. Дөньяны яратучыда Атабызны ярату юк[+]. 16Бу дөньядагы һәммә нәрсә – тән нәфесләре, күз нәфесе һәм тормышта тәкәбберлеккә китерүче нәрсәләр – Атабыздан түгел, фәкать дөньядандыр. 17Дөнья һәм аның нәфесләре үтеп китә, әмма Аллаһы ихтыярын үтәүче мәңге яши[+].


Мәсих дошманнары турында кисәтү

18Балаларым! Соңгы сәгатьләр җитте. Мәсих дошманының[*] киләчәге хакында сез ишеткән идегез инде. Хәзер Мәсихнең күп дошманнары пәйда булды. Соңгы сәгатьләр җиткәнен шуннан беләбез дә инде[+]. 19Алар безнең арадан, әмма безнеке булмадылар. Әгәр безнеке булган булсалар, алар безнең белән калган булырлар иде. Аларның арабыздан китүе безнеке булмауларын күрсәтеп тора[+].

20Сезне исә Изге Зат майлаган[*], һәм сез барыгыз да хакыйкатьне беләсез[+]. 21Мин хакыйкатьне белмәгәнегез өчен түгел, әмма аны белгәнегез өчен һәм хакыйкатьтән һичнинди ялган килеп чыга алмаганга яздым. 22Кем ялганчы? Гайсәнең Мәсих икәнен инкяр итүче түгелме? Ул – Мәсихнең дошманы, ул Атаны да, Углын дә инкяр итә[+]. 23Аллаһы Углын инкяр итүче һичкемнең Атасы да юк. Аллаһы Углын танучының исә Атасы да бар[+].

24Сез баштан ишеткән нәрсәне күңелләрегездә саклагыз. Әгәр баштан ишеткән нәрсә күңелләрегездә калса, ул чакта сез дә Углында һәм Атасында яшәрсез[+]. 25Ул Үзе безгә вәгъдә иткән нәрсә – мәңгелек тормыш бу.

26Боларны мин сезне юлдан яздырырга тырышучылар хакында язам[+]. 27Ә Изге Зат биргән майлау сезнең үзегездә кала, һәм сез һичкемнең өйрәтүенә мохтаҗ түгелсез. Сезне майлавы аша, сезгә барысы да өйрәтелә, һәм ул хакыйкый, ялганламый. Сезгә өйрәтелгәнчә, Аңарда калыгыз[+].


Аллаһы балалары

28Балаларым, Мәсих килгәндә, Аның алдында ышаныч белән оялмыйча басып тору өчен, Мәсихтә яшәгез[+]. 29Аның хак булуын[†] беләсез икән, димәк, хаклык эшләүче һәркемнең Аллаһыдан туган булуын да беләсез[+].

#### 3

1Карагыз, Атабыз безне ничек нык яраткан: безне «Аллаһы балалары» дип атыйлар, һәм без, чыннан, Аның балалары. Дөнья кешеләре, Аллаһыны танымаганга күрә, безне белмиләр[+]. 2Газиз дусларым, без – хәзер Аллаһы балалары, әмма безнең нинди булачагыбыз әле билгеле түгел. Шуны беләбез ки: Мәсих күренгәндә, без Аңа охшарбыз, чөнки без Аны, чынлыкта ничек булса, шулай күрербез[+]. 3Шушы өметен Аңа баглаган һәркем, Мәсих пакь булгандай[†], үзен даими пакьләндереп тора[+].

4Гөнаһ кылучы һәркем Аллаһы канунын[†] боза. Гөнаһ ул – канунсызлык. 5Сез Мәсихнең гөнаһларны Үз өстенә алыр өчен килгәнен беләсез. Ә Аңарда гөнаһ юк[+]. 6Аңарда калучыларның берсе дә гөнаһ кылмый. Гөнаһ кылучыларның исә берсе дә Мәсихне күрмәгән һәм Аны танымаган[+].

7Балаларым, сезне һичкем алдамасын. Хак эш кылучы кеше Мәсих кебек үк хак була[+]. 8Гөнаһ кылучы исә иблистәндер, чөнки иблис баштан ук гөнаһ кылып килде. Аллаһы Углы нәкъ менә иблис эшләрен җимерергә дип килде[+]. 9Аллаһыдан туган зат гөнаһ кылмый, чөнки аңарда Аллаһыдан бирелгән орлык кала. Ул гөнаһ кыла алмый, чөнки Аллаһыдан туган[+]. 10Аллаһы һәм иблис балалары болай аерылып таныла: хаклык кылмаучы, шулай ук үзенең имандашын яратмаучы Аллаһыдан түгел[+].


Бер-берегезне яратыгыз

11Электән үк сез ишеткән хәбәр бу: без бер-беребезне яратырга тиешбез[+]. 12Явыз иблистән булган һәм үзенең энесен үтергән Кабилдәй[*] булмагыз. Ул ни өчен энесен үтергән? Чөнки Кабилнең эшләре явыз, ә энесенең эшләре хак булган[+]. 13Имандашларым, сезгә дөнья кешеләре нәфрәтләнә икән, моңа гаҗәпләнмәгез[+]. 14Без үлемнән тормышка күчкәнебезне беләбез, чөнки имандашларыбызны яратабыз. Яратмаучы исә үлем хакимлегендә тора[+]. 15Үзенең имандашына нәфрәтләнүче һәркем кеше үтерүче була. Кеше үтерүченең мәңгелек тормышы булмаганын сез беләсез[+].

16Без мәхәббәтне шулай танып белдек: Мәсих Үзенең җанын безнең өчен бирде. Без дә имандашларыбыз өчен үзебезнең җаныбызны бирергә тиешбез[+]. 17Кем дә кем, һәммә нәрсәсе булып һәм имандашының мохтаҗлыгын күрә торып, аңа шәфкать күрсәтмәсә, аңарда Аллаһы мәхәббәте ничек яшәр икән?![+] 18Балаларым, сүз һәм тел белән түгел, эшләребез һәм хакыйкать белән яратыйк[+]. 19-20Шуның белән үзебезнең хакыйкатьтән булуыбызны белербез һәм, йөрәгебез безне кайчан да булса гаепләсә, аны Аллаһы каршында тынычландыра алырбыз. Аллаһы безнең йөрәгебездән бөек һәм Ул һәммә нәрсәне белә бит.

21Газиз дусларым! Әгәр йөрәгебез безне гаепләми икән, Аллаһыда ышанычыбыз бар,[+] 22һәм ни генә сорасак та, Аңардан алырбыз, чөнки әмерләрен үтибез һәм Аңа яраклы эшләр эшлибез[+].

23Аның әмере шуннан гыйбарәт: без Аның Углы Гайсә Мәсихнең исеменә иман итәргә һәм Ул биргән әмер буенча бер-беребезне яратырга тиешбез[+]. 24Аллаһының әмерләрен үтәүче Аңарда һәм Аллаһы әмерләрне үтәүчедә кала. Аллаһының бездә яшәвен безгә биргән Рухы аша белербез[+].

#### 4


Хакыйкый һәм ялган рух

1Газиз дусларым! Һәр рухка инанмагыз, ул рухларның Аллаһыданмы икәнлеген сынагыз, чөнки дөньяда ялган пәйгамбәрләр[†] күп[+]. 2Аллаһы Рухын сез болай танып белерсез: Гайсә Мәсихнең кеше булып килгәнлеген икърар итүче һәр рух Аллаһыдандыр[+]. 3Ә Гайсәне икърар итмәүче бер рух та Аллаһыдан түгел. Ул рух Мәсих дошманыныкы. Сез аның киләчәге хакында ишеттегез бит, һәм хәзер инде ул дөньяда[+].

4Сез исә, балаларым, Аллаһыдан һәм ялган пәйгамбәрләрне җиңдегез, чөнки сездәге Рух дөньяда булганнан бөегрәк. 5Алар – дөньядан, шуңа күрә дөньяви сөйлиләр һәм дөнья аларны тыңлый[+]. 6Без – Аллаһыдан. Аллаһыны танып белүче безне тыңлый. Аллаһыдан булмаучы исә безне тыңламый. Без шуның аша хакыйкать рухын һәм ялганлык рухын аера беләбез[+].


Аллаһы – мәхәббәт

7Газиз дусларым! Бер-беребезне яратыйк, чөнки мәхәббәт Аллаһыдан килә. Һәр яратучы Аллаһыдан туган һәм Аллаһыны танып белә[+]. 8Яратмаучы Аллаһыны танып белми, чөнки Аллаһы – мәхәббәт ул. 9Аллаһы безгә мәхәббәтен болай күрсәтте: Үзенең Углы аша безгә тормыш бирү өчен, Ул бердәнбер Углын дөньяга җибәрде[+]. 10Мәхәббәт шунда: Аллаһының безне яратуында һәм гөнаһларыбызның кичерелүен алып килүче корбан итеп Углын җибәрүендә, Аллаһыны яратуыбызда түгел[+]. 11Газиз дусларым, Аллаһы безне шулай яраткан икән, без дә бер-беребезне яратырга тиешбез. 12Аллаһыны һичкем һичкайчан күрмәгән. Әгәр бер-беребезне яратабыз икән, Аллаһы бездә яши һәм Аның мәхәббәте бездә камилләшкән була[+].

13Аллаһы безгә Үз Рухыннан биргән, шунлыктан без – Аллаһыда, ә Аның бездә калуын беләбез[+]. 14Ата Үз Углын дөньяны Коткаручы[†] итеп җибәргәнен без күрдек һәм бу хакта шаһитлык бирәбез[+]. 15Кем дә кем Гайсәнең Аллаһы Углы булуын икърар итсә, аңарда Аллаһы яши һәм ул Аллаһыда яши[+]. 16Шулай итеп, Аллаһының безгә карата булган мәхәббәтен таныдык һәм аңа инандык.

Аллаһы – мәхәббәт. Мәхәббәттә яшәүче – Аллаһыда һәм Аллаһы аңарда яшәр. 17Шулай итеп, арабыздагы мәхәббәтебез камилләште, шуңа күрә кыямәт көнен без ышаныч белән каршыларбыз, чөнки Гайсә нинди булса, без дә бу дөньяда шундый булабыз[+]. 18Мәхәббәттә курку юк, камил мәхәббәт куркуны куа. Курку җәза белән бәйле, куркучы кеше исә мәхәббәттә камилләшмәгән була.

19Без яратабыз, чөнки беренче булып Аллаһы безне яратты. 20Әгәр берәү: «Мин Аллаһыны яратам», – дип әйтеп тә, үзенең имандашына нәфрәтләнсә, ул – ялганчы. Үзе күргән имандашын яратмаучы кеше күрмәгән Аллаһыны ярата алмый бит[+]. 21Менә безгә Аллаһы биргән әмер: «Аллаһыны яратучы кеше үзенең туганын да яратсын»[+].

#### 5


Мәңгелек тормыш – Аллаһы Углында

1Гайсәнең Мәсих булуына иман итүче[†] һәркем Аллаһыдан туган. Һәм атаны яратучы һәркем баласын да ярата[+]. 2Без Аллаһы балаларын яратуыбызны Аллаһыны яратуыбыз һәм әмерләрен үтәвебез аркылы төшенәбез[+]. 3Аллаһыны яратуыбызны әмерләрен үтәвебез белән күрсәтәбез. Ә әмерләре авыр түгел,[+] 4чөнки Аллаһыдан туган һәммә кеше дөньяны җиңә. Бу җиңү – безнең иманыбыз ул[+]. 5Гайсәнең Аллаһы Углы булуына инанучы дөньяны җиңүче булмый кем булсын[+]?

6Ул, Гайсә Мәсих, чумдырылуының[*] суы һәм үлеменең каны аша килгән. Су аша гына түгел, бәлки су һәм кан аша килгән. Бу хакта Рух шаһитлык бирә, чөнки Рух – хакыйкать ул[+]. 7Шаһитлык бирүче өчәү бар: 8Рух, су һәм кан. Өчесе дә бер үк шаһитлык бирә. 9Без кешеләр шаһитлыгын кабул итәбез, ә Аллаһының шаһитлыгы бөегрәк. Бу – Аллаһы шаһитлыгы: Ул Үзенең Углы хакында шаһитлык бирде[+]. 10Аллаһы Углына иман итүченең үзендә шушы шаһитлык бар. Аллаһыга иман итмәүче Аны ялганчы иткән була, чөнки Аллаһының Үз Углы хакында биргән шаһитлыгына ышанмады[+]. 11Ул шаһитлык исә шуннан гыйбарәт: Аллаһы безгә мәңгелек тормыш бирде һәм ул тормыш – Аның Углында[+]. 12Аллаһы Углы барның тормышы бар, Аллаһы Углы булмаганның тормышы юк.

13Мин моны сезгә, Аллаһы Углы исеменә иман итүчеләргә, үзегезнең мәңгелек тормышыгыз барлыгын белегез, дип яздым[+]. 14Аллаһы каршында шундый ышанычыбыз бар: Аның ихтыяры буенча нәрсәне генә сорасак та, Ул безне тыңлый[+]. 15Нәрсә генә сорасак та, Аның безне ишеткәнен беләбез икән, сораганыбызга ия булуыбызны да беләбез.

16Әгәр берәү имандашының үлемгә китерми торган гөнаһ кылуын күрә икән, дога кылсын һәм Аллаһы аның имандашына тормыш бирәчәк. Моны мин үлемгә китерми торган гөнаһ кылучылар хакында әйтәм. Үлемгә китерә торган гөнаһ бар: мондый гөнаһ өчен дога кылыгыз дип әйтмим[+]. 17Һәр явызлык – гөнаһ, әмма бөтен гөнаһ та үлемгә китерерлек түгел.

18Аллаһыдан туганнарның гөнаһ кылмавын без беләбез, аларны Аллаһыдан туган Угыл саклый һәм явыз иблис аларга кагыла алмый[+]. 19Без үзебезнең Аллаһыдан булуыбызны, ә бөтен дөньяның исә явыз иблис хакимлегендә булуын беләбез[+]. 20Аллаһы Углының килгәнен һәм, хакыйкый Аллаһыны таныр өчен, безгә аң биргәнен дә беләбез. Һәм без хакыйкый Аллаһыда, Аның Углы Гайсә Мәсихтә яшибез. Ул – хакыйкый Аллаһы һәм мәңгелек тормыш[+].

21Балаларым, үзегезне ялган илаһлардан саклагыз[+].

### II Яхъядан хат

#### II Яхъядан хат

II Яхъядан хат


[1]


#### 1


Яхъядан икенче хат

1Аллаһы[†] тарафыннан сайланган ханымга һәм аның балаларына иман итүчеләр бердәмлеге[†] өлкәненнән[†] сәлам. Мин сезне ихлас күңелдән яратам. Мин генә түгел, хакыйкатьне танып белгән һәммә кеше сезне ярата[+]. 2Сезне үзебездә яши торган һәм безнең белән мәңге булачак хакыйкать өчен яратабыз.

3Атабыз[†] Аллаһыдан һәм Гайсә Мәсих[†] – Атаның Углыннан бирелгән мәрхәмәт[†], шәфкать һәм иминлек безнең белән хакыйкатьтә һәм мәхәббәттә булсын[+].


Хакыйкать һәм мәхәббәт

4Балаларың арасында Атабыз безгә әмер биргәндәй хакыйкатьтә йөрүчеләр булуы мине бик сөендерә[+]. 5Хәзер, ханым, сиңа яңа әмер түгел, бәлки баштан ук без кабул иткән әмерне язам һәм үтенәм: бер-беребезне яратыйк[+]. 6Мәхәббәт исә шуннан гыйбарәт: без Аллаһының әмерләре буенча йөрергә тиешбез. Баштан ук ишеткәнегезчә, Аның әмере шул: сез мәхәббәттә йөрергә тиешсез[+].

7Гайсә Мәсихнең кеше тәнендә килүен инкяр итүче алдакчылар дөньяда күбәеп китте. Андый кешеләр – алдакчылар һәм Мәсих дошманнары[+]. 8Сез нәрсә хакына хезмәт куйганыбызны югалтмыйча, тулы әҗерен алыр өчен, сак булыгыз[+]. 9Мәсих өйрәткәнне сакламаган һәм өйрәткәннәрнең чигеннән узган һәркемдә Аллаһы юктыр. Өйрәткәнне саклаучыда исә Ата да, Аның Углы да бар[+]. 10Әгәр сезгә берәү килеп, шулай өйрәтмәсә, ул кешене өегездә кабул итмәгез һәм аны сәламләмәгез[+]. 11Мондый кешене сәламләгән аның явыз эшләренә кушылып китә.

12Сезгә язасы сүзләрем күп, әмма кәгазьгә кара белән язарга теләмим. Куанычыбыз тулы булсын өчен, яныгызга килеп, сезнең белән сөйләшүемә өметләнәм[+].

13Аллаһы тарафыннан сайланган имандаш кыз туганыңның балалары сине сәламлиләр.

### III Яхъядан хат

#### III Яхъядан хат

III Яхъядан хат


[1]


#### 1


Яхъядан өченче хат

1Чын күңелдән яраткан газиз Гәйгә иман итүчеләр бердәмлеге[†] өлкәненнән[†] сәлам[+].

2Газиз дустым, җаның иминлектә булгандай, һәрьяктан да имин һәм сәламәт бул, дип дога кылам. 3Монда килгән имандашларның хакыйкатькә тугры булуың, ягъни хак юлда йөрүең хакында шаһитлык бирүләренә мин бик шатландым. 4Минем өчен балаларымның хакыйкатьтә йөрүләре хакында ишетүдән дә зуррак шатлык юктыр[+].


Хакыйкать өчен бергәләп эшләү

5Газиз дустым, имандашлар, хәтта таныш булмаганнар хакына кылган һәммә эшләреңдә син ышанычлы[+]. 6Алар синең мәхәббәтең хакында иман итүчеләр бердәмлеге алдында шаһитлык бирделәр. Зинһар, Аллаһыга[†] яраклы рәвештә юлларын дәвам итсеннәр өчен, аларга булышсаң иде. 7Алар Мәсих[†] исеме хакына, Аңа иман итмәүчеләрдән һичнәрсә кабул итмичә, юлга чыктылар бит. 8Димәк, хакыйкатьне таратуда бергә эшли алуыбыз өчен, без андыйларга булышырга тиешбез[+].

9Мин бердәмлеккә кыска итеп яздым, әмма араларында өстенлек итәргә яратучы Диотрефис безне игътибарга алмый. 10Шуңа күрә, яныгызга килсәм, аның кылганнарын игътибарыгызга җиткерермен. Ул безнең хакта яман сүзләр таратып кына калмый, хәтта имандашларны кабул итми, кабул итәргә теләүчеләргә комачаулый һәм бердәмлектән куып җибәрә.

11Газиз дустым! Явызлыкка иярмә, яхшылыкка ияр. Яхшылык эшләүчеләр Аллаһыдандыр, явызлык эшләүче исә Аллаһыны күрмәгән[+]. 12Димитер хакында барысы да яхшы итеп сөйли, хәтта хакыйкать үзе дә аның ягында. Шулай ук без дә шаһитлык итәбез, һәм шаһитлыгыбызның хакыйкый булуын син беләсең[+].

13Мин сиңа күпне язар идем, әмма кара һәм каләм белән язарга теләмим[+]. 14Тиздән синең белән күрешүемә өметләнәм. Шунда йөзгә-йөз бергәләп сөйләшербез.

15Иминлек сиңа! Сине дуслар сәламлиләр. Дусларыбызның һәркайсына аерым сәлам әйт.

### Яһүдәдән хат

#### Яһүдәдән хат

Яһүдәдән хат


[1]


#### 1


Яһүдәдән хат

1Гайсә Мәсихнең[†] колы, Ягъкубның бертуган кардәше Яһүдәдән Атабыз[†] Аллаһы[†] тарафыннан чакырылганнарга, сөелгәннәргә һәм Гайсә Мәсих өчен сакланганнарга[+]. 2Сезгә шәфкать, иминлек һәм мәхәббәт мул итеп бирелсен[+].


Ялган пәйгамбәрләрнең хөкем ителүе

3Газиз дусларым! Уртак котылуыбыз хакында сезгә язарга дип бик дәртләнсәм дә, изгеләргә[†] бер тапкыр һәм гомергә бирелгән иман өчен тырышып эшләгез, дип үгетләп язуны тиешле таптым[+]. 4Кайбер имансыз кешеләр арагызга яшеренеп керделәр. Алар үз азгынлыкларын аклау өчен, Аллабызның мәрхәмәтен[†] бозып күрсәтәләр һәм бердәнбер Хөкемдарыбыз һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсихне инкяр итәләр. Аларга булачак хөкем турында Изге язмада[†] инде күптән әйтелгән[+].

5Ләкин инде барын да белсәгез дә, хәтерегезгә төшерергә телим: Раббы[†] бервакыт халыкны Мисырдан коткарып алып чыккан булса да, соңыннан араларындагы ышанмаучы кешеләрне һәлак иткән[+]. 6Тиешле урыннарын сакламыйча, торакларын ташлап киткән фәрештәләрне[†] онытмагыз: Раббы аларны тирән караңгылыкта, бөек көндә хөкем итү өчен мәңгелек чылбырларда бәйләп тота[+]. 7Шул фәрештәләрдәй фәхешлеккә һәм бәдәни бозыклыкка бирелгән Сәдүм белән Гамура шәһәрләре[*] һәм алар тирәли урнашкан шәһәрләр дә, кисәтүче гыйбрәт булып, мәңгелек ут җәзасын кичерәләр[+].

8Шулай бу кешеләр дә, хыялларына таянып, тәннәрен нәҗеслиләр, Раббы хакимлеген инкяр итәләр, хәтта күкләрдәге шөһрәтле затларга яла ягалар[+]. 9Җитәкче фәрештә Микәил дә, Мусаның гәүдәсе хакында иблис[†] белән бәхәсләшкәндә, хурлап һәм хөкем итеп әйтергә батырчылык итмәгән, бәлки: «Сине Раббы шелтәләсен», – дигән[+]. 10Алар исә үзләре аңламаган һәммә нәрсәне яманлыйлар, аңсыз хайваннардай табигый теләкләренә бирелеп яшиләр һәм нәкъ шул аларны һәлак итә дә[+].

11Кайгы аларга, чөнки алар Кабил[*] юлыннан баралар. Акча хакына Билгамның ялгышлыкларын кабатлыйлар[*], фетнә чыгарган өчен, Корахтай[*] һәлак булалар[+].

12Мәхәббәт мәҗлесләрегездә алар – пычрак таплар: вөҗдансызланып сыйланалар. Алар – үзләре хакында гына кайгыртучы көтүчеләр, җил куып йөрткән яңгырсыз болытлар, бөтенләй үлгән, тамыры белән кубарылган, көзен җимеш бирми торган агачлар[+]. 13Алар – хурлыклы эшләренең күбеге белән капланган давыллы диңгез дулкыннары. Алар – адашкан йолдызлар. Мәңгелек дөм караңгылыкта алар өчен урын саклана[+].

14-15Ханох[*] – Адәм нәселенең җиденче буыны – алар хакында пәйгамбәрлек итеп, болай дигән: «Менә, Раббы барысы өстеннән хөкем итү өчен, кылган барча имансыз гамәлләре һәм бөтен гөнаһлы[†] имансызларның Раббыга каршы сөйләгән барлык оятсыз сүзләре өчен җәзаларга дип, Үзенең меңнәрчә изгеләре белән килә»[+]. 16Бу кешеләр – язмышларыннан канәгать булмаган сукранучылар. Алар үзләренең нәфес теләкләре буенча гамәл кылалар, тәкәббер сүзләр әйтәләр, үз файдалары хакына ялагайланып йөриләр[+].


Кисәтүләр һәм киңәшләр

17Сез исә, газиз дусларым, Хакимебез Гайсә Мәсих рәсүлләре[†] тарафыннан алдан әйтелгән сүзләрне истә тотыгыз[+]. 18Алар сезгә: «Соңгы вакытта үзләренең бозык теләкләре буенча гамәл кылучы мыскыллаучылар булыр», – диделәр. 19Ул кешеләр таркалыш чыгаралар, нәфес теләкләренә буйсыналар, һәм аларда Изге Рух[†] юк[+].

20Сез исә, газиз дусларым, үз тормышыгызны иң изге иманыгыз нигезендә корып дәвам итегез, Изге Рух белән дәртләнеп дога кылыгыз[+]. 21Хакимебез Гайсә Мәсих Үзенең шәфкатендә сезгә мәңгелек тормыш бирәчәген көтеп, Аллаһыга карата булган мәхәббәтегездә калыгыз[+].

22Кайбер кешеләр икеләнсәләр, аларга шәфкать күрсәтегез. 23Башкаларын уттан тартып алгандай коткарыгыз. Калганнарына исә шәфкать күрсәткәндә, күңелләрегездә курку хисе булсын: хәтта шакшы эшләре белән тапланган киемнәреннән дә җирәнегез[+].


Данлау догасы

24Сезне гөнаһка төшүдән саклый алучы, шатлык белән Үзенең даны алдына кимчелекләрсез китерә ала торган[+] 25Хакимебез Гайсә Мәсих аша безне коткаручы бердәнбер Аллаһыга бар вакытлардан элек, хәзер һәм мәңгегә дан, мәһабәтлек, кодрәт һәм хакимлек булсын. Амин.

### Римлыларга хат

#### Римлыларга хат

Римлыларга хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### 1


Паулдан римлыларга хат


Паулның сәламе

1Аллаһының[†] Яхшы хәбәрен[†] игълан итү өчен сайлап куелган, Мәсих[†] Гайсәнең рәсүл[†] булырга чакырылган колы Паулдан сәлам!

2Аллаһы Яхшы хәбәрне алдан, Үзенең пәйгамбәрләре[†] аркылы, Изге язмаларда[†] вәгъдә иткән[+]. 3Бу Яхшы хәбәрдә Аның Углы турында сөйләнелә. Ул чыгышы белән Давыт нәселеннән булган,[+] 4ә изгелек Рухы Аны, үледән терелтелү сәбәпле, кодрәткә ия Аллаһы Углы дип билгеләгән. Ул – Хакимебез[†] Гайсә Мәсих. 5Аның исеме хакына бар халыклар арасындагы кешеләр Аллаһыга иман китерсеннәр һәм буйсынсыннар дип, Аның аркылы мәрхәмәт[†] һәм рәсүллек алдык[+]. 6Гайсә Мәсихнеке булырга чакырылган бу кешеләр арасында сез дә бар.

7Аллаһының Рим[†] шәһәрендә яшәүче барлык сөеклеләренә, изге булырга чакырылганнарга: Атабыз[†] Аллаһыдан вә Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт һәм иминлек булсын[+].


Паулның Римга барырга теләве

8Иң элек Гайсә Мәсих аркылы һәммәгез өчен Аллама рәхмәтләр укыйм, чөнки иманыгыз хакында бөтен дөньяда сөйләнелә[+]. 9Сезне бертуктаусыз искә алуыма Аллаһы шаһит, Углы хакындагы Яхшы хәбәрне игълан итеп, Аңа бөтен рухым белән хезмәт итәм[+]. 10Аллаһы Үз ихтыяры белән, ниһаять, яныгызга килергә мөмкинлек бирсен иде дип, догаларымда һәрвакыт ялварам[+]. 11Сезне бик күрәсем һәм, сезне ныгыту өчен, миңа бирелгән рухи бүләк белән уртаклашасым килә, 12ягъни уртак иманыбыз нигезендә бер-беребезне дәртләндерә алуыбызны телим. 13Имандашлар, сезнең белеп торуыгызны телим: мин күп тапкырлар яныгызга килергә ният иттем, ләкин әлегәчә тоткарлыкларга очрадым. Яһүди булмаган башка халыклар арасындагыдай, сездә дә уңыш җыеп алырга телим[+]. 14Мин греклар һәм вәхшиләр, зирәкләр һәм наданнар алдында да бурычлымын[+]. 15Шуңа күрә, мин сезгә, Римда яшәүчеләргә дә, Яхшы хәбәрне игълан итәргә атлыгып торам.

16Яхшы хәбәрдән оялмыйм, һәр иман итүчегә[†], башта яһүдигә, аннары яһүди булмаганга да котылу өчен, Аллаһының кодрәте бит ул[+]. 17Бу Яхшы хәбәрдә Аллаһының кешеләрне иман аша һәм бары тик иман аша гына аклавы[†] ачыклана. Изге язмада язылганча: «Иман аша акланган кеше яшәячәк»[*][+].


Кешеләрнең гаеплелеге

18Яманлык кылып, хакыйкатьне танырга комачаулаучы кешеләрнең һәртөрле имансызлыгына һәм яманлыгына күктән Аллаһының ярсуы ачыла бара[+]. 19Аллаһы хакында белергә мөмкин булган һәрнәрсә алар өчен ачык, аны Аллаһы ачып бирде бит[+]. 20Галәм барлыкка китерелгәннән бирле, Аллаһының күренмәгән сыйфатлары, ягъни мәңгелек кодрәте һәм илаһилыгы Үзе барлыкка китергән нәрсәләр аша ачык күренә һәм аңлашыла. Шулай икән, ул кешеләрнең акланырга нигезе юк[+].

21Аллаһыны белсәләр дә, алар Аны, Аллаһы итеп, тиешенчә данламадылар һәм Аңа шөкер итмәделәр. Киресенчә, буш уйларга бирелделәр, һәм аларның аңларга теләмәгән йөрәкләрен караңгылык каплады[+]. 22Үзләрен зирәккә санап, алар ахмакландылар[+] 23һәм үлемсез Аллаһының данын фани кешеләр, кошлар, дүрт аяклылар һәм сөйрәлүчеләргә охшаган сурәтләргә алыштырдылар[+].

24Шунлыктан Аллаһы аларны үзләренең азгын теләкләре белән бозыклык карамагына тапшырды, алар тәннәрен үз араларында мәсхәрә итә башладылар[+]. 25Аллаһы хакыйкатен ялган белән алыштырдылар һәм Яратучыга түгел, яратылганга табындылар, хезмәт иттеләр. Яратучыга исә мәңгегә дан булсын. Амин[+].

26Шул сәбәптән Аллаһы аларны хурлыклы нәфесләргә дучар итте: хатыннары табигый якынлык кылуны табигый булмаган якынлык кылуга алыштырды[+]. 27Ирләр дә шулай: хатын-кыз белән табигый якынлык кылу урынына, бер-берсенә карата җенси теләк белән янып, ирләр ирләр белән рисвайлык кылдылар һәм, юлдан язулары өчен, үз-үзләрендә тиешле җәзаларын алдылар[+].

28Шулай итеп, Аллаһыны тануны мөһим дип исәпләмәгәнгә, Аллаһы аларны бозык уйлары иркенә тапшырды, һәм алар эшләнергә тиеш түгел гамәлләр кылалар. 29Аларның күңелләре һәртөрле яманлык, мәкерлек, комсызлык, явызлык белән тулган. Алар көнчелек, кеше үтерү теләге, ызгыш-талаш, алдау, яман ниятләр белән тулы. Алар – гайбәтчеләр, 30яла ягучылар, Аллаһыдан нәфрәтләнүчеләр, оятсызлар, тәкәбберләр, мактанчыклар, явызлык тудыручылар, ата-анага итагать күрсәтмәүчеләр, 31акылсызлар, үз сүзендә тормаучылар һәм рәхимсезләр, мәрхәмәтсезләр[+]. 32Алар мондый нәрсәләрне эшләүчеләрнең Аллаһының гадел хөкеме буенча үлемгә лаек булуларын беләләр; әмма шуларны эшләп кенә калмыйлар, шулай эшләүчеләрне хуплыйлар да[+].

#### 2


Аллаһының гадел хөкеме

1Әй, син, башкаларны хөкем итүче адәм, үзеңне аклап, һичнәрсә әйтә алмыйсың: башкаларны хөкем итеп, үзеңне дә хөкемгә дучар итәсең, чөнки син үзең дә шул ук гамәлләрне кыласың бит[+]. 2Без беләбез: андый эшне эшләүчеләр өчен Аллаһының хөкеме гадел. 3Әй, син, адәм, андый гамәл кылучыларны хөкем итәсең, ә үзең шул ук эшләрне эшлисең! Әллә син Аллаһы хөкеменнән качып котылырмын дип уйлыйсыңмы? 4Аллаһының игелеклелеге сине тәүбәгә китерәчәген аңламыйча, чиксез игелеге, сабырлыгы һәм түземлеген санламыйсыңмы әллә[+]? 5Син кире булганга һәм йөрәгең тәүбә итәргә[†] теләмәгәнгә күрә, Аллаһының гадел хөкеме билгеле булачак ачу көнендә башыңа төшәчәк җәзаңны җыясың[+]. 6Аллаһы һәркемгә эшләренә карап түләр:[+] 7сабырлык белән игелекле эшләр кылып, данга, хөрмәткә һәм үлемсезлеккә омтылучыларга Ул мәңгелек тормыш бирә. 8Ә инде үзен генә яратып, хакыйкатькә буйсынмыйча, явызлык артыннан баручылар өстенә Аллаһы Үз ачуын һәм ярсуын төшерәчәк. 9Явызлык кылучы һәркемгә – башта яһүдигә, аннары яһүди булмаганга – михнәт һәм газап булачак[+]. 10Ә игелек кылучы һәркемне – башта яһүдине, аннары яһүди булмаганны – дан, хөрмәт һәм иминлек көтә,[+] 11чөнки Аллаһы һәркемгә бертигез карый[+].

12Муса кануны[†] булмыйча, гөнаһ[†] кылганнар шул хәлдә һәлак булачаклар да; ә инде Канунны белә торып гөнаһ кылганнар Канун буенча хөкем ителәчәкләр[+]. 13Аллаһы Канунны ишетүчеләрне түгел, аны үтәүчеләрне Үз каршында акланган дип игълан итәчәк[+]. 14Мәҗүсиләрнең[†] Кануны юк бит, ләкин алар Канун таләп иткәнне табигый сиземләүләре белән башкарганда, канунсыз да үзләренә үзләре Канун булалар. 15Бу исә Канун таләпләренең йөрәкләренә язылганлыгын күрсәтә. Моны вөҗданнары да раслый – уй-фикерләре кайвакыт аларны гаепли, ә кайвакыт хәтта яклый да[+]. 16Мин сөйли торган Яхшы хәбәр буенча, Аллаһы кешеләрнең серләрен Мәсих Гайсә аркылы хөкем итәсе көнне моның һәммәсе булачак.


Яһүдиләр һәм Аллаһы кануны

17Менә син үзеңне яһүди дип атыйсың, Муса канунына таянасың һәм Аллаһы белән мактанасың,[+] 18Кануннан өйрәнеп, Аллаһының ихтыярын һәм яманнан яхшыны аера беләсең. 19Син үзең сукырларның юл күрсәтүчесе, караңгылыктагылар өчен яктылык,[+] 20наданнарның остазы, тәҗрибәсезләрнең укытучысы булуыңа ышанасың, чөнки белем вә хакыйкатьне гәүдәләндерүче Канунны беләсең. 21Шулай булгач, ничек соң син, башкаларны өйрәтеп тә, үзеңне-үзең өйрәтмисең? Урламаска үгетлисең, ә үзең урлыйсыңмы[+]? 22«Зина кылма» дисең, ә үзең зина кыласыңмы? Потлардан җирәнәсең, ә үзең аларның табыну урынын талыйсыңмы[+]? 23Аллаһы кануны белән мактанасың, ә үзең, аны бозып, Аллаһыны мәсхәрәлисеңме? 24Изге язмада язылганча, «мәҗүсиләр Аллаһы исемен сезнең аркада хурлыйлар»[*][+].

25Канунны үтәсәң, сөннәтле булуың файдалы; ә инде син аны бозасың икән, ул чакта сөннәткә утыртылмагандай[†] буласың[+]. 26Шулай булгач, сөннәтсез[†] кеше Канун кагыйдәләрен үтәсә, ул сөннәткә утыртылган булып саналмасмы[+]? 27Тышкы яктан сөннәтсез, әмма Канунны үтәүче кеше, сине – язылган Канунга һәм сөннәтлелеккә ия кешене Канунны бозган өчен хөкем итәр[+]. 28Тышкы яктан гына яһүди булган – чын яһүди түгел, һәм тәндәге сөннәтләнү генә чын сөннәт түгел әле[+]. 29Эчке яктан яһүди булган гына чын яһүдидер, һәм язылган Канун түгел, ә Изге Рух[†] китергән, йөрәк түрендә булган сөннәт кенә чын сөннәттер[*]. Мондый яһүдигә мактау кешеләрдән түгел, Аллаһыдан килә[+].

#### 3

1Шулай итеп, яһүди булуның өстенлеге яки сөннәтле булуның файдасы бармы[+]? 2Һәрьяктан зур өстенлек бар! Беренчедән, Аллаһы сүзе нәкъ аларга әманәт ителгән[+]. 3Һәм кайберәүләр Аллаһыга тугрылыклы булмаган икән, ни булыр? Аларның тугры булмаулары Аллаһының тугрылыклыгын юкка чыгарырмы[+]? 4Һич тә алай түгел! Һәр кеше ялганчы булса да, Аллаһы хак, Үз сүзенә тугрылыклы. Аның турында Изге язмада язылган бит:

«Гаепләү сүзләрең хаклыдыр,
хөкемгә тартканда Син җиңәсең»[*][+].

5Әгәр безнең гаделсезлегебез Аллаһының гаделлеген ачыграк күрсәтә икән, Аллаһы, өстебезгә ачуын яудырып, дөрес эшләмәде, дип әйтә алабызмы? (Мин биредә кешеләрчә фикер йөртәм.) 6Һич тә! Юкса Аллаһы дөньяны ничек хөкем итә алыр иде? 7Әмма ялганчы булуым, Аллаһының хакыйкатен ачыграк күрсәтеп, Аның дан-шөһрәтен арттыра икән, ни өчен соң әле мин гөнаһлы дип хөкем ителәм[+]? 8Шулай икән: «Яхшылык килеп чыксын өчен, яманлык кылыйк!» – дип әйтергәдер, бәлкем? Сез шулай әйтәсез икән дип, безне яманлап сөйлиләр дә кайберәүләр. Алар үзләренә тиешле хөкемне алачак[+].


Бер тәкъва кеше дә юк

9Димәк, ничек инде? Безнең хәлебез яһүди булмаганныкылардан яхшыракмы? Һич тә юк, без инде ачык күрсәттек: яһүдиләр дә, яһүди булмаганнар да – барысы да гөнаһ хакимлеге астында[+]. 10Изге язмада язылган бит:

«Бер тәкъва[†] кеше дә юк, бер генә дә.
11Акылга ия беркем дә юк, Аллаһыны эзләми беркем дә.
12Һәммәсе юлдан язган, бердәй бозылган;
игелек кылучы күренми, берәү дә юк»[*][+].
13«Ачык кабер базыдыр бугазлары,
телләре белән алдыйлар,
елан агуы сеңгән сүзләренә»[*][+].
14«Аларның авызы ләгънәт һәм әрнү белән тулы»[*][+].
15«Аяклары аларның кан түгәргә ашыга,
16йөргән юлларында бары җимереклек һәм кайгы гына кала.
17Иминлек юлын белмиләр алар»[*][+].
18«Аллаһыдан курку хисе юк аларда»[*][+].

19Ә без беләбез: Канун нәрсә дә булса сөйли икән, ул Канун хакимлеге астында булганнарга сөйли. Шуның өчен беркем дә, үзен яклар өчен, авызын ача алмас, һәм бар дөнья Аллаһы каршында гаепле булыр. 20Канун таләпләрен үтәү белән Аның каршында беркем дә акланган булмас бит. Канун аркылы гөнаһыбызны төшенеп таныйбыз гына[+].


Иман аша аклану

21Әмма хәзер Муса канунына бәйсез рәвештә Аллаһының кешене ничек итеп аклавы ачыкланды. Бу турыда Канун һәм пәйгамбәрләр шаһитлык итә[+]. 22Аллаһының кешене иман аша аклавы Гайсә Мәсихкә иман итүчеләрнең барысына да бирелә. Кеше белән кеше арасында аерма юк, 23чөнки барысы да гөнаһ кылдылар һәм Аллаһының даныннан[†] мәхрүм калдылар[+]. 24Барысы да Аллаһы мәрхәмәте белән үзләрен йолып алучы[†] Мәсих Гайсә аркылы Аллаһының аклавын бүләк итеп алалар[+]. 25-26Аллаһы Гайсәне кичерелү алып килүче корбан итеп билгеләп куйды. Бу кичерелү Гайсәнең каны аша иман итүчеләргә бирелә. Шулай эшләп, элек кылынган гөнаһлар өчен җәза бирмичә, чиксез сабырлык күрсәтеп, Ул Үзенең хаклыгын раслады. Шулай итеп, хаклыгын хәзерге вакытта да күрсәтә: Ул Үзе хак һәм Гайсәгә иман итүчеләрне аклый[*][+].

27Шулай итеп, мактауга урын бармы инде? Юк, мактауга урын юк. Нәрсә нигезендә мөмкинлек калдырылмаган? Канунны үтәү нигезендәме? Юк, иман нигезендә[+]. 28Без бит кешенең Канунны үтәүгә бәйсез рәвештә иман белән Аллаһы тарафыннан аклануын раслыйбыз[+]. 29Аллаһы – яһүдиләр Алласы гынамы, башка халыкларныкы да түгелмени? Әлбәттә, башка халыкларныкы да,[+] 30чөнки Аллаһы бер. Ул сөннәтлеләрне дә, сөннәтсезләрне дә иман белән аклый[+]. 31Шулай итеп, без иманыбыз белән Канунны юкка чыгарабызмы? Һич тә алай түгел, киресенчә, без аны раслыйбыз[+].

#### 4


Ибраһим үрнәге

1Халкыбызның нәселбашы Ибраһим хакында нәрсә әйтә алабыз? Ул нәрсәгә ия булды соң? 2Әгәр Ибраһим үзе кылган гамәлләре белән акланган дип саналган икән, аның мактанырга хакы булган, ләкин Аллаһы каршында түгел. 3Изге язмада нәрсә диелгән? «Ибраһим Аллаһыга ышанды һәм моның белән тәкъва[*] булып саналды»[*][+]. 4Ә эшчегә түләнгән хезмәт хакы бүләк дип түгел, бирелергә тиешле нәрсә булып санала. 5Әгәр инде кеше, үзе кылган гамәлләргә таянмыйча, гаеплеләрне аклаучы Аллаһыга ышана икән, шул ышануы белән Аның каршында акланган санала[+]. 6Эш-гамәлләренә бәйсез рәвештә, Аллаһы тарафыннан акланган кешенең бәхетле булуы турында сөйләп, Давыт шуны ук раслый:[+]

7«Бәхетледер кеше,
әгәр җинаятьләре кичерелсә.
8Бәхетледер кеше,
гаеп эшләрен Раббы гафу итсә»[*][+].

9Бу бәхетлелек сөннәтлеләргә генә карыймы, әллә сөннәтсезләргә дәме? Без: «Ибраһим үзенең ышануы белән тәкъва булып саналды», – дип сөйләдек[+]. 10Кайчан саналды? Сөннәтле булгачмы, әллә сөннәтле булганчымы? Сөннәтле булгач түгел, ә сөннәтле булганга кадәр. 11Әле сөннәтсез чакта ук ул ышануы белән Аллаһы каршында акланган саналды һәм аның сөннәткә утыртылуы моны раслаучы билге булды. Шулай итеп, Ибраһим, сөннәтләнмәгән килеш иман итеп, Аллаһы каршында акланган саналды һәм барлык кешеләрнең атасы булды[+]. 12Ибраһим – шулай ук сөннәтлеләрнең дә атасы, ягъни, сөннәткә утыртылып кына калмыйча, атабыз Ибраһимның әле сөннәтләнмәгән чакта йөргән иман сукмакларыннан йөрүчеләрнең атасы.


Аллаһының вәгъдәсе һәм иман

13«Дөнья синеке булыр» дигән Аллаһы вәгъдәсе Ибраһимга һәм аның токымына Канун таләпләрен үтәгән өчен түгел, иман итеп, Аллаһы каршында акланган өчен бирелде[+]. 14Канун үтәлүенә өмет баглаучылар Аллаһы вәгъдә иткәнне алсалар, иман мәгънәсен югалтыр, вәгъдә дә юкка чыгарылыр[+]. 15Канун үзе белән Аллаһының ачуын алып килә, әмма Канун булмаса, Канун бозу да булмый[+].

16-17Аллаһының вәгъдәсе, мәрхәмәт буенча гына булсын өчен, иманга нигезләнгән. Шулай итеп, вәгъдә Ибраһим токымының һәммәсе өчен дә: Канунны тотучылар өчен генә түгел, аның кебек иман итүчеләр өчен дә ышанычлы. Изге язмада «Мин сине күп халыкларның нәсел атасы итеп куйдым»[*] дип язылганча, Ибраһим – һәммәбезнең атасы. Үлеләрне терелтүче, булмаган нәрсәләрне барлыкка китерүче, үзе ышанган Аллаһы каршында Ибраһим – барыбызның атасы[+][+]. 18Ул бернинди өмете булмаганда да өмет белән ышанган, һәм «Нәсел варисларың шулкадәр күп санлы булачак»[*] дип әйтелгәнчә, күп халыкларның атасы булган[+]. 19Үзенә йөз яшь чамасы, тәненең инде үлә баруын һәм Сараның, бала табу өчен, артык карт булуын аңласа да, аның иманы кимемәде[+]. 20Аллаһы вәгъдәсенә ышанмыйча шикләнеп карамады, киресенчә, иманында нык торып, Аллаһыга дан-шөһрәт китерде. 21Аллаһының биргән вәгъдәсен үти алачагына инанып, 22Ибраһим ышануы белән «тәкъва булып саналды»[+].

23Хәер, «тәкъва булып саналу» дигән сүз бер аның өчен генә түгел, 24безнең өчен дә язылды. Әлеге сүз безгә дә – Хакимебез Гайсәне үледән терелткән Аллаһыга инанучыларга да кагыла[+]. 25Гайсә гөнаһларыбыз өчен үлемгә тапшырылды һәм аклануыбыз өчен терелтелде[+].

#### 5


Аклауның нәтиҗәсе

1Шуңа күрә, иман белән аклану алгач, Хакимебез Гайсә Мәсих аша Аллаһы белән безнең арада татулык мөнәсәбәте урнаша[+]. 2Хәзер без ия булган мәрхәмәткә Мәсих аша иман белән мөмкинлек ачылды һәм без Аллаһы данын уртаклашырбыз дигән өмет белән мактанабыз[+]. 3Моның белән генә түгел, михнәт чигүләребез белән дә мактанабыз, чөнки михнәт чигүләр – чыдамлык,[+] 4чыдамлык тотрыклылык тудыра, ә тотрыклылык өмет хасил итүен беләбез. 5Ә өмет алдамый, чөнки Аллаһы Үзенең мәхәббәтен безгә бирелгән Изге Рух аша йөрәкләребезгә мул итеп яудырган[+].

6Без әле ярдәмгә мохтаҗ булганда, Аллаһы билгеләгән бер вакытта Мәсих имансызлар өчен үлде. 7Кем дә булса хәтта тәкъва кеше хакына үләргә теләр микән? Хәер, игелекле кеше хакына, бәлки, кемнең дә булса үләргә җөрьәт итүе мөмкин. 8Әмма Аллаһы безгә булган мәхәббәтен шуның белән исбат итте: Мәсих гөнаһлы чагыбызда ук безнең хакка үлде[+]. 9Һәм инде хәзер, Үз каны белән аклаганнан соң, әлбәттә, Ул безне Аллаһы ачуыннан коткарачак[+]. 10Аллаһыга дошман булган вакытыбызда Углының үлеме аркылы Аның белән татулашканбыз икән, инде бигрәк тә хәзер татулашкан хәлдә Углының тормышы белән котылачакбыз[+]. 11Әле бу гына да түгел, Аллаһы белән Хакимебез Гайсә Мәсих аша мактанабыз, Аның аша без хәзер бу татулыкны алдык та!


Адәм һәм Мәсих

12Бер кеше аркылы гөнаһ һәм гөнаһ белән бергә үлем дөньяга үтеп керде. Шулай итеп, барлык кешеләр үлемгә ия булды, чөнки һәммәсе гөнаһ кылды[+]. 13Инде Канун булганга кадәр дә дөньяда гөнаһ бар иде; әмма Канун булмаган урында берәүнең дә гөнаһы исәпкә алынмый[+]. 14Шулай да, Адәмнән алып Муса пәйгамбәргә кадәр, Аллаһының тыюын бозып, Адәмдәй гөнаһ кылмаганнар белән дә үлем хакимлек иткән. Адәм, ниндидер бер мәгънәдә, килергә тиешле Затның үрнәге булып торган[+].

15Әмма Аллаһының бүләк ителгән мәрхәмәтен гөнаһ белән чагыштырып булмый. Бер кешенең гөнаһы күпләрне үлемгә китергән икән, Аллаһының мәрхәмәте һәм бер Кеше – Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте белән бирелгән бүләк күпләргә бигрәк тә мул бирелә[+]. 16Аллаһы бүләген бер кеше кылган гөнаһның нәтиҗәсе белән чагыштырып булмый. Бер җинаять[†] «гаепле!» дигән хөкем карары китереп чыгарды, ә Аллаһының мәрхәмәте белән бирелгән бүләк, бик күп җинаятьләр булуга карамастан, аклану алып килде[+]. 17Әгәр бары тик бер кешенең җинаяте аркасында үлем хакимлек иткән икән, бигрәк тә бер Кеше – Гайсә Мәсих аша Аллаһының мул мәрхәмәтен һәм бүләк буларак Аның аклавын кабул итүчеләр тормышта хакимлек итәчәк[+].

18Шулай итеп, берәүнең җинаяте барлык кешеләргә «гаепле!» дигән хөкем чыгарган сыман, икенче Берәүнең хак гамәле һәммәсенә аклану һәм тормыш алып килде[+]. 19Бер кешенең буйсынмавы аркасында күпләр гөнаһлы булгандай, икенче Берәүнең итагатьлелеге белән күпләр Аллаһы тарафыннан акланачак[+]. 20Канун исә, җинаять артсын дип, кертелгән. Әмма гөнаһ күбәйгән җирдә Аллаһының мәрхәмәте тагын да арткан[+]. 21Димәк, гөнаһ кешеләр белән хакимлек иткән һәм аларны үлемгә китергән сыман, Аллаһының мәрхәмәте дә хаклык белән хакимлек итәр һәм Хакимебез Гайсә Мәсих аркылы мәңгелек тормышка китерер[+].

#### 6


Без гөнаһка карата үле

1Нәрсә әйтик соң? Аллаһының мәрхәмәте артсын дип, гөнаһ кылуны дәвам итәргәме? 2Һичбер вакытта да! Без гөнаһка карата үле: шулай булгач, ничек гөнаһ кылуны дәвам итә алабыз[+]? 3Безнең һәммәбезнең, суга чумдыру йоласы[†] аша Мәсих Гайсәгә чумдырылып, Аның үлемен уртаклашуыбызны белмисезме әллә сез? 4Атаның бөек кодрәте белән Мәсих үледән терелтелгәндәй, яңа тормышта яшәү өчен, без чумдыру йоласы аша үлемен уртаклашып, Аның белән бергә күмелдек[+]. 5Мәсих белән бертөрле үлемдә берләшкәнбез икән, үледән терелүдә дә Аның белән берләшербез[+].

6Без беләбез: гөнаһлы асылыбызның хакимлегеннән коткару өчен һәм инде гөнаһ коллары булмасак идек дип, элекке кешебез Мәсих белән бергә хачка[†] кадакланды[+]. 7Үлгән кеше гөнаһ хакимлегеннән азат ителде бит инде[+]. 8Әмма Мәсих белән бергә үлгәнбез икән, Аның белән бергә яшәрбез дә, дип ышанабыз[+]. 9Без беләбез ки: үледән терелтелгәч, Мәсих кабат үлмәс, үлем инде Аңа хаким булмас[+]. 10Аның үлүе гөнаһ өчен иде, һәм Ул гөнаһка карата бөтенләйгә үлде. Әмма хәзер Аның гомер сөреше – Аллаһы өчен яшәү[+]. 11Шулай ук сез дә үзегезгә гөнаһ өчен үле, әмма Аллаһы өчен Мәсих Гайсә белән берлектә яшәүче дип карагыз.

12Шуңа күрә, гөнаһка фани тәнегез белән хакимлек итәргә юл куймагыз, аның нәфесләренә буйсынмагыз[+]. 13Тәнегезнең әгъзаларын явызлык коралы итеп, гөнаһка тапшырмагыз. Киресенчә, үзегезне, үлемнән тормышка күчерелгәннәр буларак, Аллаһыга тапшырыгыз һәм тәнегезнең әгъзаларын хаклык коралы итеп, Аңа бирегез[+]. 14Гөнаһ сезнең белән хакимлек итәргә тиеш түгел, чөнки сез Канун таләпләре белән түгел, ә Аллаһы мәрхәмәтендә яшисез.


Гөнаһтан азат булу

15Инде нишләргә хәзер? Канун таләпләре белән түгел, ә бәлки Аллаһының мәрхәмәтендә яшәгәнгә күрә, гөнаһ кылыргамы инде?! Һич тә алай түгел! 16Үзегезне кемгә дә булса коллыкка тапшырсагыз, шул кешенең итагатьле колы буласыгызны беләсез бит: гөнаһ колы булу сезне – үлемгә, Аллаһыга итагатьле булу исә Аның каршында аклануга китерә[+]. 17Аллаһыга шөкер, элек гөнаһ коллары булсагыз да, хәзер инде үзегез кабул итеп алган тәгълиматка чын күңелдән буйсынасыз. 18Гөнаһтан азат ителгәч, хаклык коллары булдыгыз[+]. 19(Сезнең кешеләрчә зиһенсезлегегезне истә тотып, кешеләр фикер йөрткәнчә сөйлим.) Элек тәннәрегезне явыз эшләргә китерүче бозыклыкка һәм явызлыкка кол итеп тапшырдыгыз. Ә хәзер аларны, изге тормышка илтүче хаклыкка кол итеп тапшырыгыз.

20Сез гөнаһ коллары булганда, хаклык гамәлләреннән азат идегез. 21Кылган яман гамәлләрегездән нинди файда алдыгыз? Ул чакта алган нәрсәләрегездән хәзер ояласыз, аларның ахыры – үлем бит. 22Хәзер исә сез гөнаһтан азат һәм Аллаһының коллары булдыгыз, моның җимеше – изгелек, ә нәтиҗәсе – мәңгелек тормыш[+]. 23Гөнаһ өчен әҗер – үлем бит, ә инде Аллаһының мәрхәмәт белән бирелгән бүләге – Хакимебез Мәсих Гайсәдәге мәңгелек тормыш[+].

#### 7


Кануннан азат булу

1Имандашлар, сез Канунны беләсез бит: кеше исән вакытта гына аның белән Канун хакимлек итүе сезгә билгеле түгелме? 2Мәсәлән, кияүдәге хатын ире исән чакта канун буенча ире белән бәйләнгән; ә ире үлсә, хатын үзен иренә бәйләп торучы кануннан азат ителә[+]. 3Шуңа күрә, ире исән чакта, башка ир-атныкы булса, зина кылучы дип аталачак; ә инде ире үлсә, хатын бу кануннан азат ителә һәм, башка берәүгә кияүгә чыкса да, зина кылучы булмый[+]. 4Сезнең белән дә шулай, имандашларым. Аллаһыга уңыш китерергә дип, башка Берәүнеке, ягъни үледән терелтелгән Мәсихнеке булу өчен, Аның үлеме аркылы Канун өчен үлдегез[+]. 5Гөнаһлы табигатебез йогынтысында яшәгәндә, Канун бәдәнебез әгъзаларындагы гөнаһлы нәфесләрне уята иде. Аларның нәтиҗәсе исә – үлемдер. 6Хәзер исә, кайчандыр безне бәйләп торган Канунга карата үлгәч, бу Кануннан азат ителдек: элеккечә – Канун буенча түгел, ә яңача – Изге Рух күрсәткәнчә, Аллаһыга хезмәт итәбез[+].


Аллаһы кануны һәм гөнаһ

7Инде нәрсә әйтик? Әллә Канун гөнаһмы? Һич тә юк! Әмма мин гөнаһны Канун аркылы гына белдем. Әгәр Канун: «Башка кешенекенә нәфесеңне сузма»[*], – димәсә, мин нәфесләнүнең нәрсә икәнен аңламаган булыр идем[+]. 8Әмма гөнаһ, бу әмердән файдаланып, миндә һәртөрле нәфес теләкләре уятты. Кануннан башка гөнаһ үле[+]. 9Кайчандыр мин Канунны белми яшәдем, әмма Канун әмерен белгәннән соң, гөнаһ терелде, 10һәм мин үлдем. Димәк, яшәү алып килергә тиешле әмер үлем китергән булып чыкты[+]. 11Гөнаһ, әмернең үзеннән файдаланып, мине алдады һәм үлемгә китерде. 12Ләкин Канун изге, әмер дә изге, гадел һәм яхшы[+].

13Димәк, яхшы нәрсә миңа үлем китердемени? Һич тә алай түгел! Әмма гөнаһ, гөнаһ булып танылсын өчен, яхшы нәрсә аркылы миңа үлем китерде. Шулай итеп, әмер аша гөнаһның никадәр куркыныч икәнлеге ачыграк күренде.


Гөнаһ белән көрәшү

14Без Канунның рухи икәнен беләбез. Мин исә дөньяви, гөнаһка кол итеп сатылганмын. 15Нәрсә эшләвемне дә аңламыйм: теләгәнемне түгел, нәфрәт иткәнемне эшлим[+]. 16Ә инде үзем теләмәгәнне эшлим икән, Канунның яхшы булуы белән килешәм[+]. 17Шулай булгач, инде моны үзем түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли. 18Мин бит беләм: миндә, ягъни гөнаһлы табигатемдә, һичнинди яхшы нәрсә юк, хәер, миндә яхшылык кылу теләге бар, әмма аны тормышка ашыра алмыйм[+]. 19Эшләргә теләгән яхшылыкны түгел, теләмәгән явызлыкны эшлим мин[+]. 20Димәк, теләмәгән нәрсәне эшлим икән, инде аны мин түгел, миндә яши торган гөнаһ эшли.

21Моннан шундый кагыйдә килеп чыга: мин яхшылык эшләргә телим, ләкин явызлыктан арына алмыйм. 22Эчемнән Аллаһы канунына шатланам,[+] 23әмма үз тәнемдә башка бер канунның эш итүен күрәм. Бу канун акылым хуплаган канунга каршы көрәшә һәм мине үземдә эш итүче гөнаһ канунына буйсындыра[+]. 24Мескен кеше мин! Үлем китерүче бу тәннән мине кем коткарыр? 25Мине Хакимебез Гайсә Мәсих аркылы коткаручы Аллаһыга шөкер! Менә мин акылым белән Аллаһы канунына, ә гөнаһлы табигатем белән гөнаһ канунына хезмәт итәм.

#### 8


Рух буенча яшәү

1Шулай итеп, Мәсих Гайсәдә булганнарга хәзер һичнинди хөкем юк, 2чөнки тормыш бирүче Рухның кануны Мәсих Гайсә аркылы сине[*] гөнаһ һәм үлем кануныннан азат итте[+]. 3Гөнаһлы табигатебез көчсез булганга, Канун башкара алмаганны Аллаһы Үзе башкарды. Ул Үз Углын гөнаһлы кешегә охшатып җибәрде, һәм, Аны корбан итеп, кеше тәнендә гөнаһны хөкем итте[+]. 4Аллаһы моны Канунның гадел таләпләре бездә, гөнаһлы табигать буенча түгел, Рух буенча яшәүчеләрдә гамәлгә ашсын өчен эшләде[+].

5Гөнаһлы табигать буенча яшәүчеләр шул табигать теләге буенча гына, ә Рух буенча яшәүчеләр Изге Рух теләгәнчә фикер йөртәләр[+]. 6Гөнаһлы табигать буенча уйлау – үлемгә, ә Рух буенча уйлау тормышка һәм иминлеккә китерә. 7Гөнаһлы табигать буенча фикер йөртүче – Аллаһыга дошман. Ул Аллаһы канунына буйсынмый һәм буйсына да алмый[+]. 8Гөнаһлы табигать буенча яшәүчеләр Аллаһыга ярый алмыйлар.

9Әмма ләкин сездә Аллаһы Рухы яши икән, сез гөнаһлы табигать буенча түгел, Рух буенча яши торган буласыз. Инде берәүдә Мәсих Рухы юк икән, димәк, ул Аныкы түгел[+]. 10Тәнегез гөнаһ аркасында үле булып та, Мәсих сездә икән, Аллаһы сезне аклаганга күрә, Изге Рух сезнең өчен тормыш була. 11Әгәр Гайсәне үледән терелткән Аллаһының Рухы сездә яши икән, ул чакта Мәсихне үледән терелткән Аллаһы, сездә яшәүче Рухы белән, фани тәнегезгә дә тормыш бирәчәк[+].

12Шуңа күрә, имандашлар, гөнаһлы табигатебезгә бурычыбыз юк, без ул теләгәнчә яшәргә тиеш түгел. 13Гөнаһлы табигать буенча яшәсәгез, сез үләчәксез. Ә инде гөнаһлы эшләрегезне Изге Рух ярдәмендә үтерәсез икән, сез яшәячәксез[+]. 14Аллаһы Рухы йөрткән кешеләрнең һәммәсе дә – Аллаһы балалары[+]. 15Сез тагын куркып яшәүгә китерә торган коллык рухын түгел, Аллаһы балалары итүче Рухны кабул итеп алдыгыз. Ул Рух аша без: «И газиз Атам![*]» – дип, Аллаһыга мөрәҗәгать итәбез[+]. 16Изге Рух Үзе, рухыбыз белән бергә, безнең Аллаһы балалары булуыбызны раслый[+]. 17Әгәр Аның балалары икәнбез, Аллаһы варислары да – без. Без Аның мирасын Мәсих белән бергә кабул итеп алабыз. Мәсих белән бергә михнәт чигәбез икән, Аның белән бергә дан-шөһрәткә дә ия булырбыз бит[+].


Булачак дан

18Мин болай уйлыйм: хәзерге вакытлы газаплар киләчәктә безгә күрсәтеләчәк дан-шөһрәт белән чагыштырганда бернигә тормый[+]. 19Аллаһы тарафыннан барлыкка китерелгәннәрнең һәммәсе Аллаһы Үз балаларын күрсәтәчәк көнне түземсезләнеп көтә. 20-21Аллаһы бар иткәннәрнең һәммәсе яшәеш мәгънәсезлегенә буйсындырылды. Бу аларның ихтыяры буенча түгел, Буйсындыручының ихтыяры буенча эшләнде. Әмма Аллаһы балаларыныкыдай данлы иреккә ия булу өчен, Аллаһы бар иткәннәрнең һәммәсенең фанилык коллыгыннан котылу өмете бар[+].

22Без яратылганнарның һәммәсенең әлегә кадәр сыкрануын һәм бала тапкан хатындай газаплануын беләбез[+]. 23Һәм алар гына түгел, без дә. Безгә биреләчәкләрнең беренче бүләге итеп Рухны алсак та, без тулысынча Аллаһы балалары булуыбызны – тәннәребезнең йолып алынуын түземсезләнеп көтеп, шулай ук эчтән сыкранабыз[+]. 24Без шул өмет белән котылдык. Әмма инде күзгә күренеп торган нәрсәгә өметләнеп булмый. Кем күргәннәренә өметләнә инде?![+] 25Ә менә үзебез күрмәгән нәрсәгә өметләнәбез икән, аны сабырлык белән көтәбез.

26Шулай ук Рух та зәгыйфьлегебездә безгә ярдәм күрсәтә. Без хәтта нәрсә турында дога кылырга кирәк икәнен белмибез, ләкин Рух сүзләр белән әйтеп бирә алмаслык көрсенүләр аша безнең өчен Үзе ялвара. 27Йөрәкләрне сынаучы Аллаһы исә Рухның фикерен белә, чөнки Рух, Аллаһы ихтыяры буенча, изгеләр[†] өчен ялвара[+].

28Белгәнебезчә, Аллаһыны яратучыларга, Үзенең нияте буенча чакырган кешеләренә яхшылык булсын өчен, һәрнәрсә ярдәм итә[*]. 29Аллаһы алданрак сайлаганнарны, Үз Углына охшаш булырлар дип, алдан билгеләп куйган иде, шуның белән күп санлы туганнары арасында Гайсә беренче туган Угыл булды[+]. 30Ә кемнәрне алдан билгеләгән булса, Ул шуларны чакырды; кемнәрне чакырган булса, шуларны аклады; һәм кемнәрне аклаган булса, шуларга дан-шөһрәт бирде[+].


Аллаһының Мәсих Гайсә аша күрсәткән мәхәббәте

31Моңа нәрсә әйтергә соң? Аллаһы безнең яклы икән, кем безгә каршы була ала[+]? 32Углын кызганмыйча, Аны безнең һәммәбез өчен биргән Аллаһы Аның белән бергә калган бар нәрсәне бүләк итә түгелме[+]? 33Аллаһы сайлаганнарны кем гаепләр? Һичкем! Аллаһы аларны гаепсез дип таба[+]. 34Кем аларны хөкем итә алыр? Мәсих Гайсә үлде, әмма алай гына да түгел – үледән терелтелде. Ул Аллаһының уң ягында тора һәм безнең өчен Аллаһыга ялвара[+]. 35Мәсих мәхәббәтеннән безне нәрсә аера алсын: михнәт яки газапмы, эзәрлекләү, ачлык яки ялангачлыкмы, хәвеф яки кылычмы[+]? 36Изге язмада болай дип язылган:

«Синең өчен көннең-көнендә җаныбызны кыялар,
безне сугым сарыклары итеп саныйлар»[*][+].

37Әмма боларның һәммәсен дә безне яратучы Мәсих ярдәмендә тулысынча җиңеп чыгабыз[+]. 38Мин инанам: үлем һәм тереклек тә, фәрештәләр[†] һәм күктәге көчләр дә, хәзерге вә киләчәктәге нәрсәләр дә, кодрәтләр дә,[+] 39биеклек һәм тирәнлек тә, барлыкка китерелгән һичбер нәрсә дә безне Аллаһының Хакимебез Мәсих Гайсә аша күрсәткән мәхәббәтеннән аера алмаячак.

#### 9


Аллаһы һәм Исраил халкы

1Мәсихнеке булганга хакыйкать сөйлим, алдамыйм, вөҗданым Изге Рух аркылы алдамавымны раслый:[+] 2йөрәгем үз халкым өчен зур кайгы һәм өзлексез газап белән тулы. 3Бу үз милләтемә, кан кардәшләремә ярдәм итә алса, үземнең каһәрләнгән һәм Мәсихтән аерылган булуымны теләр идем[+]. 4Алар – исраилиләр[†], Аллаһы аларны Үз балалары итте, Үзенең данын күрсәтте, алар белән килешүләр[†] төзеде, Канун, гыйбадәт кылу тәртибе, вәгъдәләр бирде. 5Алар – олы аталарыбызның токымы, Мәсих кеше буларак алар арасыннан килеп чыккан. Ул – һәрнәрсәдән өстен Аллаһы, Ул мәңге данлансын[*]. Амин.

6Аллаһының сүзе гамәлгә ашмады, дип әйтеп булмый. Исраил халкының һәммәсе дә чын исраили түгел,[+] 7Ибраһим нәселеннән булганнарның һәммәсе дә аның чын балалары түгел бит. Изге язмада: «Синең нәселең Исхак аркылы дип саналыр»[*], – диелгән бит,[+] 8ягъни табигый рәвештә туган балалар Аллаһы балалары дигән сүз түгел. Аллаһының вәгъдәсе нәтиҗәсендә туган балалар Аллаһы балалары дип санала[+]. 9Ә вәгъдә сүзе болай булган: «Билгеләнгән вакытта әйләнеп килермен, һәм Сараның углы туган булыр»[*][+].

10Әле бу гына да түгел: Рәбиканың ике углының да атасы – атабыз Исхак[+]. 11-12Әмма әле игезәкләр туганчы һәм яхшы яки яман нәрсә дә булса эшләгәнче, Рәбикага: «Өлкәне кечесенә хезмәт итәчәк»[*], – дип әйтелгән булган. Моның белән Аллаһының сайлавы аларның эшләренә түгел, ә Чакыручыга бәйле булуы күрсәтелә[+]. 13Бу турыда Изге язмада болай язылган бит: «Мин Ягъкубны яраттым, Эсауга исә нәфрәтләндем»[*][+].

14Моннан нәрсә килеп чыга соң? Әллә Аллаһы гадел түгелме? Һич тә алай түгел![+] 15Ул Мусага болай дип әйтә:

«Кемгә теләсәм, шуңа шәфкать күрсәтермен;
кемне кызганырга теләсәм, шуны кызганырмын»[*][+].

16Шуңа күрә кешенең теләге йә тырышлыгы түгел, ә Аллаһының шәфкатьлеге мәгънәгә ия. 17Изге язмада Аллаһы фиргавенгә[†] болай дигән: «Синең аша кодрәтемне күрсәтү өчен һәм бөтен җир йөзендә исемем мәгълүм булсын дип, патша итеп куйдым Мин сине»[*][+]. 18Димәк, Аллаһы теләгән кешеләренә шәфкать күрсәтә һәм теләгән кешеләрен үҗәтләндерә.


Аллаһының ачуы һәм шәфкате

19Берәрегез миннән: «Аллаһы безне ни өчен гаепли соң? Аның ихтыярына кем каршы килә ала?» – дип сорар[+]. 20Әй адәм, Аллаһы белән бәхәсләшергә син кем соң? Чүлмәк чүлмәкчегә: «Ни өчен мине болай итеп ясадың?»[*] – диярме[+]? 21Бер үк балчык кисәгеннән бер савытны махсус куллану, ә икенчесен гадәти куллану өчен ясарга хокукы юкмыни чүлмәкченең[+]?

22-23Аллаһы да шулай ук эшләсә, нәрсә була инде? Ул, Үзенең ачуын күрсәтергә һәм кодрәтен белдерергә теләп, һәлакәткә дучар ителгән, ачуын чыгарган савытларга зур сабырлык белән түзеп торды бит. Ул моны шәфкать күрсәтергә теләгән һәм дан өчен әзерләгән савытларына Үз данының никадәр бай икәнлеген белдерү өчен эшләде[+]. 24Яһүдиләрдән генә түгел, башка халыклардан да Ул чакырган шундый чүлмәкләр без[+]. 25Һошея китабында Аллаһы болай ди:

«Халкым булмаганны Үз халкым дип,
сөекле булмаганны сөеклем дип атармын»[*][+].
26«Һәм: „Сез Минем халкым түгел“, –
дип әйтелгән урында
алар тере Аллаһының балалары дип аталырлар»[*][+].

27Ә Ишагыйя Исраил хакында шуны әйтеп җибәрә:

«Исраил халкы диңгез ярындагы ком бөртекләре санынча күп булса да,
бик аз өлеше генә котылачак.
28Раббы[†] җир йөзендә кешеләр өстеннән
хөкемен тәвәккәл һәм тиз тормышка ашырачак»[*][+].

29Янә Ишагыйя алдан әйткәнчә:

«Күкләр Хуҗасы Раббы безгә нәсел калдырмаган булса,
без Сәдүм каласы сыман булыр идек,
Гамура каласына тиңләшер идек»[*][+].


Исраил халкы һәм Яхшы хәбәр

30Инде нәрсә әйтик? Аллаһының аклавына омтылмаган чит халыклар Аллаһы тарафыннан аклау алдылар. Бу аклау иман аша килде[+]. 31Исраил исә Канун үтәү юлы аша аклану табарга омтылды, әмма моңа ирешә алмады[+]. 32Ни өчен? Аларның омтылулары иманга түгел, эш-гамәлләргә нигезләнгән иде бит. Алар ташка абындылар. 33Ә Изге язмада бу таш турында болай язылган:

«Менә, Сионда кешеләрне абындыра торган бер таш,
алар абынып егылачак бер кыя куям,
әмма Аңа ышанган кеше оятка калмас»[*][+].

#### 10

1Имандашлар! Мин чын күңелдән Исраил халкының котылуын телим һәм бу хакта Аллаһыга дога кылам. 2Мин шаһитлык итә алам: алар үзләрен ихлас күңелдән Аллаһыга багышлаганнар, әмма бу багышлау дөрес аңлауга нигезләнмәгән[+]. 3Аллаһының кешеләрне ни рәвешле аклавын белмәгәнгә алар, үзләренчә акланырга омтылып, Аның хаклык юлына буйсынмадылар[+]. 4Мәсих бит – Канунның чиге, шуның белән иман итүче һәркемгә хаклык бирелә[+].


Котылу бөтен кеше өчен

5Канун кушканны үтәп ирешелгән хаклык[*] турында Муса болай дип яза: «Канун таләпләрен үтәүче кеше алар белән яшәячәк»[*][+]. 6Ә иман аша килгән хаклык турында болай диелә: «Күккә кем менәр? – дип сорама үзеңнән» (Мәсихне алып төшәргә),[+] 7яки: «Упкынга кем төшәр? – димә» (Мәсихне үлеләр арасыннан алып чыгарга)[+]. 8Изге язмада нәрсә диелә соң? «Аллаһы сүзе синең яныңда, телеңдә һәм күңелеңдә»[*]. Без игълан итә торган иман турындагы сүз бу[+]. 9Гайсәне Хаким[*] дип икърар итсәң һәм Аллаһының Аны үледән терелтүенә йөрәгең белән инансаң, котылачаксың[+]. 10Йөрәк белән иман итү Аллаһының хаклыгын[*] бирә, ә иманны тел белән тану – котылу алып килә. 11Изге язмада болай диелә: «Аңа ышанган кеше оятка калмас»[*][+]. 12Яһүдиләр белән яһүди булмаганнар арасында аерма юк бит, чөнки бер Раббы – барысының да Хакиме. Аңа ялварып мөрәҗәгать итүчеләрнең һәммәсе өчен дә Ул юмарт[+]. 13Изге язмада болай дип язылган бит: «Раббы исемен телгә алып, Аңа мөрәҗәгать иткән һәркем котылачак»[*][+].

14Әмма ышанмаган килеш ничек итеп Аңа ялварып мөрәҗәгать итә алырлар? Аның хакында ишетмәгән килеш, Аңа ничек иман китерә алырлар? Аның турында игълан итүче булмагач, алар ничек ишетә алырлар[+]? 15Әгәр игълан итәргә җибәрелмәгән булса, ничек итеп кем дә булса игълан итә алыр? Изге язмада болай дип язылган: «Яхшы хәбәр китерүчеләрнең килүе ничек куанычлы!»[*][+] 16Әмма Яхшы хәбәрне барысы да кабул итмәде. Ишагыйя болай ди бит: «Йа Раббым! Без алып килгән хәбәргә кем ышанды?»[*][+] 17Шулай итеп, иман – Яхшы хәбәрне ишетүдән, ишетү исә Мәсих турындагы сүз аша килә[+]. 18Әмма болай дип сорыйм: әллә Исраил халкы шул хәбәрне ишетмәде микән? Әлбәттә, ишеттеләр:

«Аларның тавышы бөтен җир йөзенә,
сүзләре дөнья читләренә тарала»[*][+].

19Ул вакытта яңадан сорыйм: әллә Исраил халкы аңламады микән? Беренче булып Муса Аллаһы сүзләрен сөйләп:

«Мин халык булмаган кешеләр белән сезне көнләштерермен,
томана халык белән ачуландырырмын»[*], – ди[+].

20Ә Ишагыйя Аллаһы сүзләрен тагын да кыюрак итеп әйтә:

«Мине эзләмәгәннәр Мине тапты,
Миннән ярдәм сорамаганнарга Мин күрендем»[*].

21Исраил халкы турында исә: «Мин тыңлаусыз һәм үзсүзле халыкка көне буе кулларымны сузып тордым»[*], – ди[+].

#### 11


Аллаһының Үз халкын кире какмавы

1Шулай итеп, сездән сорыйм: әллә Аллаһы Үз халкын кире кактымы? Һич тә алай түгел! Мин үзем дә Ибраһим нәселеннән, Беньямин ыругыннан булган исраилимен[+]. 2Аллаһы алдан ук сайлап алган халкын кире какмады. Әллә сез Изге язмада Ильяс хакында нәрсә әйтелгәнне белмисезме? Исраил халкы турында Аллаһыга зарланып, ул менә нәрсә дигән:[+] 3«Йа Раббым! Пәйгамбәрләреңне үтерделәр, мәзбәхләреңне[†] җимерделәр. Бер мин генә калдым, җанымны кыймакчы булып, хәзер инде мине дә эзлиләр»[*][+]. 4Аңа Аллаһының җавабы нинди булды соң? «Ялган илаһ Багал[†] каршында тезләнеп, аңа табынмаган җиде мең кешене Мин Үзем өчен саклап калдым»[*][+]. 5Хәзерге вакытта да Аллаһы Үз мәрхәмәте белән сайлап алган кешеләр бар, әмма алар күп түгел[+]. 6Аллаһының сайлавы кешеләрнең эшләренә карап түгел, мәрхәмәт белән була. Киресенчә булса, мәрхәмәт чын мәрхәмәт булмас иде бит.

7Алайса нәрсә соң? Исраил теләгәненә ирешмәде, ә сайланганнар алдылар, башкалар исә туң күңелгә әйләнделәр[+]. 8Изге язмада язылганча:

«Бүгенге көнгә кадәр Аллаһы аларны сизмәүчән итте,
аларга күрми торган күзләр,
ишетми торган колаклар бирде»[*][+].

9Давыт та әйтә:

«Аш табыны үзләре өчен тозак һәм ятьмә,
киртә һәм җәза булсын.
10Күзләре караңгыланып, күрмәс булсыннар,
аркалары гомерлеккә бөкрәеп калсын»[*][+].


Башка халыкларның котылуы

11Шулай булгач, сорыйм: әллә исраилиләр бөтенләй егылу өчен абындылармы? Һич юк! Абынулары башка халыкларга котылу алып килде һәм бу исраилиләрдә көнчелек уятты. 12Әгәр аларның абынулары дөньяга, уңышсызлыклары башка халыкларга мул фатихалар[†] бирсә, исраилиләрнең Аллаһыга тулысынча буйсынуы[*] тагын да күбрәк фатиха китерер!

13Сезгә – яһүди булмаганнарга әйтәм. Яһүди булмаганнарның рәсүле буларак, үз хезмәтемне югары бәялим[+]. 14Үз халкымда булганнарда, шул рәвешчә көнчелек уятып, аларның кайберләрен коткара алуыма өметләнәм. 15Әгәр аларның кире кагылуы дөньяны Аллаһы белән татулаштырса, аларны кабул итүе нәрсә булыр соң? Бу – үлеләрнең терелүе булыр![+] 16Аллаһыга бүләк ителгән беренче икмәк изге икән, ул камырдан пешерелгән башка икмәкләр дә изгедер. Тамыр изге икән, ботаклар да изге[+].

17Әгәр зәйтүн агачының кайбер ботаклары сындырылып, калган зәйтүн ботаклары арасына син – кыргый зәйтүн агачының ботагы ялганып, зәйтүн агачының юан тамырыннан туенсаң,[+] 18сындырылган ботаклар алдында тәкәбберләнмә. Тәкәбберләнсәң, хәтереңә төшер: тамырны син түгел, сине тамыр тотып тора. 19Бәлки син: «Ботакларны мине ялгау өчен сындырдылар», – дип әйтерсең. 20Дөрес. Аларны иман итмәгәнгә сындырдылар, ә сине урыныңда иман итүең тотып тора. Шуңа күрә, борыныңны күтәрмә, киресенчә, сак бул! 21Аллаһы табигый ботакларны кызганмаган икән, сине дә кызганмас бит[+]. 22Шуның өчен, кара: Аллаһы игелекле дә, кырыс та. Ул юлдан язганнарга карата кырыс, ә инде Аның игелеклелегенә өмет багласаң, сиңа игелек кылыр. Югыйсә син дә кисеп ташланырсың. 23Әмма юлдан язганнар да, имансыз булып калмасалар, кире ялганырлар, чөнки Аллаһы аларны яңадан ялгый ала. 24Табигатең белән туры килгән кыргый зәйтүн агачыннан киселеп, бакчада үскән зәйтүн агачына табигатькә каршы ялгангансың икән, сындырылган табигый ботаклар яңадан үз агачына бигрәк тә ялганыр!


Исраил халкының котылуы

25Имандашларым, сез үзегезне акыллыга санамасын өчен, бу сернең сездән яшерен булып калуын теләмим: башка халыкларның кирәк кадәр саны Аллаһы Патшалыгына[†] кергәнче, Исраилнең бер өлеше тискәреләнүен дәвам итәчәк. 26Шулай итеп, Изге язмада язылганча, бөтен Исраил халкы котылачак:

«Сионнан Коткаручы[†] киләчәк
һәм имансызлыкны Ягъкуб токымыннан алып ташлаячак[+].
27Мин гөнаһларын алып ташлармын,
алар белән килешүем менә шул булыр»[*].

28Яхшы хәбәргә килгәндә, исраилиләр сезнең хакка Аллаһыга дошман, ә Аллаһының сайлавына килгәндә, алар ата-бабалары хакына Аллаһының сөеклеләре булып кала[+]. 29Чөнки Аллаһының бүләкләре һәм чакыруы кайтарып алынмас. 30Кайчандыр сез Аллаһыга буйсынмадыгыз, ә хәзер исраилиләрнең буйсынмаулары аркасында шәфкать алдыгыз[+]. 31Сезгә күрсәтелгән шәфкать аркасында шәфкать алу өчен, алар да хәзер Аллаһыга буйсынмас булдылар. 32Үзенең шәфкатьлелеген күрсәтер өчен, Аллаһы кешеләрнең һәммәсен дә бусынмаучылык тоткыны итте.

33Әй, Аллаһының байлыгы ничек зур!
Зирәклеге һәм белеме никадәр тирән!
Хөкемнәре акыл ирешмәслек,
юллары эзләп тапмаслык![+]
34«Раббының уй-фикерләренә кем төшенгән?
Кем киңәшче булган Аңа?»[*][+]
35«Аллаһы кире кайтарырдай,
кем Аңа нәрсә дә булса биргән?»[*][+]

36Һәммәсе Аңардан, Аның аша һәм Аның өчен бит. Аңа мәңгегә дан! Амин[+].

#### 12


Гайсә Мәсихтә яңа тормыш

1Шуңа күрә, имандашлар, Аллаһының рәхим-шәфкате белән сезгә ялварам: үзегезне Аллаһыга яраклы, тере, изге корбан итеп тәкъдим итегез. Бу сезнең Аллаһыга чын гыйбадәтегез булыр[+]. 2Бу дөнья гадәтләренә буйсынып, алар буенча гамәл кылмагыз, моның урынына, зиһенегезне яңартып үзгәрегез. Шуның белән Аллаһының ихтыярын – нәрсәнең яхшы, Аңа яраклы һәм камил икәнен – аныклый алырсыз[+].

3Миңа бирелгән мәрхәмәт ярдәмендә сезнең һәрберегезгә әйтәм: үзегез хакында тиешлесеннән артык уйламагыз. Һәрберегез, Аллаһы биргән иман күләменчә, аек фикерле булыгыз[+]. 4Бердәнбер тәнебездә әгъзалар күп, аларның эшләре төрле-төрле[+]. 5Шулай ук без күп булсак та, Мәсихтә бер тәнне тәшкил итәбез, аерым-аерым исә һәрберебез икенчебезнең әгъзасы була[+]. 6Һәрберебезнең Аллаһы мәрхәмәте белән бирелгән рухи сәләте төрле: пәйгамбәрлек итү сәләте бирелгән кеше иманына күрә пәйгамбәрлек итсен[+]. 7Хезмәт итү сәләте бирелгән кеше хезмәт итсен, өйрәтү сәләте бирелгән өйрәтсен[+]. 8Башкаларның күңелен күтәрү сәләте бирелгән кеше күңелләрен күтәрсен. Үзенекен башкалар белән уртаклашучы юмарт уртаклашсын, җитәкче тырышып җитәкчелек итсен, шәфкать күрсәтүче шатланып шәфкать күрсәтсен[+].

9Ихлас күңелдән бер-берегезне яратыгыз, яманлыкка нәфрәтләнегез, яхшылыкка тугры булыгыз[+]. 10Бер-берегезне туганнарча, эчкерсез яратыгыз, бер-берегезне уздырырга тырышып ихтирам итегез[+]. 11Омтылышларыгыз кимемәсен, Изге Рух сездә янып торсын, Хаким Гайсәгә хезмәт итегез. 12Өмет итеп сөенегез, михнәт чиккәндә түземле булыгыз, армый-талмый дога кылыгыз[+]. 13Мохтаҗ имандашларыгыз белән үзегезнекен уртаклашыгыз, кунакчыл булыгыз[+]. 14Үзегезне эзәрлекләүчеләргә Аллаһыдан фатиха сорагыз, аларга каргыш түгел, фатиха сорагыз[+]. 15Куанучылар белән бергә куаныгыз, елаучылар белән бергә елагыз[+]. 16Бер-берегез белән килешеп яшәгез, тәкәббер булмагыз, гади кешеләр белән аралашыгыз, үзегезне акыллыга санамагыз[+].

17Беркемгә дә яманлыкка каршы яманлык кылмагыз, киресенчә, барлык кешеләр алдында игелекле эшләр кылырга тырышыгыз[+]. 18Әгәр мөмкин булса, кулыгыздан килгәнчә, барлык кешеләр белән дә тату яшәгез[+]. 19Әй, кадерле дусларым, үзегез үч алмагыз, Аллаһының ачуына урын калдырыгыз. Изге язмада болай язылган бит: «Үч алу – Минем эш, Үзем кайтарып бирәчәкмен, – ди Раббы»[*][+]. 20Киресенчә, Изге язмада язылганча, «Дошманың ач булса, ашат; сусаган булса, эчәргә бир. Моны эшләп, син аның башына утлы күмер өясең[*]»[+].

21Яманлыкка үзеңне җиңәргә юл куйма, яманлыкны яхшылык белән җиң.

#### 13


Хакимияткә буйсыну

1Һәр кеше хакимлек итүче җитәкчеләргә буйсынсын, чөнки Аллаһы урнаштырган хакимлектән башка хакимлек юк, гамәлдәге хакимлек исә Аллаһы тарафыннан куелган[+]. 2Димәк, хакимлеккә каршы килүче кеше Аллаһы билгеләгәнгә каршы килә, ә каршы килүчеләр үз-үзләрен хөкемгә дучар итәрләр. 3Идарә итүчеләр яхшылык эшләүче өчен түгел, яманлык кылучы өчен куркыныч бит. Хакимлек итүчедән курыкмыйча яшәргә теләсәң, яхшылык эшлә, һәм ул сине мактар. 4Хакимлек итүче, синең мәнфәгатеңне кайгыртып, Аллаһыга хезмәт итә. Яманлык кыласың икән инде, курык! Ул тикмәгә генә кылыч тагып йөрми: Аллаһы хезмәтчесе буларак, явызлык кылучыларны Аллаһының ачуына дучар итеп җәза бирә[+]. 5Шулай итеп, җәза алудан куркып кына түгел, вөҗдан кушуы буенча да башлыкларга буйсынырга кирәк.

6Менә шуның өчен сез салым түлисез дә, чөнки алар, үз хезмәтләрен башкарып, Аллаһыга хезмәт итәләр. 7Шулай булгач, һәркемгә тиешлесен бирегез: салым тиешлегә – салым, имана тиешлегә имана түләгез, куркырга тиешледән куркыгыз, хөрмәткә лаеклыны хөрмәт итегез[+].


Бер-берегезне яратыгыз

8Бер-берегезне яратудан тыш, беркемгә дә һичнәрсә белән дә бурычлы булып калмагыз, чөнки якынын яратучы Муса канунындагы таләпләрне үтәгән була[+]. 9«Зина кылма», «кеше үтермә», «урлашма», «башка берәүнекенә нәфесеңне сузма»[*] дигән һәм барлык башка әмерләр, кыскача бер сүз белән әйткәндә, «якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*] дигән сүзләр белән аңлатыла[+]. 10Мәхәббәт башка кешегә явызлык китерми, шуңа күрә мәхәббәт – Канунның тулысынча үтәлүе ул[+]. 11Боларның барысын да эшләгез, чөнки сез нинди заманда яшәвегезне беләсез.

Инде безнең йокыдан уяну сәгате җитеп килә, чөнки иманга килгән вакытыбыздан котылуыбыз якынрак хәзер[+]. 12Төн үтеп, көн туып килә. Инде караңгылык эшләрен читкә куеп, яктылык коралларын алыйк[+]. 13Сыйлану вә эчкечелек, фәхешлек вә азгынлык, ызгыш-талаш вә көнчелек белән түгел, әдәп белән көн яктысындагыдай гомер итик[+]. 14Тормышыгыз белән Хакимебез Гайсә Мәсих идарә итсен, һәм гөнаһлы табигатегезнең азгын нәфесләрен канәгатьләндерү турында уйлаудан туктагыз[+].

#### 14


Имандашыңны хөкем итмә

1Иманы зәгыйфьне, фикерләр турында бәхәсләшмичә, хуплап кабул итегез[+]. 2Кайберәүләрнең иманы аңа һәртөрле ризыкны ашарга рөхсәт итә, ә башка берәү, иманда зәгыйфь булганга, фәкать яшелчәләр генә ашый[+]. 3Һәрнәрсәне ашаучы кеше һәммә нәрсәне ашамаучы кешегә кимсетеп карамасын, ашамаучы исә ашаучыны хөкем итмәсен, чөнки Аллаһы аны Үзенә кабул иткән[+]. 4Башканың хезмәтчесен хөкем итәргә син кем?! Ул үз хуҗасы алдында басып тора яки егыла. Торып та басачак, чөнки Хакимебез[*] аны бастырып торгызырга кодрәтле[+].

5Берәүләр кайсыдыр көнне башка бер көннән мөһимрәк дип исәпли, ә башка берәү һәр көнне бертөрле дип саный. Һәркем үз фикерендә нык торсын[+]. 6Бер көнне икенчесеннән мөһимрәк санаган кеше Хакимебез[*] хөрмәтенә шулай эшли. Ашаган кеше Хаким хөрмәтенә ашый, чөнки Аллаһыга шөкер итә. Ашамаган кеше Хаким хакы өчен ашамый һәм Аллаһыга шөкер итә[+]. 7Безнең беребез дә үзе өчен яшәми һәм беребез дә үзе өчен үлми бит[+]. 8Әгәр яшибез икән – Хаким өчен яшибез, үләбез икән – Хаким өчен үләбез. Шуңа күрә, яшәсәк тә, үлсәк тә, без һәрвакыт Хакимнеке[+]. 9Мәсих нәкъ шуның өчен – үлеләр һәм тереләрнең Хакиме булу өчен үлде һәм терелде бит[+]. 10Шулай булгач, син ни өчен имандашыңны хөкем итәсең? Ә менә син ни өчен имандашыңа кимсетеп карыйсың? Без барыбыз да Аллаһының хөкем итү урыны алдына басачакбыз[+]. 11Изге язмада болай дип язылган бит:

«Мин Үземнең бар булуым белән ант итәм, –
Минем алда һәркем тез чүгәчәк,
һәр тел Минем Аллаһы икәнемне таныячак, – ди Раббы»[*][+].

12Безнең һәркайсыбыз үзе хакында Аллаһыга хисап тотачак[+].


Имандашыгызны вәсвәсәгә салмагыз

13Шуңа күрә, бер-беребезне хөкем итүдән туктыйк. Имандашыгызны абындыра һәм ега алырдай гамәлләр эшләмәскә карар кылыгыз[+]. 14Хакимебез Гайсәгә иманым нигезендә һичнәрсә дә үзеннән-үзе хәрәм түгел, дип беләм һәм шуңа инанам. Әмма кеше нәрсәне дә булса хәрәм дип уйласа, ул нәрсә аның өчен хәрәм була[+]. 15Әгәр ашаган ризыгың имандашыңа кайгы китерә икән, димәк, син аны яратып эш итмисең. Аны ризыгың белән һәлакәткә китермә, Мәсих аның өчен дә үлде бит[+]. 16Үзегез яхшы дип исәпләгән нәрсәне мәсхәрәләргә юл куймагыз. 17Аллаһы Патшалыгы ризык һәм эчемлектән түгел, Изге Рух биреп торучы тәкъвалыктан, татулыктан һәм шатлыктан гыйбарәт[+]. 18Мәсихкә шулай хезмәт иткән кеше Аллаһыга яраклы була һәм кешеләр тарафыннан хупланыла.

19Шулай булгач, үзара тыныч-тату яшәү һәм бер-беребезне рухи яктан ныгытуга хезмәт итүче нәрсәләргә омтылыйк[+]. 20Ризык аркасында Аллаһының эшен җимермә: һәр ризык саф, әмма кешенең ашаган ризыгы белән башка берәүне абындыруы яхшы түгел[+]. 21Ит ашамау, шәраб эчмәү һәм имандашыңны абындырырлык һичнинди гамәлләр кылмау яхшы. 22Ышанган карашыңны үзең белән Аллаһы арасында гына саклап тот. Үзе дөрес дип санаган нәрсә өчен үзен хөкем итәрлек сәбәп тапмаучы бәхетле. 23Әмма ризыкны ашарга ярыймы яки юкмы дип шикләнеп тә, аны ашаган кеше хөкем ителер, чөнки болай эшләве иманга туры килми. Ә иманга туры килмәгән һәрнәрсә – гөнаһ.

#### 15

1Без, көчлеләр, көчсезләрнең кимчелекләренә түзәргә тиеш һәм үз-үзебезгә ярарга тырышырга тиеш түгел[+]. 2Безнең һәрберебез, якыныбызны рухи яктан ныгыту өчен, аңа яхшы булсын дип, аңа ярарга тырышырга тиеш[+]. 3Мәсих тә Үзенә ярарга тырышмады бит. Изге язмада болай язылган: «Сине яманлаганнарның хурлаулары өстемә төште»[*][+]. 4Изге язмадан ала торган чыдамлык һәм юану аша өметебез булсын дип, Изге язмадагы һәммә нәрсә безгә нәсыйхәт бирү өчен язылган[+]. 5Чыдамлык һәм юану чыганагы булган Аллаһы, Мәсих Гайсә үрнәгенә ияреп, үз арагызда бер фикердә булуны бирсен[+]. 6Шулай итеп, барыгыз бергә бер авыздан Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласын һәм Атасын данларсыз.


Яхшы хәбәрнең башка халыкларга игълан ителүе

7Шуңа күрә, Аллаһыга дан булсын өчен, Мәсих сезне кабул иткәндәй, бер-берегезне кабул итегез. 8Шуны әйтергә телим: ата-бабаларга бирелгән вәгъдәләрне расларга дип, Аллаһының тугрылыклы икәнен күрсәтү өчен, Мәсих яһүдиләргә хезмәт итәргә килде. 9Аллаһының башка халыкларга күрсәткән шәфкате өчен алар Аллаһыны данласын дип тә килде Ул. Изге язмада:

«Шуның өчен Сине чит кавемнәр арасында данлармын,
исемеңә мәдхияләр җырлармын!»[*] –

дип язылган бит[+]. 10Аннары тагын:

«Әй, халыклар, Аллаһы халкы белән бергә шатланыгыз!»[*] –

диелгән[+]. 11Һәм тагын:

«Әй халыклар, Раббыны данлагыз!
Әй кавемнәр, зурлагыз сез Аны!»[*] –

дип язылган[+]. 12Ишагыйя да болай ди:

«Ишай тамырыннан чыккан сабак килер
һәм халыклар белән хакимлек итү өчен күтәрелер,
алар Аңа өмет баглаячаклар»[*][+].

13Изге Рухның кодрәте аша өметегез артканнан-арта барсын өчен, өмет бирүче Аллаһы сезне иманыгызда бар шатлык һәм иминлек белән сугарсын.


Паул – башка милләтләр арасында хезмәт итүче

14Имандашларым, мин ышанам, сез игелеклелек белән тулы, бар белем белән сугарылгансыз һәм бер-берегезгә үгет-нәсыйхәт бирә беләсез. 15Шуңа да карамастан, имандашларым, бу хатымда кайбер мәсьәләләр турында шактый кыю рәвештә исегезгә төшерәм, чөнки Аллаһы Үзенең мәрхәмәте белән 16мине яһүди булмаганнарга Мәсих Гайсәнең хезмәтчесе итте. Яһүди булмаганнар Изге Рух аркылы изгеләндерелеп, Аллаһыга яраклы корбан булсын өчен, мин, Аллаһының Яхшы хәбәрен игълан итеп, рухани хезмәтен башкарам[+].

17Шулай итеп, Мәсих Гайсәнеке булганлыктан, Аллаһыга хезмәт итүем белән горурлана алам. 18-19Яһүди булмаганнарны Аллаһыга буйсынучан итү өчен, Мәсих минем аша гамәл кылганнар турында гына сөйләргә батырчылык итәм. Ул боларны сүз һәм эш белән, галәмәтләр һәм могҗизалар көче ярдәмендә, Аллаһы Рухының кодрәте белән башкарды. Мин шулай Иерусалимнән Иллүрикүн өлкәсенә кадәр йөреп, Мәсих хакындагы Яхшы хәбәрне тулысынча җиткердем[+]. 20Ә башка берәү салган нигезгә кормас өчен, мин һәрвакыт Яхшы хәбәрне Мәсихнең исеме билгеле булмаган урыннарда белдерергә тырыша идем[+]. 21Изге язмада язылганча:

«Аның хакында әйтелмәгән кешеләр күрәчәкләр,
ишетмәгәннәр аңлаячаклар»[*], –

дип эшләдем[+].


Паулның Римга бару нияте

22Моның өчен мин күп тапкырлар яныгызга барырга теләсәм дә, әлегәчә тоткарлыкларга очрадым[+]. 23Инде бу төбәкләрдә эшләү мөмкинлеге булмаганга һәм күп еллардан бирле сезгә барырга бик теләгәнлектән,[+] 24Испаниягә юл тотканда, яныгызга барырмын. Испаниягә барышлый, сезне күрермен һәм, сезнең белән аралашудан берникадәр ләззәтләнгәннән соң, сез мине юлга озатырсыз дип өмет итәм. 25Ә хәзер изгеләргә хезмәт итү өчен, Иерусалимгә барам,[+] 26чөнки Македуния белән Ахаядәге иман итүчеләр бердәмлекләре[†] Иерусалимдәге изгеләр арасында ярлыларга акчалата ярдәм итәргә риза булдылар[+]. 27Алар шулай эшләргә карар кылдылар һәм, дөрестән дә, яһүди булмаганнар яһүдиләр алдында бурычлы. Яһүди булмаганнар яһүдиләрнең рухи фатихаларын уртаклашкан икән, яһүди булмаганнар матди яктан аларга ярдәм күрсәтергә тиешләр[+]. 28Моны башкарып чыккач һәм җыелган акчаны исән-имин аларга тапшырганнан соң, мин Испаниягә китәрмен һәм юл уңаенда яныгызда тукталырмын. 29Яныгызга килгәндә исә, Мәсихнең тулы фатихасы белән киләчәгемне беләм.

30Имандашларым, Хакимебез Гайсә Мәсих исеменнән һәм Изге Рух аша килүче мәхәббәт белән сезгә ялварам: минем белән бергә тырышлык күрсәтеп, минем өчен Аллаһыга дога кылыгыз. 31Яһүдиядәге иман итмәүчеләр миңа зыян китермәсен, һәм Иерусалимдәге изгеләр мин алып килгән акчалата ярдәмне кабул итсен өчен, дога кылыгыз[+]. 32Шулай итеп, Аллаһы насыйп итсә, мин, шатланып, яныгызга килермен һәм, сезнең белән аралашып, көч җыя алырмын[+]. 33Иминлек бирүче Аллаһы сезнең һәммәгез белән булсын! Амин[+].

#### 16


Шәхси сәламнәр

1Сезгә Кеңхерәйдәге иман итүчеләр бердәмлегенең ярдәмчесе, имандаш кыз кардәшебез Фойбәне тәкъдим итәм:[+] 2Хаким Гайсәнеке булганга, аны изгеләргә лаек булганча кабул итегез һәм аңа үзегездән тиешле ярдәм күрсәтегез, чөнки ул күпләргә һәм минем үземә дә игелек эшләде[+].

3Минем белән бергә Мәсих Гайсәгә хезмәт итүче Прискиллә һәм Әкүлгә сәлам әйтегез[+]. 4Алар минем җаным хакына тормышларын куркыныч астына куйдылар, мин генә түгел, яһүди булмаганнарның барлык бердәмлекләре дә рәхмәт белдерәләр аларга. 5Өйләрендә җыелучы иман итүчеләр бердәмлегенә дә сәлам әйтегез.

Асия өлкәсендә Мәсихкә беренче булып иман иткән сөекле дустым Эпайнетка сәлам тапшырыгыз[+]. 6Сезнең өчен күп тырышлыклар куйган Мәрьямгә сәлам әйтегез. 7Минем белән бергә зинданда булган кардәш-ыруларым Андроник вә Юниягә сәлам әйтегез. Алар рәсүлләр арасында күренекле һәм Мәсихкә миннән алда иман китергәннәр. 8Хаким Гайсәнеке булган кадерле дустым Амплиәткә сәлам әйтегез. 9Минем белән бергә Мәсихкә хезмәт итүче Урбанга һәм газиз дустым Стахуска сәлам белдерегез.

10Мәсихкә хезмәттә сыналып хупланган Апеллескә сәлам әйтегез. Аристобул гаиләсендәгеләргә сәлам җиткерегез. 11Кардәш-ыруым Һирудиунга сәлам әйтегез. Нәркис өеннән булганнарның Хакимебез Гайсәгә иман итүчеләренә сәлам диегез. 12Хакимебез өчен бик тырышып хезмәт итүче Труфайна белән Труфусага сәлам әйтегез. Хаким өчен күп тырышлыклар куйган кадерле имандаш кыз туганым Персисәгә сәлам әйтегез. 13Хаким тарафыннан сайланган Руфуска һәм шулай ук анасына сәлам. Ул – минем дә анам[+]. 14Асункриткә, Флегүнгә, Һермискә, Патрубка, Һермаска һәм алар белән булган башка имандашларга сәлам әйтегез. 15Филолүгкә һәм Юлиягә, Нирегә һәм аның сеңлесенә, Олумпас һәм алар белән булган барлык изгеләргә сәлам әйтегез.

16Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез. Мәсихнең барлык бердәмлекләре сезгә сәлам тапшыралар[+].

17Имандашлар, сездән ялварып сорыйм: үзегез өйрәнгән тәгълиматка карата бүленеш китереп чыгаручылардан һәм дөрес юлдан яздыруга сәбәп тудыручылардан сакланыгыз һәм алардан читләшегез[+]. 18Андый кешеләр Хакимебез Мәсихкә түгел, үзләренең карыннарына хезмәт итәләр, ышандырырлык сүзләр сөйләп һәм ялагайланып, ихлас күңеллеләрне алдыйлар[+]. 19Сезнең иманга буйсынуыгыз һәркемгә мәгълүм, шуңа күрә мин сезнең өчен шатланам. Әмма ләкин яхшылыкка карата зирәк, яманлыкка карата керсез күңелле булуыгызны телим[+]. 20Иминлек бирүче Аллаһы шайтанны[†] тиздән аякларыгыз астына изеп ташлар. Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте сезнең белән булсын![+]

21Хезмәттәшем Тимутәй һәм кардәш-ыруларым Луки, Ясун һәм Сосипатыр сезгә сәлам җибәрәләр[+].

22Бу хатны язып баручы мин, Терти дә, Хаким Гайсәгә иман китергән кеше буларак сезне сәламлим.

23Мине һәм бөтен иман итүчеләр бердәмлеген өенә кабул иткән Гәй сезгә сәлам җибәрә. Шәһәр милкен саклаучы Эрасты һәм имандашыбыз Кварт та сезгә сәлам әйтәләр. [[+] 24][*]

25-26 Аллаһыга дан! Гайсә Мәсих турында мин сөйләгән Яхшы хәбәр буенча, Ул сезне ныгытырга кодрәтле. Бу Яхшы хәбәр – борынгы заманнардан бирле яшереп тотылган, әмма хәзер ачылган сер. Мәңгелек Аллаһының әмере белән пәйгамбәрләрнең язмалары аркылы кешеләр Аңа иман китерсен һәм буйсынсын өчен, бу сер бар халыкларга игълан ителде[+][+]. 27 Бердәнбер зирәк Аллаһыга Гайсә Мәсих аша мәңге дан булсын. Амин[*][+].

### I Көринтлеләргә хат

#### I Көринтлеләргә хат

I Көринтлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]


#### 1


Паулдан көринтлеләргә беренче хат


Сәламнәр һәм рәхмәт белдерү

1Аллаһы[†] ихтыяры белән Мәсих[†] Гайсәнең рәсүле[†] булырга чакырылган Паул һәм Состенис имандаштан 2Мәсих Гайсә аша Аллаһыга багышланган, Аның изгеләре[†] булырга чакырылган Көринттәге иман итүчеләр бердәмлегенә[†], шулай ук һәр урында Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең исеменә мөрәҗәгать итүчеләрнең һәммәсенә сәлам. Мәсих – аларның һәм безнең Хакимебез[+]. 3Атабыз Аллаһы вә Хакимебез Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын.

4Сезнең өчен Аллама һәрвакыт рәхмәт укыйм: Ул Мәсих Гайсә аша сезгә мәрхәмәт бүләк итте. 5Мәсих Гайсәдә сез һәрнәрсәдә: сүздә һәм белемдә баедыгыз,[+] 6шуның белән Мәсих хакындагы шаһитлыгыбыз сездә расланды. 7Шуңа күрә Хакимебез Гайсә Мәсихнең күренүен көткәндә, сезнең һичнинди рухи сәләткә мохтаҗлыгыгыз калмады[+]. 8Хакимебез Гайсә Мәсих килгән көндә кимчелексез булуыгыз өчен, Аллаһы сезне ахырга кадәр куәтләндерер[+]. 9Сезне Үзенең Углы Хакимебез Гайсә Мәсих белән аралашып тору өчен чакырган Аллаһы ышанычлы[+].


Бердәмлектәге бүленешләр

10Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсих исеме белән һәммәгездән ялварып сорыйм: барыгыз да бер сүзле булыгыз, арагызда төрле бүленешләр булмасын, киресенчә, уй-фикерләрегез бердәм булсын[+]. 11Имандашларым, сездә ызгыш-талашлар булгалавы турында миңа Хлоя өендәгеләрдән билгеле булды[+]. 12Мин шуны күздә тотам: сезнең арагызда «Мин – Паулныкы», «Мин – Апуллусныкы», «Мин – Кифасныкы[*]», «Ә мин – Мәсихнеке» дип сөйләүчеләр бар[+]. 13Әллә Мәсих бүленгәнме? Паул сезнең өчен хачка[†] кадакландымы әллә? Әллә сез Паул исеме белән суга чумдыру йоласын[†] үтәдегезме[+]? 14Аллаһыга шөкер, мин Криспи һәм Гәйдән башка сезнең берегезне дә суга чумдырмадым[+]. 15Шуңа күрә беркем дә минем исемем белән суга чумдырылдыгыз дип әйтә алмас. 16Әйе, мин тагын Эстефәнәс өендәгеләрне суга чумдырдым, моннан башка янә кемне дә булса чумдырганымны хәтерләмим[+]. 17Мәсих мине чумдыру өчен түгел, бәлки, Мәсих хачының әһәмияте юкка чыкмасын дип, Яхшы хәбәрне[†] зирәк сүзләр кулланмыйча игълан итәргә җибәрде[+].


Мәсих – Аллаһының кодрәте һәм зирәклеге

18Хач турындагы сүз һәлакәт юлындагылар өчен – акылсызлык, ә безнең, ягъни котылу юлындагылар өчен – Аллаһы кодрәте[+]. 19Изге язмада[†]: «Зирәкләрнең зирәклеген юкка чыгарырмын, акыллыларның акылын кире кагармын»[*], – дип язылган бит[+]. 20Зирәкләр кайда да канун белгечләре кайда? Бу заманның оста бәхәсчеләре кайда? Аллаһы бу дөньяның зирәклеген акылсыз итмәдемени[+]? 21Аллаһы Үзенең тирән акылы белән билгеләгәнчә, бу дөнья үзенең зирәклеге белән Аны танып белә алмады. Шуңа күрә, Ул ышанганнарны игълан ителә торган Яхшы хәбәрнең акылсызлыгы аша коткаруны мәгъкуль күрде. 22Яһүдиләр могҗизалар таләп итәләр, ә греклар зирәклек эзлиләр[+]. 23Без исә хачка кадакланган Мәсих турында игълан итәбез, ә бу – яһүдиләр өчен киртә, башка халыклар өчен – акылсызлык[+]. 24Әмма Аллаһы чакырып алганнар өчен, яһүдиме ул, грекмы, Мәсих – Аллаһының кодрәте һәм зирәклеге[+]. 25Аллаһының «акылсызлыгы» кешеләрнең зирәклегеннән күпкә зирәгрәк һәм Аллаһының «көчсезлеге» кешеләрнең көченнән күпкә көчлерәк бит.

26Имандашлар, исегезгә төшерегез әле, Аллаһы сезне чакырган вакытта сез кем идегез? Сезнең кайберләрегез генә кешеләрчә акыллы, кодрәтле, беразыгыз гына затлы нәселдән иде. 27Әмма Аллаһы, акыл ияләренә һәм көчлеләргә оят булсын өчен, дөнья акылсыз һәм көчсез дип исәпләгәннәрне сайлап алды. 28Дөньяның мөһим саналганнарын юкка чыгару өчен, Ул дөньяның әһәмиятсезләрен һәм кимсетелгәннәрен сайлап алды,[+] 29шулай итеп, хәзер беркем дә Аллаһы алдында мактана алмый[+]. 30Әмма хәзер Аллаһы аркасында сез Мәсих Гайсәдә. Ул безнең өчен Аллаһыдан килгән зирәклек булды, һәм Аның аша безгә хаклык[†], изгелек бирелә һәм без гөнаһлардан[†] йолып алынабыз[†][+]. 31Шулай итеп, Изге язмада язылганча: «Мактанучы кеше Раббы[†] белән мактансын»[*][+].

#### 2

1Имандашлар, яныгызга Аллаһының серен игълан итәргә килеп, мин купшы сүзләр белән яки зирәклек күрсәтеп сөйләмәдем[+]. 2Яныгызда булганда, мин Гайсә Мәсихтән һәм нәкъ менә хачка кадакланган Мәсихтән башка һичнәрсә белмәскә карар кылдым[+]. 3Мин яныгызга көчсез, бик курыккан һәм калтыранган хәлдә килдем[+]. 4-5Иманыгыз кешеләр акылына түгел, Аллаһы кодрәтенә нигезләнсен өчен, сүзем һәм вәгазем кеше зирәклегенең ышандырырлык сүзләрендә түгел, Аллаһы Рухының кодрәтен күрсәтүдә иде[+][+].


Аллаһының зирәклеге

6Зирәклек турында инде без рухи яктан җитлеккәннәр арасында сөйлибез. Әмма ул хәзерге заман акылы яки бетүгә таба бара торган хәзерге заман хакимнәренең зирәклеге түгел[+]. 7Аллаһының әле дөнья яратылганчы ук даныбыз[†] өчен билгеләнгән, ләкин яшерен серле зирәклеге турында сөйлибез без[+]. 8Әлеге зирәклекне бу дөньяның бер генә хакиме дә танымады. Әгәр танысалар, шөһрәтле Хаким Гайсәне хачка кадакламаган булырлар иде[+]. 9Изге язмада болай дип язылган:

«Аллаһы Үзен яратучыларга нәрсә әзерләгәнен
һичбер күз күрмәгән, колак ишетмәгән,
һичбер кешенең йөрәге бу турыда уйлап карамаган»[*][+].

10Моны исә Аллаһы безгә Үзенең Рухы белән ачты, чөнки Рух һәрнәрсәне тикшерә, хәтта Аллаһы уйларының түренә кадәр үтеп керә[+]. 11Кешедә булганны үзендәге рухтан башка тагын кем белә? Шуның кебек үк, Аллаһыда булганны да Аллаһы Рухыннан башка һичкем белми[+].

12Без исә, Аллаһы тарафыннан нәрсә бүләк ителгәнен белү өчен, бу дөньяның рухын түгел, Аллаһыдан килгән Рухны кабул иттек[+]. 13Болар турында кеше зирәклеге өйрәткән сүзләр белән түгел, Рух өйрәткән сүзләр белән сөйлибез һәм рухи нәрсәләрне Аллаһы Рухына ия булган кешеләргә аңлатабыз[+]. 14Үзендә Аллаһы Рухы булмаган кеше Аллаһы Рухы күрсәткәннәрне кабул итми, чөнки аларны акылсызлык дип саный. Ул аларны аңлый алмый, чөнки болар турында Изге Рух[†] ярдәме белән генә фикер йөртергә мөмкин[+]. 15Аллаһы Рухына ия булучы исә һәрнәрсә турында фикер йөртә ала, ә аның үзе турында һичкем фикер йөртә алмый. 16Изге язмада:

«Раббыга киңәш бирү өчен,
Аның уй-фикерләренә кем төшенгән?»[*]

– дип язылган. Без исә Мәсихнең уй-фикерләрен аңлыйбыз[*][+].

#### 3


Аллаһының хезмәттәшләре

1Имандашлар, мин Аллаһы Рухына ия булучыларга сөйләгән кебек сөйли алмадым, дөньяви кешеләргә, Мәсих юлында имчәк бала сыман булганнарга сөйләгәндәй сөйләдем сезгә. 2Мин сезгә каты ризык түгел, сөт ашаттым, чөнки ул ризыкны кабул итәрлек түгел идегез. Хәзер дә кабул итәргә әзер түгелсез,[+] 3чөнки сез һаман да дөньяви яшисез. Әгәр арагызда көнләшү һәм ызгыш-талаш була икән, бу хәлдә сез дөньяви кешеләр түгелме һәм бу дөнья кешеләредәй эш итмисезме?![+] 4Берегез: «Мин – Паулныкы», ә икенчегез: «Мин – Апуллусныкы», – ди икән, ул чакта сез бу дөнья кешеләреннән ничек аерыласыз?

5Кем ул Паул? Апуллус кем ул? Алар – хезмәтчеләр генә, һәм һәрберсенең Хаким тарафыннан бирелгән вазифасына карап, сез алар аркылы иман китердегез[+]. 6Мин утырттым, Апуллус су сипте, әмма үстерүен Аллаһы үстерде[+]. 7Шуңа күрә утыртучы да, су сибүче дә түгел, үстерүче Аллаһы гына мөһим[+]. 8Утыртучы белән су сибүче – асылда бер, әмма һәркайсы савабын үзенең хезмәтенә карап алачак[+]. 9Без – Аллаһының хезмәттәшләре, ә сез – Аллаһының кыры, Аның корылмасы[+].

10Мин Аллаһы мәрхәмәте белән акыллы төзүчедәй нигез салдым, ә башка берәү шуның өстенә төзи. Әмма һәркем үзенең төзү рәвешенә игътибар итсен[+]. 11Һичкем инде салынган нигездән башкасын төзи алмый, ә ул нигез – Гайсә Мәсих[+]. 12Кем дә булса бу нигез өстенә алтыннан, көмештән, асылташлардан, агачтан, печәннән, саламнан төзесә, 13һәрберенең эше киләчәктә ачык күренәчәк, аны хөкем көне фаш итәчәк. Ул көн ут белән ачылыр да ут һәркемнең эшен сынар[+]. 14Корылмасы утка чыдаган савап алачак. 15Ә корылмасы янган зыян күрәчәк. Хәер, ул үзе котылып калачак, әмма ут эченнән чыккандай котылачак[+].

16Әллә Аллаһы йорты[†] булуыгызны һәм үзегездә Аллаһы Рухы яшәвен белмисезме[+]? 17Аллаһы йортын җимергәннең үзен Аллаһы җимерәчәк, чөнки Аллаһы йорты изге, ә ул йорт – сез[+].

18Берегез дә үзен-үзе алдамасын. Кайберегез үзен бу дөньяның акыл иясе дип саный икән, акыл иясе булу өчен, аңа иң элек акылсыз булырга кирәк. 19Бу дөньяның акыллылыгы – Аллаһы алдында акылсызлыктыр. Изге язмада:

«Аллаһы акыл ияләрен үзләренең үк хәйләләрендә
эләктереп ала»[*], –

дип язылган бит[+]. 20Һәм тагын:

«Раббы акыл ияләренең уйларын белә:
алар файдасыз»[*][+].

21Шулай булгач, һичкем кешеләр белән мактанмасын. Һәрнәрсә – сезнеке бит, 22Паулмы, Апуллусмы, Кифасмы, дөньямы, тормышмы, үлемме, бүгенгеме яки киләчәкме – һәммәсе сезнеке. 23Сез исә – Мәсихнеке, ә Мәсих – Аллаһыныкы[+].

#### 4


Рәсүлләрнең хезмәте

1Шулай итеп, безне Аллаһы серләре ышанып тапшырылган Мәсих хезмәтчеләре дип санагыз. 2Моннан тыш ышанып тапшырылганнарның һәрберсенең тугры булуы таләп ителә. 3Сезнең яки башкаларның мине хөкем итүе әһәмиятле түгел, мин үзем дә үземне хөкем итмим. 4Үземдә бернинди гаеп күрмәсәм дә, моның белән акланмыйм бит. Мине хөкем итүче – Хаким Гайсә[+]. 5Шуңа күрә, вакытыннан элек хөкем итмәгез, Хакимебезнең килүен көтегез. Ул караңгылыкта яшерелгәннәрне яктыртып күрсәтәчәк һәм күңелдәге ниятләрне фаш итәчәк, шул чакта һәркемне Аллаһы мактаячак[+].

6Имандашлар, «Язылганнан тыш бернәрсә дә сорамагыз» дигән сүзләрнең мәгънәсен безнең үрнәктә төшенсеннәр дип, мин сезнең хакка боларны үзем һәм Апуллус турында әйтәм. Ул чакта берәүне башка берәүдән өстенрәк куеп, аның белән мактанмассыз[+]. 7Сине кем өстен итеп куя? Үзеңдә булган, кабул итеп алмаган берәр нәрсәң бармы? Ә инде кабул итеп алгансың икән, бүләк ителгән белән нигә мактанасың[+]?

8Сез инде тукландыгыз, баедыгыз, бездән башка патшалар да булдыгызмыни?! Мин, чыннан да, патшалар булуыгызны теләр идем, шул вакытта без дә сезнең белән бергә патшалар булыр идек![+] 9Ә миңа Аллаһы безне, рәсүлләрне, иң начарлар арасына куйган сыман тоела, чөнки безне үлемгә хөкем ителгәндәй, бөтен дөнья – фәрештәләр[†], кешеләр өчен дә тамаша итте[+]. 10Без – Мәсих хакына тилеләр, сез исә – Мәсихтә акыллылар! Без – хәлсезләр, ә сез – көчлеләр! Сезне хөрмәтлиләр, ә безне хурлыйлар[+]. 11Хәтта, әлегә кадәр ачлыкка һәм сусауга дучарбыз, ярым ялангач һәм кыйналган хәлдә, бер урыннан икенче урынга күченеп йөрибез,[+] 12үз кулларыбыз белән авыр хезмәт башкарып көн күрәбез. Безгә ләгънәт укыйлар – без фатиха бирәбез; безне эзәрлеклиләр – без түзәбез[+]. 13Безгә яла ягалар – без яхшылык белән җавап бирәбез. Дөнья өчен әлегә кадәр барысы тарафыннан санга саналмаган чүп-чардай булдык без.

14Мин боларны сезне оялту өчен язмыйм, яраткан балаларым кебек кисәтәм[+]. 15Гәрчә Мәсих юлында меңләгән нәсыйхәтчеләрегез булса да, аталарыгыз күп түгел. Яхшы хәбәр белдереп, Мәсих Гайсә аша мин сезнең атагыз булдым[+]. 16Шуңа күрә ялварып сорыйм: миннән үрнәк алыгыз[+]. 17Шуның өчен мин сезгә үземнең сөекле һәм Хакимгә тугрылыклы углым Тимутәйне җибәрдем. Ул Мәсих Гайсәгә ияреп тормыш итүем һәм һәр җирдә һәрбер иман итүчеләр[†] бердәмлегендәге өйрәтүләрем турында сезнең исегезгә төшерер[+].

18Сезнең кайберләрегез минем яныгызга килмәвемне уйлап масая башлаган. 19Әмма, Раббы[*] насыйп итсә, мин тиздән сезгә килермен һәм әлеге масаючыларның сүзен түгел, көчен сынап белермен[+]. 20Аллаһы Патшалыгы[†] сүздә түгел, көчтә бит[+]. 21Нәрсә телисез сез? Яныгызга таяк яки мәхәббәт һәм басынкылык рухы белән килимме[+]?

#### 5


Имандашлар арасындагы фәхешлек

1Дөрестән дә, арагызда фәхешлек, хәтта мәҗүсиләрдә[†] дә булмаган фәхешлек урын алуы турында хәбәрләр бар. Кемдер үги анасын да үзенә хатын иткән икән[+]. 2Ә сез елыйсы урында тагын да тәкәбберләнгәнсез! Андый эш кылучыны арагыздан сөрергә кирәк иде. 3Җисемем белән булмасам да, рухым белән яныгызда мин. Моны кылган кеше белән нәрсә эшләргә икәнлеге турында яныгызда булгандай карар бирдем[+]. 4Хакимебез Гайсә исеме белән җыелгач, рухым һәм Хакимебез Гайсәнең кодрәте сезнең белән булганда, 5Раббы көнендә рухы котылсын дип, тәнен юкка чыгару өчен, бу кешене шайтан[†] кулына тапшырырга кирәк[+].

6Сезнең өчен мактанырлык һичнәрсә юк. Аз гына ачыткының да бөтен камырны ачытуын белмисезме әллә[+]? 7Шулай булгач, иске ачыткыны юк итегез дә яңа төче камыр булырсыз. Чынлыкта сездә инде ачыткы юк, чөнки Котылу бәйрәменә[†] әзерләнгән бәрәнебез – Мәсих инде безнең өчен корбан ителде[+]. 8Шуңа күрә иске ачыткы – усаллык һәм явызлык ачыткысы белән түгел, ачыткысыз сафлык һәм хакыйкать икмәге белән бәйрәм итик[+].

9Мин сезгә хатымда, фәхеш кешеләр белән аралашмагыз, дип язган идем[+]. 10Хәер, бу дөньядагы фәхеш кешеләр яки комсызлар, талаучылар, потка табынучылар белән аралашмагыз дияргә уйламадым, юкса дөньядан китәргә тиеш булыр идегез. 11Имандаш дип аталып та, фәхеш яки комсыз, потка табынучы яки яман телле, эчкече яки талаучы булып кала бирүче белән аралашмавыгызны, хәтта андый кеше белән бергә ашамавыгызны күздә тотып яздым мин[+].

12Ник миңа иман итүчеләрдән читтә булганнарны хөкем итәргә? Арагыздагыларны хөкем итәргә тиеш түгелмени сез[+]? 13Читтә булганнарны исә Аллаһы хөкем итә. «Үз арагыздан яманлык кылучыны сөрегез!»[*]

#### 6


Имандашлар арасындагы дәгъвалар

1Арагыздагы башка берәүгә дәгъвасы булган кеше, изгеләр алдында түгел, имансызлар алдында хөкем ителергә ничек батырчылык итәр икән[+]? 2Дөньяны изгеләр хөкем итәчәген белмисезме әллә? Дөньяны хөкем итү сезгә бирелә икән, вак-төяк эшләрне хөкем итә алмассызмы[+]? 3Фәрештәләрне хөкем итәчәгебезне белмисезме әллә? Шулай икән, көндәлек дәгъваларны хөкем итәргә сәләтебез җитмәсме? 4Ә көндәлек дәгъваларны хәл итәргә кирәк булганда, сез бердәмлектә бернинди әһәмияте булмаганнарны хөкемчеләр итеп куясызмы? 5Моны сезгә оят булсын дип әйтәм. Әллә имандашлары арасындагы бәхәсләрне хәл итәрлек бер генә акыллы кешегез дә юкмы[+]? 6Имандаш белән имандаш дәгъвалаша, өстәвенә бу – имансызлар алдында эшләнелә! 7Бер-берегезне хөкемгә тарту инде үзе үк сезнең тулысынча җиңелүегезне күрсәтә. Сезгә рәнҗетелгәннәр һәм алданганнар булып калу яхшырак түгелме[+]? 8Әмма сез рәнҗетәсез һәм алдыйсыз, хәтта имандашларыгызны да.

9Явызлык кылучыларның Аллаһы Патшалыгына ия була алмаячакларын белмисезме әллә? Алданмагыз: азгыннар, потка табынучылар, зиначылар, җенси бозыклыкка бирелгәннәр, бер-берсе белән җенси мөнәсәбәткә керүче ирләр,[+] 10караклар, комсызлар, эчкечеләр, яман теллеләр, талаучылар – берсе дә Аллаһы Патшалыгына ия була алмаячаклар[+]. 11Кайберләрегез менә шундый иде. Әмма Хакимебез Гайсә Мәсих исеме һәм Аллабыз Рухы белән юылып чистарындыгыз, изге ителдегез һәм акландыгыз[†][+].


Тәнегез белән Аллаһыны данлагыз

12«Миңа бар нәрсә рөхсәт ителә», әмма һәммә нәрсә дә файдалы түгел. «Һәммә нәрсә миңа рөхсәт ителә», әмма минем белән бернәрсә дә хакимлек итмәскә тиеш[+]. 13«Ризык – карын өчен, карын – ризык өчен», әмма Аллаһы анысын да, монысын да юк итәчәк. Тән исә фәхешлек өчен түгел, Хакимебез Гайсә өчен, Хакимебез исә – тән өчен була. 14Аллаһы Хаким Гайсәне үледән терелтте һәм Үзенең кодрәте белән безне дә терелтәчәк. 15Тәннәрегезнең Мәсих тәне әгъзалары булуын белмисезме әллә? Шулай булгач, әллә миңа, Мәсихнең әгъзаларын алып, аларны фахишә әгъзалары итәргәме? Һич булмас![+] 16Фахишә белән кушылучының аның белән бер тән булуын белмисезме әллә? Изге язмада: «Икесе дә бер тән булыр»[*], – дип язылган бит[+]. 17Ә инде Хакимебез Гайсә белән кушылучы Аның белән рухи яктан бер була[+].

18Фәхешлектән качыгыз! Кеше эшләгән барлык башка гөнаһлар тән белән бәйле түгел, ә фәхешлек итүче үз тәненә каршы гөнаһ кыла[+]. 19Сезнең тәнегез – Изге Рух йорты. Изге Рух сезгә Аллаһы тарафыннан бирелде һәм сездә яши. Әллә сез моны белмисезме? Сез инде үзегезгә үзегез хуҗа түгел,[+] 20чөнки сез кыйммәт бәягә сатып алындыгыз. Шуңа күрә тәнегез белән Аллаһыны данлагыз[+].

#### 7


Никах турында

1Инде миңа язганнарыгызга килгәндә, ир кешенең хатын-кыз белән җенси мөнәсәбәткә кермәве яхшы, 2әмма, фәхешлек булмасын өчен, һәр ирнең – үз хатыны һәм һәр хатынның үз ире булсын. 3Ир – хатынына, хатын иренә карата үз бурычын үтәсен[+]. 4Хатын үз тәненә үзе хуҗа түгел, ире – хуҗа, шуның кебек ир дә үз тәненә үзе хуҗа түгел, хатыны – хуҗа. 5Дога кылу өчен килешенгән берникадәр вакыттан башка, бер-берегездән читләшмәгез. Аннан соң тагын бергә булыгыз. Шулай итеп, шайтан, тотнаксызлыгыгыздан файдаланып, сезне аздыра алмас[+]. 6Хәер, моны әмер итеп түгел, ташлама ясап әйтәм[+]. 7Бар кешеләрнең дә минем кебек булуларын телим. Әмма һәркемнең Аллаһыдан бирелгән сәләте бар: берәүнең мондый, ә икенче берәүнең башка төрле[+].

8Никахсызларга һәм тол хатыннарга әйтәм: аларга минем кебек калу яхшырак булыр. 9Әмма инде түзә алмасалар, никахлашсыннар. Җенси дәрт белән януга караганда, өйләнү яки кияүгә чыгу яхшырак бит[+].

10Ә инде никахтагыларга мин түгел, Хакимебез Үзе әмер бирә: хатын иреннән аерылмасын[+]. 11Әгәр аерыла икән, ул чакта ирсез торсын яки үз ире белән яңадан килешсен. Ир дә үз хатынын ташламасын[+].

12Ә башкаларга, Хакимебез түгел, мин әйтәм: әгәр берәр имандашыңның иман итмәүче хатыны булып һәм хатын аның белән яшәргә риза икән, ир аны ташламаска тиеш[+]. 13Берәр хатынның ире иман итми икән һәм ир аның белән яшәргә риза булса, хатын аны ташламаска тиеш. 14Иман итмәүче ир – иманлы хатын аша һәм иман итмәүче хатын иманлы ир аша изге ителә. Югыйсә сезнең балаларыгыз саф булмас иде, ә болай изгедер[+]. 15Иман итмәүче ир яки хатын исә аерылырга теләсә, аерылсын. Мондый хәлдә иман итүче ир яки хатын үз иренә яки хатынына бәйләнмәгән бит. Аллаһы безне имин яшәргә чакырды. 16Әй син, хатын, иреңне коткара алмаячагыңны каян беләсең? Син, ир, хатыныңны коткара алмаячагыңны каян беләсең[+]?


Һәркем Аллаһы чакырганча яшәсен

17Һәркем Хаким Гайсә билгеләгәнчә һәм Аллаһы чакырган вакыттагы кебек яшәсен. Барлык иман итүчеләр бердәмлекләренә минем күрсәтмәм шундый. 18Аллаһы чакырганда, сөннәтле[†] берәү сөннәтле булуын яшермәсен. Аллаһы чакырганда, сөннәтсез[†] булган сөннәтсез кала бирсен[+]. 19Сөннәтле яки сөннәтсез булу бернәрсә түгел, Аллаһы әмерләрен үтәү генә мөһим[+]. 20Аллаһы чакырганда, һәркем нинди хәлдә булса, шулай кала бирсен. 21Аллаһы чакырганда, син кол идеңме? Бу сине борчымасын, әмма ирек алырга мөмкинлегең булса, аннан файдалануың яхшырак[*]. 22Хаким Гайсәгә кол сыйфатында чакырылган – Аның азат ителгән кешеседер. Ә чакырылган ирекле кеше – Мәсихнең колы[+]. 23Сез кыйммәт бәягә сатып алындыгыз, шуңа күрә кешеләрнең коллары булмагыз[+]. 24Имандашлар, Аллаһыга нинди хәлдә чакырылган булсагыз, шул хәлдә калыгыз.


Никахсызларга киңәш

25Никахсызларга карата Хаким Гайсәдән әмерем юк, ләкин мин Хакимнән алган мәрхәмәткә таянып, ышанычлы кеше буларак киңәш бирәм[+]. 26Хәзерге заманның авыр шартларын истә тотып, кеше нинди хәлдә булса, аңа шул хәлдә калу яхшырак дип исәплим. 27Син никахта булсаң, аерылу турында уйлама. Хатынсыз калдыңмы? Хатын эзләмә. 28Хәер, өйләнсәң дә гөнаһ кылмассың. Кияүгә чыккан кыз да гөнаһланмас. Әмма андыйларның бу тормышта мәшәкатьләре күп булачак, ә мин сезне бу мәшәкатьләрдән саклап калырга телим.

29Имандашлар, сезгә шуны әйтәм: вакыт инде аз. Моннан ары хатынлылар – хатынсыздай, 30елаучылар – еламаучылар кебек, шатланучылар – шатланмаучылар кебек, сатып алучылар – сатып алмаучылар кебек,[+] 31бу дөньяда булган нәрсәләрдән файдаланучылар файдаланмаучылар кебек булсыннар. Дөнья үзенең хәзерге хәлендә бетүгә таба бара[+].

32Ә мин мәшәкатьсез яшәвегезне телим. Өйләнмәгән кеше Хаким Гайсәнең эшләре, Аңа ярау турында кайгырта,[+] 33ә өйләнгән кеше, хатынына ярарга тырышып, дөньяви эшләр турында кайгырта, 34һәм игътибары төрле якка юнәлә. Кияүгә чыкмаган яки гыйффәтле кыз, тәнем һәм рухым белән изге булыйм дип, Хаким Гайсәнең эшләрен кайгырта, ә инде кияүгә чыккан хатын, иренә ярарга тырышып, дөньяви эшләр турында кайгырта. 35Мин моны сезнең файдага сөйлим, өстегезгә богау салырга теләмим. Әдәп белән яшәп, игътибарыгызны читкә юнәлтмичә, Хакимгә бирелеп хезмәт итүегезне телим.

36Әгәр берәү үз кызының инде яше җитеп тә кияүгә чыкмый калуын килешсез дип исәпләсә, теләгәнен кылсын – гөнаһ булмас. Аны кияүгә бирсен. 37Әмма кеше үз фикерендә нык торып, беркем мәҗбүр итмәсә һәм әгәр дә ул, үз ихтыярына буйсынып, кызын кияүгә бирмәскә дип карар кылса, ул яхшы эшли. 38Шунлыктан, кызын кияүгә бирүче яхшы, ә инде кияүгә бирмәүче тагын да яхшырак эшли[*][+].

39Ире исән чакта хатын аңа бәйле. Ире үлгәч, кемгә теләсә, шуңа кияүгә чыгарга ирекле, тик ул Хаким Гайсәгә иман итүче булсын[+]. 40Ләкин кияүгә чыкмаса, хатын бәхетлерәк була, мин шулай уйлыйм. Изге Рух миндә дә бар дип саныйм.

#### 8


Потларга корбан ителгән ризык турында

1Потларга корбан ителгән ризыкка килсәк, бу турыда һәммәбезнең белеме булуы безгә билгеле. Ләкин белем тәкәбберләндерә, мәхәббәт исә көч бирә[+]. 2Кем дә кем нәрсәдер беләм дип уйлый икән, чынлыкта ул әле белми[+]. 3Ә Аллаһыны яратучы Аның тарафыннан танылган[+].

4Димәк, потларга корбан ителгән ризыкларны ашауга килгәндә, без шуны беләбез: потлар дөньяда бернәрсә түгел, һәм Аллаһыдан башка алла юк[+]. 5Җирдә яисә күктә илаһлар дип аталганнар булса да (чыннан да, күп «илаһлар» һәм күп «хуҗалар» бар), 6безнең бер генә Аллаһы – Атабыз бар. Бөтен нәрсә Аңардан, һәм без Аның өчен яшибез. Безнең бер Хакимебез – Гайсә Мәсих бар, һәрнәрсә Аның аркылы булды һәм без Аның аша яшибез[+].

7Әмма барлык кешеләрдә дә андый белем юк. Потларга күнеккәнлектән, үзләре ашый торган ит турында, ул потка корбан ителгән, дип уйлап, кайберәүләрнең зәгыйфь вөҗданнары пычрана[+]. 8Ризык безне Аллаһыга якынайтмый, чөнки ашамыйча һичнәрсә югалтмыйбыз, ашап та һичнәрсә казанмыйбыз[+].

9Әмма сак булыгыз: бу хөрлегегез вөҗданы зәгыйфь булганнарны абындырмасын. 10Вөҗданы зәгыйфь булган берәү сине, белемлене, потханәдә табын артында утырганда күрсә, потларга корбан ителгән ризыкны ашарга ярый икән, дип уйламасмы[+]? 11Шулай белемең бу зәгыйфь имандашыңны һәлак итәр. Ә менә Мәсих аның өчен дә үлде бит[+]. 12Имандашларга каршы шул рәвешчә гөнаһ кылуыгыз һәм аларның зәгыйфь вөҗданын яралавыгыз белән сез Мәсихкә каршы да гөнаһ кыласыз. 13Менә шуңа күрә ашаган ризыгым имандашымны гөнаһка төшерә икән, аны гөнаһка китермәү өчен, һичкайчан ит ашамам[+].

#### 9


Рәсүлнең хокуклары

1Мин хөр түгелмени? Мин әллә рәсүл түгелме? Мин Хакимебез Гайсәне күрмәдемме әллә? Хаким миңа тапшырган хезмәтемнең җимеше түгелмени сез[+]? 2Әгәр башкаларга рәсүл түгелмен икән, сезнең өчен – рәсүл, чөнки Хаким белән берләшүегез – минем рәсүллегемә дәлил.

3Мине гаепләүчеләргә каршы түбәндәгечә җавап бирәм. 4Әллә ашау-эчүгә хакыбыз юкмы[+]? 5Башка рәсүлләр, Хаким Гайсәнең энеләре һәм Кифастай иманлы хатыныбызны үзебез белән сәяхәткә алырга хакыбыз юкмы[+]? 6Барнаб һәм мин генә яшәү өчен эшләргә тиешме[+]?

7Кайсы гаскәри үз хисабына хезмәт итә? Йөзем бакчасы утырткан кеше җимешләрен ашамыймыни?! Көтү көткән кеше аның сөтен эчмимени?![+] 8Мин боларны кеше уйлаганча гына сөйлимме? Канун да шул хакта сөйли түгелме соң? 9Муса канунында[†]: «Ашлык сугучы үгезнең авызын бәйләп куйма»[*], – дип язылган бит. Әллә Аллаһы үгезләр хакында кайгыртамы?![+] 10Бу безнең өчен әйтелмәгәнме әллә? Әйе, бу безнең өчен язылган, чөнки сөрүче, уңыштан үз өлешемне алырмын дигән өмет белән сөрергә тиеш, ашлык сугучы да шундый ук өмет белән сугарга тиеш[+]. 11Арагызда рухи орлык чәчкәнбез икән, сездән матди уңыш көтүебез бик күпме әллә[+]? 12Әгәр башкаларның сездән ярдәм алырга хокукы бар икән, безнең хокукыбыз тагын да күбрәк түгелме соң?! Без, шулай да, бу хокуктан файдаланмадык, Мәсих турындагы Яхшы хәбәр таралганда, тоткарлык булмасын өчен, без бар нәрсәгә түзәбез. 13Аллаһы йортында эшләүчеләрнең Аллаһы йортыннан туклануларын, мәзбәхтә[†] хезмәт итүчеләрнең шунда китерелгән корбаннардан өлеш алуларын белмисезме[+]? 14Шуның кебек үк Хаким Гайсә дә Яхшы хәбәрне игълан итүчеләргә әлеге хезмәт хисабына көн күрергә әмер бирде[+].

15Әмма мин үзем бу хокукларның берсеннән дә файдаланмадым һәм бу сүзләрне сездән ярдәм көтеп язмыйм. Кем дә булса мине шушы мактануымнан мәхрүм итүгә караганда, үлүем яхшырак[+]. 16Мин Яхшы хәбәр игълан итәм икән, мактанырлык бернәрсә юк, чөнки бу – минем тиешле вазифам. Әгәр Яхшы хәбәр таратудан туктасам, башкаема кайгы-хәсрәт килсен![+] 17Моны үз теләгем белән эшләсәм, савабы булачак. Әгәр үз ихтыярым белән эшләмәсәм, мин бары үземә ышанып тапшырылган хезмәтне башкарам[+]. 18Минем өчен савап нинди булачак соң? Бу шуннан гыйбарәт: Яхшы хәбәрне таратканда, мин үз хокукларымнан һич тә файдаланмыйча, бу хезмәтне бушлай башкарам[+].

19Мин барысыннан азат булсам да, тагын да күбрәк кешене Аллаһыга китерү өчен, мин һәммәсенә кол булдым[+]. 20Яһүдиләрне Аллаһыга китерү өчен, яһүди кебек булдым. Үзем Муса кануны хакимлегендә булмасам да, Канундагыларны Аллаһыга китерү өчен, алар алдында Канун хакимлегендәге шикелле булдым[+]. 21Муса канунын белмәгәннәрне Аллаһыга китерү өчен, алар алдында Канунны белмәүчедәй булдым. Әлбәттә, бу – Аллаһы канунын тотмыйм дигән сүз түгел, киресенчә, мин Мәсих канунына буйсынам[+]. 22Зәгыйфьләрне Аллаһыга китерим дип, зәгыйфьтәй булдым. Ничек кенә булмасын, кайберләрен генә булса да коткарыйм дип, мин барысына үзләре кебек булдым[+]. 23Яхшы хәбәрнең фатихаларын[†] уртаклашыйм дип, боларның һәммәсен Яхшы хәбәр бәрабәренә эшлим.

24Ярыштагыларның һәммәсенең йөгерүен, әмма бүләкне берсенең генә алуын беләсездер бит. Шулай булгач, бүләк алу өчен йөгерегез![+] 25Ярышучыларның һәрберсе сабырлык белән әзерләнә. Алар моны фани бер таҗ алу өчен эшлиләр, ә без бакый бер таҗ алу өчен эшлибез[+]. 26Шуның өчен дә мин максатсыз йөгермәм, буш һавага сугучыдай көрәшмәм. 27Әмма башкаларга Яхшы Хәбәрне игълан итеп, үзем савап алу хокукыннан мәхрүм калмас өчен, тәнемне чыныктырам һәм аны үз ихтыярыма буйсындырам.

#### 10


Потлар турында кисәтү

1Имандашлар, ата-бабаларыгыз белән булган хәлләрне белми калуыгызны теләмим. Алар барысы да болыт астыннан үттеләр дә Кызыл диңгез кичтеләр[+]. 2Болыт астыннан үткәндә һәм диңгез кичкәндә, алар гүя суга чумдырылып, Муса шәкертләре булдылар[*]. 3Һәммәсе дә күктән җибәрелгән бер үк рухи ризыкны ашады[*][+]. 4Һәммәсе дә үзләре белән йөргән рухи кыядан бер үк рухи эчемлекне эчте. Бу кыя исә – Мәсих Үзе. 5Хәер, аларның күпчелеге Аллаһыга яраклы булмады һәм аларның тәннәре чүлдә таратып ташланды[+].

6Алар белән булган хәлләр безнең өчен сабак: алар яман теләкләргә бирелгәндәй, без яман нәрсәләр теләргә тиеш түгел[+]. 7Шулай ук, кайберләредәй потка табынучылар булмагыз. Изге язмада алар хакында: «Халык ашарга һәм эчәргә утырды, ә аннан соң күңел ачарга торып бастылар»[*], – дип язылган[+]. 8Кайберләредәй фәхешлек итмик – бер көн эчендә аларның егерме өч меңе һәлак булды[*][+]. 9Кайберәүләр эшләгәндәй, без Мәсихне сынамыйк – алар елан чагуыннан үлделәр[*][+]. 10Аларның кайберләре сукрангандай, сез сукранмагыз – аларны һәлак итүче фәрештә үтерде[*][+].

11Бу хәлләр башкаларга сабак булсын өчен эшләнелде, ә безгә, заманның ахыры якынлашканда яшәүчеләргә нәсыйхәт итеп язылган[+]. 12Менә шуңа күрә кем дә кем нык торам дип уйлый икән, сак булсын: егыла күрмәсен![+] 13Сез гадәти, кешеләргә хас сынауга дучар булдыгыз. Аллаһы ышанычлы, Ул сез чыдый алмаслык сынауга юл куймас. Сыналганда түзеп тору өчен, сезгә котылу юлын да күрсәтәчәк[+].

14Шуңа күрә, газиз дусларым, потларга табынудан качыгыз[+]. 15Мин сезгә акыллы кешеләргә сөйләгәндәй сөйлим. Сөйләгәннәрем турында үзегез фикер йөртегез. 16Без рәхмәт белдергән шөкрана касәсе безне Мәсих канына катнаштырмыймы? Сындырып алган икмәбегез безне Мәсих тәненә катнаштырмыймы[+]? 17Икмәк бер, һәм без, күп булсак та, бер тәнне тәшкил итәбез, чөнки бер икмәкне уртаклашабыз[+].

18Исраил[†] халкына карагыз: корбан итен ашаучылар мәзбәхтәге гыйбадәттә катнашучылар түгелме[+]? 19Шулай итеп, нәрсәне күз алдында тотам мин? Пот та, потка китерелгән корбан да нинди дә булса әһәмияткә ияме[+]? 20Һич юк. Әмма мәҗүсиләр корбанны Аллаһыга түгел, җеннәргә китерәләр. Ә мин җеннәр белән аралашуыгызны теләмим[+]. 21Хаким Гайсәнең касәсеннән дә, җеннәр касәсеннән дә эчә алмыйсыз. Бер үк вакытта Хакимнең дә, җеннәрнең дә табынында катнаша алмыйсыз бит инде[+]. 22Әллә без Раббыны көнләштерергә телибезме? Әллә без Аңардан кодрәтлерәкме[+]?


Һәммәсен дә Аллаһы даны өчен эшләгез

23«Һәрнәрсә рөхсәт ителә», әмма һәрнәрсә дә файдалы түгел. «Һәрнәрсә рөхсәт ителә», әмма һәрнәрсә дә гыйбрәтле булмас[+]. 24Һәркем үзенә файдалыны түгел, башкаларга файдалыны эзләсен[+].

25Ит базарында сатыла торганнарның барысын да ашагыз һәм, вөҗданыгыз тыныч булсын өчен, төпченеп тормагыз[+]. 26Изге язмада язылганча: «Җир һәм андагы бар нәрсә – Раббыныкы»[*][+]. 27Әгәр иман итмәүче берәү сезне ашка чакыра һәм сез барырга телисез икән, вөҗданыгыз тыныч булсын өчен тәкъдим ителгән һәрнәрсәне төпченмичә ашагыз[+]. 28Ләкин берәү сезгә: «Бу – потка китерелгән корбан», – дисә, әлеге сүзләрне әйткән кеше хакына, вөҗдан хакына ашамагыз. 29Вөҗдан дигәннән, сезнекен түгел, әлеге кешенең вөҗданын күз алдында тотам. Ни өчен әле азатлыгым башка вөҗдан белән чикләнергә тиеш? 30Әгәр ризыкны Аллаһыга рәхмәт әйтеп кабул итәм икән, бу ризык өчен нигә мине шелтәләргә[+]?

31Шулай итеп, ашыйсызмы, эчәсезме яки башка берәр нәрсә эшлисезме – һәммәсен дә Аллаһы даны өчен эшләгез[+]. 32Яһүдиләргә дә, грекларга да яисә Аллаһы бердәмлегенә дә авырлык китермәгез[+]. 33Мин дә үз файдама түгел, күпләр котылсын өчен, алар файдасына һәркемгә һәрнәрсәдә ярарга тырышам бит[+].

#### 11

1Мин Мәсихтән үрнәк алгандай, сез дә миннән үрнәк алыгыз[+].


Гыйбадәт кылу тәртибе

2Имандашлар, һәрнәрсәдә мине истә тотуыгыз һәм күрсәтмәләремне ничек биргән булсам, шулай үтәвегез өчен, сезне мактыйм.

3Шуны белүегезне телим: һәр ирнең Башы – Мәсих, хатынның башы – ир, ә Мәсихнең Башы – Аллаһы[+]. 4Баш киеме киеп дога кылучы яки пәйгамбәрлек итүче һәр ир үзенең башын оятлы итә. 5Ә менә баш киеме кимичә дога кылучы яки пәйгамбәрлек итүче һәр хатын үзенең башын оятлы итә, чөнки бу хәл хатынның чәче кырылуга тиң[+]. 6Хатын башына кияргә теләми икән, чәчен алдырсын, ә инде чәче алынган яки кырылган булу аның өчен оят икән, ул чакта башына кисен[+]. 7Шулай итеп, ир кеше Аллаһының чагылышы һәм даны булганга күрә, башына кияргә тиеш түгел, ә хатын – ирнең даны[+]. 8Ир – хатыннан түгел, хатын – ирдән,[+] 9һәм ир хатын өчен түгел, хатын ир өчен яратылган[+]. 10Шуңа күрә хатын фәрештәләр хакына баш өстендә хакимлек билгесен йөртергә тиеш.

11Хәер, Хаким Гайсә алдында ир – хатыннан, хатын ирдән бәйсез түгел,[+] 12чөнки хатын ирдән яратылгандай, ир дә хатыннан туа. Ә һәрнәрсә Аллаһыдан килә. 13Үзегез фикер йөртегез: хатын кешегә башына кимичә Аллаһыга дога кылу килешерме? 14Сезне табигать үзе үк өйрәтә: ир кешенең чәче озын икән, бу – аның өчен хурлык. 15Әмма хатынның чәче озын икән, бу – аның өчен дан, чөнки чәч аңа япма итеп бирелгән[+]. 16Хәер, әгәр кем дә булса бу хакта бәхәсләшергә тели икән, бездә дә, Аллаһы бердәмлекләрендә дә андый гадәт юк.


Хаким Гайсәне искә алу

17Бу күрсәтмәләремне биреп, сезне мактамыйм, чөнки сезнең җыелышларыгыз файдага караганда күбрәк зыян китерә. 18Беренчедән, иман итүчеләр бердәмлеге җыелышларында аерым бер төркемнәргә бүленүегез турында ишеттем. Мин моңа берникадәр ышанам да[+]. 19Чыннан да, ышанычлы кешеләр билгеле булсын өчен, төрле карашларның булуы кирәк[+].

20Сез бергә җыелган вакытны Хаким Гайсәне искә алу ашы дип атап булмый. 21Һәркем үз ризыгын башкалардан элегрәк ашарга ашыга бит, шулай итеп, кайберәүләр ач кала, кайберәүләр исерә. 22Ашарга һәм эчәргә сезнең өегез юкмы әллә?! Әллә сез Аллаһы бердәмлеген санга сукмыйсызмы һәм мохтаҗларны оятка калдырасызмы? Нәрсә әйтергә инде сезгә? Сезне мактаргамы? Юк, моның өчен мактамыйм[+].

23Хакимнең Үзеннән алып, мин сезгә тапшырдым боларны: Хакимебез Гайсә хыянәткә дучар булган төнне икмәк алды да[+] 24шөкрана кылып сындырды һәм: «Бу сезнең хакка бирелә торган тәнемдер. Мине искә алу өчен, шулай эшләгез», – диде[+]. 25Шул рәвешчә, аштан соң кулына касә алды да: «Менә бу касә – каным белән расланган яңа килешүдер[†]. Аннан эчкән саен, аны Мине искә алу өчен эшләгез», – диде[+]. 26Шулай итеп, бу икмәкне ашаган һәм бу касәдән эчкән саен, сез, Хаким килгәнче, Аның үлемен күрсәтеп торасыз.

27Димәк, кем дә кем, бу йолага хөрмәт күрсәтмичә, икмәкне ашаса һәм Хакимнең касәсеннән эчсә, Аның тәне вә канына каршы гөнаһ кылуда гаепле булыр[+]. 28Кеше башта үз-үзен сынарга тиеш, аннан соң гына бу икмәкне ашый һәм бу касәдән эчә ала. 29Кемдер Хаким тәненә әһәмият бирмичә ашый һәм эчә икән, ул шуның белән үз-үзен хөкемгә дучар итә. 30Менә шуның өчен күбегез зәгыйфь һәм авыру, вафат булганнар да аз түгел. 31Ә без үз-үзебезне тикшерсәк, хөкем ителмәс идек. 32Хөкем ителгәндә исә, дөнья белән бергә хөкем ителмәс өчен, Хаким безне Үзе тәрбияли[+].

33Шуңа күрә, имандашларым, ашарга җыелганда, бер-берегезне көтегез. 34Җыелуыгыз Аллаһы тарафыннан хөкем ителерлек булмасын өчен, ач кеше өендә ашасын. Ә башка нәрсәләр хакында, яныгызга килгәч, күрсәтмә бирермен.

#### 12


Изге Рухтан килгән сәләтләр

1Имандашлар, Изге Рухтан килгән сәләтләр хакында да белми калуыгызны теләмим[+]. 2Исегездәме, мәҗүси вакытыгызда, кемдер җитәкләп йөрткән сыман, телсез потларга тартыла идегез[+]. 3Менә шуның өчен, аңласыннар дип, сезгә белдерәм: Аллаһы Рухы белән сөйләүче беркем дә: «Гайсәгә ләгънәт», – димәс, һәм бары Изге Рухы булган гына: «Гайсә – Хаким», – дип әйтә алыр[+].

4Изге Рух биргән сәләтләр төрле, әмма Рух бер үк[+]. 5Хезмәт итүнең төрле төрләре бар, әмма Хаким бер үк[+]. 6Гамәлләр дә төрле, әмма барыбызда да һәммә нәрсәне эш итүче – шул ук бер Аллаһы[+].

7Һәрберебездә исә Рухның уртак файдага эш итүе күренә. 8Берәүгә Рух аша зирәклек белән сөйләү, икенчесенә шул ук Рух аркылы белем бирү осталыгы бирелә. 9Башка берәүгә шул ук Рух тарафыннан иман бирелә, ә икенче берәүгә шул ук Рух тарафыннан дәвалау сәләте бирелә[+]. 10Берәүгә – могҗиза күрсәтү, берәүгә – пәйгамбәрлек итү[*], башка берәүгә – төрле рухларны аера белү, кайберәүгә – таныш булмаган төрле телләрдә[*] сөйләү, башкасына телләрне аңлата белү бирелә[+]. 11Боларның һәммәсен дә бер үк Рух эшли һәм һәркемгә сәләтне Үзе теләгәнчә бүлеп бирә.


Тән бер, ә әгъзалар күп

12Мәсих күп әгъзаларга ия булган тән кебек. Тән күп әгъзалардан торса да, бер бөтенне тәшкил итә[+]. 13Без һәммәбез дә: яһүдиләр яки греклар, коллар яки иреклеләр, бер Рух белән чумдырылып, бер тән булдык, һәм шул ук Рух һәммәбезгә эчү өчен бирелде[+].

14Тән исә бер әгъзадан түгел, күп әгъзалардан тора. 15Әгәр аяк: «Мин, кул булмаганга, тәннеке түгел», – дисә, әлбәттә, ул шуңа күрә генә тәннең бер өлеше булмый калмас иде. 16Колак та: «Мин, күз булмаганга, тәннеке түгел», – дисә, әлбәттә, ул да тәннең бер әгъзасы булмый калмас иде. 17Әгәр бөтен тән күздән генә торса, ничек ишетә алыр иде? Бөтен тән колактан гына торса, ис сизү кайда булыр иде? 18Әмма ләкин Аллаһы тәндәге әгъзаларның һәрберсен Үзе теләгәнчә урнаштырган. 19Әгәр инде барысы бер әгъза булса, тән кайда булыр иде? 20Хәзер исә әгъзалар күп, әмма тән бер генә.

21Күз кулга: «Миңа кирәгең юк», – дип, яки баш аякларга: «Сез миңа кирәк түгел», – дип әйтә алмас. 22Киресенчә, тәннең зәгыйфьрәк күренгән әгъзалары бигрәк тә кирәк. 23Тәннең аз хөрмәткә ия булып күренгән өлешләрен зур хөрмәт белән киендерәбез. Килешсез саналган әгъзаларыбызны аеруча тырышып каплыйбыз, 24-25ә инде килешле әгъзаларыбызның моңа ихтыяҗы юк. Әмма тәндә бүленеш булмасын, бәлки барлык әгъзалар бер-берсе турында бер дәрәҗәдә кайгыртсыннар өчен, әһәмиятсезрәк әгъзаларга күбрәк хөрмәт күрсәтеп, Аллаһы тәндә әгъзаларны бергә шулай урнаштырды. 26Шуңа күрә бер әгъза җәфаланса, барлык әгъзалар да аның белән бергә җәфа чигә, бер әгъза дан казанса, әгъзаларның һәммәсе дә аның белән бергә шатлана[+].

27Сез – Мәсихнең тәне, ә аерым-аерым – шул ук тәннең әгъзалары[+]. 28Аллаһы Үз бердәмлегендә берәүләрне – рәсүлләр, башкаларны – пәйгамбәрләр[†], бүтәннәрне өйрәтүчеләр итеп куйды. Аннары кайберәүләргә могҗизалар күрсәтү кодрәте, дәвалау, башкаларга ярдәм итү, идарә итү һәм таныш булмаган телләрдә сөйләү сәләте бирде[+]. 29Барысы да рәсүлләрме? Барысы да пәйгамбәрләрме? Барысы да өйрәтүчеләрме? Барысы да могҗиза күрсәтүчеләрме? 30Һәммәсенең дә дәвалау сәләте бармы? Барысы да таныш булмаган телләрдә сөйлиме? Барысы да бу телләрне аңлата беләме? 31Ләкин тагын да зуррак сәләтләргә омтылыгыз. Ә хәзер мин сезгә иң яхшы юлны күрсәтәм[+].

#### 13


Чын мәхәббәт

1Кешеләр һәм фәрештәләр телендә сөйләп торып та, миндә мәхәббәт юк икән, мин яңгыравык бакыр яки чыңлавык тәлинкә кебек кенә булыр идем. 2Пәйгамбәрлек итү сәләтем булса да, барлык серләрне һәм һәртөрле гыйлемне белсәм дә, таулар күчерерлек иманым булса да, әгәр мәхәббәтем юк икән, берни булмас идем[+]. 3Бөтен мөлкәтемне өләшеп, тәнемне яндырырга тапшырсам да[*], мәхәббәтем юк икән, миңа моннан бернинди дә файда булмас иде.

4Мәхәббәт түземле, шәфкатьле, көнләшми, мактанмый, тәкәбберләнми, 5дорфа түгел, үз файдасын эзләми, ярсымый, яман эшләрне истә тотмый. 6Мәхәббәт ялганга сөенми, ә хакыйкатькә шатлана. 7Ул барысына да түзә, бар нәрсәгә ышана, һәрнәрсәгә өметләнә һәм барысына сабыр итә.

8Мәхәббәт беркайчан да бетмәс – пәйгамбәрлек итүләр дә тукталыр, телләр дә тынар, белем дә юкка чыгар. 9Безнең белемебез дә, пәйгамбәрлек итүебез дә өлешчә генә бит, 10ә камиллек килгәч, өлешчә булганнар югалачак. 11Мин бала чагында балаларча сөйләдем, балаларча уйладым, балаларча фикер йөрттем, ә инде үсеп җиткәч, бала вакыттагы эшләрне ташладым[+]. 12Без хәзер, тонык көзгедәге чагылудай, анык күрмибез, ул вакытта исә турыдан-туры йөзгә-йөз күрәчәкбез. Хәзер белемем өлешчә генә, ул вакытта исә Аллаһы мине ничек тулы белсә, мин дә шулай тулы белермен[+].

13Менә мәңге булачак өч нәрсә: иман, өмет һәм мәхәббәт. Ә мәхәббәт – аларның иң бөеге.

#### 14


Таныш түгел телләр һәм пәйгамбәрлек итү

1Мәхәббәтне максат итеп, Изге Рухтан килгән сәләтләргә, бигрәк тә пәйгамбәрлек итү сәләтенә ашкыныгыз[+]. 2Күктән бирелгән таныш булмаган телдә сөйләүче кешеләргә түгел, Аллаһыга сөйли. Аны һичкем аңламый, ул Изге Рух ярдәмендә серләр сөйли. 3Пәйгамбәрлек итүче исә кешеләрне ныгыту, аларның рухларын күтәрү һәм алар юаныч тапсын өчен сөйли. 4Таныш түгел телдә сөйләүче – үзен, ә пәйгамбәрлек итүче иман итүчеләр бердәмлеген ныгыта. 5Барыгызның да таныш түгел телләрдә сөйләвен телим, ләкин пәйгамбәрлек итүегез тагын да яхшырак булыр иде. Пәйгамбәрлек итүче таныш түгел телләрдә сөйләүчедән өстенрәк, әгәр таныш түгел телләрдә сөйләүче иман итүчеләр бердәмлегенә үгет-нәсыйхәт бирү өчен, үз сүзләрен аңлата алмаса[+].

6Имандашлар, яныгызга килеп, таныш түгел телләрдә сөйләп тә, сүзләремдә Аллаһыдан ачылыш та, белем дә, пәйгамбәрлек тә, үгет-нәсыйхәт тә булмаса, ни файда китерермен сезгә? 7Шуның кебек үк, тавыш чыгаручы җансыз курай яки арфа бер-берсенә охшамаган көй чыгармасалар, сез аларның көен танырсызмы? 8Әгәр быргы тонык аваз чыгарса, сугышка кем әзерләнер[+]? 9Менә шулай сез дә телегез белән кеше төшенмәслек сүзләр әйтәсез икән, сөйләгәнегезне ничек аңларлар? Сез җилгә генә сөйләгән булырсыз. 10Дөньяда күп төрле телләр бар, һәм аларның һәрберсенең үз мәгънәсе бар. 11Әгәр әйтелгән сүзнең мәгънәсен аңламасам, мин – сөйләүче өчен, ә ул минем өчен чит ил кешесе була. 12Сезнең белән дә шулай ук: Изге Рухтан килгән сәләтләргә омтылып, иман итүчеләр бердәмлеген нәсыйхәт итәчәк сәләтләрне мул кулланырга тырышыгыз.

13Шуңа күрә, таныш түгел телдә сөйләүче аңлата белү өчен дога кылсын. 14Мин таныш түгел телдә дога кылганда, рухым дога кыла, ә акылым анда катнашмый кала. 15Нәрсә эшләргә соң? Дога кылырмын: рухым белән генә түгел, әмма акылым белән дә. Данлап җырлармын: рухым белән генә түгел, әммә акылым белән дә[+]. 16Рухың белән генә Аллаһыга шөкер итсәң, белемсез кеше ничек «амин» дип ризалыгын белдерер? Ул бит син әйткәннәрне аңламас[+]. 17Син һичшиксез яхшы шөкер итәсең, әмма башка берәү моннан нәсыйхәт алмый. 18Мин, таныш түгел телләрдә һәммәгездән күбрәк сөйләвем өчен, Аллама шөкер итәм. 19Әмма иман итүчеләр бердәмлегендә таныш түгел телдә ун мең сүз әйтүгә караганда, башкаларны үгетләү өчен, биш аңлаешлы сүз әйтү дә яхшырак дип саныйм.

20Имандашлар, балаларча уйламагыз. Яманлыкка карата – сабыйлар кебек гаепсез, ә акылыгыз белән балигъ кешеләр сыман булыгыз[+]. 21Канунда болай дип язылган:

«Аңлашылмый торган телләр аша,
чит ил кешеләренең сүзләре белән
бу халыкка сөйләрмен, әмма алар
ул чакта да Мине тыңламаслар, – ди Раббы»[*][+].

22Димәк, таныш булмаган телләр – иманлылар өчен түгел, иман итмәүчеләр өчен билге. Пәйгамбәрлек итү исә иман итмәүчеләр өчен түгел, иманлылар өчен[+]. 23Шулай итеп, барлык иман итүчеләр бердәмлеге бергә җыелып, һәммәсе таныш түгел телләрдә сөйләгәндә, белемсез кешеләр яки иман итмәүчеләр кереп, алар: «Сез тилерәсез», – димәсләрме[+]? 24Әмма барысы да пәйгамбәрлек иткәндә, иман итмәүче яки белемсез берәү килеп керсә, ул һәрберсеннән үзен фаш итү, хөкемгә тарту сүзләрен ишетер. 25Шулай итеп, аның йөрәк серләре барысына ачылыр, ул, сәҗдә кылып, Аллаһыга табыныр да: «Чынлап та, Аллаһы сезнең белән», – дияр[+].


Һәрнәрсә тәртипле һәм килешле булсын

26Димәк, имандашлар, нинди нәтиҗәгә киләбез инде? Сез бергә җыелган вакытта һәрберегезнең мәдхиясе, үгет-нәсыйхәте, Аллаһыдан ачылышы, таныш булмаган телдә хәбәре, аның аңлатмасы бар. Болар һәммәсе дә бердәмлекне ныгыту өчен булсын[+]. 27Кем дә булса таныш булмаган телдә сөйли икән, берәү аңлатып торсын. Ә ике яки иң күбе өч кеше бер-бер артлы сөйли ала. 28Арагызда аңлатучы булмаса, бердәмлектә сөйләүче дәшмәсен, үзенә һәм Аллаһыга гына сөйләсен.

29Пәйгамбәрләр дә икәү яки өчәү сөйләсеннәр, ә башкалар ишеткәннәре турында фикер йөртеп, аларга бәя бирсен[+]. 30Җыелышта утыручылар арасыннан башка берәүгә Аллаһыдан ачылыш килсә, беренче сөйләүче дәшмәсен. 31Һәммәгез дә өйрәнсен, дәртләнсен өчен, бер-бер артлы пәйгамбәрлек итә аласыз. 32Пәйгамбәрләрнең рухлары пәйгамбәрләргә буйсына, 33чөнки Аллаһы – тәртипсезлек Алласы түгел, тынычлык Алласы.

Изгеләрнең барлык бердәмлекләрендәге кебек, 34хатыннар бердәмлек җыелышларында дәшмәсеннәр, чөнки аларга анда сөйләргә рөхсәт ителми. Муса канунында әйтелгәнчә, алар буйсынучан булырга тиеш[+]. 35Алар нәрсә булса да белергә тели икән, өйләрендә ирләреннән сорасыннар, чөнки бердәмлек җыелышында хатыннарның сөйләве урынлы түгел.

36Аллаһы сүзе сездән чыктымы әллә? Әллә сезгә генә килеп ирештеме? 37Үзен пәйгамбәр яки рухи яктан бик сәләтле дип исәпләгән кеше сезгә язганнарымның Хаким Гайсә әмере икәнен танысын. 38Әгәр танымаса, ул да танылмасын. 39Шулай итеп, имандашлар, пәйгамбәрлек итәргә ашкыныгыз, әмма таныш булмаган телдә сөйләүне дә тыймагыз[+]. 40Тик һәрнәрсә килешле һәм тәртипле булырга тиеш[+].

#### 15


Гайсә Мәсихнең үледән терелүе

1Имандашлар, үзем сөйләгән Яхшы хәбәрне исегезгә төшереп китәм. Сез аны кабул иттегез һәм анда нык торасыз. 2Мин игълан иткән Яхшы хәбәр сүзләрен тотсагыз котылырсыз. Югыйсә, юкка гына иман китергән булып чыгасыз[+].

3Мин сезгә үзем кабул иткән иң мөһим нәрсәне тапшырдым: Изге язмада язылганча, Мәсих гөнаһларыбыз өчен үлде,[+] 4күмелде һәм, Изге язмада әйтелгәнчә, өченче көнне үледән терелтелде[+]. 5Элек Кифаска, аннан соң унике шәкерткә,[+] 6шуннан бер үк вакытта биш йөздән артык имандашка күренде. Аларның күбесе әлегә кадәр исән-сау, ә кайберләре үлде инде. 7Шуннан соң Ул Ягъкубка, аннан барлык рәсүлләргә күренде[+]. 8Ә инде иң соңыннан, җитлекми туган баладай булуыма карамастан, миңа да күренде[+]. 9Мин бит – рәсүлләрнең иң кечесемен һәм рәсүл дип аталырга лаек та түгелмен, чөнки мин Аллаһы бердәмлеген эзәрлекләдем[+]. 10Әмма хәзер кем булсам, Аллаһы мәрхәмәте белән мин шул булдым. Ул күрсәткән мәрхәмәт юкка булмады: мин башкаларга караганда тырышыбрак хезмәт иттем. Хәер, мин түгел, минем белән булган Аллаһы мәрхәмәте хезмәт итте[+]. 11Әмма кем игълан итүе мөһим түгел – минме яки алармы. Иң мөһиме шул: без шуны игълан итәбез, һәм сез аңа ышандыгыз.


Үледән терелү

12Мәсихнең үледән терелтелгәне игълан ителгәч, сезнең кайберләрегез, үлгәннәр терелә алмый, дип ничек сөйли ала соң[+]? 13Үлгәннәр терелә алмый икән, Мәсих тә үледән терелтелә алмаган булып чыга. 14Әгәр Мәсих терелтелмәгән икән, хәбәребез дә, иманыгыз да юкка була. 15Моннан тыш без үзебез Аллаһының ялган шаһитлары булабыз, чөнки, Ул Мәсихне үледән терелтте, дип шаһитлык бирдек. Хәлбуки үлеләрне терелтеп булмагач, Аллаһы Мәсихне дә терелтмәгән булып чыга бит. 16Үлеләр терелтелмәсә, Мәсих тә үледән терелтелмәгән була. 17Әгәр Мәсих терелтелмәгән икән, иманыгыз – юкка, сез әле дә үз гөнаһларыгыз хакимлегендә[+]. 18Бу инде – Мәсихкә иман итеп үлгәннәр дә һәлак булдылар дигән сүз[+]. 19Мәсихкә бу тормышта гына өмет багласак, без – иң кызганыч кешеләр.

20Әмма ләкин чыннан да Мәсих үлеләр арасыннан беренче булып терелтелде[+]. 21Үлем дөньяга кеше белән килгән кебек, үлеләрнең терелүе дә бер Кеше аша булды[+]. 22Адәм аркасында һәммәсе үлгән сыман, Мәсих аша һәммәсе терелтеләчәк. 23Һәркем исә үз чиратында терелтеләчәк: беренче булып Мәсих, ә аннары, Ул килгәч, Аныкылар терелтеләчәк[+]. 24Шуннан соң бөтенесенең ахыры җитәр, Ул, һәртөрле җитәкчелекне, хакимиятне, кодрәтне юк итеп, патшалыкны Аллаһы Атага тапшырачак[+]. 25Барлык дошманнарын Үз аягы астына салганчы, Мәсих патшалык итәргә тиеш бит[+]. 26Юк ителәчәк соңгы дошман ул – үлем. 27Изге язмада әйтелгәнчә, «Аллаһы һәрнәрсәне Аның аягы астына салып буйсындырды»[*]. Гәрчә барысы да Мәсихкә буйсындырылды дип әйтелсә дә, Аңа һәммәсен дә буйсындырган Аллаһы барысы арасында юк, әлбәттә[+]. 28Ә инде һәрнәрсә Мәсихкә буйсындырылгач, Угыл да бар нәрсәне Үзенә буйсындырган Аллаһыга буйсыначак, шулай итеп, Аллаһы һәммәсе белән тулысынча хакимлек итәчәк[+].

29Югыйсә, ник кайбер кешеләр суга чумдыру йоласын үлеләр өчен башкаралар? Чынлыкта үлеләр терелтелмәсә, ник үлеләр өчен моны эшлиләр? 30Ни өчен без үзебезне һәрвакыт куркыныч астына куябыз[+]? 31Мин һәр көн үлем белән йөзгә-йөз очрашам. Имандашлар, бу Хакимебез Мәсих Гайсә алдында сезнең белән горурлануым кебек үк хактыр[+]. 32Гади кешеләрчә уйласак, Эфестә ерткычлар белән көрәшүемнән, әгәр үлеләр терелтелмәсә, миңа ни файда? Үлеләр терелтелмәсә, «ашап-эчеп калыйк, чөнки иртәгә үләбез!»[*][+]

33Алданмагыз: «азгын кешеләр белән аралашу яхшы әхлакны боза». 34Акылыгызга килегез һәм гөнаһ кылудан туктагыз! Кайберләрегез Аллаһыны белми бит, мин моны сезгә оят булсын өчен әйтәм[+].


Җир һәм күк җисемнәре

35Кем дә булса: «Үлеләр ничек терелтеләчәк? Аларның тәне ул вакытта нинди булыр?» – дип сорар[+]. 36Әй акылсыз! Син чәчкән нәрсә, башта үлмәсә, терелмәячәк[+]. 37Чәчкәндә, булачак үсемлекнең үзен түгел, бер орлыкны – бодай яки нинди дә булса башка орлыкны чәчәсең. 38Әмма Аллаһы аңа ниндине теләсә, шундый тән бирә, һәр орлыкка үз тәнен бирә. 39Бар тәннәр дә бертөрле түгел. Кешеләрнең тәне башка, хайваннарныкы да икенче төрле, балыкларның, кошларның да тәне аерыла. 40Күктәге җисемнәр дә, җирдәге җисемнәр дә бар, әмма күктәге җисемнәрнең гүзәллеге җирдәге җисемнәрнекеннән аерыла. 41Кояшның да, айның да, йолдызларның да җемелдәүләре башка. Йолдызлар да җемелдәүләре ягыннан бер-берсеннән аерыла.

42Үлеләрнең терелүе дә шулай булачак. Тән чери торган итеп күмелә, ә мәңге үлми торган булып терелтелә[+]. 43Кызганыч итеп күмелә, данлы булып терелтелә. Зәгыйфь килеш күмелә, көчле булып терелеп тора. 44Җисми тән күмелә, рухи тән[*] терелеп тора. Җисми тән бар икән, рухи тән дә бар. 45Изге язмада болай дип язылган бит: «Беренче кеше Адәм – җан иясе булды»[*], ә соңгы Адәм – тормыш бирүче Рух[+]. 46Беренче булып исә рухи түгел, ә җисми, аннан соң гына рухи килә. 47Беренче кеше туфрак белән яратылды, ул – җирдән. Икенче Кеше – күктән[+]. 48Туфрак белән яратылган кеше нинди булса, җирнекеләр дә шундый, күктән булган Кеше нинди булса, күкнекеләр дә шундый. 49Без хәзер туфрак белән яратылган кешегә охшагандай, киләчәктә күктән булган Кешегә охшарбыз[+].

50Имандашлар, шуны да әйтим: тән һәм каннан торганнар – Аллаһы Патшалыгына, фани исә мәңгелеккә ия була алмас. 51-52Тыңлагыз, бер сер әйтәм сезгә: без барыбыз да үлмәячәкбез, әмма быргының соңгы тавышы яңгыраганда, кинәт, күз ачып йомганчы, һәммәбез үзгәртеләчәкбез. Быргы тавышы белән үлеләр мәңге үлми торган булып терелеп торачаклар, һәм без үзгәртеләчәкбез[+][+]. 53Димәк, бу фани булган – мәңгелек нәрсәгә, үләчәк нәрсә – үлемсез нәрсәгә үзгәрергә тиеш[+]. 54Фани булган – мәңгелеккә һәм үләчәк нәрсә үлемсезгә үзгәргәч, Изге язмадагы: «Үлем җиңү белән йотылган»[*];[+]

55«Үлем, синең җиңүең кайда?
Үлем, синең чага торган угың кайда?»[*]

дигән сүзләр тормышка ашыр[+]. 56Үлемнең угы исә – гөнаһ, ә инде гөнаһның көче – Канун[+]. 57Әмма Хакимебез Гайсә Мәсих аша безгә җиңү бирә торган Аллаһыга рәхмәт яусын![+]

58Менә шуның өчен, газиз имандашларым, нык торыгыз һәм какшамас булыгыз. Күрсәткән хезмәтегезнең Хаким Гайсә алдында юкка булмаячагын белеп, һәрвакыт Аның эшен бар көчегезне куеп башкарыгыз.

#### 16


Иерусалимдәге иман итүчеләр өчен җыелган иганә

1Изгеләр өчен җыела торган иганәгә килгәндә, мин Гәләтиядәге иман итүчеләр бердәмлекләренә нинди күрсәтмә биргән булсам, сез дә шул рәвешчә эшләгез[+]. 2Мин яныгызга килгәч, иганә җыеп йөрмәс өчен, һәрберегез атнаның беренче көнендә, хәленә күрә, табышының бер өлешен аерып куеп сакласын[+]. 3Яныгызга килгәч, иганәгезне тапшыру өчен, сез сайлаячак кешеләрне хатлар белән Иерусалимгә җибәрермен[+]. 4Миңа да бару килешле булса, алар минем белән барырлар.

5Македуния аша узгач, мин яныгызга килермен. Мин Македуния аша барам бит[+]. 6Бәлки, беркадәр сезнең янда яшәрмен яки, хәтта, кышны да үткәрермен, шулай итеп, кая барсам да, мине озатып йөри алырсыз. 7Хәзер сезнең белән узып барышлый гына күрешергә теләмим бит, Раббы[*] насыйп итсә, беркадәр вакыт яныгызда тукталырга өметләнәм. 8Эфестә исә Илленче көн бәйрәменә[†] кадәр калырмын,[+] 9чөнки монда, дошманнар күп булуга да карамастан, нәтиҗәле хезмәт итү өчен, ишекләр киң ачылды миңа.

10Тимутәй яныгызга килсә, карагыз аны, бернәрсәгә борчылмасын, чөнки ул да минем кебек Хаким эшләрен башкара[+]. 11Шуның өчен һичкем аңа кимсетеп карамасын. Аннары аны яныма иминлек белән озатыгыз. Мин аны имандашлар белән бергә көтәм.

12Апуллус имандашыбызга килгәндә исә, мин аның башка имандашлар белән яныгызга килүен бик нык үтендем. Әмма хәзергә ул сезнең янга барырга теләми, ләкин уңай вакыт табуга барыр[+].


Соңгы үгетләр һәм сәламнәр

13Уяу һәм көчле булыгыз, иманыгыз нык булсын, кыю эш итегез[+]. 14Һәрнәрсәне яратып башкарыгыз[+].

15Имандашлар, минем сезгә бер үтенечем бар. Сез Эстефәнәс гаиләсен беләсез, ул Ахаядә беренчеләрдән булып Мәсихкә иман китерде, һәм алар үзләрен изгеләргә хезмәт итүгә багышладылар[+]. 16Үзегезне шундыйларга, алар белән бергә хезмәт күрсәтүчеләр һәм авыр хезмәт башкаручыларның барысына да буйсындырыгыз[+]. 17Мин Эстефәнәснең, Фөртүнәтнең һәм Әхәйкнең монда килеп җитүенә шатмын: алар, сез юк чакта, җитешмәгән нәрсәләр белән мине тәэмин иттеләр. 18Алар минем рухымны да, сезнең рухыгызны да тынычландырдылар. Мондыйлар сезнең хөрмәткә лаек.

19Асия өлкәсендәге иман итүчеләр бердәмлекләре сезне сәламли. Өйләрендәге иман итүчеләр бердәмлекләре белән бергә Әкүл һәм Прискиллә сезгә Хаким исеме белән кайнар сәлам тапшыра[+]. 20Мондагы барлык имандашлар сезгә сәлам җибәрәләр. Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез[+].

21Мин, Паул, үз кулым белән язып, сезгә сәлам җибәрәм[+]. 22Кем Хакимебез Гайсәне яратмый, аңа каһәр төшсен. «Марана та[*] – Хаким, кил инде!»[+]

23Хакимебез Гайсәнең мәрхәмәте сезнең белән булсын. 24Сез барыгыз да Мәсих Гайсәнеке. Минем мәхәббәтем сезнең барыгыз белән бергә булсын.

### II Көринтлеләргә хат

#### II Көринтлеләргә хат

II Көринтлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### 1


Паулдан көринтлеләргә икенче хат

1Аллаһы[†] ихтыяры белән Мәсих[†] Гайсәнең рәсүле[†] Паулдан һәм Тимутәй имандаштан бөтен Ахаядәге барлык изгеләргә[†] һәм Көринттәге Аллаһы бердәмлегенә[†] сәлам[+]. 2Сезгә Атабыз[†] Аллаһыдан вә Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын!


Паулның Аллаһыга шөкер итүе

3Шәфкать бирүче Атага, һәрьяктан юатучы Аллаһыга, Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласы һәм Атасына дан[†]![+] 4Аллаһы безне барлык авыр хәлләрдә юата, шуңа күрә Аңардан кабул иткән юаныч белән без дә һәртөрле кайгылары булганнарны юата алабыз. 5Без кичерә торган Мәсих газаплары арткан саен, Мәсих юанычларыбызны да артканнан арттыра бара[+]. 6Газап чигәбез икән – ул сезнең юануыгыз һәм котылуыгыз өчен, юанабыз икән, ул сезнең юанычыгыз өчен булыр. Юанычыгыз исә без кичерә торган шул ук кайгыларны сезгә түземлек белән кичерергә көч бирә[+]. 7Сезнең хактагы өметебез нык, чөнки беләбез: газапларыбызны уртаклашасыз икән, Аллаһы биргән юанычны да уртаклашасыз.

8Имандашлар, Асия өлкәсендә кичергән михнәтләребез турында белми калуыгызны теләмибез, без чиктән тыш һәм көч җитмәслек каты итеп изелдек, хәтта исән калуыбызга да өметебезне югалткан идек[+]. 9Без үзебезне үлемгә хөкем ителгәннәр кебек хис иттек. Бу үзебезгә түгел, ә үлеләрне терелтүче Аллаһыга таянсыннар дип эшләнде[+]. 10-11Аллаһы безне дәһшәтле үлемнән коткарды һәм коткарачак. Безнең өчен кылган догаларыгыз белән сез дә безгә ярдәм иткәнгә күрә, Аның киләчәктә дә коткарачагына өмет баглыйбыз. Күп кешеләрнең ялварулары хакына безгә мәрхәмәт бүләк иткәне өчен, Аллаһыга күпләр рәхмәт укыйлар[+][+].


Паулның ниятен үзгәртүе

12Без шуның белән мактанабыз, вөҗданыбыз да аңа шаһитлык итә: дөньяда, бигрәк тә сезнең арада, Аллаһыга яраклы итеп ихлас һәм намуслы эш иттек. Кылган эшләребез кешенең зирәклегеннән түгел, Аллаһы мәрхәмәтеннән[+]. 13-14Без сез укый һәм аңлый торганнарны гына язабыз. Сез безне инде өлешчә аңлыйсыз, ә мин тулысынча аңларсыз дип өмет итәм. Шулай итеп, Хакимебез Гайсә килер көнне без сезнең мактанычыгыз булгандай, сез дә безнең мактанычыбыз булырсыз[+].

15Шундый ышанычым булганга күрә, мин икеләтә фатиха алуыгызны теләп, башта яныгызга барырга,[+] 16аннары сезнең аша Македуниягә, Македуниядән тагын сезгә кайтырга җыендым. Аннан соң сезнең ярдәм белән Яһүдиягә барырмын дип уйлаган идем[+]. 17Әллә болай ниятләнеп, мин уйламыйча эш иттемме? Әллә мин, дөньяви фикер йөртүче кешедәй, бер үк вакытта «әйе, әйе» һәм «юк, юк» дип әйтә-әйтә ният итәмме? 18Аллаһының тугрылыгы белән ант итәм, без сезгә бер үк вакытта «әйе» һәм «юк» дип әйтмибез[+]. 19Мин, Силас һәм Тимутәй сезгә игълан иткән Аллаһы Углы Гайсә Мәсихтә бер үк вакытта «әйе» дә «юк» та булмый, Аңарда һәрвакыт «әйе» генә[+]. 20Аллаһының бөтен вәгъдәләре Гайсә Мәсихтә «әйе» дип раслана бит, шуңа күрә без, Аллаһыны данлау өчен, «амин»не дә Аның аша әйтәбез[+]. 21Ә безне дә, сезне дә, Мәсих белән берләштереп, Аллаһы Үзе какшамаслык итә. Ул безне, майлап, Үз хезмәтенә билгеләде дә, 22мөһере белән тамгалап, безгә вәгъдәләнгәннәрнең ышанычлы дәлиле итеп йөрәкләребезгә Рухын урнаштырды[+].

23Аллаһыны шаһит итеп чакырам һәм тормышым белән ышандырам: әлегә кадәр мин, бары тик сезне кызганганга күрә, Көринткә килмәдем[+]. 24Бу иманыгыз белән без хакимлек итәбез дигән сүз түгел. Киресенчә, куанычыгыз хакына без сезнең белән бергә хезмәт итәбез, чөнки иманыгыз нык.

#### 2

1Шулай итеп, бу юлы яныгызга килүем сезне күңелсезләндерергә тиеш түгел, дип карар кылдым. 2Сезне көендерсәм, мин көендергән кешеләрдән башка мине кем сөендерер[+]? 3Менә сезгә шул турыда яздым да: килгәч, мине куандырырга тиешлеләрдән көенеч булмасын. Мин ышанам ки, минем куаныч һәммәгезнең куанычыдыр. 4Көендерү өчен түгел, сезгә булган чиксез мәхәббәтемне белдерү өчен, олы хәсрәт һәм йөрәк ачысы белән күз яшьләремне түгеп яздым мин ул хатны[+].


Гөнаһ кылган кешене кичерү

5Берәү көендергән икән, мине түгел, ә сезнең барыгызны да – һәрхәлдә ниндидер дәрәҗәдә (моны күпертеп күрсәтмәс өчен язам) – көендергән. 6Мондый берәүгә сезнең күбегез тарафыннан бирелгән җәза инде җитәрлек[+]. 7Шуңа күрә, ул чиктән тыш көенмәсен өчен, сез аны гафу итегез һәм юатыгыз. 8Шуның өчен аңа булган мәхәббәтегезне раславыгызны үтенәм. 9Сезне сынау, һәрнәрсәдә тыңлаулымы икәнегезне белү өчен яздым хатымны. 10Сез кемнедер кичерәсез икән, мин дә аны гафу итәм. Гафу иткәнемне (гафу итәрлеге булса) Мәсих алдында сезнең хакка кичерәм. 11Шулай итеп, шайтан[†], зыян китереп, бездән файдалана алмас. Шайтанның ниятләре безгә билгеле бит[+].


Паулның тынычсызлыгы һәм юанычы

12Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне[†] белдерергә дип, Троаска килгәч, Хаким Гайсә миңа ишекләрне ачкан булса да,[+] 13анда имандашым Титусны таба алмаганлыктан, йөрәгем үз урынында түгел иде. Шунлыктан, андагылар белән хушлашып, Македуниягә киттем[+].

14Безне һәрвакыт Мәсихнең җиңү тантанасында йөртүче һәм безнең аша һәр җирдә Үзе хакында белем хушбуе таратучы Аллаһыга рәхмәт яусын[+]. 15Котылу юлындагылар арасында да, һәлакәт юлындагылар арасында да без – Мәсихтән Аллаһыга килә торган хуш ис[+]. 16Берәүләр өчен без – үлемгә илтүче үлем исе, ә башкалар өчен – тереклек бирүче тормышның хуш исе. Кем мондый эшкә сәләтле соң? 17Без, күпләр кебек, үз файдабыз өчен Аллаһы сүзе белән сәүдә итмибез, Аллаһыдан җибәрелгәннәр буларак, Аның каршында Мәсих исеменнән ихлас күңелдән сөйлибез.

#### 3


Яңа килешү хезмәтчеләре

1Безгә үзебезне алдыгызда яңадан мактаргамы? Кайберәүләр өчен кирәк булгандай, сезгә яки сездән безгә киңәш хатлары кирәкме[+]? 2Сез үзегез – күңелләребезгә язылган, бөтен кеше белгән һәм укыган хатыбыз. 3Мәсих хаты булуыгызны үзегез күрсәтеп торасыз. Бу хат хезмәтебез нәтиҗәсендә язу карасы белән түгел, мәңге тере Аллаһының Рухы белән таш такталарга да түгел, ә кеше күңеленә язылган[+].

4Мәсих аша Аллаһы каршында менә шундый ышанычыбыз бар. 5Безгә сәләт үзеннән-үзе килә дип дәгъва итә алмыйбыз: сәләтебез Аллаһыдан килә. 6Ул безгә яңа килешү[†] хезмәтчеләре булу сәләтен бирде. Яңа килешү – язылган Канунга[†] түгел, Рухка нигезләнгән. Язылган Канун исә үтерә, ә Рух тормыш бүләк итә[+].

7Ташларга чокып язылган, үлем алып килгән хезмәт шулай данын балкытып килгән ки, исраилиләр[†] Мусаның нур чәчкән йөзенә, хәтта аның балкыган даны югалып барса да, карый алмаганнар[+]. 8Ул чакта Рух хезмәте тагын да данлырак булмасмы?! 9Кешене хөкемгә алып килүче хезмәт дан белән балкып тора икән, хаклыкка[†] китерүче хезмәтнең балкышы тагын да көчлерәк. 10Кайчандыр даны балкып торган нәрсә инде хәзер данлыклы түгел, чөнки аның урынына даны тагын да балкыбрак торган башка нәрсә бар. 11Югала барган нәрсәнең даны балкып торган икән, мәңге булачак нәрсәнең даны тагын да балкыбрак торыр.

12Менә шундый өметебез булганга, без зур кыюлык белән эш итәбез. 13Исраилиләр югала барган дан балкышына карамасыннар өчен, йөзенә бөркәнчек япкан Мусадай түгел без. 14Әмма акыллары томаланган, чөнки иске килешүне укыганда, шундый ук бөркәнчек бүгенгә кадәр аларның күңелләрендә кала. Ул бөркәнчек Мәсих аркылы гына алып ташлана[+]. 15Бүгенге көнгә кадәр, Муса кануны укылган саен, күңелләрендә бөркәнчек ята. 16Әмма Раббыга[†] мөрәҗәгать иткән чакта, бу бөркәнчек алына[+]. 17Раббы ул – Рух, ә Раббы Рухы булган җирдә азатлык бар[+]. 18Без һәммәбез бөркәнчек ябылмаган йөзебез белән Раббының балкыган данын көзгедәй чагылдырабыз[*]. Без балкыган данда бер дәрәҗәдән икенче дәрәҗәгә үзгәртеләбез һәм Раббыга охшаганнан-охшый барабыз. Моны Раббы эшли, ә Раббы ул – Рух[+].

#### 4


Балчык савытлардагы хәзинә

1Аллаһының мәрхәмәте аша безгә шундый хезмәте тапшырылганга күрә, күңел төшенкелегенә бирелмибез[+]. 2Әмма хурлыклы яшерен эшләрдән баш тартып, хәйләгә керешмичә һәм Аллаһының сүзен бозмыйча, хакыйкатьне ачыктан-ачык белдереп, Аллаһы каршында үзебезне һәр кешенең намус хөкеменә тәкъдим итәбез[+]. 3Ә без белдергән Яхшы хәбәр яшерелгән икән, ул бары тик һәлакәт юлындагылар өчен генә яшерелгәндер[+]. 4Бу дөньяның илаһы әлеге имансызларның акылын томалады, һәм алар Мәсихнең балкып торган данын күрсәтүче Яхшы хәбәр яктылыгын күрмиләр. Мәсих исә – Аллаһының чагылышы[+]. 5Без бит үзебезне түгел, Гайсә Мәсихне Хаким итеп игълан итәбез, ә Гайсә хакына без – хезмәтчеләрегез генә[+]. 6«Караңгылыктан яктылык сибелсен»[*], – дип, Аллаһы күңелләребезне яктыртты. Шулай Гайсә Мәсих йөзендә балкый торган Аллаһы даны безгә билгеле булды[+].

7Без – бу хәзинәне саклаган балчык савытлар гына. Шуның белән бу гаять зур кодрәтнең безнеке түгел, Аллаһыныкы икәне күрсәтелә[+]. 8Безне һәр яктан кысрыклыйлар, әмма бирешмибез. Без аптырашта калдык, әмма өметсезлеккә бирелмибез[+]. 9Безне эзәрлеклиләр, әмма Аллаһы безне ташламый. Безне бәреп төшерәләр, әмма һәлак булмыйбыз[+]. 10Гайсәнең тормышы да бездә күренсен өчен, Аның үлемен һәрвакыт тәнебездә йөртәбез[+]. 11Фани тәнебездә Аның тормышы да күренсен өчен, без, әле яшәүчеләр, Гайсә хакына бертуктаусыз үлемгә дучар ителәбез[+]. 12Шулай итеп, үлем – бездә, ә тормыш сездә эш итә.

13Изге язмада[†]: «Мин иман иттем, шуңа күрә сөйләдем»[*], – дип язылган. Шул ук инану рухына ия буларак, без дә иман итәбез һәм шуңа күрә сөйлибез[+]. 14Хакимебез Гайсәне үледән терелткән Аллаһының безне дә Аның белән бергә үледән терелтәчәген һәм сезнең белән бергә Үз алдына китереп бастырачагын беләбез бит[+]. 15Боларның һәммәсе дә сезнең хакка эшләнә. Шулай Аллаһының мәрхәмәте, тагын да күбрәк кешеләргә таралып, Аллаһы данына тагын да күбрәк шөкер итү алып килер.


Иман белән яшәү

16Менә шуның өчен без күңел төшенкелегенә бирелмибез. Киресенчә, тәнебез череп таркала барса да, асылыбыз исә көннән-көн яңара бара[+]. 17Кыска вакытлы җиңелчә әлеге газап чигүебез безнең өчен бик күркәм мәңгелек яшәеш китерә[+]. 18Без бит күренгәнгә түгел, күренмәгәнгә карашыбызны юнәлтәбез, чөнки күренгән нәрсә вакытлыча гына, ә күренмәгәне – мәңгелек[+].

#### 5

1Җирдәге чатырыбыз – тәнебез юкка чыгачак. Әмма безне күкләрдә кеше кулы белән эшләнмәгән, Аллаһы биргән мәңгелек өй көтүен беләбез. 2Әле монда вакытта күктәге өебезне япмадай кияргә теләп сыкранабыз,[+] 3чөнки япманы кигәч, без ялангач булмабыз[+]. 4Без әле җирдәге чатырларыбызда авыр сыкранабыз, чөнки бу япмабыздан котыласыбыз килмәсә дә, үлемгә ия барлык нәрсә тормыш тарафыннан йотылсын өчен, күк япмасын киясебез килә. 5Нәкъ менә шуның өчен Аллаһы безне яратты һәм ышанычлы дәлил итеп Рухны бирде[+].

6Шулай итеп, әле шушы тәнебездә вакытта Хаким Гайсәдән ерак булуыбызны белсәк тә, һәрвакыт ышаныч белән яшибез, 7чөнки без күзгә күренгән нәрсәләр белән түгел, иман белән йөрибез[+]. 8Шулай, ышаныч белән яшибез, тәнне ташлап, Хаким янына урнашуны яхшырак дип табабыз. 9Шуңа күрә, тәндә булсак та, тәнне ташлап киткән булсак та, ихлас күңелдән Аңа яраклы булырга омтылабыз[+]. 10Тәндә яшәгәндә кылган яхшы яки яман эшләренә карап һәркемгә кылганнары буенча бирелсен өчен, безнең барыбызга да Мәсихнең хөкем итү урыны алдына килергә туры киләчәк[+].


Татулаштыру хезмәте

11Шулай Раббыдан куркуның нәрсә икәнен белеп, без кешеләрне ышандырырга тырышабыз. Аллаһыга исә безнең кемлегебез билгеле. Вөҗданыгызга да кем булуыбыз билгеледер дип өмет итәм[+]. 12Алдыгызда мактап, үзебезне янә тәкъдим итәргә җыенмыйбыз, күңелдә булган белән түгел, тыштан күренүче нәрсә белән мактанучыларга җавап бирү өчен, сезгә безнең белән мактанырга мөмкинлек бирәбез[+]. 13Без үз акылыбызда түгел икән, бу – Аллаһы хакына, акылыбызда булсак, бу – сезнең хакка[+]. 14Мәсихнең яратуы безнең белән идарә итә. Бер Кеше барыбыз хакына үлгән икән, димәк, һәммәсе дә үлгән дип ышанабыз[+]. 15Исәннәр инде үзләре өчен түгел, үзләре хакына Үлгән һәм үледән Терелтелгән өчен яшәсеннәр дип, Мәсих барысы хакына дә үлде[+].

16Шуңа күрә хәзер без беркемгә дә кеше үлчәме белән карамыйбыз. Мәсихкә элек шулай карасак та, хәзер инде алай карамыйбыз. 17Шулай итеп, Мәсих белән берләшкән кеше яңа зат итеп яратылган. Борынгысы үтеп китте – яңасы килде[+]. 18Боларның һәммәсе – Аллаһыдан, Ул безне Гайсә Мәсих аша Үзе белән татулаштырды һәм татулаштыру хезмәтен безгә ышанып тапшырды[+]. 19Кешеләр кылган яман эшләрне гаепкә санамыйча, Аллаһы дөньяны Мәсих аша Үзе белән татулаштырды һәм татулашу турындагы хәбәрне безгә ышанып таратырга тапшырды[+]. 20Шулай итеп, без – Мәсих вәкилләре, һәм Аллаһы Үзе безнең аша ничек үгетләсә, без шулай Мәсих исеменнән ялварабыз: Аллаһы белән татулашыгыз[+]. 21Без, Мәсих белән берләшеп, Аллаһы каршында акланган саналсын өчен, гөнаһсыз Мәсихне Аллаһы кешеләр кылган гөнаһлар[†] өчен гаепле итте[+].

#### 6

1Без исә, Аллаһы белән хезмәттәшләр буларак, ялварып сорыйбыз: сезгә бүләк ителгән Аллаһы мәрхәмәте юкка гына булмасын![+]

2«Уңайлы вакытта Мин сине ишеттем,
котылу көнендә сиңа ярдәм иттем»[*], –

дип әйтә Аллаһы. Менә хәзер уңай вакыт, менә хәзер котылу көне![+]

3Хезмәтебезгә тел тидермәсеннәр өчен, без беркемгә дә бернинди киртә куймыйбыз. 4-5Киресенчә, һәрнәрсәдә: олы түземлелектә, бәла-казаларда, мохтаҗлыкта, авырлыкта, кыйнаулар астында, тоткынлыкта, җәбер-золымнарда, авыр хезмәттә, йокысыз төннәрдә, ачлыкта үзебезне Аллаһы хезмәтчеләре дип тәкъдим итәбез[+]. 6Без моны сафлык, гыйлем, сабырлык, игелек күрсәтү, Изге Рухның[†] кодрәте, эчкерсез мәхәббәт, 7хакыйкать сүзе, Аллаһы кодрәте белән, уң һәм сул кулларыбызда тәкъвалык[†] коралын тотып,[+] 8яманлау яки мактауга тарып, кимселетеп яки дан казанып раслыйбыз. Безне алдакчылар дип исәплиләр, шулай да без ихлас[+]. 9Безне билгесезләр дип исәплиләр, шулай да яхшы танылган без. Безне үлеп баручылар дип саныйлар, әмма яшибез бит. Безне җәзаланган дип уйлыйлар, шулай да без үтерелмәгән әле[+]. 10Безне көендерәләр, ә без һәрвакыт сөенәбез. Без ярлы, шулай да күпләрне баетабыз. Безнең бернәрсәбез юк, шулай да без һәрнәрсәгә ия[+].

11Көринтлеләр! Сезгә ачыктан-ачык сөйләдек, йөрәкләребез сезнең өчен киң итеп ачылган. 12Сезне чын күңелдән яратабыз, әмма сез безгә карата мәхәббәтегезне кызганасыз. 13Сезгә балаларыма сөйләгән кебек сөйлим: җавап итеп, сез дә йөрәкләрегезне ачыгыз[+].


Мәңге тере Аллаһының йорты

14Үзегезне имансызлар белән бәйләмәгез. Тәкъвалык белән канунсызлыкның ни уртаклыгы бар? Яктылык белән караңгылыкның нинди бәйләнеше бар[+]? 15Мәсих белән иблис[†] [*] арасында нинди ризалык булсын? Иман итүче[†] белән имансыз арасында нинди уртаклык бар[+]? 16Аллаһы йорты[†] белән потлар арасында нинди уртаклык бар? Ә бит без – мәңге тере Аллаһының йорты, Аллаһы болай дигән:

«Араларында торачакмын, йөриячәкмен,
Мин – аларның Алласы,
ә алар Минем халкым булыр»[*][+].
17«Шуңа күрә араларыннан чыгыгыз
һәм алардан аерылыгыз, – ди Раббы, –
нәҗес нәрсәгә кагылмагыз,
һәм Мин сезне Үземә кабул итәчәкмен»[*][+].
18«Сезгә Ата булырмын,
ә сез угылларым һәм кызларым булырсыз, –
ди Чиксез кодрәт Иясе Раббы»[*][+].

#### 7

1Газиз дусларым, безгә шундый вәгъдәләр бирелгән икән, әйдәгез, тәннең, рухның һәртөрле бозыклыкларыннан үзебезне сафландырыйк һәм Аллаһыдан курыккан хәлдә үзебезне Аңа багышлап, тулысынча Аңа яраклы булып яшик[+].


Паулның шатлыгы

2Йөрәкләрегездә безгә урын бирегез. Без һичкемне рәнҗетмәдек, һичкемгә зыян китермәдек, һичкемнән файда эзләмәдек[+]. 3Моны сезне хөкем итеп әйтмим: элек әйткәнемчә, сез безнең йөрәкләребездә, һәм без сезнең белән бергә үлемдә дә, тормышта да булырбыз[+]. 4Мин сезгә бик ышанам, сезнең белән чиксез горурланам. Күңелем юаныч белән тулы, һәртөрле кайгы-хәсрәтләребезгә карамастан, чиктән тыш куанам[+].

5Македуниягә килгәч, без бернинди җан тынычлыгы тапмадык бит. Киресенчә, безне һәр тарафтан – әйләнә-тирәдән ызгыш-талашлар, күңелдән куркулар басты[+]. 6Әмма рухлары төшкәннәрне юатучы Аллаһы, Титусны безгә китереп, күңелләребезне күтәрде[+]. 7Безне Титусның килүе генә түгел, ә сезнең аңа күрсәткән ярдәмегез дә юатты. Мине сагынуыгыз, минем өчен тырышуыгыз һәм көенүегез турында сөйләп, ул мине тагын да күбрәк куандырды. 8Хатым белән сезне көендергәнгә, башта үкенсәм дә, инде хәзер үкенмим, чөнки күрәм: хатым сезне вакытлыча гына көендергән[+]. 9Хәзер инде мин куанам – сез көенгәнгә түгел, көенүегез сезне тәүбәгә китереп җиткергәнгә куанам. Аллаһы ихтыяры белән көендегез, шулай булгач, бездән бернинди зыян күрмәдегез. 10Аллаһы ихтыяры белән көенү котылуга илтүче тәүбәгә китерә, моңа үкенергә кирәкми, ә инде бу дөнья китергән көенү үлемгә китерә[+]. 11Карагыз: Аллаһы ихтыяры белән кичергән көенечегез сездә нинди ихласлык, гаепсез булуыгызны исбатлау теләге, гаеп эшкә нәфрәт, курку, сагыну, тырышлык, гаеплене җәзалау теләге тудырды! Бу эштә гаепсез булуыгызны сез һәрьяктан күрсәттегез. 12Мин сезгә рәнҗетүче хакына да, рәнҗетелгән өчен дә түгел, безнең өчен тырышуыгызны Аллаһы алдында сезгә ачык итеп күрсәтү өчен яздым[+]. 13Шул безнең күңелебезне күтәрде.

Ә инде Титус шатланганга тагын да күбрәк куандык, сез барыгыз да аны тынычландырдыгыз бит. 14Сезнең хакта аның алдында мактанган булсам, мин оятка калмадым. Сезгә әйткән барлык сүзләребез хак иде, шулай ук Титус алдында мактануыбыз да шулай ук дөрес булып чыкты. 15Куркып һәм дулкынланып аны кабул итүегезне, барыгызның тыңлаучан булуын хәтерләп, аның йөрәге сезгә тагын да ныграк омтыла. 16Һәрнәрсәдә сезгә таяна алуым өчен куанам.

#### 8


Яһүдиядәге иман итүчеләр өчен җыелган иганә

1Имандашлар, сезгә Македуниядәге иман итүчеләр бердәмлекләренә бирелгән Аллаһы мәрхәмәте хакында сөйләргә телибез. 2Авыр сынау җибәрелгән булуга карамастан, аларның куанычы чиктән ашты, бик нык фәкыйрьлектә булсалар да, чамадан тыш юмартлык күрсәттеләр[+]. 3Алар хәлләреннән килгәнчә һәм хәтта хәлләреннән тыш та үз теләкләре белән ярдәм иттеләр – моңа мин шаһит[+]. 4Изгеләргә хезмәт итүгә катнаштыруны, зур шатлык санап, бик үтенеп сорадылар[+]. 5Без өметләнгәнне генә эшләп калмадылар, иң элек үз-үзләрен – Хаким Гайсәгә, аннан соң Аллаһы ихтыяры белән безгә тапшырдылар. 6Шуңа күрә без Титустан, бу игелекле эшне ничек башлаган булса, арагызда шулай ук тәмамлавын үтендек[+]. 7Ә сез һәрнәрсәгә: иман һәм сүзгә, белем һәм һәртөрле тырышлыкка, безгә булган мәхәббәтегезгә бай булгандай, бу игелекне күрсәтү белән дә өстен булыгыз[+].

8Мин моны әмер итеп түгел, ә сезгә башкалар күрсәткән тырышлык турында сөйләп, мәхәббәтегезнең ихласлыгын сынау өчен әйтәм[+]. 9Сез Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәтен беләсез бит: фәкыйрьлеге аша бай булуыгызны теләп, бай була торып та, сезнең хакка фәкыйрь булды Ул[+].

10Мин бу мәсьәләгә карата файдалы киңәш бирәм: сез үткән ел ук игелекле эш эшләп кенә калмадыгыз, хәтта үз теләгегез белән иганә дә бирдегез[+]. 11Бу эшне хәзер башкарып чыгыгыз! Эшегезгә бик теләп тотынгандай, хәлегезгә күрә шундый ук тырышлык белән башкарып чыгыгыз. 12Бүләк бирүченең тырышлыгы булса, аның бүләге булмаган нәрсәләренә карап түгел, булганнарына карап кабул ителә[+]. 13Башкаларга җиңеллек булып, сезгә авырлык төшәргә тиеш түгел, монда тиң булу турында сүз бара. 14Хәзерге муллыгыгыз аларның ихтыяҗларын тәэмин итсен, ә аннан соң аларның муллыгы сезнекен тәэмин итәр. Шулай итеп, барысы да тиң булыр[+]. 15Изге язмада язылганча:

«Күп җыйганның артыгы булмады,
аз җыйганның ихтыяҗы булмады»[*][+].


Титусның Көринткә җибәрелүе

16Титус күңеленә сезнең хакка миндәй тырышып эшләүне салган Аллаһыга рәхмәт яусын! 17Ул үтенечемне хуплап кына калмады, үз ихтыяры белән бик ашкынып яныгызга барырга булды. 18Аның белән тагын бер имандашыбызны да җибәрәбез. Ул исә барлык иман итүчеләр бердәмлекләрендә Яхшы хәбәрне таратуы белән макталган. 19Өстәвенә, Раббыбыз даны хакына һәм тырышлыгыбызны күрсәтү өчен башкара торган игелекле эшебездә бердәмлекләр тарафыннан безгә юлдаш итеп тә билгеләнгән ул.

20Шундый мул бүләкләр белән ни рәвешле эш итүебезгә беркем дә тел тидерә алмасын өчен, сак булырга тырышабыз. 21Без бит Раббы каршында гына түгел, кешеләр алдында да игелекле эш кылырга тырышабыз.

22Алар белән бергә тагын икенче бер имандашыбызны җибәрәбез. Без аның төрле хәлләрдәге тырышлыгына кат-кат ышандык. Хәзер аның тырышлыгы тагын да зуррак, чөнки ул сезгә бик таяна. 23Титуска килгәндә, ул – минем иптәшем һәм сезнең өчен хезмәттәш. Ә инде бу имандашларыбызга килгәндә, алар – иман итүчеләр бердәмлекләренең вәкилләре, Мәсихнең даны. 24Шуңа күрә, мәхәббәтегезнең һәм сезнең белән мактануыбызның гадел икәнлеген аларга бердәмлекләр алдында исбат итегез[+].

#### 9


Юмартлык турында

1Чынлыкта, изгеләргә ярдәм итү хакында сезгә язып торуның кирәге дә юктыр,[+] 2чөнки мин тырышлыгыгызны беләм һәм, Ахаядә ярдәм инде үткән елдан бирле үк әзерләнгән иде дип, македуниялеләр алдында сезнең белән мактанам. Сезнең тырышлыгыгыз аларның күбесен дәртләндерде. 3Ә мактавым бу очракта буш булмасын, әйткәнемчә, инде әзер булырсыз дип, имандашларны яныгызга җибәрәм[+]. 4Югыйсә, македуниялеләр минем белән килеп, сезне әзерлексез хәлдә тапсалар, сезгә шундый нык ышаныч белдергәнгә күрә, без дә оятка калырбыз, сезнең турында әйтеп тә торасы юк. 5Шуңа күрә, әлеге имандашлардан алдан ук яныгызга баруларын һәм вәгъдә ителгән бүләкне әзерләп куюларын үтенергә кирәк дип таптым. Шунда бүләкне мәҗбүри түгел, ә ихлас әзерләвегез күренә.

6Моңа игътибар итегез: аз чәчкән – аз уңыш, ә күп чәчкән мул уңыш алыр[+]. 7Һәркем теләр-теләмәс яки мәҗбүриләп түгел, бәлки йөрәге кушканча бирсен, чөнки Аллаһы шатланып бирүчене ярата[+]. 8Аллаһы һәртөрле бүләкләрне сезгә бик мул итеп бирә ала. Шулай итеп, сез һәрвакыт һәм һәрнәрсәдә мул тормышлы булып, һәртөрле игелекле эштә юмарт була алырсыз[+]. 9Изге язмада язылганча:

«Ул Үз малыннан юксылларга мул өлеш чыгарды,
Аның игелеге мәңгелек»[*][+].

10Чәчүчегә орлык, ашаучыга икмәк бирүче Аллаһы сезне орлык белән тәэмин итәр һәм чәчкән орлыгыгызны мул итеп үстерер, игелегегез җимешләрен арттырыр. 11Сез күп төрле байлык алырсыз һәм шуның белән башкаларга ярдәм итәрсез. Ә безнең аркылы күрсәткән юмартлыгыгыз өчен Аллаһыга рәхмәтләр яудырылыр[+]. 12Сез башкарган бу хезмәт, изгеләрнең ихтыяҗларын канәгатьләндереп кенә калмыйча, бик күпләрнең Аллаһыга рәхмәтләрен дә мул иттерер. 13Ихласлыгыгыз исбат иткән бу хезмәтне күреп, сез Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне тануыгыз һәм аңа буйсынуыгыз, үзләре һәм башкалар белән юмарт уртаклашуыгыз өчен кешеләр Аллаһыны данлыйлар[+]. 14Алар сезнең өчен дога кылырлар, Аллаһының сезгә мул итеп яудырган мәрхәмәте аркасында күңелләре белән яныгызга ашкынырлар. 15Әйтеп бетергесез зур бүләге өчен Аллаһыга рәхмәт яусын!

#### 10


Паулның үз хезмәтен яклавы

1Арагызда «тыйнак», ә инде читтә «кыю» булган мин, Паул, Мәсих басынкылыгы һәм эчкерсезлеге белән сезгә мөрәҗәгать итәм[+]. 2Яныгызда вакытта, безне дөньяви исәп белән эш итәсез дип санаучыларга каршы килеп, кыюлыгымны күрсәтүем кирәк булмасын иде дип ялварам[+]. 3Бу дөньяда яшәсәк тә, бу дөнья кешеләредәй көрәшмибез. 4Коралларыбыз дөньяви түгел, киресенчә, алар ярдәмендә Аллаһы кодрәте белән теләсә нинди ныгытмаларны да җимерә алабыз. Бу кораллар белән без ялган дәлилләрне,[+] 5Аллаһыны танып белүгә каршы тәкәббер рәвештә баш күтәргән һәртөрле комачаулыкларны җимерәбез һәм һәр фикерне әсир итеп, Мәсихкә буйсындырабыз. 6Сез тулысынча буйсынгач, буйсынмаган һәр кешене җәзага тартырга әзербез.

7Сез күз алдында булганнарны гына күрәсез. Кемдер, мин Мәсихнеке, дип ышанса, тагын уйласын: ул Мәсихнеке булгандай, без дә шулай Мәсихнеке[+]. 8Җимерү өчен түгел, сезне ныгыту өчен, Хаким Гайсә биргән вәкаләт белән тагын да артыграк мактансам да, оятка калмам[+]. 9Хәер, минем турыда, хатлары белән безне куркытырга тырыша икән, дип уйламагыз. 10Кемдер: «Ул үзенең хатларында кырыс һәм көчле, үзе исә кеше алдында көчсез, сүзләре дә әһәмиятсез», – ди бит[+]. 11Андый кеше белсен: сездән читтә булганда язган хатларыбыздагы сүзләрдә нинди булсак, сезнең арада да без шундый.

12Без үз-үзләре белән мактанучыларга тиңләшергә яки үзебезне алар белән чагыштырырга батырчылык итмибез. Алар, үзләрен үз үлчәмнәре белән үлчәп һәм үзләре белән чагыштырып, акыллы эш кылмыйлар. 13Без исә чамадан тыш мактанмыйбыз, Аллаһы безнең өчен билгеләгән чикләрдән узмыйбыз. Арагыздагы хезмәтебез дә шул чикләргә керә. 14Яныгызга килеп тә, без бу чикләрдән узмыйбыз: чынлыкта Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне дә сезгә беренче булып без алып килдек бит. 15Без чиктән тыш, ягъни башкаларның хезмәтләре белән мактанмыйбыз. Әмма иманыгыз арта барган саен, эшчәнлегебез чикләре тагын да ныграк киңәер дип өметләнәбез. 16Шул вакытта сездән читтәге илләрдә дә Яхшы хәбәрне тарата алырбыз. Без башкаларның чикләрендә эшләгән эшләре белән мактанырга теләмибез. 17Изге язмада язылганча: «Мактанучы кеше Раббы белән мактансын»[*][+]. 18Үзен-үзе мактаучы түгел, Раббы мактый торган кеше генә Аның тарафыннан хуплана[+].

#### 11


Паул һәм ялган рәсүлләр

1Бераз акылсызлануыма түземлерәк булсагыз иде! Хәер, сез миңа түзәсез дә инде[+]. 2Мин сезнең хакта Аллаһы кайгыртуы белән бик нык кайгыртам бит, чөнки мин сезне бер генә иргә – Мәсихкә ярәштем һәм Аның алдына гыйффәтле кыздай китереп бастырырга телим[+]. 3Әмма елан Һаваны үзенең хәйләсе белән алдагандай, Мәсихкә булган ихласлык һәм сафлыктан читкә тайпылып, фикерләрегез чуалып китәр дип куркам[+]. 4Кем дә булса килеп, без игълан итмәгән башка бер Гайсәне игълан итсә, яки сезгә бирелгән Рухтан башка рухны йә үзегез кабул иткән Яхшы хәбәрдән башка бер «Яхшы хәбәрне» кабул итәргә өндәсә, сез андый кешегә бик тиз колак салырга әзер[+]. 5Әмма мин мондый «гадәттән тыш бөек рәсүлләрдән» һич тә түбән түгелмен, дип уйлыйм[+]. 6Гәрчә сөйләргә оста булмасам да, белемем бар. Хәер, без моны сезгә һәрьяктан ачык күрсәттек[+].

7Сезне күтәрү өчен, Аллаһының Яхшы хәбәрен бушлай игълан итүем белән үземне түбәнсетеп, мин гөнаһ кылдыммы әллә[+]? 8Сезгә хезмәт итәр өчен, башка бердәмлекләрне «талап», алар хисабына яшәдем. 9Яныгызда вакытта да, мохтаҗлыкта булсам да, һичкемгә йөк булмадым. Мине бар кирәк-яраклар белән Македуниядән килгән имандашларым тәэмин итте. Һичнәрсәдә сезгә йөк булмаска тырыштым һәм киләчәктә дә тырышырмын[+]. 10Мәсих хакыйкате миндә булган кебек, Ахая якларында һичкем миннән бу мактанычымны тартып ала алмаячагы да хактыр[+]. 11Мин ни өчен болай эшлим соң? Әллә сезне яратмаганнанмы? Сезне яратуым Аллаһыга билгеле!

12Әмма үзләрен безгә тиңләп мактанырга теләүчеләргә мөмкинлек бирмәс өчен, моңарчы ничек эшләгән булсам, моннан соң да шулай эшләячәкмен. 13Андый кешеләр – ялган рәсүлләр, алдакчы хезмәткәрләр. Алар Мәсихнең рәсүлләре булып күренергә тырышалар[+]. 14Һәм бу гаҗәп түгел: шайтан да яктылык фәрештәсе[†] кыяфәтенә керә бит[+]. 15Шунлыктан хезмәтчеләренең дә хаклык хезмәтчеләре булып кылануы гаҗәп түгел. Әмма ахыр чиктә алар кылган гамәлләренә карап җәза алачак[+].


Паулның михнәтләре

16Тагын бер тапкыр кабатлыйм: һичкем мине акылсыз дип санамасын. Әмма шулай уйласагыз, миңа акылсыз булырга һәм бераз гына мактанырга рөхсәт бирегез[+]. 17Хәзер әйтәсе сүзләрем Хаким Гайсәдән түгел, мин акылсыздай мактанырмын. 18Күпләр дөнья кешеләре кебек мактаналар, шуңа күрә мин дә мактанам[+]. 19Үзегез акыллы булып та, акылсызларга бик теләп түзеп торасыз![+] 20Берәү сезне коллыкка төшергәндә, изгәндә, сездән файдаланганда, үзен күкләргә күтәргәндә, битегезгә сукканда да, сез түзеп торасыз ич![+] 21Оят булса да әйтим: боларга безнең көчебез җитмәде!

Ә инде берәрсе нәрсә белән булса да мактанырга батырчылык итә икән, ул чакта (акылсыз кеше сыман әйтәм) мин дә батырчылык итәм. 22Алар гыйбриләрме?[*] Мин дә. Исраилиләрме? Мин дә. Ибраһим нәселеннәнме? Мин дә[+]. 23Алар Мәсих хезмәтчеләреме? Акылсыз сыман сөйлим: мин тагын да яхшырак. Мин тагын да күбрәк хезмәт иттем, зинданнарга аларга караганда күбрәк ябылдым, күп тапкырлар кыйналдым һәм күп мәртәбәләр үлем хәлендә булдым[+]. 24Яһүдиләр мине биш тапкыр, һәрберсендә утыз тугызар мәртәбә камчы белән суктырдылар. 25Мине өч мәртәбә таяк белән кыйнадылар, бер тапкыр ташлар атып үтерергә теләделәр, өч мәртәбә кораб һәлакәтенә очрадым, бер төн һәм бер көнне ачык диңгездә үткәрдем[+].

26Күп мәртәбәләр ерак җирләрдә сәяхәт иттем, елгаларда хәвеф-хәтәрләргә очрадым, юлбасарлар һөҗүменә дучар булдым, ыругдашлардан һәм башка халык кешеләреннән куркыныч янады, шәһәр, чүл, диңгезләрдә бәла-казаларга очрадым, ялган имандашлар арасында куркынычта булдым[+]. 27Хәлдән тайганчы һәм йончыганчы эшләдем, төннәремне еш кына йокысызлыкта үткәрдем, ачлык һәм сусаудан җәфа чиктем, еш кына ашарга җитәрлек ризыгым булмады, салкыннарда ялангач йөрдем[+]. 28Болардан тыш, мин һәркөн барлык иман итүчеләр бердәмлекләре хакында хәсрәт чигәм. 29Һәр зәгыйфь янында мин дә зәгыйфь түгелме?! Берәү коткыга төшерелсә, аның өчен ачу белән янмыйммы?![+]

30Мактанырга тиеш булсам, зәгыйфьлегемне күрсәтүче нәрсәләр белән мактаначакмын мин. 31Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәңге шөһрәтле Алласы һәм Атасы белә: мин ялган сөйләмим. 32Дәмәшкътә Һарета патшаның өлкә башлыгы, мине тотып алу өчен, шәһәр капкаларына сак куйды,[+] 33 ә мине кәрзингә салып, шәһәр диварындагы тәрәзәдән төшерделәр, шулай мин аның кулына эләкмәдем.

#### 12


Хаким Гайсәдән иңгән күренешләр

1Мактануның файдасы булмаса да, мин мактанырга тиеш. Хәзер мин Хакимнән[*] иңгән күренешләр һәм ачылышлар турында сөйләүгә күчәм[+]. 2Мин Мәсихкә иман итүче бер кешене беләм, моннан ундүрт ел элек ул, – тәнендә килешме, тәненнән тышмы, белмим, бер Аллаһы гына белә, – өченче күккә кадәр күтәрелеп алынды. 3Ул кеше хакында беләм, – тик тәнендә килешме, тәненнән тышмы, белмим, Аллаһы белә, – 4ул җәннәткә алынган һәм кешеләргә сөйләргә ярамаган, тел белән аңлатып бирә алмаслык сүзләр ишеткән. 5Андый кеше белән мактана алам, ә үзем белән мактана алмыйм, зәгыйфьлекләрем белән мактансам гына инде. 6Хәер, мактанырга теләсәм, акылсыз булмам, чөнки дөреслекне сөйләячәкмен. Әмма кем дә булса минем хакта үземдә күргән яки ишеткәннән артык уйламасын дип, мактанудан тыелып торам.

7Шундый гадәттән тыш ачылышлар алганга, борыным күтәрелмәсен өчен, минем тәнемә чәнечке бирелде. Артык масаймавым өчен, бу чәнечке мине шайтан фәрештәседәй интектерә[+]. 8Аны тәнемнән чыгарсын дип, Хаким Гайсәгә өч мәртәбә ялвардым. 9Әмма Ул: «Сиңа мәрхәмәтем җитәр, чөнки Минем кодрәтем зәгыйфьлектә камилрәк була», – дип әйтте. Шуңа күрә, миндә Мәсих кодрәте булсын өчен, үз зәгыйфьлекләрем белән бик теләп мактаначакмын[+]. 10Шуның өчен мин Мәсих хакына зәгыйфьлекләр, хурлаулар, мәшәкатьләр, эзәрлекләүләр, кысуларга да риза, чөнки зәгыйфь вакытта мин көчле[+].


Паулның көринтлеләр турында кайгыртуы

11Мин акылдан шаштым, моңа сез үзегез мәҗбүр иттегез. Сез мине мактарга тиеш идегез, гәрчә мин әһәмиятсез булсам да, «гадәттән тыш бөек рәсүлләрдән» һич ким җирем юк[+]. 12Рәсүллек дәлилләрем – галәмәтләр, могҗизалар һәм кодрәтле эшләр – сездә зур сабырлык белән күрсәтелде[+]. 13Башка бердәмлекләр белән чагыштырып, сезгә ничек начаррак карадым икән? Сезгә авыр йөк булмавым беләнме әллә?! Мондый гаебем өчен гафу итегез![+]

14Менә мин яныгызга өченче тапкыр барырга әзерләнәм, әмма сезгә йөк булмаячакмын, чөнки миңа сездә булган нәрсәләр түгел, үзегез кирәк. Балалар ата-аналарына түгел, ата-аналар балаларына байлык җыярга тиеш бит[+]. 15Җаннарыгыз өчен мин үземдә булганның һәммәсен, хәтта үземне дә бик теләп сарыф итәрмен. Мин сезне күбрәк яратканга, сез мине азрак яратасызмы әллә?![+]

16Ярый, мин үзем сезгә йөк булмадым да, ди. Ләкин хәйләкәрлегем белән алдап, сезне үз кулыма алдыммы әллә?![+] 17Сезгә җибәргән кешеләремнең берәрсе аркылы сездән файдаланганмындыр, бәлки? 18Мин Титустан яныгызга баруын үтендем һәм аның белән бер имандашымны җибәрдем. Титус сездән файдаландымы? Без соң бер үк рух белән эш иттек түгелме?! Бер үк юлдан йөрмәдекме[+]?

19Сез, мөгаен, алдыгызда акланабыз дип уйлыйсыздыр. Юк, без Мәсихнеке буларак, Аллаһы алдында сөйлибез, болар һәммәсе, газиз дусларым, сезне рухи яктан ныгыту өчен эшләнә[+]. 20Яныгызга килгәч, мин сезне үзем теләгәнчә, ә сез мине үзегез теләгәнчә тапмассыз дип куркам. Арагызда гаугалар, көнчелек, ачу, үз-үзеңә файда эзләү, яла ягу, гайбәт сату, тәкәбберлек, тәртипсезлек табармын дип куркам. 21Килгәч, Аллам сезнең алда мине тагын кимсетмәсен, һәм, элек гөнаһ кылып та, әле һаман кылган шакшылык, фәхешлек һәм азгынлыклары өчен тәүбә итмәгән[†] күпләр хакына, миңа күз яше агызырга туры килмәсен иде[+].

#### 13


Соңгы үгетләр һәм сәламнәр

1Сезгә инде өченче мәртәбә киләчәкмен. Изге язмада: «Һәр эш ике яки өч шаһит белән расланырга тиеш»[*], – диелгән[+]. 2Мин инде яныгызда икенче мәртәбә булганда, әүвәл гөнаһ кылганнарга һәм башкаларның һәммәсенә дә кисәтү ясаган идем. Хәзер исә һәммәсенә тагын читтән торып кисәтәм: янә яныгызга килгәч, кызганмам. 3Сез бит минем аша Мәсих сөйләвенә дәлил эзлисез. Ул сезгә нисбәтле эш иткәндә зәгыйфь түгел, Ул сезнең арада кодрәтле. 4Хачка[†] кадакланганда зәгыйфь булса да, хәзер Ул Аллаһы кодрәте белән яши. Шулай ук без дә Аның белән берләшеп, көчсез булсак та, Аллаһы кодрәте ярдәмендә сезнең файдага Аның белән бергә яшәрбез[+].

5Иман белән яшибезме? дип, үзегезне үзегез сынагыз, үзегезне үзегез тикшерегез. Гайсә Мәсихнең үзегездә булуын белмисезме әллә? Белмисез икән, сез сынауны уза алмагансыз. 6Безгә килгәндә, сынауны уңышлы үтүебезне белерсез, дип өметләнәм. 7Бернинди яман эш кылмавыгызны теләп, Аллаһыга дога кылабыз. Сынауны уңышлы үткәнебезне күрсәтү өчен түгел, без сынауларны үтә алмаган кебек күренсәк тә, игелекле эш эшләвегез өчен ялварабыз.

8Без хакыйкатькә каршы бернәрсә дә эшли алмыйбыз, әмма аның үзе өчен генә эшли алабыз. 9Без үзебез көчсез, ә сез көчле булганда, без сезнең өчен сөенәбез һәм камилләшүегез хакына дога кылабыз[+]. 10Яныгызда вакытта кырысланмас өчен, мин боларны сезгә килгәнче язам. Хаким Гайсәнең миңа биргән вәкаләте җимерү өчен түгел, төзү өчен бит[+].

11Ниһаять, имандашлар, шатланыгыз, камиллеккә омтылыгыз, бер-берегезне рухландырыгыз, бер фикердә булыгыз, тату яшәгез һәм мәхәббәт вә иминлек Алласы сезнең белән булыр[+].

12Бер-берегезне изге үбү белән сәламләгез. Сезгә барлык изгеләр сәлам юллый[+].

13Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте һәм Аллаһының мәхәббәте сезнең барыгыз белән булсын. Изге Рух сезнең һәммәгезнең йөрәкләрен берләштерсен[*].

### Гәләтиялеләргә хат

#### Гәләтиялеләргә хат

Гәләтиялеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### 1


Паулдан гәләтиялеләргә хат


Паулның сәламе

1Кешеләр тарафыннан да, кеше аша да түгел, Гайсә Мәсих[†] һәм Аны үледән терелткән Ата[†] Аллаһы[†] тарафыннан рәсүл[†] итеп сайланган Паулдан[+] 2һәм минем белән бергә булган барлык имандашлардан Гәләтиядәге иман итүчеләр[†] бердәмлекләренә[†] сәлам[+]. 3Сезгә Атабыз Аллаһыдан вә Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын. 4Безне хәзерге начар заманнан коткарам дип, Атабыз Аллаһы ихтыяры белән гөнаһларыбыз[†] өчен Мәсих Үзен корбан итте[+]. 5Аллаһыга мәңге-мәңгегә дан! Амин.


Башка Яхшы хәбәр юк

6Мәсихнең мәрхәмәте белән сезне Чакыручыны ташлап, шулай бик тиз икенче бер «Яхшы хәбәргә» күчүегезгә хәйран калам[+]. 7Хәер, башка Яхшы хәбәр[†] юк, кайбер кешеләр сезне бутап, Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне бозарга гына телиләр[+]. 8Әмма элегрәк үзебез сезгә белдергән Яхшы хәбәргә каршыны без үзебез яки күктән килгән фәрештә[†] игълан итә башласа, аңа ләгънәт төшсен![+] 9Без моны элек тә әйткән идек, хәзер яңадан әйтәм: кемдер сез кабул иткән Яхшы хәбәргә каршыны игълан итсә, аңа ләгънәт төшсен.

10Хәзер хуплауны кешеләрдән яки Аллаһыдан эзлимме әллә? Әллә кешеләргә ярарга тырышаммы? Мин әле дә кешеләргә ярарга тырышсам, Мәсих колы булмас идем[+].


Паулның рәсүллеге

11Имандашлар, сезнең шуны белүегезне телим: мин сөйләгән Яхшы хәбәр кеше уйдырмасы түгел, 12чөнки мин аны кешеләрдән кабул да итмәдем һәм алардан өйрәнмәдем дә, миңа аны Гайсә Мәсих ачып бирде[+].

13Сез яһүдиләр динен тотуым, элекке яшәү рәвешем хакында ишеттегез инде. Ул чакта мин Аллаһы бердәмлеген аяусыз эзәрлекләдем һәм җимереп бетерергә тырыштым,[+] 14ата-бабаларыбыздан килгән тәгълиматларга нык итеп бирелеп, яһүдиләр динендә үз халкым арасында күп кенә яшьтәшләремнән алга чыктым[+].

15-16Әмма мине анам карынында чакта ук сайлап алып, Үзенең мәрхәмәте белән чакырган Аллаһы исә, яһүди булмаганнар арасында Үзенең Углы турындагы Яхшы хәбәрне вәгазьләү өчен, Углын миңа күрсәтүне кулай дип тапты. Мин шунда ук, бер кеше белән дә киңәшләшмичә[+] 17һәм миңа кадәр рәсүл булганнар янына Иерусалимгә дә бармыйча, Гарәпләр җиренә киттем, аннан соң Дәмәшкъкә кайттым[+].

18Өч ел үткәч, мин, Кифас[*] белән танышу өчен, Иерусалимгә бардым да унбиш көнләп аның янында булдым[+]. 19Хакимебез Гайсәнең энесе Ягъкубтан башка һичбер рәсүлне күрмәдем[+]. 20Аллаһы алдында ант итеп әйтәм: сезгә язганнарым ялган түгел[+]. 21Шуннан соң Сүрия һәм Киликия җирләренә киттем. 22Яһүдиядәге Мәсих бердәмлекләре исә мине күреп белмиләр иде. 23Алар, кайчандыр үзләрен эзәрлекләгән кеше хәзер элек үзе юк итәргә тырышкан иманны ук вәгазьли икән, дип кенә ишеткәннәр дә[+] 24минем хакка Аллаһыны данлаганнар.

#### 2


Рәсүлләрнең Паулны кабул итүе

1Ундүрт ел үткәч, мин Барнаб белән бергә тагын Иерусалимгә киттем. Титусны да үзебез белән алган идек[+]. 2Анда Аллаһы кушуы буенча бардым һәм, юкка гына тырышмыйммы яки тырышмадыммы икән дип борчылып, яһүди булмаганнар арасында үзем тараткан Яхшы хәбәрне шәхси әңгәмә вакытында андагы бик мөхтәрәм кешеләргә аңлатып бирдем[+]. 3Хәтта алар минем белән бергә булган Титусны да, гәрчә ул грек булса да, сөннәткә утырырга мәҗбүр итмәделәр[+]. 4Без бу турыда сөйләшергә тиеш идек, чөнки Мәсих Гайсә биргән азатлыгыбыз турында сораштырып белергә һәм безне коллыкка төшерергә дип, яныбызга яшерен рәвештә ялган «имандашлар» килгән иде[+]. 5Әмма Яхшы хәбәрнең хакыйкате сезнең белән калсын өчен, без аларга бер генә мизгелгә дә буйсынмадык.

6Андагы мөхтәрәм дип исәпләнгәннәр исә (алар кайчандыр кем генә булсалар да, минем өчен мөһим түгел, чөнки Аллаһы кешенең йөзенә карамый) мин игълан иткән Яхшы хәбәргә берни өстәмәделәр[+]. 7Киресенчә, Яхшы хәбәрне яһүдиләргә белдерү эше Петергә тапшырылгандай, башка халыкларга белдерү эше миңа ышанып тапшырылганын күрделәр бит[+]. 8Чөнки яһүдиләр арасында рәсүллек итүдә Петергә көч бирүче Аллаһы яһүди булмаганнар арасында рәсүл булып эшләүдә миңа да көч бирде. 9Миңа Аллаһы тарафыннан бирелгән махсус хезмәтне таныгач, иман итүчеләр бердәмлегенең терәкләре дип исәпләнгән Ягъкуб, Кифас һәм Яхъя, уртак хезмәтебез билгесе итеп, минем һәм Барнабның кулларын кыстылар. Без яһүди булмаганнар янына, ә алар яһүдиләр янына барырга дип килештек[+]. 10Тик фәкыйрьләргә ярдәм итү турында һәрвакыт истә тотуыбызны гына сорадылар, һәм мин нәкъ шуны зур теләк белән башкарырга тырыштым[+].


Паулның Кифаска каршы чыгуы

11Кифас Антиухиягә килгәч, мин аңа ачыктан-ачык каршы чыктым, чөнки ул хаклы түгел иде[+]. 12Ягъкуб яныннан кайберәүләр килгәнгә кадәр, Кифас яһүди булмаган иман итүчеләр белән бергә ашый торган иде, ә инде тегеләр килгәч, сөннәтләүне таләп итүчеләрдән куркып, яһүди булмаганнардан кача һәм читләшә башлады[+]. 13Аның белән бергә башка имандаш яһүдиләр дә икейөзлеләнделәр, хәтта Барнаб та аларның икейөзлелегенә бирелеп китте.

14Ә аларның Яхшы хәбәр хакыйкате буенча туры юлдан бармауларын күргәч, мин һәммәсе алдында Кифаска: «Син яһүди була торып, яһүдичә түгел, мәҗүсиләрчә[†] яшисең икән, ни өчен мәҗүсиләрне яһүдиләр кебек яшәргә мәҗбүр итәсең?» – дидем[+].


Бары иман аша аклану

15Без – тумышыбыз белән яһүдиләр, гөнаһлы мәҗүсиләр түгел. 16Әмма шуны беләбез ки: кеше Канун[†] таләпләрен үтәве белән түгел, ә Гайсә Мәсихкә иман итүе белән Аллаһы тарафыннан аклана[†]. Шуңа күрә без дә, Канун таләпләрен үтәп түгел, Мәсихкә иман итү аша Аллаһы тарафыннан аклану өчен, Мәсих Гайсәгә иман китердек. Канун таләпләрен үтәп, беркем дә Аллаһы тарафыннан аклана алмас бит[+].

17Әгәр дә инде Мәсих аша бирелгән аклануга омтылып та, без үзебез үк гөнаһлылар булып чыксак, бу очракта Мәсих – гөнаһ хезмәтчесемени? Һич тә алай түгел! 18Үзем җимергән нәрсәләрне яңадан торгызам икән, мин үз-үземне Канун бозучы итеп күрсәтәм. 19Канун үзе мине үлемгә дучар итте. Аллаһы өчен яшим дип, мин үлүем белән Канун хакимлегеннән котылдым. Мин Мәсих белән хачка[†] кадакландым,[+] 20инде мин үзем түгел, Мәсих миндә яши. Ә хәзер фани тәндә яшим икән, мине яраткан һәм минем өчен Үз гомерен биргән Аллаһы Углына иман белән яшим[+]. 21Аллаһының мәрхәмәтен кире какмыйм. Әгәр кеше Канун аркылы аклана икән, ул чакта Мәсих юкка гына үлгән булып чыга.

#### 3


Канун яки иман

1Их, акылсыз гәләтиялеләр! Сезнең зиһенегезне кем чуалтты икән?! Ә бит Гайсә Мәсих сезнең күз алдында ук хачка кадаклангандай ачык сурәтләнде! 2Сездән шуны гына белергә телим: сез Аллаһы Рухын Канун таләпләрен үтәп яки ишеткәнегезгә ышанып алдыгызмы[+]? 3Сез шулкадәр акылсызмыни? Сез Изге Рух[†] белән башладыгыз, ә хәзер максатыгызга үз көчегез белән генә ирешергә телисезме? 4Башыгыздан кичергәннәрнең барысы да файдасызга булдымыни? Чынлап та шулаймы?![+] 5Аллаһы сезгә Рухны бирә һәм арагызда могҗизалар тудыра. Ул моны сез Канунны үтәгәнгә яки ишеткәнегезгә ышанган өчен эшлиме[+]?

6Ибраһимны исегезгә төшерегез. Изге язмада[†] аның турында: «Ул Аллаһыга ышанды, һәм шуның белән тәкъва булып саналды»[*] диелгән[+]. 7Моннан шуны аңлагыз: иманга таянучылар – Ибраһимның чын балалары. 8Изге язма, Аллаһының башка халыкларны иман аркылы аклаячагын[*] алдан күреп, Ибраһимга: «Бар халыклар синең аша фатиха алачак»[*] дигән Яхшы хәбәрне белдерде[+]. 9Димәк, иманга таянучылар иманлы Ибраһим белән бергә фатиха алалар. 10Ә инде Канунны үтәүләренә таянучыларның барысына да каргыш төшкән. Изге язмада: «Канун китабында язылганнарның бөтенесен даими үтәмәүче һәркем ләгънәтләнгән»[*], – дип язылган бит[+]. 11Билгеле ки, Аллаһы алдында Канун белән һичкем аклана алмый, чөнки «Иман аша акланган кеше яшәячәк»[*][+]. 12Канун исә иманга нигезләнмәгән, киресенчә, «Канун таләпләрен үтәүче кеше алар белән яшәячәк»[*][+]. 13Мәсих безнең урынга ләгънәтләнеп, безне Канун ләгънәтеннән йолып алды[†], Изге язмада: «Агачка асып куелган һәркем ләгънәтләнгән»[*], – дип язылган бит[+]. 14Ибраһимга бирелгән фатиха Мәсих Гайсә аша башка халыкларга да ирешсен һәм вәгъдә ителгән Рухны иман аркылы алсыннар дип, Мәсих безнең хакка шулай эшләде[+].


Канун һәм вәгъдә

15Имандашлар! Мин сезгә көндәлек тормыштан бер мисал китерәм: кешенең гамәлгә куелган васыятен дә һичкем юкка чыгара яки аңа һичбер нәрсә өсти алмагандай, бу очракта да шулай. 16Вәгъдәләр Ибраһимга һәм аның токымына бирелгән булган. Монда күпләр турында әйтелгәндәй, «токымнарына» түгел, берәүгә генә «токымыңа»[*] диелгән, ә ул – Мәсих[+]. 17Мин менә нәрсәне күздә тотам: Аллаһы тарафыннан расланган килешүне[†] дүрт йөз утыз елдан соң чыккан Канун гамәлдән чыгара алмый һәм, шул рәвешчә, вәгъдәнең көчен бетерә алмый[+]. 18Аллаһының мирасы Канунны үтәүгә бәйле булса, ул инде вәгъдә белән бәйле булмый бит. Әмма ләкин Аллаһы Ибраһимга мирасын нәкъ вәгъдә аркылы бүләк иткән[+].

19Канун ни өчен кирәк соң? Канун, явызлыкларны күрсәтү өчен, соңрак бирелгән. Вәгъдә бирелгән Токым килгәнче, бу Канун гамәлдә булган. Аны фәрештәләр арадашчы аша тапшырганнар[+]. 20Берәү өчен генә арадашчы кирәк булмый, ә Аллаһы бер[+].


Канунның максаты

21Шулай булса, Канун Аллаһының вәгъдәләренә каршы чыгамыни? Һич тә юк! Әгәр дә тормыш бирә алырлык канун бирелгән булса, кеше, чыннан да, канунны үтәү аркылы акланыр иде 22Әмма Изге язма бөтен дөньяны гөнаһ әсире дип игълан итә, шуңа күрә вәгъдә ителгән нәрсә иман итүчеләргә Гайсә Мәсихкә инану аша бирелә[+].

23Ә инде иман килгәнче һәм ул ачыласы вакытка кадәр, без Канун сагы астында, тоткынлыгында кала бирдек. 24Шулай итеп, безне иман аркылы Аллаһы акласын дип, Мәсих килгәнче, Канун безгә тәрбияче булды[+]. 25Әмма хәзер иман килгәч, без инде тәрбияче кул астында түгел. 26Гайсә Мәсихкә булган иманыгыз аша барыгыз да – Аллаһы балалары[+]. 27Суга чумдыру йоласын[†] үтәп, Мәсихкә чумдырылган һәрберегез Мәсихне «кигән» булырсыз[+]. 28Инде яһүди белән грек, кол белән ирекле, ир-ат белән хатын-кыз арасында аерма юк, чөнки сез барыгыз да Мәсих Гайсәдә бер[+]. 29Мәсихнеке булсагыз, сез – Ибраһимның токымнары һәм Аллаһы вәгъдә иткәнне мирас итеп алырсыз[+].

#### 4


Мәсихнең Кануннан йолып алуы

1Мин моны күздә тотам: варис әле бала вакытта ук һәрнәрсәнең иясе булса да, колдан бернәрсә белән дә аерылмый. 2Атасы билгеләгән вакытка кадәр ул тәрбияләүчеләренә һәм йорт идарәчеләренә буйсына. 3Без дә бала вакытта бу дөнья белән идарә итүче көчләр коллыгында идек. 4Билгеләнгән вакыт җиткәч исә, Аллаһы Үз Углын монда җибәрде. Углы хатын-кыздан туды һәм яһүдиләр Канунына буйсынды[+]. 5Ул Канун хакимлегендәгеләрне йолып алып, аларны Аллаһы балалары итү өчен килде[+]. 6Ә сез Аның балалары булганга, Аллаһы Үз Углының: «И газиз Атам![*]» – дип чакыручы Рухын йөрәкләрегезгә җибәрде. 7Шуңа күрә син – инде кол түгел, Аның баласы. Әгәр бала икәнсең, димәк, сине Аллаһы Үзенең варисы да итте.


Паулның гәләтиялеләр хакында кайгыртуы

8Элек, сез Аллаһыны белмәгәндә, чынлыкта илаһ булмаганнарга кол идегез[+]. 9Хәзер исә, Аллаһыны танып белгәч, дөресрәге, Аллаһы тарафыннан танылганнан соң, ни өчен дөнья белән идарә итүче зәгыйфь һәм файдасыз көчләргә кабат борылып, яңадан аларның колы булырга телисез[+]? 10Сез билгеле бер көннәр, айлар, еллар һәм башка бәйрәмнәргә аерым игътибар бирәсез[+]. 11Сезнең хакка файдасызга көч түктем дип куркам[+].

12Имандашлар, үтенеп сорыйм, минем кебек булыгыз, чөнки мин дә сезнең кебек булдым. Сез мине бернәрсә белән дә рәнҗетмәдегез. 13Үзегез беләсез, мин, авыру булганга күрә, сезгә беренче тапкыр Яхшы хәбәрне игълан иттем[+]. 14Ләкин авыруым сезнең өчен сынау булса да, миңа чирканып карамадыгыз һәм кире какмадыгыз, Аллаһы фәрештәсен, Мәсих Гайсәнең Үзен кабул иткәндәй кабул иттегез[+]. 15Куанычыгыз кая китте соң? Сезнең хакта үзем үк әйтеп бирә алам: әгәр мөмкин булса, шунда үз күзләрегезне чокып алып, миңа биргән булыр идегез. 16Сезгә хакыйкать сөйләвем аркасында дошманыгызга әйләндемме әллә?!

17Тегеләр сезнең белән бик нык кызыксыналар, әмма яхшы ният белән түгел. Сезне миннән аерып алып, үзләре белән бик нык кызыксынугызны телиләр. 18Яхшы ният белән кызыксыну әйбәт. Мин яныгызда чакта гына түгел, һәрвакыт шулай эшләү яхшы. 19Балаларым, Мәсих тормышыгызда чагыла башлаганчы, сезнең өчен мин бала тудыру газабын яңадан кичерәм! 20Хәзер мин яныгызда булырга һәм бөтенләй башкача сөйләшергә теләр идем, чөнки сезнең хакта ишетеп аптырашта калдым.


Киная: Һаҗәр һәм Сара

21Канунга буйсынырга теләүчеләр, әйтегез әле миңа: сез әллә Канунны ишетмисезме? 22Анда: «Ибраһимның ике углы булган, аларның берсе – колдан, ә икенчесе ирекле хатыннан туган», – дип язылган[+]. 23Әмма колдан туганы, балалар ничек дөньяга килсәләр, шул рәвешчә, ә ирекле хатынныкы Аллаһының вәгъдәсе белән туган[+].

24Бу – читләтеп әйтү. Бу хатыннар ике килешүне гәүдәләндерә. Берсе Синай тавыннан[†] булып, кол булачак балалар тудыра, ул – Һаҗәр[+]. 25Һаҗәр Гарәпләр җирендәге Синай тавын аңлата һәм хәзерге Иерусалимгә туры килә, чөнки хәзерге Иерусалим үзенең балалары белән бергә коллыкта. 26Ә күктәге Иерусалим ирекле, ул – безнең анабыз[+]. 27Изге язмада болай дип язылган бит:

«Сөен, баласыз кысыр хаткын!
Шатлыгыңнан кычкыр, җырлап җибәр,
тулгак авырлыгын кичермәгән хатын!
Чөнки ирле хатынныкына караганда
ире ташлаган хатында балалар күбрәк»[*][+].

28Сез исә, имандашлар – Исхак кебек, вәгъдә балалары[+]. 29Әмма теге вакыттагы кебек, гадәти рәвештә туган Рух белән туганны ничек эзәрлекләгән булса, хәзер дә шулай[+]. 30Әмма Изге язма нәрсә ди соң? «Кол хатынны һәм аның углын куып чыгар, чөнки кол хатынның углы ирекле хатын углының мирасын беркайчан да бүлешмәячәк»[*][+]. 31Шулай итеп, имандашлар, без – кол хатын балалары түгел, ирекле хатын балалары.

#### 5


Иреккә чакыру

1Мәсих безне ирекле булу өчен азат итте. Шуңа күрә нык торыгыз һәм яңадан коллык золымына төшмәгез[+]. 2Тыңлагыз! Мин, Паул, сезгә әйтәм: әгәр сөннәткә утыртыласыз[†] икән, сезгә Мәсихтән һичнинди файда булмас[+]. 3Сөннәтләнүче һәр кешегә аның бөтен Канунны үтәргә тиешлеген кабат раслыйм[+]. 4Канунны үтәп, аклану алырга тырышучылар, сез Мәсихтән аерылып киттегез һәм Аллаһы мәрхәмәтеннән мәхрүм булдыгыз[+]. 5Без исә Аллаһы тарафыннан акланырбыз дип өметләнәбез, һәм иман иткәнгә күрә, аның тормышка ашуын Рух ярдәме белән ашкынып көтәбез[+]. 6Мәсих Гайсәдә сөннәт тә, сөннәтсез[†] булу да бернинди әһәмияткә ия түгел, мәхәббәт белән эш итүче иман гына әһәмиятле[+].

7Сез йөгерешне яхшы башладыгыз, шулай булгач, сезгә хакыйкатькә буйсынырга кем комачаулады икән[+]? 8Сезне ышандырырга тырышкан нәрсә сезне Чакыручыдан түгел. 9Аз гына ачыткы бөтен камырны ачыта[+]. 10Хаким Гайсәгә таянып, мин сезнең башкача фикер йөртмәячәгегезгә ышанам, ә сезне котыртучы, кем булуына карамастан, җәзасын алыр[+]. 11Имандашлар, мин әле дә, сөннәткә утырту кирәк, дип өйрәтәм икән, мине тагын ни өчен эзәрлеклиләр соң? Ул чагында хач турындагы тәгълиматым киртә булмас иде[+]. 12Сезне борчучылар сөннәткә утырту белән үз-үзләрен харап итсеннәр иде!

13Имандашлар, сез иреккә чакырылдыгыз, әмма ләкин ирегегез кешелек табигатен канәгатьләндерү өчен сылтау булмасын, бер-берегезгә мәхәббәт белән хезмәт итегез[+]. 14Канунның бар асылы бер әмердә тупланган: «Якыныңны үзеңне яраткан кебек ярат»[*][+]. 15Ә бер-берегезгә ерткыч җанварлардай һөҗүм итәсез икән, сак булыгыз: бер-берегезне кырып бетерә күрмәгез.


Рух буенча яшәү

16Сезгә әйтәм: Рух буенча яшәгез, шул чакта гөнаһлы табигатьнең теләкләрен үтәмәссез[+]. 17Гөнаһлы табигать – Рухка каршы, ә Рух гөнаһлы табигатькә каршыны тели: алар бер-беренә каршы торалар, шуңа күрә сез теләгәнегезне эшли алмыйсыз[+]. 18Әмма сезнең белән Изге Рух җитәкчелек итә икән, ул чакта сез Канун хакимлегендә түгел[+].

19Гөнаһлы табигатьнең эшләре күренеп тора: алар – фәхешлек, бозыклык, азгынлык,[+] 20потка табыну, сихерчелек, дошманлык, ызгыш-талаш, хөсетлек, бик нык ярсу, үз-үзеңә файда эзләү, низаглар, үзара каршылыклар,[+] 21көнчелек, эчкечелек, котырынкы эчү мәҗлесләре һәм шуларга охшаш башкалар. Инде элек әйткәнемчә, сезне яңадан кисәтәм: болай эшләүчеләр Аллаһы Патшалыгына[†] ия булмаслар[+].

22-23Изге Рух исә мәхәббәт, шатлык, иминлек, сабырлык, игелеклелек, изгелек, тугрылык, басынкылык, тотнаклылык тудыра. Мондыйларга каршы бернинди канун юк[+][+]. 24Ә Мәсих Гайсәнекеләр гөнаһлы табигатьләрен дәрте һәм теләкләре белән бергә хачка кадакладылар[+]. 25Рух белән яшибез икән, Рух буенча эш итәргә дә тиешбез. 26Бер-беребезне ярсытып, бер-беребездән көнләшеп, дан сөюче булмыйк[+].

#### 6


Үзара ярдәмләшүгә чакыру

1Имандашлар, кем дә булса берәү ниндидер гөнаһ кылганда тотыла икән, сез, Рух буенча яшәүчеләр, аны басынкылык белән төзәтегез. Тик коткыга бирелмәс өчен, һәрберегез үз-үзен күзәтсен[+]. 2Бер-берегезнең авыр йөкләрен күтәрешегез, шулай итеп Мәсих канунын үтәрсез[+]. 3Үзен зурга санап, чынлыкта һичкем булмаган кеше үз-үзен алдый[+]. 4Һәркем үз эшен сынасын, шул чакта ул үзен башка берәү белән чагыштырмыйча, эшләгәне белән горурлана алыр. 5Һәркем үз йөген үзе йөртергә тиеш бит[+].

6Аллаһы сүзе белән үгетләнә торган кеше үзенең барлык яхшы нәрсәләрен нәсыйхәтчесе белән уртаклашсын[+].

7Алданмагыз: Аллаһы түбәнсетүләргә дучар була алмый. Кеше ни чәчсә, шуны урыр[+]. 8Үзенең гөнаһлы табигатенә чәчүче аннан һәлакәт урыр, ә Рухка чәчүче Аңардан мәңгелек тормыш алыр[+]. 9Игелек эшләргә ялыкмыйк, әгәр тукталып калмасак, вакытында уңышны урып алырбыз[+]. 10Шуңа күрә, җае чыккан саен, һәркемгә бигрәк тә имандашларга игелек эшлик[+].


Мәсих хачын данлау

11Карагыз, үз кулым белән сезгә нинди зур хәрефләр белән язам[+]. 12Әйләнә-тирәдәгеләргә яхшы тәэсир калдырырга теләүчеләр, үзләре Мәсих хачы хакына эзәрлекләнмәсеннәр өчен генә, сезне сөннәтле булырга мәҗбүр итәргә тырышалар. 13Сөннәткә утыртылганнар үзләре дә Канунны тотмыйлар, ләкин тән йоласына дучар итеп, сезнең белән мактану өчен, сөннәтле булуыгызны телиләр. 14Мин исә Хакимебез Гайсә Мәсих хачыннан башка һичнәрсә белән мактанырга теләмим, шул хачка бу дөнья – минем өчен, ә мин дөнья өчен кадакландым[+]. 15Сөннәт кылуның да, кылмауның да һич әһәмияте юк, фәкать яңа зат итеп яратылу гына әһәмиятле[+]. 16Шушы кагыйдә буенча эш итүчеләргә һәм Аллаһының чын халкына[*] да иминлек һәм шәфкать булсын[+].

17Алга таба миңа һичкем авырлык тудырмасын, чөнки тәнемдә Гайсәнең яра эзләрен йөртәм. 18Имандашлар, Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең рухыгыз белән булсын. Амин.

### Эфеслеләргә хат

#### Эфеслеләргә хат

Эфеслеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### 1


Паулдан эфеслеләргә хат

1Аллаһы[†] ихтыяры белән Мәсих[†] Гайсә рәсүле[†] Паулдан Эфес шәһәрендәге Мәсих Гайсәгә тугры изгеләргә[†] 2Атабыз Аллаһыдан вә Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын!


Мәсих Гайсә фатихалары

3Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласы һәм Атасы[†] данлансын. Ул безне Мәсих аркылы күктәге бөтен рухи байлыклар белән фатихалады[†][+]. 4Аллаһы каршында изге һәм кимчелексез булуыбыз өчен, дөнья яратылганчы ук Ул безне Мәсих аркылы сайлап алды һәм безгә булган мәхәббәте бәрабәренә[+] 5Гайсә Мәсих аша безне Үз балалары итәргә алдан ук билгеләп куйды. Бу – Аның изге теләге һәм ихтыяры иде[+]. 6Моның өчен Үзенең сөекле Углы аша безгә бүләк иткән бөек мәрхәмәте макталсын.

7Без Мәсихтә булып, Аның каны аша йолып алынабыз[†], димәк, гөнаһларыбыз[†] кичерелә. Менә шундый чиксез Аллаһының мәрхәмәте[+]. 8Аллаһы бу мәрхәмәтен бар зирәклек һәм белем белән бергә мул итеп бирде. 9Изге теләге буенча, Мәсихтә тормышка ашырырга ниятләгән Үз ихтыярының серен безгә белдерде[+]. 10Аның нияте исә шул: билгеләнгән вакыт җиткәч, күк һәм җирдә булганнарның барысын да Мәсихтә берләштерү[+].

11Һәммәсен Үз максаты һәм ихтыяры нигезендә эшләүче Аллаһы, нияте белән алдан билгеләп, безне Мәсих аша варислары итте. 12Безнең, ягъни беренче булып Мәсихкә өмет баглаучылар аркылы Аллаһының даны макталсын дип эшләде Ул моны. 13Сез дә хакыйкать сүзен – үзегезгә котылу китерүче Яхшы хәбәрне[†] ишетеп, Мәсихкә иман китергәч, вәгъдә ителгән Изге Рух[†] – Аллаһы мөһере белән Мәсих аша тамгаландыгыз[+]. 14Аллаһы безне, Аныкы булганнарны тулысынча йолып алганчы, булачак мирасыбызны алуыбыз өчен, Изге Рух ышанычлы дәлил булыр. Шуның аркылы Аллаһының даны макталыр.


Паулның догасы

15Шуңа күрә, Хаким Гайсәгә иманыгыз һәм бар изгеләргә мәхәббәтегез турында ишетеп,[+] 16мин дә, догаларымда искә алып, сезнең өчен Аллаһыга бертуктаусыз рәхмәт укыйм. 17Хакимебез Гайсә Мәсихнең Алласы – шөһрәтле Ата, Үзен танып белсеннәр өчен, сезгә зирәклек һәм ачылыш Рухы бирсен дип дога кылам. 18-19Шулай ук, Аның чакыруы сезгә нинди өмет биргәнен, изгеләргә булачак мирасның нинди мул һәм данлы икәнен һәм бездәге, иман итүчеләрдәге[†], куәтенең чагыштыргысыз бөек икәнен белүегезне теләп, Ул күңел күзләрегезне яктыртсын дип дога кылам[+]. 20Бу куәт Аллаһы Мәсихне үледән терелтеп, күкләрдә Үзенең уң ягына утыртканда кулланган кодрәтле көч белән бер үк[+]. 21Мәсих анда күкләрдәге барлык башлыклар, хакимлекләр, куәтләр һәм һәртөрле көчләр өстеннән бу дөньяда гына түгел, киләчәк дөньяда да һәртөрле атаклы исемнәр белән аталганнардан югарырак булып хакимлек итә[+]. 22Аллаһы һәрнәрсәне Мәсихкә буйсындырды һәм иман итүчеләр бердәмлеге[†] өчен Аны бар нәрсә өстеннән Баш итеп куйды[+]. 23Иман итүчеләр бердәмлеге исә – Мәсихнең тәне, бар нәрсәдә бар нәрсәне тутырып торучы Мәсихнең тулылыгы[+].

#### 2


Үлемнән тормышка

1Сез яман эшләрегез һәм гөнаһларыгыз аркасында үле идегез[+]. 2Сез элек бу дөньядагы явыз гадәтләргә, һава киңлекләрендәге рухи көчләр белән идарә итүче рухка буйсынып яшәдегез. Ул рух Аллаһыга буйсынмаучы кешеләрдә хәзер дә гамәлдә[+]. 3Без барыбыз да кайчандыр шундый идек һәм тәнебез нәфесләренә, уйларыбызга ияреп, табигатебезнең теләкләре буенча яшәдек. Безне дә табигатебез аркасында калган башкаларны көткән кебек үк Аллаһының ачуы көтә иде[+]. 4Әмма чиксез шәфкатьле Аллаһы безгә Үзенең бөек мәхәббәтен күрсәтте:[+] 5безне, әле яман эшләребез аркасында үле булганда, Мәсих белән бергә терелтте. Сез Аның мәрхәмәте белән котылдыгыз[+]. 6Әйе, Ул безне Мәсих Гайсә белән бергә үледән терелтте һәм күкләрдә Аның белән янәшә утыртты[+]. 7Моның белән ул Үз мәрхәмәтенең чиксез байлыгын һәм Мәсих Гайсә аша безгә булган игелеклелеген киләчәк гасырларда күрсәтергә теләде. 8Сез Аллаһы мәрхәмәте белән иман аша котылдыгыз. Сезнең үзегездән түгел, бу – Аллаһы бүләге[+]. 9Бу – кылган эшләрегезнең нәтиҗәсе түгел, шуңа күрә беркем дә мактанмасын[+]. 10Безне Аллаһы бар итте, Ул алдан әзерләгән игелекле эшләрне башкарып яшәү өчен, без Мәсих Гайсә аркылы барлыкка китерелдек[+].


Мәсихтә бер булу

11Шулай итеп, элекке тормышыгызны исегезгә төшерегез. Сезне, тумышыгыз белән яһүд милләтеннән булмаганнарны, үзләре тән йоласын үтәп, «сөннәткә утыртылганнар[†]» дип аталучы кешеләр «сөннәтсезләр[†]» дип атыйлар иде[+]. 12Ул чакта сез Мәсихсез, Исраил[†] җәмгыятеннән читтә, Аллаһы Үз халкына биргән вәгъдәгә нигезләнгән килешүләрдән[†] ерак, бу дөньяда өметсез һәм Аллаһысыз идегез[+]. 13Ул чакта Аллаһыдан ерак булсагыз да, хәзер сез Мәсих Гайсәдә, Аның каны аркылы Аллаһыга якынлаштыгыз[+].

14Мәсих Үзе тынычлыгыбыздыр, Ул яһүдиләрне һәм яһүди булмаганнарны да бер итте, Үз үлеме белән аларны аерып торучы дошманлык киртәсен җимерде[+]. 15Ул Канунны[†] әмерләре һәм кагыйдәләре белән бергә гамәлдән чыгарды. Аның максаты болай иде: Үзендә бу ике төркемнән яңа бер халык[*] булдыру һәм шуның белән татулык урнаштыру,[+] 16Үзенең хачтагы[†] үлеме белән араларындагы дошманлыкны юкка чыгарып, икесен бер тәндә Аллаһы белән татулаштыру[+]. 17Мәсих килеп, сезгә, Аллаһыдан ерактагыларга, шулай ук Аллаһыга якын булганнарга да татулык турында Яхшы хәбәр игълан итте[+]. 18Аның аша безнең икебезнең, ягъни яһүдиләрнең һәм яһүди булмаганнарның, бер Рух белән Ата каршына барыр юлыбыз бар. 19Димәк, сез инде – читләр һәм килмешәкләр түгел, Аллаһының изге халкы милләттәшләре һәм Аның гаиләсе әгъзалары[+]. 20Нигезен рәсүлләр һәм пәйгамбәрләр[†] тәшкил иткән бина буларак төзелгәнсез сез. Бу нигезнең иң мөһим почмак ташы исә – Мәсих Гайсә Үзе[+]. 21Ул бөтен бинаны бергә кушып тота, һәм бина өскә күтәрелә-күтәрелә, Аның – Хакимебез Гайсә аша Изге йорт булып үсеп җитә[+]. 22Сез дә Мәсихтә башкалар белән бергә Үз Рухы белән Аллаһы яши торган йорт булып төзеләсез[+].

#### 3


Паулның башка халыклар арасында хезмәте

1Менә шуның өчен мин, Паул, сезнең хакка, ягъни яһүди булмаганнар хакына, Мәсих Гайсәнең тоткыны буларак, Аллаһыга дога кылам[+]. 2Аллаһы мәрхәмәте белән миңа сезнең өчен бирелгән вазифам турында ишеткәнсездер[+]. 3Инде кыскача язып киткәнемчә, Аллаһы миңа серен ачып, ниятен белдерде[+]. 4Сез, язганнарымны укып, Мәсихнең серен ни рәвешле аңлавымны күз алдына китерә алырсыз. 5Әүвәлге заманнарда бу сер кешеләргә мәгълүм түгел иде әле. Хәзер исә Аллаһы аны Рух аркылы изге рәсүлләренә һәм пәйгамбәрләренә ачып бирде. 6Бу сер шуннан гыйбарәт: Мәсих Гайсә бәрабәренә, Яхшы хәбәр аркылы яһүдиләр белән бергә яһүди булмаганнар да – варисташлар, бер тәннең әгъзалары һәм Аллаһы биргән вәгъдәне уртаклашучылар[+].

7Үз куәте белән Аллаһы биргән мәрхәмәт аркылы мин Яхшы хәбәр тарату эшендә хезмәтче булдым[+]. 8Миңа, барлык изгеләр арасында иң әһәмиятсезенә, мондый бүләк – Мәсихнең чиксез байлыгын башка халыкларга белдерү[+] 9һәм Аллаһының серле ниятен һәммәсенә ачып бирү вазифасы йөкләнде. Һәрнәрсәне бар иткән Аллаһы бу ниятен иң баштан ук яшереп тоткан иде[+]. 10Аллаһының нияте иман итүчеләр бердәмлеге аркылы Үзенең күпкырлы зирәклеген күкләрдәге башлык һәм хакимлекләргә хәзер мәгълүм итү иде[+]. 11Аллаһы моны иң баштан ук булган нияте буенча башкарды. Бу ниятне Ул Хакимебез Мәсих Гайсә аша тормышка ашырган иде. 12Шулай булгач, Мәсихнеке булып, Аңа иман итү аша, без кыю рәвештә һәм һич икеләнүсез Аллаһыга якынлаша алабыз[+]. 13Шуңа күрә, үтенәм сездән: сезнең хакка газап чигүемә күңелегезне төшермәгез. Бу газаплар даныгыз өчен хезмәт итә[+].


Мәсихнең мәхәббәте

14Боларның һәммәсе өчен мин Атабыз алдында тез чүгеп ялварам. 15Күкләрдә һәм җирдә булган һәр ыруг Аңардан үзенә исем ала. 16Данлы бөеклегенең байлыгы белән Аллаһы Үзенең Рухы аркылы сезгә эчке яктан ныгырга куәт бирсен,[+] 17иман итүегез аша күңелләрегездә Мәсих яшәсен, дип дога кылам. Сез мәхәббәттә тамыр җәеп һәм ныгып,[+] 18-19бар изгеләр белән берлектә Мәсих мәхәббәтенең киңлегенә вә озынлыгына, биеклегенә вә тирәнлегенә тулысынча төшенә алсын һәм кеше акылы сыйдыра алмаслык бу мәхәббәтне белсен, дип дога кылам. Шулай итеп, сезне Аллаһының бөтен тулылыгы чолгап алыр[+].

20Куәте бездә гамәлдә булган һәм сораганыбыздан яки уйлаганыбыздан чагыштырмаслык дәрәҗәдә күбрәк эшли Алучыга[+] 21– Аңа иман итүчеләр бердәмлегендә һәм Мәсих Гайсә аша буыннан-буынга мәңге-мәңгегә дан булсын! Амин[+].

#### 4


Мәсих тәнендә бердәм булу

1Шулай итеп мин, Хаким Гайсә хакына тоткын буларак, Аллаһыдан алган чакыруыгызга лаеклы итеп яшәвегезне үтенәм[+]. 2Һәрвакыт тыйнак, басынкы һәм сабыр булыгыз. Бер-берегезгә мәхәббәт белән түзеп торыгыз[+]. 3Рух биргән бердәмлегегезне татулык бәйләнешләре белән ныгытып, бар көчегезне куеп сакларга тырышыгыз[+]. 4Аллаһы сезне чакырган өмет бер генә булгандай, Мәсих тәне дә бер, Рух та бер[+]. 5Хакимебез – бер, иман – бер, суга чумдыру йоласы[†] – бер[+]. 6Аллаһы – бер, Ул – барысының да Атасы. Ул барысыннан да өстен, барысы аркылы эш итә һәм һәркемдә дә бар[+].

7Мәсих, Үзе кирәк санаганча, һәрберебезгә бүләкләреннән өлеш чыгарган[+]. 8Шуңа күрә Изге язмада[†]:

«Югарыга күтәрелеп,
әсирләр төркемен Үзе белән алып барды
һәм кешеләргә бүләкләр өләште»[*], – дип язылган[+].

9Ә «югарыга күтәрелеп» дигән сүзләр нәрсәне аңлата? Бу – Мәсих җирнең түбәнрәк урыннарына да төшкән иде, дигәнне аңлата[+]. 10Түбәнгә төшкән Зат, Үзе белән бөтен галәмне тутыру өчен, бар күкләрдән югарырак күтәрелде дә[+]. 11Ул Үзе берәүләрне рәсүлләр, икенчеләрне пәйгамбәрләр, кайберәүләрне Яхшы хәбәрне игълан итүчеләр, ә кайберәүләрне иман итүчеләр бердәмлеге өчен башлыклар[*] һәм өйрәтүчеләр итеп куйды[+]. 12Хезмәт итүгә һәм Үз тәнен ныгытуга изгеләрне әзерләү өчен эшләде моны Мәсих[+]. 13Һәммәбез иманда һәм Аллаһы Углын танып белүдә бердәм булганга кадәр, бу шулай дәвам итәр. Шулай итеп, без иманда җитлеккән һәм Мәсихнең камиллеге дәрәҗәсенә ирешкән кешеләр булырбыз[+].

14Инде без, мәкерле кешеләрнең хәйләсенә алданып, дулкыннар көймәне бер яктан икенче якка ыргыткандай һәм җил аны үзе белән алып киткәндәй, төрле ялган тәгълиматларга иярүче сабыйлар булмыйк[+]. 15Киресенчә, хакыйкатьне мәхәббәт белән сөйләп, Аңа, тәннең Башы Мәсихкә, ярашлы рәвештә һәрьяклап үсик[+]. 16Бөтен тән берләшкән, һәртөрле бәйләнешләр белән беркетелгән һәм тәннең һәр әгъзасы үзенә тиешле эш башкарганда, Аңардан бөтен тән үсә һәм үз-үзен мәхәббәт ярдәмендә ныгыта.


Мәсихтәге яңа тормыш

17Шуңа күрә, Хаким исеменнән катгый рәвештә кисәтәм: инде буш уйлы мәҗүсиләрдәй[†] яшәмәгез[+]. 18Үзсүзле булганга күрә, алар белемсез, шунлыктан акыллары чуалган һәм Аллаһы бирә торган тормыштан читләштерелгәннәр[+]. 19Алар, оятларын югалтып, азгынлыкка бирелгәннәр һәм һәртөрле бозыклыкларны комсызлык белән эшлиләр[+]. 20Ә сезне Мәсих хакында болай өйрәтмәделәр. 21Сез, әлбәттә, Аның турында ишеткәнсездер һәм, Аныкы буларак, Аңарда булган хакыйкатькә өйрәтелгәнсездер. 22Алдавыч нәфесләр белән азынган элекке кешегезнең алдагы яшәү рәвешеннән баш тартыгыз[+]. 23Фикерләү рәвешегез яңарсын,[+] 24һәм Аллаһыга охшаш итеп яратылган яңа кеше булып киенегез. Боларны хакыйкатьтән килгән тәкъва һәм изге тормышыгыз белән күрсәтегез[+].

25Ялганны кире кагып, бер-берегезгә дөрес сүз генә сөйләгез, без барыбыз да бер тән әгъзалары бит[+]. 26Хәтта ачуыгыз килсә дә, гөнаһ кылмагыз: кояш батканчы, ачуыгыз басылсын[+]. 27Иблискә[†] урын бирмәгез[+]. 28Элек урлашкан, моннан соң урлашмасын, мохтаҗларга бирерлеге булсын өчен, үз куллары белән файдалы эш эшләсен[+]. 29Бернинди кирәксез сүз сөйләмәгез, әмма тыңлаучыларга файда китерү өчен, кирәк вакытта үгет-нәсыйхәт бирерлек игелекле сүзләр әйтегез[+]. 30Аллаһының Изге Рухын кайгыга салмагыз, чөнки сезне йолып алу көне өчен тамгаланган мөһер – нәкъ Ул Үзе[+]. 31Бар ачыну, ярсу, ачу, кычкыру, яман теллелек һәм һәртөрле явызлыклардан баш тартыгыз[+]. 32Бер-берегезгә карата игелекле, шәфкатьле булыгыз. Аллаһы сезне Мәсих аша кичергәндәй, бер-берегезне кичерегез[+].

#### 5

1Аллаһының сөекле балалары буларак, Аңа охшарга тырышыгыз[+]. 2Мәсих безне яраткандай, тормышыгыз белән дә мәхәббәт җитәкчелек итсен. Аллаһыга хуш исле бүләк һәм корбан булып, Мәсих безнең өчен Үз тормышын бирде[+].

3Фәхешлек, һичнинди бозыклык һәм комсызлык турында сезнең арада сүз дә булырга тиеш түгел. Аллаһының изге кешеләренә болар килешми бит[+]. 4Шулай ук оятсыз сүзләр, сафсата һәм кинаяле мәзәкләр сөйләү дә сезгә килешми, киресенчә, иң яхшысы Аллаһыга шөкер итегез[+]. 5Сез беләсез бит: һичбер фәхеш, бозык, шулай ук комсыз кеше (аның потка табынучыдан бернинди аермасы да юк) Мәсих һәм Аллаһы Патшалыгыннан[†] өлеш ала алмый[+].


Яктылык кешеләре булып яшәгез

6Һичкем сезне буш сүзләр белән алдамасын, чөнки шулар аркасында тыңлаусызларга Аллаһының ачуы килә[+]. 7Шуңа күрә андыйлар белән эш итмәгез[+]. 8Кайчандыр сез караңгылык идегез, ә хәзер сез – Хаким Гайсәнеке булганга – яктылык. Яктылык кешеләре булып яшәгез[+]. 9Яктылыкның җимеше – һәртөрле игелеклелек, тәкъвалык[†] һәм хакыйкать. 10Раббыга[†] [*] мәгъкуль булганны белергә тырышыгыз[+]. 11Караңгылыкның файдасыз эшләрендә катнашмагыз, аларны фаш итегез[+]. 12Андый кешеләрнең яшертен рәвештә эшләгәннәре турында, хәтта, сөйләргә дә оят. 13Әмма яктылык фаш иткән һәммә нәрсә ачык күренәчәк,[+] 14яктылык ачык күрсәткән һәммә нәрсә үзе яктылык була. Шуңа күрә:

«Йоклаучы, уян!
Үледән терел!
Һәм Мәсих сине балкытыр», – дип әйтелә[+].

15Шуның өчен ничек яшәвегезне карагыз, акылсызлардай түгел, акыл ияләре кебек гомер итегез[+]. 16Һәрбер очрактан дөрес файдаланыгыз, чөнки без яшәгән заман яманлык белән тулы. 17Шуңа күрә, акылсыз булмагыз, Раббы[*] ихтыярының нәрсә икәнлегенә төшенегез[+]. 18Шәраб эчеп исермәгез, чөнки ул азгынлыкка китерә, киресенчә, Изге Рух белән сугарылыгыз[†][+]. 19Бер-берегез белән мәдхияләр, мактаулы шигырьләр һәм рухи җырлар аша аралашыгыз, күңелегездән Хакимне данлап җырлагыз[+]. 20Һәрнәрсә өчен Хакимебез Гайсә Мәсих исеме аша Атабыз Аллаһыга даими рәвештә рәхмәт укыгыз[+].


Хатыннар һәм ирләр

21[•]Мәсихкә ихтирам йөзеннән бер-берегезгә буйсыныгыз. 22Хатыннар, ирләрегезгә Хаким Гайсәгә буйсынгандай буйсыныгыз[+]. 23Мәсих иман итүчеләр бердәмлегенең Башы булгандай, ир дә – хатынның башы бит. Мәсих исә бердәмлекнең – Үз тәненең Коткаручысы[†][+]. 24Бердәмлек Мәсихкә буйсынган кебек, хатыннар да һәрнәрсәдә ирләренә буйсынсыннар.

25Иман итүчеләр бердәмлеген яраткан һәм аның өчен Үз тормышын корбан иткән Мәсих кебек, ирләр, сез дә хатыннарыгызны яратыгыз[+]. 26Ул Үзен бердәмлекне изгеләндерү өчен корбан итте, сүз[*] һәм су белән пакьләндерде[+]. 27Ул моны бердәмлекне данлы, һичнинди тапсыз, кимчелексез һәм башка шундый җитешсез яклардан тыш, ягъни изге һәм керсез итеп, Үз алдына китерү өчен эшләде[+]. 28Шулай ук ирләр, үз тәннәрен ничек яратсалар, хатыннарын да шулай яратырга тиеш. Хатынын яратучы үзен ярата. 29Беркем дә беркайчан да үз тәненә нәфрәтләнми бит, киресенчә, һәркем аны тукландыра һәм аның хакында кайгырта. Мәсих тә бердәмлек турында шулай кайгыртып тора, 30чөнки без – тәненең әгъзалары[+]. 31Изге язмада язылганча: «Шуңа күрә ир кеше, атасын һәм анасын калдырып, хатынына кушылыр һәм алар икесе бер тән булыр»[*][+]. 32Бу – бөек сер: әлеге сүзләрнең Мәсихкә һәм иман итүчеләр бердәмлегенә кагылуын аңлыйм мин. 33Һәрхәлдә, һәрберегез үз хатынын үз-үзен яраткан кебек яратсын, хатын исә ирен хөрмәт итсен[+].

#### 6


Балалар һәм ата-аналар

1Балалар, ата-аналарыгызга Хаким Гайсә теләгәнчә тыңлаулы булыгыз, чөнки бу шулай булырга тиеш[+]. 2-3«Үз атаңны һәм анаңны хөрмәт ит» – бу Аллаһының беренче әмере. Аңа шундый вәгъдә өстәлгән: «Шулай эшләсәң, тормышың имин һәм җирдә гомерең озын булыр»[*][+].

4Ә сез, аталар, балаларыгызның ачуын чыгармагыз, аларны Хаким өйрәткәнчә тәрбияләп һәм үгетләп үстерегез[+].


Коллар һәм хуҗалар

5Коллар, Мәсихкә буйсынгандай, җирдәге хуҗаларыгызга да курку катыш тирән хөрмәт белән ихлас күңелдән буйсыныгыз[+]. 6Сез моны күз буяу, аларга ярау өчен түгел, Мәсихнең коллары буларак, Аллаһының ихтыярын саф күңелегез белән үтәгез[+]. 7Кешеләргә түгел, Хаким Гайсәгә хезмәт иткән кебек, тырышып хезмәт итегез. 8Хакимебезнең һәркемгә – кол булса да, ирекле булса да – эшләгән игелеге өчен әҗер түләячәген беләсез[+].

9Сез дә, хуҗалар, шулай булыгыз. Янаулар кулланудан туктагыз. Сезнең дә, аларның да күкләрдә бер үк Хуҗалары булуын беләсез бит. Ул исә беркемне дә өстен күрми[+].


Рухи кораллар

10Ниһаять, Хаким Гайсә белән берләшүегездә Аның кодрәтенең көче белән ныгыгыз. 11Иблиснең мәкерле ниятләренә каршы тора алу өчен, Аллаһы биргән махсус хәрби киемнәрне киегез[+]. 12Без кешеләргә каршы түгел, башлыкларга һәм хакимлекләргә, бу караңгылык дөньясы белән идарә итүчеләргә, күкләрдәге явыз рухи[†] көчләргә каршы көрәшәбез бит[+]. 13Шуның өчен Аллаһы биргән хәрби киемнәрне киегез. Шулай итсәгез, начар көн килгәч тә, сез дошманга каршылык күрсәтеп һәм ахыр чиккә кадәр көрәшеп, бирешмичә нык тора алырсыз. 14Билегезне хакыйкать билбавы белән буып һәм тәкъвалык көбәсе киеп нык торыгыз,[+] 15иминлек турында Яхшы хәбәр белдерергә әзерлекне аяк киемнәре итеп киегез,[+] 16һәрчак иман калканын кулларыгызда тотыгыз, аның ярдәмендә явыз иблиснең утлы укларын сүндерә алырсыз[+]. 17Коткаруны тимер башлык итеп киегез һәм Рух кылычын – Аллаһы сүзен алыгыз[+].

18Һәртөрле дога вә үтенеч белән Изге Рухның көче ярдәмендә һәрвакыт дога кылыгыз.

Бу максат өчен, уяу булып, бар изгеләр өчен армый-талмый догада булыгыз[+]. 19Яхшы хәбәр серен кыю белдерүемне теләп, сөйли башлаганда, миңа кирәкле сүзләр бирелсен дип, минем өчен дә дога кылыгыз[+]. 20Бу Яхшы хәбәр хакына мин рәсүллек вазифасын башкарам һәм хәзер зинданда утырам. Минем Яхшы хәбәр турында тиешле кыюлык белән сөйли алуым өчен дога кылыгыз[+].


Сәламнәр һәм изге теләкләр

21[•]Сезнең дә минем хәлләремне һәм ниләр эшләвемне белүегезне теләп, сөекле имандашыбыз һәм Хаким Гайсәгә тугры хезмәтче Тухик барысын да сөйләп бирер[+]. 22Нәкъ менә шуның өчен, безнең хакта белеп торуыгызны һәм Тухикнең күңелләрегезне юатуын теләп, мин аны яныгызга җибәрәм[+].

23Атабыз Аллаһыдан вә Хакимебез Гайсә Мәсихтән имандашларыбызга иминлек һәм иман белән мәхәббәт булсын. 24Хакимебез Гайсә Мәсихне чиксез сөю белән яратучыларның барысына да Аллаһының мәрхәмәте булсын.

### Филиппуйлыларга хат

#### Филиппуйлыларга хат

Филиппуйлыларга хат


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Паулдан филиппуйлыларга хат

1Филиппуйдагы иман итүчеләр бердәмлегенең[†] җитәкчеләре һәм ярдәмчеләре белән Мәсих[†] Гайсәнеке булган бар изгеләргә[†] Мәсих Гайсә коллары Паул һәм Тимутәйдән сәлам[+]. 2Атабыз[†] Аллаһы[†] вә Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын.


Паулның догасы

3Сезне искә төшергән саен, мин Аллама рәхмәт укыйм[+]. 4-5Сез иң беренче көннән алып, хәзергә кадәр Яхшы хәбәр[†] таратуда катнашканга, мин һәрвакыт сезнең барыгыз өчен шатланып дога кылам[+]. 6Сездә игелекле эш башлаган Аллаһы аны Мәсих Гайсә килер көнгә чаклы дәвам итәр һәм ахырына җиткерер дип инанам[+].

7Минем барыгыз турында да шулай уйлавым хактыр, чөнки сез минем йөрәгемдә. Мин зинданда вакытта гына түгел, Яхшы хәбәрне яклаган һәм аның дөреслеген раслаган чагында да, сез барыгыз да минем белән Аллаһының мәрхәмәтен бүлешәсез[+]. 8Сезнең һәммәгезне дә Мәсих Гайсәдәй яратып сагынуыма Аллаһы шаһит[+]. 9Мәхәббәтегез артканнан-артып, белем, һәртөрле зирәклек белән баесын, дип дога кылам[+]. 10Иң яхшыларны сайлап ала белүегезне, шуның белән Мәсих килер көнгә саф һәм кимчелексез калуыгызны, 11Гайсә Мәсих аша тәкъвалык[†] җимешләрен мул итеп китерүегезне теләп дога кылам. Шул очракта Аллаһыга дан һәм мактау булыр.


Тоткынлык һәм үлемгә әзер булу

12Имандашлар, минем белән булган хәлләрнең Яхшы хәбәрнең таралуына зур файда китергәнен белүегезне телим. 13Нәтиҗәдә, кайсар[†] сараендагы барлык сакчыларга һәм калган башкаларга да зинданда Мәсих хакына утыруым мәгълүм булды[+]. 14Имандашларыбызның күбесе исә, зинданда утыруымны белеп, Хаким Гайсәгә ышануларында ныгыдылар һәм Аллаһы сүзен курыкмыйча, тагын да кыюрак сөйли башладылар[+].

15Дөрес, Мәсих турында аларның кайберләре көнләшеп һәм бер-берсен уздырырга тырышып, башкалар исә яхшылык кылу нияте белән игълан итәләр[+]. 16Бу кешеләр моны мәхәббәт белән эшли, чөнки Яхшы хәбәрне якларга Аллаһы тарафыннан бирегә җибәрелгәнемне беләләр. 17Башкалар исә Мәсих турында чын күңелдән түгел, бары үзләренә файда эзләгәнлектән һәм зиндандагы хәлемне авырайту йөзеннән вәгазьлиләр. 18Әмма моның бернинди дә әһәмияте юк. Мәсих турында ничек кенә вәгазьләмәсеннәр – ясалма яки изге ниятләр беләнме – мин барыбер моңа куанам. Киләчәктә дә шатланып туя алмаячакмын, 19чөнки догаларыгыз һәм Гайсә Мәсихнең Рухы ярдәме белән, боларның барысының да котылуыма булышуын беләм[+].

20Мин бернәрсәдә дә оятка калмам, хәзер дә һәрвакыттагыча батыр булырмын, яшәсәм дә, үлсәм дә, Мәсихне данлармын дип ашкынам һәм өметләнәм[+]. 21Минем өчен тормыш ул – Мәсих, үлем исә – табыш. 22Тормышым дәвам итә икән, хезмәт итүем тагын да уңышлырак булыр. Бу очракта кайсын сайларга да белмим. 23Миңа ике мөмкинлекнең берсен сайларга туры килә. Бу дөньяны калдырып, Мәсих белән бергә булырга дигән көчле теләгем бар, шулай чагыштыргысыз яхшырак булыр иде[+]. 24Әмма сезнең өчен минем исән булуым әһәмиятлерәк. 25Шуңа инанганлыктан, монда калуымны, һәм куанычыгыз, иманыгызның артуы өчен, барыбыз бергә булуын беләм. 26Шулай итеп, яныгызга кабат килгән вакытымда, сез Мәсих Гайсәнеке буларак, минем аркада тагын та ныграк горурлана алырсыз.


Иман өчен бердәм көрәш

27Нәрсә генә булмасын, Мәсих турындагы Яхшы хәбәргә лаеклы булып яшәгез. Шулай итсәгез, сезне килеп күрерменме яки килә алмыйча сезнең турыда ишетерменме, бер тында нык торып, Яхшы хәбәргә нигезләнгән иман хакына кулга-кул тотынып көрәшүегезне белермен[+]. 28Дошманнардан һич курыкмагыз: курыкмавыгыз – алар өчен һәлакәт, ә сезнең өчен – котылу билгесе. Бу – Аллаһы эше. 29Сезгә Мәсихкә иман итү генә түгел, Аның өчен газап чигү дә бүләк ителде[+]. 30Шулай булгач, сез дә мин катнашкан һәм, ишеткәнегезчә, хәзер дә дәвам итә торган көрәштә катнашасыз[+].

#### 2


Мәсихнең күндәмлеге

1Әгәр Мәсих белән берләшүегез күңелегезне күтәрә, мәхәббәте сезгә юаныч бирә, Рух аша аралашасыз, сездә ягымлылык белән шәфкать бар икән, 2шатлыгымны тулыландырыгыз: бер үк фикердә булып, бер мәхәббәтне уртаклашып, бер максат һәм бер нияттә булыгыз[+]. 3Үзегезгә файда эзләп яки масаеп һичнәрсә эшләмәгез, күндәм булыгыз һәм башкаларны үзегезгә караганда өстен күрегез[+]. 4Һәркем үзе турында гына түгел, башкалар хакында да кайгыртсын[+].

5Фикер йөртүегез Мәсих Гайсәнекедәй булсын.

6Табигате буенча Аллаһы булып та, Ул
Аллаһыга тиң булуын күрсәтергә тырышмады,[+]
7бар нәрсәдән Үз теләге белән баш тартты.
Кол табигате алып,
Ул кешегә охшаш булды.
Кеше кыяфәтендә яшәп,[+]
8Ул Үзен түбәнсетте
һәм үлеменә кадәр,
хәтта хачтагы[†] үлеменә кадәр,
Аллаһыга күндәм булды[+].
9-11Шуңа күрә күктә, җирдә һәм
җир астында булганнарның барысы да
Гайсә исеме алдында тез чүксен[*],
һәм Атабыз Аллаһының даны өчен
һәрбер тел Гайсә Мәсихне Хаким дип танысын өчен,
Аллаһы Аны барысыннан да югары күтәрде
һәм Аңа бөтен исемнәрдән бөегрәк исем бирде[+][+].


Күктәге йолдызлардай җемелдисез

12Газиз дусларым, мине һәрчак тыңладыгыз. Шулай итеп, мин арагызда булганда гына түгел, бигрәк тә хәзер, яныгызда булмаганда да, котылуыгыз хакына хезмәтегезне, куркып һәм калтыранып, ахыргача дәвам итегез, 13чөнки Үз ихтыяры нигезендә теләк тә, эш итү сәләте дә уятып, сездә Аллаһы Үз эшен кыла[+]. 14Һәр эшне зарланмыйча һәм бәхәсләшмичә эшләгез. 15-16Шул чагында гына азгын һәм бозык кешеләр арасында гаепсез, саф һәм Аллаһының кимчелексез балалары булып калырсыз. Кешеләргә тормыш сүзен тәкъдим итеп, алар арасында күктәге йолдызлардай җемелдисез. Шулвакыт мин Мәсих кайтыр көндә тырышлыгым һәм хезмәтем юкка булмаган дип горурлана алырмын[+][+]. 17Аллаһыга корбан буларак тәкъдим ителгән иманыгызга һәм хезмәтегезгә өстәп, хәтта үз җанымны фида кылсам да, мин куанам һәм сезнең барыгыз белән дә шатлыгымны уртаклашам[+]. 18Сез дә куаныгыз һәм минем белән бергә шатланыгыз.


Тимутәй һәм Эпафрудит турындагы хәбәрләр

19Хаким Гайсә ярдәме белән тиздән Тимутәйне сезгә җибәрермен дип ышанам. Ул сезнең хәлегезне белеп, минем дә күңелемне күтәрер иде[+]. 20Сезнең хакта аның кебек ихлас күңелдән кайгыртучы башка беркемем дә юк. 21Барысы да Гайсә Мәсихкә мәгъкуль булганны түгел, үзләре турында гына кайгырталар[+]. 22Аның ышанычлы булуы сезгә билгеле, чөнки ул Яхшы хәбәр таратуда, үз атасы белән хезмәт итүче угылдай, минем белән бик тырышып хезмәт итте[+]. 23Шуңа күрә, эшләремнең ни хәлдә торуын белгәч тә, аны сезнең янга җибәрермен дип өметләнәм. 24Үзем дә тиздән сезгә килермен дип, Хаким Гайсәгә ышанам.

25Мин мохтаҗлыкта булганда, сез миңа илчегез Эпафрудитны җибәрдегез. Хәзер аны, имандашым, хезмәттәшем һәм көрештәшемне кире кайтаруны кирәк саныйм,[+] 26чөнки ул барыгызны да бик сагына һәм, үзенең авыруы турында сезгә ишетелгәнен белгәч, бик күңелсезләнде. 27Ул, чыннан да, бик нык авырый, хәтта үлем хәлендә иде, әмма Аллаһы аңа гына түгел, кайгы өстенә кайгы булмасын дип, миңа да мәрхәмәт күрсәтте. 28Шуңа күрә, аны яңадан күреп куанырсыз һәм, минем дә кайгым бетәр дип, аны сезгә тагын да теләбрәк җибәрәм. 29Хаким Гайсәгә ышанган имандашлар булганга, аны зур куаныч белән кабул итегез һәм аның кебекләргә хөрмәт күрсәтегез[+]. 30Сез ярдәм итә алмаганга, ул миңа булышты һәм, гомерен куркыныч астына куеп, Мәсих эше өчен аздан гына үлми калды бит.

#### 3


Мәсих барысыннан да бөегрәк

1Имандашларым, йомгаклап әйтәм, Хаким Гайсәнеке булганга куаныгыз. Сезгә бер үк нәрсәләр турында язу миңа һич тә мәшәкать тудырмый, һәм бу сезнең өчен дә саклану чарасы булыр[+].

2«Этләрдән» – яманлык кылучылардан сакланыгыз! Дөрес түгел сөннәтләүне[†] таләп итүчеләрдән сакланыгыз![+] 3Чын сөннәтлеләр – без, тән йолаларына таянучылар түгел, Аллаһыга Рухы белән гыйбадәт кылучылар һәм Мәсих Гайсә белән горурланучылар[+]. 4Хәер, мин андый йолаларга да таяна алыр идем. Әгәр башка берәү тән йолаларына таянырга уйласа, моның өчен тагын да күбрәк сәбәбем бар:[+] 5мин, туып, сигезенче көнне сөннәткә утыртылганмын, Исраил[†] халкыннан, Беньямин ыругыннан, гыйбри[*] ата-анадан туган гыйбри булып, яһүдиләр Канунына[†] буйсынган фарисей[†] идем[+]. 6Бар гайрәтем Мәсих бердәмлеген эзәрлекләүгә юнәлгән иде. Ә инде Канун таләп иткән хаклыкка[†] килгәндә, миңа бәйләнер урын юк иде[+].

7Әмма хәзер исә минем өчен табышлы булганнарны Мәсих хакына югалту дип саныйм. 8-9Алай гына да түгел, Хакимем Мәсих Гайсәне танып белү өстенлеге белән чагыштырганда, бар нәрсәне дә мәгънәсез дип уйлыйм. Мәсих хакына мин һәрнәрсәдән баш тарттым, Аңа ия булу һәм Аныкы булуым ачык күренсен өчен, калган бар нәрсәне чүп-чар дип исәплим. Хаклыгым Канунны үтәү аша түгел, Мәсихкә иман аша, ул Аллаһыдан һәм иманга нигезләнгән[+][+]. 10Мин Мәсихне танырга һәм Аның үледән терелү кодрәтен белергә, газапларын уртаклашырга, үлемендә Аңа охшарга[+] 11һәм ничек булса да үледән терелтелүгә ирешергә өметләнәм.


Максатка ирешергә омтылу

12Мин инде боларның барысына ирештем яки камилләштем, димим, әмма мин барысын үземнеке итәргә тырышам, чөнки Гайсә Мәсих мине Үзенеке итте бит[+]. 13Имандашлар, мин үз теләгемә ирештем дип санамыйм, үткәнемне онытып һәм алга омтылып, 14максатыма ашкынам, Аллаһы мине Мәсих Гайсә аша алырга чакырган бүләккә – күкләрдәге тормышка ирешергә ашыгам[+]. 15Безнең арада кем дә булса рухи яктан җитлеккән икән, шулай ук фикер йөртергә тиеш. Әгәр сез берәр нәрсә хакында башкача фикер йөртәсез икән, Аллаһы моны да сезгә ачачак[+]. 16Тик тормышыбызны үзебез ирешкәннәр буенча дәвам итик.

17Имандашлар, барыгыз да миннән үрнәк алыгыз һәм без күрсәткән үрнәк буенча яшәүчеләргә күз салыгыз[+]. 18Күпләр Мәсих хачына дошман булып яшиләр, алар турында мин сезгә еш сөйләдем бит, ә хәзер хәтта күз яшьләремне түгеп әйтәм. 19Аларның ахыры – һәлакәт, аларның илаһы – карын, аларның даны – оялырга тиешле нәрсәләр белән горурлану. Алар бары дөньяви гамәлләр турында уйлыйлар[+]. 20Безнең ватаныбыз исә күкләрдә. Коткаручыны[†], Хакимебез Гайсә Мәсихне без шуннан ашкынып көтәбез[+]. 21Ул зәгыйфь тәнебезне үзгәртер һәм һәрнәрсәне Үзенә буйсындыра алырлык көче ярдәмендә Үзенең күркәм тәненә охшашлы итәр[+].

#### 4


Үгет-нәсыйхәтләр һәм сәламнәр

1Шулай итеп, сөекле һәм зарыгып көткән имандашларым, минем бәхетем һәм дан таҗым, Хаким Гайсәгә булган иманыгызны нык тотыгыз, кадерлеләрем.

2Әүдия белән Сүнтүхиянең икесе дә Хакимнеке булганга күрә, бер үк фикердә булуларын үтенәм[+]. 3Әйе, синнән дә үтенеп сорыйм, тугрылыклы көрәштәшем, зинһар өчен, бу хатыннарга ярдәм ит, чөнки алар да, Климис һәм исемнәре Тормыш китабына язылган башка хезмәттәшләрем дә минем белән бергә Яхшы хәбәр тарату хакына көрәштеләр[+]. 4Хаким Гайсәдә һәрвакыт куаныч табыгыз, кабатлап әйтәм: куаныч табыгыз![+] 5Сезнең башкаларга йомшак күңелле булуыгыз һәркемгә мәгълүм булсын. Хакимебез якын инде[+]. 6Һичнәрсә турында борчылмагыз, әмма догаларыгыз һәм ялваруларыгызда Аллаһыга үтенечләрегезне һәрвакыт шөкер итеп белдерегез[+]. 7Шунда бар фикер сөрешеннән өстенрәк Аллаһы иминлеге йөрәкләрегезне һәм фикерләрегезне Мәсих Гайсә белән берләшеп яшәүдә саклаячак[+]. 8Ниһаять, имандашларым, әгәр нинди дә булса яхшылык һәм мактауга лаек эшләр бар икән, нәрсә хак, хөрмәткә лаек, гадел, саф, ягымлы, данлыклы – шулар турында фикер йөртегез. 9Нәрсәгә өйрәндегез, миннән нәрсә кабул иттегез һәм ишеттегез, миндә нәрсә күрдегез – боларның барын да тырышып башкарыгыз һәм иминлек Алласы сезнең белән булыр[+].


Бүләкләр өчен рәхмәт белдерү

10Шундый озак вакыт узганнан соң, минем хакта яңадан кайгырта башлавыгыз белән Хаким мине бик нык сөендерде. Әлбәттә, сез һәрвакыт минем турыда кайгырттыгыз, әмма моны күрсәтергә мөмкинлегегез генә булмады. 11Моны мохтаҗлыктан чыгып әйтмим, чөнки булганы белән канәгатьләнергә өйрәндем[+]. 12Мин фәкыйрьлектә дә, муллыкта да яшәдем. Тукмы яки ачмы, муллыкта яки мохтаҗлыктамы – һәрвакыт һәм төрле хәлләрдә дә канәгать булырга өйрәндем[+]. 13Миңа көч Бирүче аркасында, мин һәрнәрсәгә әзер торам[+]. 14Шулай да, михнәт чигүемне уртаклашып, сез яхшы эшләдегез[+].

15Сез, филиппуйлылар, беләсез: Яхшы хәбәр таратыла башлап, мин Македуниядән киткәч, сездән башка һичбер иман итүчеләр[†] бердәмлеге дә матди ярдәм күрсәтмәде миңа. 16Хәтта мин Тессалуникә шәһәрендә булганда да, сез, ихтыяҗымны канәгатьләндерү өчен, берничә мәртәбә ярдәм җибәрдегез[+]. 17Моны бүләк өмет итеп әйтмим, әмма табышның сезнең хисапка өстәлгән кебек булуын телим[+]. 18Мин бөтенесен һәм артыгын да алдым. Эпафрудит аша сез җибәргәннәрнең барын да алдым һәм һичбер мохтаҗлыгым калмады. Алар – хуш исле, Аллаһының күңеленә ятышлы, Аңа яраклы корбан[+]. 19Аллам сезнең бар ихтыяҗларыгызны Мәсих Гайсәдәге данлы байлыгыннан канәгатьләндерәчәк[+]. 20Атабыз булган Аллаһыга мәңгелектән мәңгелеккә дан булсын. Амин.

21Гайсә Мәсихнеке булган һәр изгене сәламләгез. Минем белән бергә булган имандашлар сезне сәламли[+]. 22Сезне барлык изгеләр, бигрәк тә кайсар сараенда хезмәт итүчеләр сәламли[+].

23Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең белән булсын.

### Көлессәйлеләргә хат

#### Көлессәйлеләргә хат

Көлессәйлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Паулдан көлессәйлеләргә хат

1-2Көлессәйдә яшәүче изгеләргә[†] һәм Мәсихкә[†] тугры имандашларга Аллаһының[†] ихтыяры белән Мәсих Гайсәнең рәсүле[†] Паулдан һәм Тимутәй имандашыгыздан сәлам. Сезгә Атабыз[†] Аллаһыдан мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын[+].


Аллаһыга рәхмәт белдерү

3Сезнең өчен дога кылганда, Аллаһыга, Хакимебез[†] Гайсә Мәсихнең Атасына, һәрвакыт рәхмәт укыйбыз,[+] 4чөнки Мәсих Гайсәгә иманыгыз һәм барлык изгеләргә булган мәхәббәтегез турында ишеттек. 5Иманыгыз һәм мәхәббәтегез күкләрдә тормышка ашачак өметегезгә нигезләнгән. Бу өмет турында сез элек Яхшы хәбәрнең[†] хак сүзендә ишеткән идегез[+]. 6Сезгә килеп җиткән бу Яхшы хәбәр, сез аның турында беренче тапкыр ишеткән һәм Аллаһы мәрхәмәтенең чынлыкта нинди булуын аңлаган көннән бирле, бөтен дөньяда таралгандай, арагызда да шулай зур уңыш китереп тарала[+]. 7Сез Аллаһы мәрхәмәте турында безнең хакка Мәсихкә тугрылыклы хезмәтче, сөекле хезмәттәшебез Эпафрастан ишеттегез[+]. 8Ул безгә Рухтан килгән мәхәббәтегез турында да хәбәр итте.

9Шуңа күрә, бу турыда ишеткән көннән бирле, Изге Рух[†] биргән бар зирәклек һәм аң белән Аллаһының ихтыярын тулысынча танып белүегезне теләп, сезнең өчен дога кылудан һәм ялварып сораудан туктамыйбыз[+]. 10Һәр игелекле эшегез җимеш китереп, Аллаһыны танып белүегез артканнан-арта барып, Хаким Гайсәгә лаеклы булып яшәрсез һәм һәрнәрсәдә Аңа яраклы булырсыз, дип дога кылабыз[+]. 11Һәрвакыт чыдам һәм сабыр булуыгызны теләп, Аның бөек кодрәте сезне ныгытсын[+]. 12Яктылык патшалыгында Үзенең изге халкы өчен саклаган бүләктән өлеш алырга үзегезне лаеклы иткән Атабызга сөенеп рәхмәт әйтегез. 13Караңгылык хакимлегеннән коткарып, Ул безне Үзенең сөекле Углы Патшалыгына алып керде,[+] 14һәм Углы аша без йолып алынабыз[†], димәк, гөнаһларыбыз[†] кичерелә[+].


Мәсих һәм Аның хезмәте

15Мәсих – күзгә күренмәс Аллаһының чагылышы, Ул – беренче Угыл, яратылганнарның барысыннан да әүвәлрәк,[+] 16чөнки күктә һәм җирдә булган, күренгән һәм күренмәгәннәрнең һәммәсе Аның аркылы яратылган: җитәкче көчләрме, өстен көчләрме, башлыклармы, хакимлекләрме – барысы Аның аша һәм Аның өчен яратылган[+]. 17Ул һәрнәрсәдән элек булган, һәм Аның аркасында бар нәрсә бергә тора. 18Ул – тәннең Башы, ә тән – Аңа иман итүчеләр бердәмлеге[†]. Һәрнәрсәдә беренче булсын өчен, Ул – Башлангыч, үледән тереләселәр арасыннан иң беренче булып терелгән[+]. 19Аллаһы бөтен тулылыкның Аңарда яшәвен,[+] 20һәм Аның аркылы, Аның хачта[†] түгелгән каны белән тынычлык урнаштырып, җирдәге, күктәге һәр нәрсәне Үзе белән татуландыруны мәгъкуль күрде[+].

21Сез дә фикерегез һәм яман эшләрегез аркасында элегрәк Аллаһыга чит һәм дошман идегез[+]. 22Ә хәзер Ул Үз алдында изге, кимчелексез һәм гаепсез итеп күрсәтү өчен, Углының тәне аркылы, Аның үлеме аша Үзе белән татулаштырды[+]. 23Әмма сез, иманыгызда нык һәм тайпылмыйча торып, үзегез ишеткән Яхшы хәбәр биргән өметтән читләшмәскә тиеш. Бу Яхшы хәбәр дөньядагы һәр җан иясенә игълан ителгән һәм мин, Паул, аның хезмәтчесе булдым[+].


Паулның бердәмлеккә хезмәт итүе

24Хәзер сезнең хакка кичергән михнәтләремә сөенәм. Үз тәне булган иман итүчеләр бердәмлеге өчен Мәсих газапларының җитмәгән өлешен тән газапларым белән тулыландырам[+]. 25Мин, Аллаһы кушуы буенча, бердәмлек хезмәтчесе булдым. Ул, сезгә яхшылык эшләү йөзеннән, Үз сүзен бөтен тулылыгы белән игълан итүне тапшырды миңа[+]. 26Бу сүз – гасырлар дәвамында, буыннардан буыннарга яшерен сер булып килде, хәзер исә ул Аның изгеләренә билгеле булды[+]. 27Аллаһы аларга бөтен халыкларга күрсәтеләчәк бу сернең нинди бай һәм бөек булуын белдерергә теләде. Бу сер шуннан гыйбарәттер: Мәсих – сездә, Ул – Аллаһы данын[†] уртаклашу өчен өметегез![+]

28Без Мәсих турында игълан итәбез. Һәр кешене Мәсихнең камил иярчене итеп Аллаһыга тәкъдим итү өчен, аны үгетлибез һәм бар зирәклеккә өйрәтәбез. 29Бу максатка ирешү өчен, Мәсихнең миндәге куәтле көче белән, үземне кызганмыйча, бу авыр хезмәтне башкарам[+].

#### 2

1Сезнең хакка, Лаудикеядә яшәүчеләр һәм башка барлык мине йөзгә күрмәгәннәр хакына никадәр тырышуымны белеп торуыгызны телим. 2Мин моны, мәхәббәттә берләшеп, күңелләре күтәрелсен һәм тирән аңлауга һәм тулысынча ышануга ия булсыннар өчен эшлим. Шул рәвешчә алар Аллаһының серен – Мәсихне танып белерләр[+]. 3Аңарда зирәклекнең һәм белемнең бөтен хәзинәләре яшеренгән[+]. 4Мин моны ялагай сүзләр белән сезне һичкем алдамасын өчен сөйлим[+]. 5Тәнем белән яныгызда булмасам да, рухым белән яныгызда һәм сездәге тәртипне, Мәсихкә иманыгызның ныклыгын күреп куанам[+].


Мәсихтәге яңа тормыш

6Мәсих Гайсәне Хаким[*] итеп кабул иткәнсез икән, Аның белән берлектә яшәгез[+]. 7Аңарда тамыр җәегез һәм төпләнегез, үзегезгә өйрәтелгән иман буенча ныгыгыз һәм рәхмәтле булу сезне чолгап алсын[+].

8Сак булыгыз, Мәсихкә түгел, кеше гадәтләренә һәм дөньяның идарә итүче көчләренә нигезләнгән, буш һәм алдавыч фәлсәфә белән сезне һичкем кол итмәсен[+]. 9Аллаһы бөтен тулылыгы белән Мәсихтә гәүдәләнеп яши[+]. 10Сезгә Мәсих аркылы тулы тормыш бирелгән, һәм Ул – һәммә башлыклар һәм хакимлекләр өстеннән Баш[+]. 11Сез Аңарда, кеше кулы башкарган сөннәт[†] белән түгел, гөнаһлы табигать хакимлегеннән азат итү, димәк, Мәсих сөннәте белән сөннәтләндегез дә[+]. 12Суга чумдыру йоласын[†] үтәгәндә, Аның белән бергә күмелдегез һәм, Аны үледән терелткән Аллаһының кодрәтенә ышану аркасында, Аның белән бергә терелдегез дә[+]. 13Сез гөнаһларыгыз аркасында һәм сөннәтле булмавыгыз өчен үле булганда, Аллаһы сезне Мәсих белән бергә терелтте һәм барлык гөнаһларыбызны кичерде[+]. 14Ул безгә каршы бурычнамәне кагыйдәләре белән гамәлдән чыгарды һәм, хачка кадаклап, бөтенләй юк итте[+]. 15Өстен көчләр һәм хакимлекләрне бирелергә мәҗбүр итте һәм Мәсих аркасында җиңүне тантана итеп, аларны бар халык алдында фаш итте[+].

16Шулай итеп, ризык һәм эчемлек өчен яисә нинди дә булса бәйрәм яки яңа ай[†] яисә шимбә көннәренә[†] кагылышлы мәсьәләләр өчен сезне һичкем хөкем итмәсен[+]. 17Болар – киләчәкнең күләгәсе генә, ә чынбарлык – Мәсихтә[+]. 18Ясалма тыйнаклыктан һәм фәрештәләргә[†] табынудан ләззәт табучы һичкем сезне бүләк алу хокукыннан мәхрүм итмәсен. Андый кеше үзе күргәннәр белән горурлана, кешелек акылының буш уйлары аны масаючан итә. 19Аның Башка мөнәсәбәте юк инде. Ә бөтен тән бары тик Башка таянып кына, буыннары һәм сеңерләре белән үзара беркетелеп һәм ныгытылып, Аллаһы кушуы буенча үсә бит[+].

20Сез Мәсих белән бергә үлеп, бу дөньядагы идарә итүче көчләрдән котылгансыз икән, ни өчен әле һаман бу дөньяда яшәүчеләрдәй[+] 21«кагылма», «татыма», «тимә» кебек кагыйдәләргә буйсынасыз[+]? 22Болар бары тик кеше уйлап чыгарган кагыйдәләргә, тәгълиматларга гына кагыла һәм аларның барысы да кулланганнан соң юкка чыга[+]. 23Бу кагыйдәләр, үзләренең диндарлыкларын, ясалма тыйнаклык һәм тән талчыгуын көчләп тагып, ниндидер зирәклекне күрү мөмкинлеге тудыралардыр да. Чынлыкта исә бу кешелек нәфесләрен җиңәргә бер дә ярдәм итми.

#### 3


Иске һәм яңа тормыш

1Сез Мәсих белән бергә терелеп торгансыз икән, күктәге нәрсәләргә ашкыныгыз, Мәсих анда Аллаһының уң ягында утыра[+]. 2Җирдәге нәрсәләр турында түгел, күктәгеләр турында уйлап карагыз. 3Сез үлдегез, ә тормышыгыз Мәсих белән бергә Аллаһыда яшеренгән бит[+]. 4Тормышыгыз – Мәсих, һәм Ул килгәндә, сез дә данын уртаклашып, Аның белән бергә килерсез[+].

5Шулай итеп, үзегездәге дөньяви теләкләрне: фәхешлек, бозыклык, нәфес, яман теләкне һәм потка табынуга тиң булган комсызлыкны үтерегез[+]. 6Боларның барысы да Аллаһының ачуын китерә[*][+]. 7Кайчандыр сез дә боларны эшләгәндә, шул юлларда йөрдегез[+]. 8Ә хәзер сез аларның һәммәсеннән: ачу, ярсу, усаллык, яман теллелек һәм әдәпсез сүзләрдән котылыгыз,[+] 9бер-берегезгә ялган сөйләмәгез. Сез бөтен кылган гамәлләрегез белән бергә элекке яшәү рәвешегезне кием салгандай салып ташладыгыз бит[+] 10һәм яңа кеше булып киендегез. Яңа кешене яратучы Аллаһы, Үзен сезгә тагын да ныграк таныту өчен, сезне һәрвакыт Үзенә охшашлы итеп үзгәртеп тора[+]. 11Шуңа күрә инде яһүди булмаганнар һәм яһүдиләр, сөннәтле һәм сөннәтсезләр[†], вәхшиләр, скифлар[*], коллар һәм иреклеләр арасында бернинди аерма юк, әмма Мәсих – һәммәсе һәм барысында[+].

12Сез, сөекле изгеләр, Ул сайлап алган кешеләр буларак, шәфкатьле, игелекле, тыйнак, басынкы, түземле булыгыз[+]. 13Бер-берегезгә сабырлык күрсәтегез һәм, үпкәгез булса, бер-берегезне кичерегез. Мәсих сезне кичергәндәй, сез дә бер-берегезне кичерегез[+]. 14Бу сыйфатларның барысына мәхәббәтне өстәгез, ул, һәммәсен берләштереп, камиллеккә илтә[+]. 15Йөрәкләрегез белән Мәсихнең иминлеге хакимлек итсен. Сез, бер тәннең әгъзалары булып, нәкъ менә шушы иминлектә яшәү өчен чакырылгансыз бит. Рәхмәтле булыгыз,[+] 16Мәсихнең сүзе сездә бар муллыгы белән урнашсын. Бер-берегезне һәр төрле зирәклек белән өйрәтегез һәм үгетләгез. Рәхмәт әйтеп, Аллаһыга мәдхияләр, мактаулы шигырьләр һәм рухи җырлар җырлагыз[+]. 17Сез нәрсә генә эшләсәгез яки ни генә сөйләсәгез дә – барын да Хакимебез Гайсә Мәсихкә таянып һәм Аның аша Атабыз Аллаһыга шөкер итеп эшләгез[+].


Яңа тормыштагы үзара мөнәсәбәтләр

18[•]Хатыннар, Хаким Гайсәгә иман итүчеләр үзләрен ничек тотарга тиеш булса, ирләрегезгә шулай буйсыныгыз[+]. 19Ирләр, хатыннарыгызны яратыгыз һәм аларга кырыс булмагыз[+]. 20Балалар, һәрнәрсәдә ата-аналарыгызның сүзен тыңлагыз, чөнки бу Хакимгә мәгъкуль[+]. 21Аталар, балаларыгыз кайгыга батмасыннар өчен, аларны ярсытмагыз. 22Коллар, дөньядагы хуҗаларыгызга һәрнәрсәдә буйсыныгыз, хезмәт итүегез кешеләргә ярарга тырышып һәм күз буяп түгел, ә тирән хөрмәт белән, Аллаһыдан куркып, чын күңелдән булсын[+].

23-24Хакимнән бүләккә мирас алачагыгызны белеп, нәрсә генә эшләсәгез дә, кешеләр өчен түгел, Хаким өчен эшләгәндәй, чын күңелдән башкарыгыз, чөнки сез Хаким Мәсихкә хезмәт итәсез[+]. 25Ә хаксызлык кылучы үзенә тиешлесен алачак. Аллаһы каршында барысы да тигез[+].

#### 4

1Хуҗалар, күктә сезнең дә Хуҗагыз барлыгын истә тотып, колларыгызга карата намуслы һәм гадел булыгыз.


Төрле үгет-нәсыйхәтләр

2Армый-талмый догада булыгыз, дога кылып һәм шөкер итеп уяу торыгыз[+]. 3Шул ук вакытта, Мәсих сере турында игълан итү өчен, Аллаһы ишек ачсын дип, безнең өчен дә дога кылыгыз – мин менә шуңа күрә тоткынлыкта бит[+]. 4Кешеләргә әлеге сер турында тиешенчә ачык һәм аңлаешлы итеп сөйли алуым өчен дога кылыгыз. 5Чит кешеләр белән аралашканда, һәрбер уңайлы очрактан файдаланып, төпле акыл күрсәтегез[+]. 6Сүзегез һәрвакыт ягымлы, мавыктыргыч һәм төпле булсын, һәркемгә ничек җавап бирергә кирәклеген белегез[+].


Соңгы сәламнәр

7[•]Минем турыда сезгә ышанычлы хезмәтче һәм Хаким Гайсә эшендә хезмәттәшебез, сөекле Тухик имандашыбыз барысын да хәбәр итәр[+]. 8-9Хәлебез турында белдерү һәм күңелләрегезне күтәрү өчен, мин аны сездән килгән ышанычлы һәм сөекле имандашыбыз Онисим белән бергә яныгызга җибәрәм: алар мондагы барлык хәлләр турында сезгә сөйләп бирерләр[+][+]. 10-11Минем белән бергә зинданга ябылган Аристарх сезгә сәлам тапшыра һәм Барнабның ике туган энесе Марк (яныгызга килсә, аны кабул итегез, дигән әмер алдыгыз) һәм шулай ук Юсты дип тә аталган Ешуа сезгә сәлам тапшыра. Алар – Аллаһы Патшалыгы[†] хакына минем белән бергә хезмәт итүчеләр арасында Мәсихкә иман итүче яһүдиләрнең бердәнберләре. Алар миңа зур юаныч булдылар[+][+]. 12Сездән килгән Эпафрас, Мәсих Гайсә колы, сәлам тапшыра. Аллаһының бар ихтыяры белән җитлеккән булуыгыз һәм иманда торуыгыз өчен, ул һәрвакыт сезнең хакка бик тырышып дога кыла[+]. 13Аның турында шаһитлык бирәм: ул сезнең һәм Лаудикея, Һиераполис шәһәрендәгеләр хакына бик авыр хезмәт башкара. 14Без яраткан табиб Лүк һәм Димас сезне сәламли[+]. 15Лаудикеядәге имандашларга, Нумфага һәм аның өендә җыела торган иман итүчеләр бердәмлегенә сәлам әйтегез[+].

16Бу хатны укып чыккач, аны Лаудикеядәге иман итүчеләр бердәмлегендә дә укысыннар өчен җибәрегез, ә Лаудикея бердәмлегенә язылган хатны сез дә укыгыз[+]. 17Архипка: «Кара, Хакимбездән кабул иткән хезмәтне ахырына җиткер», – дип әйтеп куегыз[+].

18Бу сәламне мин, Паул, үз кулым белән язам. Минем зинданда утыруымны онытмагыз. Мәрхәмәт сезнең белән булсын[+].

### I Тессалуникәлеләргә хат

#### I Тессалуникәлеләргә хат

I Тессалуникәлеләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]


#### 1


Паулдан тессалуникәлеләргә беренче хат

1Паулдан, Силастан һәм Тимутәйдән Тессалуникәдәге иман итүчеләр бердәмлегенә[†], Атабыз[†] Аллаһы[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] өммәтенә[*] мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын[+].


Тессалуникәлеләрнең иманы

2Догаларыбызда сезне искә алып, барыгыз өчен дә һәрвакыт Аллаһыга рәхмәтләр укыйбыз[+]. 3Иман аркылы башкарган эшләрегезне, мәхәббәт белән илһамландырылган авыр хезмәтегезне һәм, Хакимебез Гайсә Мәсихкә өмет баглап, нык торуыгызны Атабыз булган Аллаһы алдында без һәрвакыт исебездә тотабыз.

4Имандашлар, Аллаһы сезне ярата һәм без сезне сайлап алуын беләбез,[+] 5чөнки без сөйләгән Яхшы хәбәр[†] сүзләрдә генә түгел, ә кодрәт, Изге Рух[†] һәм шул хәбәргә тирән ышану белән сезгә барып иреште. Бергә булганда, сезнең хакка ничек яшәгәнебезне беләсез бит[+]. 6Ул хәбәрне күп газаплар эчендә Изге Рухтан килгән шатлык белән кабул итеп, бездән һәм Хакимнән үрнәк алдыгыз[+]. 7Шулай итеп, сез Македуния һәм Ахая өлкәләрендә яшәүче барлык иман итүчеләргә[†] үрнәк булдыгыз. 8Раббы[†] сүзе сезнең аркылы Македуния һәм Ахая өлкәләрендә генә ишетелеп калмады, Аллаһыга иман итүегез һәркайда билгеле булды. Шуңа күрә безгә тагын нәрсәдер сөйләргә кирәк тә түгел. 9-10Безне ничек кабул итүегез хакында сөйлиләр, сез бит мәңге тере һәм хак Аллаһыга хезмәт итү, Углы Гайсәнең күкләрдән килүен көтү өчен, потларны калдырып, Аллаһыга борылдыгыз. Аллаһы Гайсәне үледән терелтте, Ул безне Аллаһының якынлашып килүче ачуыннан коткарачак[+][+].

#### 2


Паулның Тессалуникәдәге хезмәте

1Имандашлар, үзегез беләсез бит, сезнең янга килүебез файдасыз булмады. 2Белгәнегезчә, элегрәк без Филиппуйда газаплар кичердек, безне хурладылар. Ләкин, көчле каршылыкларга карамастан, Аллаһы безгә Үзенең Яхшы хәбәрен сезгә сөйләргә кыюлык бирде[+]. 3Өйрәтүебез ялгыш та, бозык уйлар белән дә түгел. Без берәүне дә алдарга теләмибез[+]. 4Яхшы хәбәрне тарату эшен ышанып тапшырырга Аллаһы безне лаеклы дип тапкан, шуңа күрә без Аның ихтыяры буенча сөйлибез. Сөйләгәндә, кешеләргә түгел, ә йөрәкләребезне сынаучы Аллаһыга ярарга тырышабыз[+].

5Белгәнегезчә, без беркайчан да ялагайланып йә комсызлыкны яшереп сөйләмәдек. Аллаһы – Үзе моңа шаһит[+]. 6Без кешеләрдән – сездән дә, башкалардан да – дан көтмәдек[+]. 7Мәсихнең рәсүлләре[†] буларак, сездән ихтирам таләп итә алыр идек, ләкин ана кеше үзенең сабыйлары турында кайгырткандай, яныгызда булганда, сезгә карата ягымлы идек. 8Сезне шулай нык яратканга күрә, Аллаһының Яхшы хәбәрен җиткерергә генә түгел, сезнең өчен гомеребезне бирергә әзер идек. Безнең өчен шундый кадерле булдыгыз[+]. 9Имандашлар, тырышып эшләвебезне һәм авыр хезмәтебезне хәтерлисез бит. Сезгә Аллаһының Яхшы хәбәрен сөйләгәндә, берегезгә дә йөк булмас өчен, көне-төне эшләдек[+]. 10Сезнең, ягъни иман итүчеләр алдында, изге, тәкъва[†] һәм кимчелексез булганлыгыбызга сез дә, Аллаһы Үзе дә шаһит. 11Ата кеше балаларына карата ничек булса, без дә һәрберегезгә карата шулай булдык, һәм сез бу турыда беләсез[+]. 12Без сезне үгетләдек, дәртләндердек, Үз Патшалыгы һәм данын уртаклашырга чакыручы Аллаһыга лаеклы тормышта яшәргә өндәдек[+].


Аллаһы сүзенең тәэсир итүе

13Шуның өчен дә Аллаһыга һәрвакыт рәхмәтләр әйтәбез: бездән ишеткән Аллаһы сүзен сез кешенеке итеп түгел, ә чынында ничек булса, шулай итеп, Аллаһы сүзе итеп кабул иттегез. Ул сүз сезгә, иман итүчеләргә, тәэсир итә[+]. 14Имандашлар, сез Яһүдиядә урнашкан, Мәсих Гайсәгә таянучы Аллаһы бердәмлекләре кебек булдыгыз: алар яһүдиләрдән җәфа чиккәндәй, сез дә үз милләттәшләрегездән җәфа чиктегез[+]. 15Яһүдиләр Хаким Гайсәне һәм пәйгамбәрләрне[†] үтергәннәр, ә безне куып җибәрделәр. Алар Аллаһыга да мәгъкуль түгел, бар кешеләргә дә каршы[+]. 16Котыла алсыннар дип, башка халыкларга сөйләргә телибез, ә яһүдиләр безгә комачауларга тырыша. Һәрвакыт шундый эшләр кылып, алар үз гөнаһларын[†] арттыра бара һәм, ниһаять, Аллаһының ачуы алар өстенә төшә[+].


Паулның тессалуникәлеләрне күрергә теләве

17Ә без, имандашлар, сезнең белән кыска вакытка аерылыштык (күңелләребез белән түгел, тәннәребез белән генә) һәм сезне бик нык сагынып, үзегезне күрәсебез килде[+]. 18Шуңа күрә яныгызга барырга теләдек: мин, Паул, берничә тапкыр барырга җыендым, ләкин шайтан[†] безгә комачаулады[+]. 19Хакимебез Гайсә килгәндә, сез булмасагыз, безнең өчен кем өмет, шатлык һәм мактау таҗы булыр икән[+]? 20Әйе, сез – безнең даныбыз һәм шатлыгыбыз!

#### 3

1Шуңа күрә, бүтән көтеп тора алмадык, Афинада үзебез генә калырга булдык[+] 2-3һәм, бу эзәрлекләүләр аркасында берегез дә икеләнмәсен өчен, сезне дәртләндерергә, иманыгызны ныгытырга дигән максат белән Мәсих турындагы Яхшы хәбәрне вәгазьләүдә Аллаһының хезмәттәше булган Тимутәй имандашыбызны яныгызга җибәрдек. Сез беләсез бит, безгә эзәрлекләүләр билгеләнгән[+][+]. 4Безнең белән шундый эзәрлекләүләр булачагы хакында алдан, бергә вакытыбызда әйткән идек һәм, белгәнегезчә, шулай булды да. 5Шуңа күрә, бүтән көтеп тора алмадым, иманыгызның ныклыгы хакында белергә теләп, Тимутәйне яныгызга җибәрдем, чөнки, аздыручы[*] сезне коткыга керткән һәм хезмәтебез бушка киткән, дип хәвефләндем[+].


Тимутәйнең куанычлы хәбәре

6Ә хәзер Тимутәй Тессалуникәдән кайтты да иманыгыз һәм мәхәббәтегез хакында куанычлы хәбәр җиткерде. Безне яхшы уйлар белән искә алуыгыз, без сезне бик нык күрергә теләгәндәй, сезнең дә безне күрергә теләвегез турында әйтте[+]. 7Шуңа күрә, имандашлар, иманыгыз турында ишеткәч, барлык газаплар һәм эзәрлекләүләр эчендә күңелебез юанды. 8Сез Хаким Гайсәгә булган иманыгызны нык тотасыз икән, димәк, хәзер без чыннан да яшибез. 9Сезнең өчен һәм Аллабыз алдында сезнең хакка кичергән шатлыкларыбыз өчен Аллабызга нинди рәхмәтләр әйтик икән? 10Сезнең белән күрешергә һәм иманыгызга җитешмәгән нәрсәләрне бирергә теләп, көне-төне тырышып дога кылабыз[+].

11Атабыз булган Аллаһы Үзе һәм Хакимебез Гайсә яныгызга барыр юлыбызны турайтсын[+]. 12Сезгә карата булган мәхәббәтебез арткандай, Хакимебез бер-берегезгә һәм барлык кешеләргә карата мәхәббәтегезне дә арттырып мул итсен[+]. 13Хакимебез Гайсә Үзенең изгеләре белән килгәндә, Атабыз Аллаһы алдында керсез, изге булуыгызны теләп, шулай итеп йөрәкләрегезне ныгытсын[+].

#### 4


Аллаһының теләге: изге булыгыз

1Аллаһыга яраклы булу өчен, ничек яшәргә кирәклеге турында өйрәткән идек, һәм сез шул өйрәтүләр буенча яшисез. Ә хәзер, имандашлар, без Хаким Гайсә хакына тагын да зуррак тырышлыклар куюыгызны үтенеп сорыйбыз[+]. 2Гайсә Мәсихнең вәкаләте белән сезне нәрсәләргә өйрәткәнебез турында беләсез бит. 3Аллаһы сезнең изге булуыгызны, азгынлыктан тыелып торуыгызны тели[+]. 4Һәрберегез үз тәнен изгелектә һәм кадерләп сакларга өйрәнсен иде. 5Аллаһыны белмәгән мәҗүсиләрдәй[†] дәрт һәм шәһвәт[*] кушканга иярмәгез[+]. 6Мондый очракларда берегез дә үзенә файда эзләп, имандашына[*] каршы явызлык кылмасын, чөнки андый эшләр кылган һәр кеше Хаким тарафыннан җәзага тартылачак. Без сезгә бу турыда кисәтү ясап әйткән идек инде. 7Аллаһы безне шакшы булырга түгел, ә изге булып яшәргә чакырды бит[+]. 8Шуңа күрә бу өйрәтүләрне кире кагучы зат кешеләрне түгел, ә сезгә Үзенең Изге Рухын җибәрүче Аллаһыны кире кага.

9Имандашларыгызны яратуга килгәндә, бу турыда язып торуның кирәге юктыр, чөнки Аллаһы сезнең үзегезне бер-берегезне яратырга өйрәтте[+] 10һәм, чынлап та, сез бөтен Македуния өлкәсендәге барлык имандашларны яратасыз. Сездән үтенеп сорыйбыз, имандашлар: тагын да ныграк тырышыгыз.

11Без кушканча, тыныч яшәргә, үз эшегез белән генә шөгыльләнергә һәм үз кулларыгыз белән эшләп табарга тырышыгыз[+]. 12Шулай эшләсәгез, чит кешеләр алдында тормышыгыз хөрмәт уятыр, үзегезнең ихтыяҗларыгызда беркемгә дә бәйле булмассыз[+].


Хаким Гайсәнең килүе

13Имандашлар, өметсез кешеләрдәй кайгырмавыгызны теләп, үлем йокысына киткәннәр турында белдерәсебез килә[+]. 14Без Гайсәнең үлгәненә һәм үледән терелгәненә ышанабыз, шуңа күрә Гайсәгә иман итеп, үлем йокысына киткәннәрне Аллаһы Аның белән алып киләчәгенә дә ышанабыз[+]. 15Хәзер сезгә әйтәчәк сүзләребез Хаким Гайсәнеке. Без, исәннәр – Хаким килгәнче яшәячәк кешеләр – үлем йокысына киткәннәрдән алдарак булмабыз[+]. 16Боерык ишетелгәндә, җитәкче фәрештә[†] һәм Аллаһы быргысының тавышы астында күкләрдән Хаким Үзе төшәчәк һәм Мәсихкә ышанып үлгәннәр беренче булып тереләчәкләр[+]. 17Шуннан соң без, исәннәр – монда калганнар – һавада Хакимне каршы алу өчен, алар белән бергә болытларда һавага алыначакбыз һәм без шулай мәңгегә Хакимебез белән бергә булачакбыз[+]. 18Бер-берегезне шушы сүзләр белән дәртләндерегез.

#### 5

1Бу хәлләрнең кайчан булачагы турында язуыбызның кирәге юк, имандашлар,[+] 2чөнки сез үзегез бик яхшы беләсез: Раббы көне, төнлә карак кергәндәй, көтмәгәндә килеп җитәчәк[+]. 3Кешеләр: «Бар да тыныч, куркыныч түгел», – дип әйткәндә, авырлы хатын-кызның бала тудыру газаплары җиткәндәй, кинәт һәлакәт килер, һәм алар качып котыла алмаслар[+]. 4Ә сез, имандашлар, караңгылыкта түгел, шуңа күрә ул көн сезгә карак кебек көтмәгәндә килмәячәк[+]. 5Сез барыгыз да – яктылык һәм көн балалары. Без төннеке һәм караңгылыкныкы түгел[+]. 6Шулай итеп, башкалардай йоклап ятмыйк, уяу һәм аек булыйк[+]. 7Йоклаучылар төнлә йоклыйлар, эчеп исерүчеләр төнлә эчеп исерәләр. 8Ә без, яктылык балалары булганга күрә, иманны һәм мәхәббәтне көбә кием итеп, котылуга булган өметне тимер башлык итеп киеп аек булыйк[+]. 9Аллаһы безне ачуга дучар итү өчен түгел, ә Хакимебез Гайсә Мәсих аркылы котылу алу өчен билгеләде[+]. 10Мәсих, исән булсак та, үлем йокысында булсак та, Аның белән бергә яшәвебезне теләп, безнең өчен үлде[+]. 11Шуңа күрә хәзер ничек эшләсәгез, бер-берегезне шулай дәртләндерегез һәм рухи яктан ныгытыгыз.


Паулның үгет-нәсыйхәте

12Имандашлар, арагызда авыр хезмәт куючы, Хаким исеменнән сезгә үгет-нәсыйхәт һәм юнәлеш бирүче кешеләрне хөрмәт итегез[+]. 13Хезмәтләре өчен аларга бик ихтирамлы булыгыз һәм аларны яратыгыз. Бер-берегез белән тыныч яшәгез[+].

14Сездән, имандашлар, үтенеп сорыйбыз: эшсез утыручыларны үгетләгез, курка торганнарның күңелләрен күтәрегез, хәлсезләргә ярдәм итегез. Бар кешеләргә карата түземле булыгыз[+]. 15Карагыз аны, берәү дә явызлыкка явызлык белән җавап бирмәсен. Һәрвакыт бер-берегезгә һәм бар кешеләргә яхшылык эшләргә тырышыгыз[+].

16Һәрвакыт шатланыгыз[+]. 17Бертуктаусыз дога кылыгыз[+]. 18Нинди генә хәлдә булсагыз да, Аллаһыга рәхмәтләр әйтегез, чөнки сездән, Гайсә Мәсихнеке булган кешеләрдән, Аллаһы шуны тели[+].

19Изге Рухны сүндермәгез[+]. 20Пәйгамбәрлек итүгә кимсетеп карау булмасын. 21Аллаһыданмы, түгелме икәнен белү өчен, бар нәрсәне сынап карагыз, яхшылыкта булыгыз,[+] 22һәртөрле явызлыктан читкә китегез.

23Тынычлык чыганагы булган Аллаһы Үзе сезне бөтен килеш изге итсен. Хакимебез Гайсә Мәсих килгәндә, Ул бөтен барлыгыгызны: рухыгызны да, күңелегезне дә, тәнегезне дә саф килеш сакласын[+]. 24Сезне Чакыручы моны эшләячәк, чөнки Ул ышанычлы[+].

25Имандашлар, безнең өчен дога кылыгыз[+]. 26Бар имандашларны изге үбү белән сәламләгез[+]. 27Хакимнең абруе белән таләп итәм: бу хатны барлык имандашларга укыгыз[+]. 28Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең белән булсын.

### II Тессалуникәлеләргә хат

#### II Тессалуникәлеләргә хат

II Тессалуникәлеләргә хат


[1]

[2]

[3]


#### 1


Паулдан тессалуникәлеләргә икенче хат

1Паулдан, Силастан һәм Тимутәйдән Тессалуникәдәге иман итүчеләр бердәмлегенә[†], Атабыз[†] Аллаһы[†] һәм Хакимебез[†] Гайсә Мәсих[†] өммәтенә[*] сәлам[+]. 2Сезгә Атабыз Аллаһыдан һәм Хакимебез Гайсә Мәсихтән мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын.


Хаким Гайсәнең Аллаһының гадел хөкеме белән килүе

3Без һәрвакыт сезнең өчен Аллаһыга рәхмәтләр әйтергә тиеш, имандашлар. Шулай эшләү дөрес, чөнки сезнең иманыгыз ныгыганнан ныгый, һәркайсыгызның бер-берегезгә булган мәхәббәте арта бара[+]. 4Шуңа күрә, барлык эзәрлекләүләр һәм газаплар кичергәндәге түземлегегез, иманыгыз белән Аллаһының бердәмлекләре алдында мактанабыз[+]. 5Боларның барысы да Аллаһы хөкеменең гадел икәнен күрсәтә. Нәтиҗәдә, сез Аллаһы Патшалыгына[†] керергә лаеклы дип саналырсыз: аның хакына газап чигәсез дә бит инде[+]. 6Аллаһы гадел: газап чигүегез өчен, гаепле кешеләргә кайгы-хәсрәт бирә,[+] 7-8ә сезгә, җәфа чигүчеләргә, һәм безгә тынычлык бүләк итә. Ул моны, Хаким Гайсә көчле фәрештәләре[†] белән ялкынланып янып торган утта пәйда булып, күкләрдән төшкәндә эшләр. Хаким Гайсә Аллаһыны белмәүчеләрне һәм Үзе турындагы Яхшы хәбәрне[†] тыңламаучыларны җәзага тартыр[+][+]. 9Җәзалары – мәңгелек һәлакәт, алар Хаким хозурыннан һәм Аның шөһрәтле кодрәтеннән аерып алынырлар[+]. 10Хаким Үзенең изгеләреннән[†] дан, Үзенә иман китергәннәрнең барысыннан да мактау кабул итү өчен килгән көнне, сез дә алар арасында булырсыз, чөнки сөйләгән хәбәребезгә ышандыгыз[+].

11Шуңа күрә, без һәрвакыт сезнең өчен дога кылабыз, Аллабыз сезне Үзе чакырган тормыш юлына лаеклы итсен, һәр яхшы ниятне һәм иман эшен Үзенең кодрәте белән төгәлләсен, дип үтенәбез[+]. 12Аллаһының һәм Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте белән Хакимебез Гайсә исеме сездә шулай данланыр һәм үзегез дә Аның аша данланырсыз.

#### 2


Канунсыз кеше турында

1Хакимебез Гайсә Мәсихнең килүе һәм янына җыелачагыбыз турында язып китәбез. Имандашлар, сездән үтенеп сорыйбыз:[+] 2ашыгыч фикер йөртеп, акылыгызны югалтмагыз. Раббының көне[†] җитте, дип рух игълан иткән пәйгамбәрлек сүзе дә, яки кемдер әйткән сүз дә, яки янәсе бездән килгән хат та сезне борчымасын. 3Карагыз аны, сезне беркем дә алдамасын. Аллаһыдан баш тартмыйча һәм һәлакәткә дучар ителгән канунсыз кеше килмичә торып, ул көн җитмәячәк[+]. 4Ул кеше алла дип аталган һәм кешеләр табына торган һәр нәрсәгә каршы чыгып, үзен югары күтәрәчәк, Аллаһы йортына[†] кереп утырачак һәм үзен Аллаһы дип игълан итәчәк[+]. 5Мин яныгызда булганда, шул турыда сөйләгәнемне хәтерләмисезмени?

6Канунсыз кешегә билгеләнгән вакыттан алдан килергә ирек бирмичә, аны нәрсә тоткарлап торуын сез хәзер беләсез. 7Канунсызлыкның яшерен көче инде эшкә тотынган, ләкин тоткарлаучы үзе киткәнче тоткарлавын дәвам иттерер[+]. 8Шунда канунсыз кеше пәйда булыр, Хаким Гайсә аны тыны белән үтереп, килүенең балкышы аны юк итәчәк[+]. 9Шайтан[†] тәэсирендә канунсыз кеше зур көч, ялган галәмәтләр, могҗизалар күрсәтеп килер,[+] 10һәртөрле явыз хәйләләрне һәлакәткә баручыларга каршы кулланыр. Алар һәлакәткә баралар, чөнки үзләрен коткара алырдай хакыйкатьне яратудан баш тарттылар[+]. 11Шуңа күрә, Аллаһы аларга зур буталчыклык җибәрер, һәм алар ялганга ышанырлар[+]. 12Нәтиҗәдә, хакыйкатькә ышанмыйча явызлыктан тәм табучылар хөкем ителерләр.


Аллаһы сезне сайлады: нык торыгыз

13Имандашлар – Хакимебезнең сөеклеләре, сезнең өчен һәрвакыт Аллаһыга рәхмәтләр әйтергә тиешбез, чөнки Рухның сезне изге итүе һәм хакыйкатькә ышануыгыз аркылы Аллаһы беренче булып коткару өчен сезне сайлады[+]. 14Аллаһы сезне моңа, Хакимебез Гайсә Мәсихнең шөһрәтенә[†] ирешүегезне теләп, без сөйләгән Яхшы хәбәр аркылы чакырды[+]. 15Шуңа күрә, имандашлар, нык торыгыз, без сөйләгән яки хатлар аша сезгә җиткергән өйрәтүләрдән тайпылмагыз[+].

16Хакимебез Гайсә Мәсих Үзе һәм безгә мәхәббәтен күрсәткән, Үзенең мәрхәмәтлелегендә мәңгелек юану, какшамас өмет биргән Атабыз Аллаһы[+] 17күңелләрегезне юатсын, һәртөрле яхшы эшләрне башкарырга һәм яхшы сүзләр сөйләргә сезгә көч бирсен[+].

#### 3


Дога кылу турында үтенү

1Әйтелгәннәргә өстәп, шуны сорыйбыз, имандашлар: башка җирләрдә дә Раббының сүзе үзегездә кебек тиз таралсын һәм ихтирам ителсен дип, безнең өчен дога кылыгыз[+]. 2Шулай ук бозык һәм явыз кешеләрдән арынсак иде, дип дога кылыгыз, бар кешеләр дә иман итмиләр бит[+].

3Ә Хаким Гайсә Ул ышанычлы. Ул сезне ныгытыр һәм явыздан саклар[+]. 4Без кушканнарны хәзер дә, киләчәктә дә башкаруыгызга Хакимгә таянып ышанабыз. 5Хаким йөрәкләрегезне Аллаһының мәхәббәтенә һәм Мәсих бирә торган түземлелеккә юнәлтсен[+].


Ялкаулык турында кисәтү

6Имандашлар! Хакимебез Гайсә Мәсих исеменнән сезгә әмер бирәбез: бездән кабул итеп алган өйрәтүләр буенча яшәмичә, ялкаулыкта гомер кичерә торган имандашлар белән аралашмагыз[+]. 7Безнең үрнәк буенча ничек яшәргә тиеш икәнегезне үзегез беләсез. Без арагызда яшәгәндә ялкауланмадык[+]. 8Беркемнең дә икмәген бушлай ашамадык, берегезгә дә йөк булмас өчен, көне-төне тырышып эшләдек[+]. 9Сорарга хакыбыз булмаган өчен түгел, ә ияреп эшләвегезне теләп, шулай үрнәк күрсәттек[+]. 10Яныгызда булганда, сезгә: «Кем эшләргә теләми, шул ашамый» дигән сүзләрне кагыйдә итеп әйткән идек[+]. 11Кайберләрегезнең ялкаулыкка салышулары, бернәрсә эшләмичә башка кешеләрнең эшләренә тыкшынулары турында ишеттек бит[+]. 12Андый кешеләргә Хакимебез Гайсә Мәсихнең исеме белән әмер бирәбез һәм өндибез: ризыкларын, үзләре хезмәт куеп, тыныч кына эшләп тапсыннар. 13Ә сез, имандашлар, яхшылык эшләүдән арымагыз[+].

14Әгәр дә берәрсе бу хатта язылган сүзләрне тыңламаса, ул кешегә игътибарыгызны юнәлтегез һәм, аңа оят булсын өчен, аның белән аралашмагыз. 15Ләкин ул кешене дошман дип исәпләмәгез, ә имандашыбыз сыйфатында үгетләгез[+].

16Тынычлык чыганагы Хаким Гайсә Үзе сезгә һәрвакыт һәм һәр эштә иминлек бирсен. Хаким барыгыз белән дә булсын[+].

17Мин, Паул, сәламләүләремне үз кулым белән язам. Бу – һәр язган хатымның үзенә хас билгесе[+]. 18Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте барыгыз белән дә булсын!

### I Тимутәйгә хат

#### I Тимутәйгә хат

I Тимутәйгә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]


#### 1


Паулдан Тимутәйгә беренче хат

1Коткаручыбыз[†] Аллаһы[†] һәм өметебез Мәсих[†] Гайсәнең әмере буенча Мәсих Гайсә рәсүле[†] Паулдан сәлам![+] 2Имандагы чын углым Тимутәйгә Атабыз[†] Аллаһы вә Хакимебез[†] Мәсих Гайсәдән мәрхәмәт[†], шәфкать, иминлек булсын[+].


Ялган тәгълиматлар турында кисәтү

3Македуниягә киткәндә, мин синең Эфестә калуыңны үтендем, хәзер дә анда булуыңны телим. Анда кайберәүләр чит тәгълиматка өйрәтәләр, ә син аларны туктатырга тиеш. 4Аларга риваятьләргә һәм очсыз-кырыйсыз шәҗәрәләргә игътибар итмәскә куш. Болар бәхәсләр генә тудыра һәм Аллаһы ниятенең алга китүенә ярдәм итми, ә Аллаһы нияте иман аркылы эш итә[+]. 5Мин кушканнарның максаты исә – чын йөрәктән һәм саф вөҗданнан, риясыз иманнан килгән мәхәббәт[+]. 6-7Кайберәүләр, болардан читләшеп, ни сөйләүләрен һәм нәрсә раслауларын аңламаган хәлдә, Канун[†] укытучылары буласы килеп, буш сүзләр сөйли башладылар[+]. 8Без исә Канунның яхшы икәнлеген беләбез, тик ул дөрес кулланылырга тиеш[+]. 9Шуны да беләбез: Канун тәкъва кешеләр өчен түгел, канунсызлар һәм буйсынмаучылар, имансызлар һәм гөнаһлылар[†], Аллаһыны да, изге нәрсәләрне дә ихтирам итмәүчеләр, атасын яки анасын үтерүчеләр һәм кеше үтерүчеләр өчен,[+] 10фәхешләр, ирләр белән җенси мөнәсәбәткә керүче ирләр, кеше урлаучылар, ялганчылар, ялган шаһитлар һәм төпле тәгълиматка каршы килгән башка һәммәсе өчен чыгарылган. 11Шөһрәтле Аллаһының бөеклеге турындагы миңа ышанып тапшырылган Яхшы хәбәрдә[†] шулай өйрәтелә[+].


Аллаһының шәфкать күрсәтүе өчен рәхмәт әйтү

12Миңа көч биргән Хакимебез Мәсих Гайсәгә рәхмәт: Ул мине ышанычлы санап, Үзенең хезмәтенә билгеләде[+]. 13Элек көфер сөйләүче, эзәрлекләүче һәм дорфа булсам да, Аллаһы миңа шәфкать күрсәтте. Мәсихкә ышанмаганга, ни эшләгәнемне белми идем[+]. 14Хакимебез Мәсих Гайсәнең мәрхәмәте исә миңа Ул алып килгән иман һәм мәхәббәт белән бергә мул итеп бирелде[+].

15Мәсих Гайсә дөньяга гөнаһлыларны коткару өчен килде дигән сүз хак һәм тулысынча кабул итүгә лаеклы. Гөнаһлылар арасында иң начары – мин[+]. 16Ләкин, Мәсих Гайсә бар сабырлыгын миндә – гөнаһлыларның иң начарында күрсәтсен дип, миңа шәфкать кылынды. Шуның белән Ул киләчәктә Үзенә иман итеп, мәңгелек тормыш алачак кешеләргә мине үрнәк итте. 17Мәңгелек Патшага, үлемсез, күзгә күренмәс бердәнбер Аллаһыга мәңге-мәңгегә хөрмәт һәм дан! Амин.

18Тимутәй углым, синең хакта элек сөйләнгән пәйгамбәрлек сүзләре буенча, бу әмерне сиңа ышанып тапшырам: аларга таянып, яхшы көрәшче бул[+]. 19Иман һәм саф вөҗданыңны сакла. Кайберәүләр исә, вөҗданы кушканны кире кагып, иманнарын һәлакәткә дучар иттеләр: 20Һүменәй белән Искәндәр алар арасында иде, аларны, көфер сүзләр сөйләмәскә өйрәнсеннәр дип, шайтан[†] кулына тапшырдым[+].

#### 2


Гыйбадәт кылу турында киңәшләр

1-2Иң элек шуны үтенәм: тулысынча диндарлык һәм сафлык белән гаугасыз вә тыныч гомер кичерик дип, бар кешеләр һәм шулай ук патшалар, хакимият кешеләре өчен сорагыз, дога кылыгыз, ялварыгыз, шөкер итегез[+]. 3Бу Коткаручыбыз Аллаһы алдында яхшы һәм мәгъкуль[+]. 4Ул барлык кешеләрнең котылуын һәм хакыйкатьне тануларын тели[+].

5-6Аллаһы бер,
Аллаһы белән кешеләр арасында арадашчы да бер,
Ул – бар кешеләр котылсын өчен,
Үз тормышын биргән Кеше – Мәсих Гайсә:
кирәкле вакытта Аллаһы бу турыда шаһитлык бирде[+][+].

7Мин бу хәбәрне игълан итүче һәм рәсүл, яһүди булмаганнарга иман һәм хакыйкать өйрәтүче итеп куелдым. Мин дөресен сөйлим, ялганламыйм[+].

8Инде шуны телим: ир-атлар һәр җирдә рухи яктан саф булып, ярсымыйча вә бәхәсләшмичә, кулларын күтәреп дога кылсыннар. 9Хатын-кызларга исә әдәплелек саклап, тыйнак һәм килешле киенергә кирәк. Алар үзләрен алтын, энҗе, кыйммәтле кием белән һәм чәчләрен үреп түгел,[+] 10ә игелекле эшләр белән бизәсеннәр. Үзләрен Аллаһыга багышлаган хатыннар нәкъ шулай эшләргә тиешләр дә. 11Хатын-кыз күндәмлек белән тавыш-тынсыз гына өйрәнсен[+]. 12Хатын-кызга ир-атны өйрәтергә, аның өстеннән баш булырга рөхсәт итмим, ул тавыш-тынсыз булсын[+]. 13Башта Адәм, аннан соң Һава яратылган бит,[+] 14һәм Адәм алданмаган, хатын-кыз, алданып, әмерне бозган[+]. 15Әмма әдәплелек белән иман, мәхәббәт һәм әүлиялектә торса, ул ана булу вазифасын үтәп[*] котылачак.

#### 3


Бердәмлек җитәкчеләре

1Иман итүчеләр бердәмлегенең[†] җитәкчесе булырга омтылучы кеше игелекле эш кылырга тели дигән сүзләр хак[+]. 2Ул җитәкче исә бер гаепсез, бер генә хатынның ире, тотнаклы, төпле, әдәпле, кунакчыл, өйрәтергә сәләтле булырга,[+] 3эчкече, сугыш чукмары, байлыкка комсыз түгел, йомшак күңелле, татулык сөюче булырга,[+] 4үз гаиләсе белән оста идарә итүче, балаларын бөтен хөрмәт белән, күндәм итеп тәрбияләүче булырга тиеш. 5Әгәр үз йорты белән идарә итә белмәсә, ул Аллаһы бердәмлеге турында ничек кайгырта алыр соң? 6Тәкәбберләнеп, иблис[†] төшкән хөкемгә төшмәс өчен, әле генә иманга килгән булырга тиеш түгел. 7Хурлыкка һәм иблис тозагына төшмәс өчен, чит кешеләр арасында да ул абруйлы булырга тиеш[+].


Бердәмлек ярдәмчеләре

8Шулай ук бердәмлек ярдәмчеләре дә икейөзле, эчәргә яратучы, хурлыклы табышка омтылучан булмаска,[+] 9иманыбызның Аллаһы тарафыннан ачылган серен саф вөҗдан белән саклаучы булырга тиеш. 10Аларны да башта сынап карасыннар, әгәр кимчелексез булып чыксалар, алар ярдәмчеләр булып хезмәт итсеннәр. 11Шулай ук хатын-кызлар[*] да яла якмый торган, тотнаклы, һәрнәрсәдә тугрылыклы, ихтирамга лаек булырга тиеш[+].

12Бердәмлек ярдәмчесе бер генә хатынлы, балаларын тәрбияли һәм гаилә эшләре белән яхшы идарә итә белүче булырга тиеш. 13Үз хезмәтләрен яхшы башкаручылар абруйлы дәрәҗәгә ия була, Мәсих Гайсәгә булган иманнары нигезендә кыюлыклары арта. 14Мин моны тиздән яныңа килеремә өметләнеп язам. 15Әгәр мин тоткарлансам, хакыйкать терәге һәм нигезе булган мәңге тере Аллаһы бердәмлегендә, димәк, Аллаһы йортында[†] син үзеңне ничек тотарга кирәклеген монда язганнарымнан белә алырсың. 16Иманыбызның сере бөек булуы бәхәссез:

Ул кеше тәнендә пәйда булды,
Изге Рух[†] тарафыннан хак дип күрсәтелде,
Аны фәрештәләр[†] күрде,
Ул халыклар арасында вәгазьләнде,
дөньяда иман белән кабул ителде,
дан белән күккә ашырылды[+].

#### 4


Тимутәйгә киңәшләр

1Изге Рух ачык әйтә: ахыр заманда кайберәүләр, алдакчы рухларга һәм җен өйрәтүләренә колак салып, иманнан кире чигенерләр[+]. 2Мондый өйрәтүләр икейөзле ялган сөйләүчеләрдән килер. Аларның вөҗданнары тою сәләтен югалткан. 3Бу ялганчылар никахлашуны тыялар һәм кайбер ризыкларны ашамаска кушалар. Ә Аллаһы ризыкларны иман итүчеләр вә хакыйкатьне белүчеләр шөкер итеп кабул итсеннәр өчен булдырган[+]. 4Аллаһы булдырган һәрнәрсә яхшы һәм шөкер итеп кабул ителсә, һичнәрсә кире кагылмаска тиеш,[+] 5чөнки ул Аллаһы сүзе һәм дога белән изге кылына[+].

6Иман сүзләре һәм үзең ияргән яхшы тәгълимат белән рухи яктан баеп, бу нәсыйхәтләрне имандашларга өйрәтсәң, Мәсих Гайсәнең яхшы хезмәтчесе булырсың. 7Имансыз һәм юк-бар риваятьләрне кире как, ә үзеңне ихлас күңелдән табынуга күнектер[+]. 8Тән күнекмәсенең файдасы аз, ә инде ихлас күңелдән табыну һәрнәрсәгә файдалы, чөнки ул хәзерге һәм киләчәк тормышны вәгъдә итә. 9Бу сүзләр хак һәм тулысынча кабул итүгә лаеклы[+]. 10Моның өчен без авыр хезмәт башкарабыз һәм ашкынабыз, чөнки барлык кешеләрне, бигрәк тә иман итүчеләрне Коткаручы мәңге тере Аллаһыга өмет баглыйбыз[+].

11Боларны башкаларга тапшыр һәм өйрәт. 12Синең яшьлегеңә һичкем түбәнсетеп карамасын, сөйләмдә, үз-үзеңне тотышыңда, мәхәббәттә, иманда, сафлыкта иман итүчеләргә үрнәк бул[+]. 13Мин килеп җиткәнче, Изге язманы[†] бердәмлек алдында укы, вәгазь сөйлә һәм өйрәт. 14Өлкәннәр[†] өстеңә кулларын куйганда, пәйгамбәр сүзе аша бирелгән рухи сәләтеңне игътибарсыз калдырма[+]. 15Алга китешең һәркемгә ачык күренсен өчен, шулар белән шөгыльлән, үзеңне шуларга багышла. 16Үз-үзеңне һәм өйрәтүләреңне күзәтеп тор һәм тайпылмыйча боларны башкаруыңны дәвам ит. Шулай эшләсәң, үзеңне дә, тыңлаучыларыңны да коткарырсың[+].

#### 5


Тол хатыннар, өлкәннәр, коллар турында киңәш

1Өлкән яшьтәге ир-атларны шелтәләмә, атаңны үгетләгәндәй үгетлә. Яшь ир-атларны – кардәшләреңне үгетләгәндәй,[+] 2өлкән хатыннарны – анаңны үгетләгән кебек, яшь хатыннарны бар сафлык белән кыз кардәшләреңне үгетләгән кебек нәсыйхәт ит.

3Чыннан да, ялгыз тол хатыннарга хөрмәт күрсәт. 4Ә тол хатынның балалары яки оныклары булса, алар башта, ата-аналары һәм әби-бабалары хакында кайгыртып, иманнарын эштә күрсәтергә өйрәнсеннәр, чөнки Аллаһы шуны тели[+]. 5Чыннан да, тол һәм ялгыз хатын Аллаһыга өмет баглый һәм, Аллаһыга ялварып, көне-төне дога кыла. 6Кәеф-сафа корып яши торган тол хатынны исә тере көе үле дип санарга була[+]. 7Кимчелексез булсыннар өчен, бу турыда кешеләрнең күңеленә сеңдер. 8Әгәр дә берәү кардәш-ырулары, бигрәк тә якыннары хакында кайгыртмый икән, ул иманыннан ваз кичкән һәм имансыздан да начаррак була.

9Бердәмлектәге толлар исемлегенә[*] алтмыш яше тулган һәм бер ирнең генә хатыны булган толлар кертелергә мөмкин. 10Аның игелекле эшләр кылуы билгеле булырга тиеш: балалар тәрбияләп үстергән, кунакчыллык күрсәткән, имандашларының аякларын юган[*], авырлык килгәннәргә ярдәм иткән һәм үзен һәртөрле игелекле эшкә багышлаган[+].

11Яшь тол хатыннарны исә исемлеккә кертмә, чөнки алар, җенси теләккә бирелеп, үзләрен Мәсихкә багышлаудан туктыйлар һәм тагын никахка керергә телиләр 12һәм, шулай итеп, беренче вәгъдәләрен бозып, үзләрен хөкемгә дучар итәләр. 13Шуның өстенә алар, өйдән-өйгә йөреп, эшлексез булырга күнегәләр, эшсез йөреп кенә калмыйлар, тиешсез нәрсәләр сөйләп гайбәт саталар һәм кеше эшенә тыкшыналар[+]. 14Шуңа күрә мин, яманатын сатар өчен, дошманнарга һичнинди сәбәп бирмәс өчен, яшь тол хатыннарның никахка керүен, балалар тудыруын, йорт-җирне карауларын телим[+]. 15Инде кайберәүләр, дөрес юлдан читкә борылып, шайтан юлына бастылар бит.

16Әгәр ниндидер иман итүче хатынның гаиләсендә толлар булса, бердәмлек алар өчен мәшәкатьләнмәсен һәм чыннан да тол булган хатыннарга ярдәм итә алсын өчен, ул аларга үзе ярдәм итәргә тиеш.


Бердәмлек өлкәннәре

17Яхшы җитәкчелек итүче өлкәннәр, бигрәк тә Аллаһы сүзен белдерүдә һәм өйрәтүдә авыр хезмәт башкаручылар хөрмәт һәм хезмәт хакын алырга лаеклы булып саналсыннар[+]. 18Изге язма болай ди бит: «ашлык сугучы үгезнең авызын бәйләп куйма»[*] һәм «эшче хезмәт хакына лаек»[+]. 19Өлкәнгә каршы шикаятьне[*] ике яки өч шаһит булганда гына кабул ит[+]. 20Башкаларда да курку тусын өчен, гөнаһ кылучыларны барысы алдында фаш ит[+].

21Аллаһы, Мәсих Гайсә һәм сайланган фәрештәләр алдында мин синнән үтенеп сорыйм: алдан ук тискәре карашта тормыйча һәм берьяклылык күрсәтмичә, бу кагыйдәләрне куллан. 22Хезмәткә сайлау билгесе итеп, һичкем өстенә ашыгычлык белән кулларыңны куйма[†] һәм башкаларның гөнаһларына катнашма, үзеңне саф тот[+]. 23Бүтән коры су гына эчмә, карының һәм еш авырмас өчен бераз шәраб та эч[+].

24Кайбер кешеләрнең гөнаһлары билгеле инде һәм турыдан-туры хөкемгә илтәләр, ә кайберләренең гөнаһлары исә соңрак ачылыр. 25Шул ук рәвештә игелекле эшләр дә билгеле, әгәр кайберләре билгесез икән, яшереп калу мөмкин булмас.

#### 6


Коллар һәм хуҗалар

1Аллаһы исемен һәм тәгълиматыбызны һичкем хурламасын өчен, коллык богавындагылар үз хуҗаларын барлык ихтирамга лаеклы дип санарга тиеш[+]. 2Хуҗалары иманлы булганнар, бер-берсе белән имандаш булганлыктан, аларга хөрмәтләрен азрак күрсәтергә тиеш түгел, тик тагын да күбрәк хезмәт итсеннәр, чөнки хезмәттән файда казанучы хуҗалар – газиз иманлылар. Боларны өйрәт һәм нәсыйхәт ит[+].


Ялган тәгълимат һәм чын байлык

3Әгәр кем дә кем, башка бер нәрсәгә өйрәтеп, Хакимебез Гайсә Мәсихнең хак сүзләре һәм иманыбызга туры килгән өйрәтү белән килешми икән,[+] 4ул тәкәббер, һичнәрсә белми, бәхәсләшергә һәм сүз көрәштерергә һәвәс. Болардан көнчелек, низаг, хурлау, мәкерле шикләнү килеп чыга,[+] 5акылларына зыян килгән һәм хакыйкатьтән мәхрүм калган кешеләр арасында фикер каршылыклары туа. Алар өчен Аллаһыга табыну – жиңел табыш алу ысулы гына[+].

6Кеше үзендә булганнар белән канәгать икән, Аллаһыга иман итү – чынлап та, зур табыш ул[+]. 7Без дөньяга һичнәрсә алып килмәдек, аннан һичнәрсә алып та китә алмабыз[+]. 8Ризыгыбыз һәм кием-салымыбыз булса, шуның белән канәгать булыйк[+]. 9Инде баерга теләүчеләр исә коткыга һәм бик күп акылсыз, зарарлы теләкләр тозагына төшәләр. Бу инде кешеләрне афәткә һәм һәлакәткә китерә[+]. 10Бар явызлыкның башлангычы – акчага хирыслык. Кайберәүләр, моңа бирелеп, иманнан читләшкәннәр һәм үз-үзләрен күп кайгыларга дучар иткәннәр[+].

11Ә син, Аллаһы кешесе, болардан кач һәм тәкъвалыкка[†], диндарлыкка, иманга, мәхәббәткә, түземлелеккә һәм басынкылыкка омтыл[+]. 12Иман өчен яхшы көрәшеп, мәңгелек тормышка ия бул. Син, күп шаһитлар алдында үз иманыңны таныганда, шул мәңгелек тормышка чакырылдың[+]. 13Һәрнәрсәгә тереклек бирүче Аллаһы алдында һәм Понти Пилатка шаһитлык биреп, иманны таныган Мәсих Гайсә хозурында сиңа[+] 14Хакимебез Гайсә Мәсих килгәнгә кадәр, әмеремне тел тидермәслек һәм кимчелексез итеп башкарырга кушам.

15-16Шөһрәтле һәм бердәнбер Хөкемдар,
патшаларның Патшасы һәм хакимнәрнең Хакиме[*],
бердәнбер үлмәс[*], якын бара алмаслык яктылыкта торучы,
һичбер кеше күрмәгән һәм күрүе дә мөмкин булмаган Аллаһы[*]
Мәсихне үз вакытында күрсәтәчәк.
Аллаһыга хөрмәт һәм мәңгелек хакимлек! Амин[+].

17Бу дөньяның байларын кисәт: алар тәкәбберләнмәсеннәр һәм ышанычсыз байлыкка түгел, хозурлану өчен безгә һәрнәрсәне мул итеп бирүче Аллаһыга өмет багласыннар[+]. 18Яхшылык кылырга, игелекле эшләре белән бай һәм юмарт булырга, үзләрендә булганны башкалар белән бүлешергә әзер торсыннар, дип кисәт аларны[+]. 19Шул рәвешчә, чын тормышка ирешү өчен, киләчәккә ныклы нигез булырлык хәзинә тупларлар.

20Әй, Тимутәй! Үзеңә ышанып тапшырылганны сакла. Имансыз буш сүзләр, урынсызга гыйлем дип аталып та, дөреслеккә туры килмәгән нәрсәләрдән читтә тор[+]. 21Кайберәүләр, шуларга бирелеп, иманнан читләштеләр.

Мәрхәмәт сезнең белән булсын[+].

### II Тимутәйгә хат

#### II Тимутәйгә хат

II Тимутәйгә хат


[1]

[2]

[3]

[4]


#### 1


Паулдан Тимутәйгә икенче хат

1-2Аллаһы[†] ихтыяры белән Мәсих[†] Гайсәнең рәсүле[†] Паулдан сөекле углым Тимутәйгә сәлам. Аллаһы тарафыннан вәгъдә ителгән, Мәсих Гайсә белән берлектәге тормыш хакында игълан итәргә җибәрелдем мин. Атабыз[†] Аллаһыдан вә Хакимебез[†] Мәсих Гайсәдән сиңа мәрхәмәт[†], шәфкать һәм иминлек булсын[+][+].


Тугрылыклы булырга өндәү

3Көндез һәм төнлә догаларымда сине даими рәвештә искә төшергәндә, әби-бабаларымдай саф вөҗдан белән үзем дә хезмәт итә торган Аллаһыга рәхмәт белдерәм[+]. 4Синең күз яшьләреңне истә тотып, күңелемне шатлыкка тутырыр өчен, сине бик күрәсем килә. 5Мин синең ихлас иманың турында искә төшерәм: Лоис әбиең дә, әниең Әүникә дә нәкъ шулай ышанганнар иде. Ул синдә дә бар дип инанам[+]. 6Шул сәбәптән хәтереңә төшерәм: кулларымны өстеңә куеп[†], Аллаһы биргән рухи сәләтне үстер[+]. 7Аллаһы безгә курку рухын түгел, көч, мәхәббәт һәм аек фикер йөртү рухын биргән бит[+].

8Шулай итеп, Хакимебез турында шаһитлык бирүдән курыкма һәм Аның хакына тоткын булган миннән оялма. Киресенчә, Аллаһы биргән көч-куәткә таянып, Яхшы хәбәр[†] өчен минем белән бергә газап чик[+]. 9Аллаһы безне коткарды һәм изге бер мөрәҗәгать белән чакырды. Без моңа кылган эшләребез аркасында түгел, Аның нияте һәм мәрхәмәте нигезендә ирештек. Ул безгә бу мәрхәмәтне дөнья яратылганчы ук Мәсих Гайсә аркылы биргән,[+] 10хәзер исә аны Коткаручыбыз[†] Мәсих Гайсәнең килүе аша күрсәтте. Мәсих Гайсә үлемне юк иткән һәм тормыш вә үлемсезлекне Яхшы хәбәр аркылы яктыга чыгарган[+]. 11Мин шул Яхшы хәбәрне игълан итүче, рәсүл һәм өйрәтүче итеп билгеләп куелганмын[+]. 12Шуның өчен газап чигәм дә, әмма оялмыйм, чөнки Кемгә ышануымны беләм, һәм миңа ышанып тапшырылганны теге бөек көнгә кадәр Аның саклый алачагына инанам[+].

13Мәсих Гайсәгә иман итеп һәм Аның мәхәббәтендә торып, миннән ишеткән төпле тәгълиматны үрнәк итеп тот. 14Үзеңә ышанып тапшырылган яхшы нәрсәне бездә яшәүче Изге Рух[†] ярдәме белән сакла[+].

15Асия өлкәсендәгеләрнең барысы да мине ташлап китүләрен беләсең. Фүгел һәм Һермогенис та алар арасында[+]. 16Хакимебез Гайсә Онисифор гаиләсенә шәфкать бирсен иде, чөнки ул күп тапкырлар минем күңелемне күтәрде һәм зинданда утыруымнан оялмады[+]. 17Киресенчә, Римга[†] килгәч, мине бик тырышып эзләгән һәм эзләп тапты. 18Теге бөек көнне Хакимебез Гайсә аңа Үзенең шәфкатен күрсәтсен[*]. Эфестә чакта аның миңа тырышып хезмәт итүен бик яхшы беләсең.

#### 2


Мәсих Гайсәнең яхшы көрәшчесе

1Углым, син Мәсих Гайсәнең мәрхәмәте белән көчле бул. 2Күп шаһитлар алдында миннән ишеткән нәрсәләрне өйрәтергә сәләтле ышанычлы кешеләргә тапшыр. Алар башкаларны да шуңа өйрәтсен. 3Мәсих Гайсәнең яхшы көрәшчесе кебек, газапларның үз өлешеңә тигәнен кабул итеп ал[+]. 4Бернинди хәрби хезмәткәр дә, гаскәр башлыгына ярарга тырышканга күрә, үзен көндәлек эшләр белән бәйләми. 5Шул рәвешчә, кеше ярышта кагыйдәләр буенча йөгерми икән, җиңүче таҗына лаек була алмас[+]. 6Авыр хезмәт башкаручы игенче җыеп алынган уңыштан үз өлешен беренче алырга тиеш[+]. 7Мин әйткәннәр турында уйла һәм Хакимебез Гайсә сиңа бар нәрсәне дә аңларга ярдәм итәр.

8Гайсә Мәсихне исеңдә тот. Ул, Давыт нәселеннән булып, үледән терелтеп торгызылды. Бу турыда мин игълан иткән Яхшы хәбәрдә әйтелә[+]. 9Яхшы хәбәрне тарату хезмәтен башкарып, хәтта җинаятьче кебек богауланып, мин газап чигәм. Әмма Аллаһы сүзен богаулап куеп булмый[+]. 10Шуңа күрә, Аллаһы сайлап алганнар хакына, алар да Мәсих Гайсә биргән котылуны һәм шуның белән бергә мәңгелек дан ала алсын өчен, мин барына да түзәм[+].

11Бу сүзләр хак:

Аның белән үлгәнбез икән,
Аның белән бергә яшәрбез дә[+].
12Әгәр түзәбез икән,
Аның белән бергә патшалык та итәрбез.
Әгәр Аңардан баш тартсак,
Ул да бездән баш тартыр[+].
13Без тугры булмасак та,
Ул һәрчак тугры булып кала,
чөнки Ул Үз-Үзен инкяр итә алмый[+].


Аллаһының мактаулы эшчесе

14Боларны бөтен кешеләрнең исләренә төшер һәм, сүзләр турында бәхәсләшмәсеннәр өчен, Аллаһы каршында аларны ныгытып кисәт. Мондый бәхәсләрнең бернинди дә файдасы юк, ә тыңлаучыларны һәлакәткә илтә[+]. 15Хакыйкать сүзенә дөрес өйрәтүче һәм эшен оятка калмаслык итеп башкаручы эшче булып, Аллаһының хуплавына ирешү өчен, мөмкин булганнарның барысын да эшлә. 16Имансыз буш сүзләрдән ерак тор, чөнки алар кешеләрне Аллаһыдан тагын да ныграк читләштерә[+]. 17Андый сүзләр таралучы яман шеш кебек. Һүменәй белән Филит тә шуларны таратучылар арасында[+]. 18Безнең өчен үледән терелү инде булды дип, алар хакыйкатьтән читкә тайпылып, кайберәүләрнең иманнарын какшаттылар[+]. 19Әмма Аллаһы корган нигез нык тора, аңа мондый сүзләр язылган: «Раббы[†] Үзенекеләрен белә»[*] һәм «Раббының исемен телгә алган һәр кеше явызлыктан читләшсен»[*][+].

20Зур йортта алтын һәм көмештән ясалган савыт кына түгел, агач һәм балчык савытлар да бар, аларның кайберләре – шәрәфле, икенчеләре гадәти эш өчен яраклы[+]. 21Шулай итеп, кем үзен явызлык кылудан чистартыр, шул Аллаһыга багышланган, Хуҗасына яраклы, һәрбер игелекле эшкә әзер булган шәрәфле кулланылыштагы савыт булыр.

22Яшьлекнең әдәпсез теләкләреннән кач, Раббыга чын йөрәктән мөрәҗәгать итүчеләр белән бергә тәкъвалыкка[†], иманга, мәхәббәткә, иминлеккә омтыл[+]. 23Акылсыз һәм томана бәхәсләргә катышма, аларның ызгыш-талашлар гына китереп чыгаруын беләсең[+]. 24Раббы колы исә бәхәсләшергә тиеш түгел, әмма һәммәсенә дә ягымлы булырга, өйрәтергә оста һәм сабыр булырга, 25өйрәтүләргә каршы булганнарга басынкылык белән үгет-нәсыйхәт бирергә тиеш. Бәлки Аллаһы аларны тәүбәгә китерер, һәм алар хакыйкатьне танып белер,[+] 26акылга утырып, үзләрен әсир кылган һәм үз ихтыярын үтәргә мәҗбүр итә торган иблис[†] тозагыннан котылып калыр[+].

#### 3


Ахыр заман әхлаксызлыгы

1Белеп тор: соңгы көннәрдә авыр вакытлар булачак[+]. 2Кешеләр үзләрен генә сөючән, байлык яратучан, мактанчык, һавалы һәм хурлаучан булыр. Алар ата-аналарына буйсынмаслар, яхшылыкның кадерен белмәсләр, изге нәрсәләрне ихтирам итмәсләр[+]. 3Алар рәхимсез, килешмәүчән, яла ягучан, тотнаксыз, шәфкатьсез булырлар һәм яхшылыкны дошман күрерләр[+]. 4Хыянәтчел, акылсыз, тәкәббер булыр һәм, Аллаһыны яратуга караганда, ләззәтне күбрәк яратырлар. 5Тышкы яктан ихлас күңелдән Аллага табынучы булып күренерләр, ә иманның көчен инкяр итәрләр. Андыйлардан ерак тор. 6Алар сиздермичә генә йортларга керәләр һәм гөнаһка[†] баткан вә төрле азгын теләкләрнең кубызына биюче бәхетсез хатын-кызларның күңелләрен кызыктыралар. 7Бу хатыннар исә һәрвакыт өйрәнәләр, әмма беркайчан да хакыйкатьне аңлауга ирешә алмыйлар. 8Янис һәм Ямбрис Мусага каршы килгән кебек[*], бозык акыллы һәм иманда файдасыз булган бу кешеләр шулай ук хакыйкатькә каршы киләләр. 9Әмма ерак китә алмаслар, чөнки тегеләрнең акылсызлыгы мәгълүм булган кебек, аларныкы да һәммәсенә ачык күренер[+].


Тимутәйгә киңәшләр

10-11Син исә өйрәтүләремә, яшәү рәвешемә, максатыма, иманыма, сабырлыгыма, мәхәббәтемә, түземлегемә иярдең. Мине ничек эзәрлекләүләрен һәм ничек газап чигүләремне беләсең. Антиухия, Икүниун һәм Лустра шәһәрләрендә нинди эзәрлекләүләргә дучар булуымны да беләсең. Мине барыннан да Хаким Гайсә коткарды![+] 12Мәсих Гайсәнеке булып, хак иман буенча яшәргә теләүчеләрнең барысы да эзәрлекләнер[+]. 13Мәкерле кешеләр һәм алдакчылар исә, башкаларны адаштырып һәм үзләре дә адашып, явызлыкларында тагын да алга китәрләр[+].


Иман һәм Изге язма

14Син исә нәрсәгә өйрәндең һәм нәрсәгә инандың, шуларны дәвам ит, чөнки кемнән өйрәнгәнеңне беләсең. 15Син Изге язмалар[†] белән балачактан ук таныш. Алар сиңа, Мәсих Гайсәгә иман итү аша, котылуга алып баручы акыл бирә ала[+]. 16-17Аллаһы кешесе сәләтле һәм барлык яхшы эшкә әзер булсын өчен, бөтен Язма Аллаһы тарафыннан рухландырылган һәм өйрәтү, шелтәләү, төзәтү һәм Аллаһыга яраклы булып яшәү турында үгет-нәсыйхәт бирү өчен файдалы[+][+].

#### 4

1Тереләрне һәм үлеләрне хөкем итәчәк Мәсих Гайсә Патша булып киләчәге хак, шуңа күрә Аллаһы һәм Мәсих Гайсә алдында сиңа җитди рәвештә кушам:[+] 2Аллаһы сүзен игълан ит, моны уңайлы һәм уңайсыз вакытта да эшләргә әзер тор, төзәт, шелтәлә, өйрәткәндә, һәрвакыт сабырлык белән үгетлә[+]. 3Шундый вакыт килер: төпле тәгълиматны тыңларга теләмәсләр, үзләренә ошаган, колакларына ятышлы итеп өйрәтүче укытучыларны гына үзләре янына күп итеп җыярлар, 4һәм, хакыйкатьне тыңламыйча, кешеләр уйлап чыгарган риваятьләргә колак салырлар. 5Син исә беркайчан да югалып калма, кайгыларга түземле бул, Яхшы хәбәр тарат, үз хезмәтеңне башкарып чык[+].

6Тормышым озакламый корбан ителер, бу дөньядан китәр вакытым җитте[+]. 7Мин яхшы көрәштем, ахырга тикле йөгердем, иманны саклап калдым[+]. 8Хәзер мине җиңүче бүләге – хаклык[†] таҗы көтә. Хаким Гайсә, гадел Хөкемче, миңа аны киләсе көнне бирәчәк. Миңа гына түгел, бәлки Үзенең килүен сагынып көтүчеләрнең барысына да бирәчәк[+].


Шәхси киңәшләр һәм үтенечләр

9Тиздән минем янга килергә тырыш, 10чөнки бу дөньяны яратып, Димас мине ташлап, Тессалуникә шәһәренә, Крискис – Гәләтия, Титус – Далматия өлкәләренә киттеләр[+]. 11Монда минем белән бер Лүк кенә. Маркны үзең белән алып кил, чөнки ул хезмәтемдә миңа ярдәм итә ала[+]. 12Тухикне исә мин Эфес шәһәренә җибәрдем[+]. 13Килгәндә, Троас шәһәрендә Карпларда калдырган җиләнемне һәм язма төргәкләремне[†], бигрәк тә күннән ясалганнарын алып кил[+].

14Тимерче Искәндәр миңа күп явызлыклар эшләде. Хаким аңа эшләренә карап түләр[+]. 15Үзең дә аннан саклан, чөнки ул сүзләребезгә бик нык каршы килде.

16Үземне беренче тапкыр яклаган вакытта минем белән беркем дә юк иде, барысы да мине калдырып китте. Бу аларга гаеп булып саналмасын! 17Хаким исә минем янда булды һәм, Аллаһының хәбәре минем аркылы тулысынча игълан ителсен һәм бар халыкларга ишетелсен өчен көч бирде һәм мин арыслан авызыннан коткарылдым[+]. 18Хаким мине һәрбер явыз эшләрдән йолып алыр[†] һәм, коткарып, Үзенең Күктәге Патшалыгына алып китәр. Аңа мәңгедән мәңгегә дан. Амин.

19Прискиллә белән Әкүл һәм Онисифорлар гаиләсен сәламлә[+]. 20Эрасты Көринт шәһәрендә калды. Трофимны Милит шәһәрендә авыру килеш калдырдым[+]. 21Кышка хәтле килеп җитәргә тырыш. Сине Әүбүл һәм Пудис, Лин белән Кләүдия һәм барлык имандашлар сәламли.

22Хаким Гайсә синең рухың белән булсын. Мәрхәмәт сезнең белән булсын.

### Титуска хат

#### Титуска хат

Титуска хат


[1]

[2]

[3]


#### 1


Паулдан Титуска хат

1Аллаһы[†] колы һәм Гайсә Мәсихнең[†] рәсүле[†] Паулдан сәлам. Аллаһы тарафыннан сайлап алынганнарны иманга һәм диндарлыкка илтүче хакыйкатьне танып белүгә алып барырга дип җибәрелдем мин[+]. 2Бу иман һәм хакыйкатьне танып белү – дөнья яратылганчы ук Аллаһы безгә вәгъдә иткән мәңгелек тормышка өметләндерә, ә Ул беркайчан да ялганламый. 3Билгеләнгән вакыт җиткәч, Коткаручыбыз[†] Аллаһы боерыгы буенча миңа ышанып тапшырылган вәгазь аша, Ул Үзенең бу хәбәрен игълан итте[+]. 4Минем белән бер үк иманны уртаклашучы чын углым Титуска Ата[†] Аллаһы вә Коткаручыбыз Мәсих Гайсәдән мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын[+].


Титусның Крит утравындагы вазифалары

5Төгәлләнмәгән эшләрне тәртипкә китерү һәм барлык шәһәрләрдә мин боерганча иман итүчеләр бердәмлекләренең[†] өлкәннәрен[†] билгеләү өчен, сине Критта калдырдым[+]. 6Бердәмлекнең өлкәне гаепсез, бер генә хатынның ире булырга тиеш. Балалары исә иман итүчеләр, бозыклык яки буйсынмаучылыкта шелтәдән азат булырга тиеш[+]. 7Бердәмлектәге җитәкче, Аллаһы эшләре белән идарә итүче буларак, бер гаепсез булырга тиеш бит. Ул тәкәббер, ачулы, эчкече, сугыш чукмары, хурлыклы табышка омтылучан түгел,[+] 8бәлки кунакчыл, яхшылык сөючән, төпле, гадел, диндар, үз-үзен тота белүче булырга тиеш. 9Башкаларны төпле тәгълимат белән үгетли һәм әлеге тәгълиматка каршыларны кире кага алсын өчен, шул тәгълиматка туры килгән ышанычлы сүзне тотарга тиеш.


Ялган укытучыларны фаш итү

10Буйсынмаучан, такылдык һәм ялганчы кешеләр бигрәк тә сөннәтле[†] иярченнәр арасында күп[+]. 11Авызларын ябарга мәҗбүр итәргә кирәк аларны, чөнки хурлыклы табыш хакына, тиеш булмаганнарны өйрәтеп, бер бөтен гаиләләрне җимерәләр[+]. 12Араларыннан берәү, аларның бер акыл иясе: «Критлылар – һәрвакыт алдакчы, явыз ерткычлар, ялкау һәм гуҗлар», – дигән. 13-14Бу шаһитлык хак.

Шуңа күрә төпле иманны тотсыннар һәм яһүдиләрнең риваятьләренә һәм хакыйкатьне кире кагучыларның кагыйдәләренә таянмасыннар өчен, аларны бик нык шелтәлә[+][+]. 15Сафлар өчен барысы да саф, әмма бозык һәм имансыз кешеләр өчен бернинди саф нәрсә юк, чөнки аларның акыллары һәм вөҗданнары бозык[+]. 16Алар, Аллаһыны беләбез, дип ышандыралар, әмма эшләре белән Аңардан ваз кичәләр. Алар әшәке, тыңлаусыз һәм һәртөрле игелекле эш өчен файдасыз[+].

#### 2


Иман итүчеләр бердәмлеге өчен кагыйдәләр

1Әмма син төпле тәгълиматка туры килгәннәрне генә өйрәт. 2Өлкән яшьтәге ир-атларга җиткер: алар тотнаклы, ихтирамга лаек, төпле булырга һәм иман итү, мәхәббәт, түземлектә нык торырга тиеш. 3Шулай ук өлкән яшьтәге хатын-кызларга да җиткер: алар үзләрен чын иман итүчеләр кебек тотарга, гайбәт сөйләшмәскә, эчкечелеккә бирелмәскә, бәлки башкаларны яхшылыкка өйрәтергә тиеш[+]. 4-5Аллаһы сүзенә хурлык килмәсен өчен, алар яшь хатыннарны үз ирләрен һәм балаларын яратырга, төпле, саф, яхшы хуҗабикә һәм ирләренә күндәм булырга өйрәтергә тиеш[+]. 6Шул рәвешчә, егетләргә дә төпле булырга нәсыйхәт бир[+]. 7Аларга барлык яхшы гамәлләрдә үрнәк күрсәт. Өйрәтүләреңдә намуслы һәм җитди бул;[+] 8каршы торучылар безнең турыда һичнинди начар сүз әйтә алмыйча оятка калсын өчен, сөйләмең кире какмаслык дөрес булсын[+].

9Колларга нәсыйхәт бир: бар нәрсәдә хуҗаларына буйсынсыннар, ярарга тырышсыннар, алар белән бәхәсләшмәсеннәр,[+] 10урлашмасыннар, бәлки үзләренең һәрнәрсәдә чыннан да тугры булуларын күрсәтсеннәр. Шулай итеп, алар Коткаручыбыз Аллаһының тәгълиматына һәрнәрсәдә дан китерерләр.


Аллаһының мәрхәмәте

11Һәр кешегә дә Аллаһының котылу алып килүче мәрхәмәте ачылган бит[+]. 12Әлеге бәрәкәт, алласызлыкны һәм дөньяви нәфесләрне кире кагып, безне бу дөньяда төпле, гадел һәм Аллаһыны хөрмәт итеп яшәргә өйрәтә[+]. 13Шул ук вакытта без бәхетле өметебез чынга ашуын – бөек Аллаһы һәм Коткаручыбыз Гайсә Мәсихнең шөһрәте[†] килүен көтәбез[+]. 14Безне барлык ялганнан йолып алу[†] һәм пакьләндерү өчен, Мәсих Үзен корбан итте. Пакьләндереп, Ул безне яхшылык кылырга ашкынып торучы Үз халкы итәргә теләде[+].

15Моның һәммәсен бар хакимлегең белән сөйлә, үгетлә һәм фаш ит. Сиңа беркем дә түбәнсетеп карамасын[+].

#### 3


Иман итүченең яхшы гамәлләре

1Башлыкларга, хакимлеккә буйсынырга һәм аларны тыңларга, һәртөрле яхшы эшкә һәрвакыт әзер торырга кирәклеген иман итүчеләрнең исләренә төшер[+]. 2Аларны шулай ук беркемне дә яманламаска, бәйләнчек булмаска, әмма бар кешеләргә карата һәрнәрсәдә басынкылык күрсәтеп, йомшак күңелле булырга өйрәт[+]. 3Чөнки кайчандыр без дә тинтәк, тыңлаусыз, алданган, төрле нәфес һәм ләззәтләр коллыгында идек; без тормышыбызны явызлыкта һәм көнчелектә үткәрдек; безгә нәфрәтләнделәр, һәм без дә бер-беребезгә нәфрәтләндек[+]. 4Әмма Коткаручыбыз Аллаһы Үзенең игелеклелеген һәм кешеләргә карата мәхәббәтен күрсәтеп, 5безне коткарды. Ул моны кылган тәкъва[†] эшләребез өчен түгел, ә Үз шәфкате белән эшләде. Гөнаһларыбызны[†] юып, безне коткарды, без яңадан тудык һәм Изге Рух[†] аша яңа тормыш кабул иттек[+]. 6-7Аның мәрхәмәте белән акланып[†], үзебез өметләнгән мәңгелек тормыш варислары булу өчен, Аллаһы бу Рухны Коткаручыбыз Гайсә Мәсих аша безгә мул итеп яудырды[+][+].

8Бу сүзләр хак. Синең бу нәрсәләр турында басым ясап әйтүеңне телим, Аллаһыга иман итүчеләр үзләрен яхшы эшләргә багышласын. Болар һәммәсе яхшы һәм кешеләр өчен файдалы[+]. 9Ә буш сүз көрәштерүләр, шәҗәрәләр һәм Канун[†] турындагы бәхәс һәм ызгыш-талаштан читләш, чөнки алар файдасыз һәм мәгънәсез[+]. 10Бер яки ике тапкыр кисәткәннән соң, бүленешләр китереп чыгара торган кеше белән бернинди уртак эшең булмасын[+]. 11Андый кеше бозык, һәм ул гөнаһ кыла, шуның белән үз-үзен хөкемгә дучар итүен син беләсең.


Шәхси киңәшләр һәм үтенечләр

12Мин яныңа Әртимәс яки Тухикне җибәрәм. Алар килеп җиткәч, үзең минем янга Никәполискә килү өчен, бөтен көчеңне куй, чөнки кышны анда чыгарга уйлыйм[+]. 13Канунчы Зинәс һәм Апуллусны, алар бернәрсәгә мохтаҗ булмаслык итеп, бик тырышлык белән юлга әзерлә[+]. 14Безнең кешеләр дә, башкаларның ихтыяҗларын канәгатьләндерә алсын өчен, үзләрен игелекле эшләргә багышларга өйрәнсеннәр, шунда аларның тормышы файдасыз булмас[+].

15Янымдагыларның һәммәсе дә сине сәламли. Безне яратучы имандашларның барысына да сәлам тапшыр. Мәрхәмәт сезнең барыгыз белән дә булсын.

### Филимунга хат

#### Филимунга хат

Филимунга хат


[1]


#### 1


Паулдан Филимунга хат


Коллык һәм туганлык

1-2Кадерле дустыбыз һәм хезмәттәшебез Филимунга, шулай ук йортыңда җыела торган иман итүчеләр бердәмлегенә[†], имандашыбыз Апфия ханым һәм көрәштәшебез Архипка Мәсих[†] Гайсә хакына зинданда утыручы Паул һәм имандашыгыз Тимутәйдән сәлам[+][+]. 3Атабыз[†] Аллаһы[†] вә Хакимебез[†] Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт[†] һәм иминлек булсын.

4Филимун, догаларымда сине искә төшергәндә, һәрвакыт Аллама рәхмәт укыйм,[+] 5чөнки Хакимебез Гайсәгә иманың һәм изгеләргә[†] карата мәхәббәтең турында еш ишетәм. 6Безнең өчен уртак иманыбыз сине Мәсихтә без ия булган бар яхшылыкны тагын да тирәнрәк аңлауга китерсен дип дога кылам[+]. 7Имандашым, мәхәббәтең миңа олы шатлык һәм зур юаныч булды, чөнки синең аша иман итүчеләрнең[†] күңелләре тынычланды.

8Мәсихтә рухи кардәшең буларак бурычыңны үтәүне таләп итәргә хакым булса да,[+] 9башка һичкем түгел, мин, Паул – Мәсих Гайсәнең илчесе һәм Аңа иман итүем[*] өчен хәзер зинданда утыручы тоткын – мәхәббәткә таянып, сиңа үтенеч белән мөрәҗәгать итүне кулайрак күрәм. 10Тоткынлыкта мин рухи атасы булган углым Онисим[*] хакына сиңа мөрәҗәгать итәм[+]. 11Элек ул сиңа файдасыз иде, хәзер исә синең өчен дә, минем өчен дә файдалы.

12Аны, йөрәгемнән өзеп, кире синең янга җибәрәм. 13Мин аны үз янымда калдырырга теләр идем: ул, сине алыштырып, Яхшы хәбәр[†] хакына зинданда вакытта миңа ярдәм итәр иде. 14Әмма ризалыгыңнан башка бернәрсә дә эшлисем килмәде: игелекле эшең ирексезләп кушканга түгел, ә ихтыяри булсын. 15Ул яныңда бөтенләйгә калсын өчен, синнән вакытлыча аерылып торган булуы да ихтимал. 16Хәзер ул кол кебек түгел, бәлки колга караганда да яхшырак – кадерле туганыңдай яныңда калыр иде. Мин аны бик яратам, әмма ул кеше буларак та, Хаким Гайсә иярчене буларак та синең өчен тагын да кадерлерәк[+].

17Шулай булгач, әгәр мине дус күрсәң, мине кабул иткәндәй, аны да якты чырай белән каршы ал. 18Ул сиңа ниндидер зыян китергән икән яки бирәчәге булса, боларны минем бурычым итеп сана. 19Мин, Паул, моны үз кулым белән язам: сиңа үзем түләячәкмен. Инде үзеңнең дә тормышың белән миңа бурычлы булуыңны әйтеп тормыйм[+]. 20Әйе, имандашым, Хакимебез хакына миңа яхшылык кыл; Мәсихтә имандаш буларак, күңелемне күтәр. 21Бу үтенечемне кире какмасыңа ышанып язам һәм сораганымнан күбрәк тә эшләячәгеңне беләм.

22Шулай ук минем өчен дә бер бүлмә хәстәрләп куйчы, чөнки догаларыгызга җавап булып, сезгә кире әйләнеп кайтырмын дип өметләнәм.

23-24Мәсих Гайсә хакына кулга алынган Эпафрас һәм хезмәттәшләрем Марк, Аристарх, Димас һәм Лүк тә сине сәламли[+][+].

25Хакимибез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең рухыгыз белән булсын.

### Гыйбриләргә хат

#### Гыйбриләргә хат

Гыйбриләргә хат


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]


#### 1


Гыйбриләргә[*] хат


Аллаһы Углы фәрештәләрдән өстенрәк

1Аллаһы[†] борынгы заманда пәйгамбәрләр[†] аша ата-бабаларыбызга күп мәртәбәләр һәм күп төрле сөйләде. 2Шушы соңгы көннәрдә Ул безгә Углы аша сөйләде. Аллаһы Углын бөтен нәрсәнең варисы итеп куйган һәм галәмне Аның аша барлыкка китергән иде[+]. 3Углы – Аллаһының данын[†] чәчкән яктылык вә Аллаһы асылының төп-төгәл чагылышы. Ул һәммә нәрсәне Үзенең кодрәтле сүзе белән тотып тора. Кешеләрне гөнаһларыннан[†] пакьләндергәч[†], Ул күкләрдә Мәһабәт Аллаһының уң ягына утырды[+]. 4Аның алган исеме фәрештәләрнекеннән[†] никадәр данлырак булса, Ул Үзе дә алардан шулкадәр өстенрәк торыр[+].

5Фәрештәләрнең берәрсенә кайчан да булса:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң[†] булдым»[*], –

дип әйткәнме Аллаһы? Тагын фәрештәләрнең кайсы турында да булса:

«Мин – Аның Атасы булырмын,
ә Ул Минем Углым булачак»[*], –

дип әйткәнме Аллаһы[+]? 6Янә дөньяга Үзенең беренче Углын китергәндә, Аллаһы:

«Барлык Аллаһы фәрештәләре Аңа табынсын»[*], –

ди[+]. 7Фәрештәләр турында Аллаһы:

«Аллаһы Үзенең фәрештәләрен җилләр итә,
хезмәтчеләрен янып торган ялкын итә»[*], –

ди[+]. 8Углы турында исә:

«Йа Аллам, тәхетең мәңгелектер,
патшалык таягың – гаделлек таягы ул, – ди. –
9Сөекледер Сиңа тәкъвалык[†],
нәфрәтледер Сиңа яманлык.
Шуңа күрә Аллаһы, Синең Аллаң,
ишләрең арасыннан Сине өстен куйды –
сөенеч мае белән майлады»[*][+].

10Аллаһы тагын болай ди:

«Йа Раббым[†], һәммәсеннән элек Син җирнең нигезләрен бар иттең,
күкләр дә – Синең кулларыңның эше.
11Алар бетәчәк, ә Син мәңге булачаксың.
Алар һәммәсе дә кием-салым кебек тузып бетәчәк.
12Син аларны өс киемедәй төреп алачаксың,
алар киемдәй алыштырылачак,
әмма Син үзгәрешсез калачаксың,
гомер елларың беркайчан бетмәячәк»[*][+].

13Фәрештәләрнең берәрсенә Аллаһы кайчан да булса:

«Дошманнарыңны синең аяк астына
баскыч басмасы итеп түндергәнче,
Минем уң ягымда утыр»[*], –

дигәнмени[+]? 14Фәрештәләр – котылуны мирас итеп алачак затларга хезмәт итү өчен җибәрелгән рухлар түгелмени[+]?

#### 2


Бөек коткарылу

1Шуңа күрә, туры юлдан читкә чыкмас өчен, ишеткәннәребезгә аеруча игътибарлы булырга тиешбез. 2Фәрештәләр аша җиткерелгән сүз гамәлдә булып, һәртөрле җинаять[†] вә тыңлаусызлык тиешле җәзасын алган икән, 3шундый бөек коткарылу белән исәпләшмәсәк, җәзадан без ничек котылып калырбыз соң? Хакимебез[†] Гайсә бу хакта кешеләргә беренче булып Үзе җиткерде, моны исә безгә Хаким әйткәнне ишеткән кешеләр исбат иттеләр. 4Аллаһы Үзе дә моны, галәмәтләр, могҗизалар вә төрле кодрәтле гамәлләр кылып, Изге Рухтан[†] килгән бүләкләрне Үз ихтыяры белән бүлеп биреп исбатлады[+].


Кешеләрне котылуга алып баручы Гайсә

5Аллаһы без хәзер сөйли торган киләчәк дөньяны фәрештәләр кулына буйсындырмады[+]. 6Әмма кемдер Изге язманың[†] кайсыдыр бер урынында шаһитлык иткән:

«Син шулай игътибар күрсәткән инсан кем ул?!
Син шулай кайгырткан адәм баласы кем?!
7Син аны беркадәр вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куйдың,
Син аның башына дан вә кадер-хөрмәт таҗын кидердең,
8бар нәрсәне аягы астына салып буйсындырдың»[*].

Бар нәрсәне кешегә буйсындыргач, аңа буйсындырылмаган бернәрсәне дә калдырмады. Ләкин әле без һәммә нәрсәнең аңа буйсынганын күрмибез[+]. 9Әмма без Гайсәне күреп торабыз. Ул берникадәр вакытка фәрештәләрдән түбәнрәк куелган иде, ләкин газап чигеп үлгәнгә күрә, Аңа дан вә кадер-хөрмәт таҗы кидерелде. Аллаһының мәрхәмәте[†] аркасында Гайсә һәр кеше өчен үлем татырга тиеш иде бит[+].

10Һәммә нәрсә Аллаһы өчен яши һәм барысы да Аның аша бар ителгән. Үзенә иярүче күпләгән кешене данга илткән чагында, котылуларына нигез салучы Гайсәне газаплар аша камиллеккә ирештерүе урынлы булды[+]. 11Кешеләрне изге итүче Гайсә һәм Ул изге иткән кешеләр – һәммәсе дә бер үк Атадан. Менә ни өчен Гайсә аларны туганнарым дип атаудан тартынмый[+]. 12Ул:

«Шулчак исем шәрифләреңне кардәшләремә сөйләрмен,
җыенда Сиңа дан җырлармын»[*], –

ди[+]. 13Ул тагын:

«Мин Раббыга ышаныч баглыйм»[*], –

ди. Ул шулай ук:

«Менә Мин Үзем
һәм Миңа Аллаһы биргән балалар»[*], – ди[+].

14-15Бу балаларның каны вә тәне бар, шуңа күрә Гайсә Үзе дә кешеләр кебек булды. Ул моны үлемгә баш булган иблиснең[†] хакимлеген Үз үлеме белән юк итү, гомере буена үлемнән куркып, кол булып яшәгән кешеләрне азат итү өчен эшләде[+]. 16Ул, әлбәттә, фәрештәләргә түгел, ә Ибраһим токымына ярдәм итә бит. 17Шуңа күрә, Үзен корбан итеп, халыкның гөнаһларын йолып алу[†] максаты белән Аллаһыга хезмәт итүдә рәхим-шәфкатьле вә тугрылыклы Олуг Рухани[†] булыр өчен, Гайсә бар нәрсәдә Үзенең туганнарына охшарга тиеш булды[+]. 18Ул Үзе дә, вәсвәсәләндереп газап чиккәнгә күрә, вәсвәсәгә дучар булганнарга ярдәм итә ала[+].

#### 3


Гайсә Мусадан өлкән

1Изге имандашлар, сез дә күкләр тарафыннан чакырылгансыз, шуңа күрә Гайсә – тоткан иманыбызның Рәсүле[†] һәм Олуг Рухание турында җентекләп уйлагыз. 2Муса Аллаһы йортындагы[†] эшләрдә тугры булган кебек үк, Гайсә дә Үзен сайлап куйган Аллаһыга тугры булды[+]. 3Йорт төзүчегә йортның үзенә караганда күбрәк хөрмәт күрсәтелгәндәй, Гайсә Мусага караганда олырак хөрмәткә лаек дип саналды. 4Әлбәттә, һәрбер йортны кем дә булса берәү сала, ә һәммә нәрсәне Аллаһы бар кылган. 5Муса, чыннан да, Аллаһы йортындагы барлык эшләрдә тугры хезмәтче иде һәм моның белән Аллаһы киләчәктә әйтәчәк нәрсәләргә шаһит булды[+]. 6Мәсих[†] исә, Угыл буларак, Аллаһы йорты белән тугрылыклы идарә итә. Ә Аның йорты – без, тик кыюлыкны вә өметкә ышанычыбызны ахырга кадәр сакларга кирәк.


Ышанмаучылыкны кисәтү

7Шулай икән, Изге Рух әйткәнчә,

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
8чүлдә булган сынау көнендә Аллаһыга каршы чыккан вакыттагы кебек,
каты күңелле булмагыз,
9кырык ел буена эшләгән эш-гамәлләремне күрә торып,
анда ата-бабаларыгыз Мине сынадылар.
10Шуңа күрә бу буын кешеләренә ачуым чыкты
һәм: „Болар – күңелләре адашкан халык,
Минем хак юлымны белмиләр“, – дидем.
11Шуның өчен, ачуым чыгып:
„Алар беркайчан да
тыныч-имин урыныма кермәячәк“, – дип ант иттем»[*][+].

12Сак булыгыз, имандашлар, берегездә дә тере Аллаһыдан баш тартырлык, явыз, ышанмый торган йөрәк булмасын. 13Киресенчә, «бүген» дигән сүз әле гамәлдә булганда, берегез дә гөнаһка алданып киреләнмәсен өчен, бер-берегезне һәр көнне дәртләндереп торыгыз. 14Без – Мәсихнеке булганны Аның Үзе белән уртаклашучылар, тик безгә ахырга кадәр баштагы ышанычыбызда нык торырга кирәк. 15Изге язмада әйтелгәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
Аллаһыга каршы чыккан вакыттагы кебек, каты күңелле булмагыз»[+].

16Аллаһы тавышын ишетеп, Аңа каршы баш күтәргән кешеләр кемнәр иде соң? Муса Мисырдан алып чыкканнарның һәммәсе түгел идемени алар[+]? 17Аллаһы кырык ел буена кемгә ачулы булды соң? Гөнаһ кылып, чүлдә мәет булып калганнарга түгелме[+]? 18Алар тыныч-имин урыныма беркайчан да кермәячәк, дип кем турында ант итте соң Аллаһы? Сүз тыңламаганнар хакында түгелмени[+]? 19Шулай итеп, ышанмаулары өчен, Аллаһының тыныч-имин урынына аларның керә алмаганын күрәбез[+].

#### 4


Аллаһы халкы өчен тыныч-имин урын

1Шулай итеп, Аллаһының тыныч-имин урынына керә алуыбыз хакындагы вәгъдәсе әле үз көчендә калганга күрә, берәребез анда керүдән мәхрүм калмасын өчен, сак булыйк[+]. 2Шул кешеләргә җиткерелгәндәй, Яхшы хәбәр[†] безгә дә җиткерелде, ләкин алар ул хәбәрне ишетсәләр дә, файдасы булмады, чөнки алар ул хәбәрне тыңлап кабул иткәннәрнең ышануын уртаклашмадылар. 3Без исә, ышануыбыз аркасында, Аллаһының тыныч-имин урынына керәбез.

Аллаһы:

«Ачуым чыгып, ант иттем:
алар беркайчан да тыныч-имин урыныма кермәячәк», –

диде бит. Гәрчә, дөнья яратылган вакытта ук Аның эшләре инде тәмамланган булса да, Ул шулай дип әйтте[+]. 4Бер урында атнаның җиденче көне турында болай дип язылган бит: «Җиденче көнне Аллаһы Үзенең барлык эшләреннән ял итте[*]»[+]. 5Шунда ук тагын: «Бу кешеләр беркайчан да Минем тыныч-имин урыныма кермәячәк», дип әйтелгән[+].

6Яхшы хәбәрне элегрәк ишеткән кешеләр, тыңлаусызлыклары өчен, Аллаһының тыныч-имин урынына керә алмаганнар. Ләкин кайберәүләр анда керәчәк, шуңа күрә[+] 7Аллаһы «бүгенге көн» дип аталган яңа бер көнне билгеләде. Күп еллар узганнан соң, бу хакта Ул Давыт аша белдерде, инде әйтелгәнчә:

«Бүген Аллаһының тавышын ишетәсез икән,
каты күңелле булмагыз»[+].

8Ешуа халыкны тыныч-имин урынга китергән булса, Аллаһы бүгеннән соң булачак бүтән көн турында әйтмәс иде[+]. 9Алай булгач, Аллаһы халкы өчен шимбә көнге[†] ялга охшаган тагын бер ял бар әле алда. 10Аллаһының тыныч-имин урынына кергән кеше, Аллаһы Үзенең эшләреннән ял иткәндәй, ял итәчәк. 11Шуңа күрә, Аның тыныч-имин урынына керү өчен, бар көчебезне куйыйк, тыңлаусызлар үрнәгенә ияргән өчен, беркем дә аннан мәхрүм калмасын.

12Аллаһының сүзе тере вә куәтле. Ул ике ягы да үткен теләсә кайсы кылычтан да үткенрәк. Ул эчебезгә шулкадәр тирән үтеп керә ки, җанны рухтан, буыннарны сөяк җелегеннән аера. Ул йөрәгебездәге фикерләребезне һәм ниятләребезне хөкем итә[+]. 13Яратылганнар арасында Аллаһының күзеннән кача алырлык бернинди җан иясе юк, Аның алдында бар нәрсә ачык һәм ничек булса, шулай күренә. Без Аңа хисап бирергә тиешбез[+].


Гайсә – Олуг Руханиларның иң бөеге

14Күкләр аша узган бөек Олуг Руханиебыз – Аллаһы Углы Гайсә бар, шуңа күрә үзебез тоткан иманга тугры булып калыйк[+]. 15Олуг Руханиебыз җитешмәгән якларыбызны аңламаучы, безгә теләктәшлек итә белмәүче Зат түгел, чөнки Ул безнең кебек үк һәр яклап сыналды, тик һич кенә дә гөнаһ кылмады[+]. 16Шулай итеп, ярдәм кирәк булганда шәфкать алу һәм мәрхәмәт табу өчен, кыю рәвештә мәрхәмәт тәхете янына барыйк[+].

#### 5

1Һәр олуг рухани, кешеләр арасыннан сайланып, Аллаһыга халык вәкиле буларак хезмәт итү өчен куела. Ул кешеләрнең гөнаһлары өчен Аллаһыга бүләк вә корбаннар китерергә тиеш[+]. 2Андый олуг рухани белмәүчеләрне дә, туры юлдан тайпылучыларны да аңлый ала, чөнки ул үзе дә көчсез бер бәндә генәдер[+]. 3Шуңа күрә ул үз гөнаһлары өчен дә, халык гөнаһлары өчен дә корбан китерергә тиеш[+].

4Мондый хөрмәтле бурычны кеше үз өстенә үзе йөкли алмый. Ул, үз вакытында Һарун чакырылган кебек[*], бу хезмәткә Аллаһы тарафыннан сайлап куела[+]. 5Шулай итеп, Олуг Рухани булу хөрмәтен Мәсих тә Үз өстенә Үзе алмады, киресенчә, аны:

«Син – Минем Углым,
бүген Мин Синең Атаң булдым», –

дип әйткән Аллаһы бирде[+]. 6Аннары тагын Изге язмадагы икенче бер урында Аллаһы:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,
Син дә мәңгегә шундый Рухани буласың»[*], – диде[+].

7Җирдә яшәгән чагында Гайсә, күз яшьләре белән кычкырып елап, Үзен үлемнән коткара алачак Аллаһыга дога кылды һәм ялварды, Аллаһы ихтыярына тирән ихтирам белән буйсынганга, Аның ялваруы Аллаһыга барып иреште[+]. 8Аллаһы Углы булса да, Ул Үз газаплары аша тыңлаучан булырга өйрәнде һәм,[+] 9камиллеккә ирешкәннән соң, Үзенә тыңлаучан булган һәркем өчен мәңгелек котылу чыганагы булды[+]. 10Ул, Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани булса, Аллаһы тарафыннан шундый Олуг Рухани итеп билгеләнде.


Дөрес юлдан читкә тайпылу турында кисәтү

11Бу хакта без сезгә күп сөйли алган булыр идек, ләкин аңлатуы кыен, чөнки сез сөйләгәнне бик авыр аңлый башладыгыз[+]. 12Узган вакытка карасак, сез инде үзегез өйрәтүче булырга тиеш идегез, ләкин әлегә сезнең үзегезне Аллаһы тәгълиматының иң беренче дәресләренә өйрәтергә кирәк. Сезгә каты азык түгел, сөт кирәк[+]. 13Сөт белән туенучы кеше хак белән ялган арасындагы аерманы сизә алмый, чөнки ул сабый булып кала бирә. 14Каты азык исә өлкәннәр өчен: алар тормыш тәҗрибәсе аша үз хисләрен буйсындырганнар һәм яхшылык белән яманлыкны аерырга өйрәнгәннәр[+].

#### 6

1-2Шуңа күрә, Мәсих тәгълиматының иң башлангыч өлешен калдырып, камилрәгенә күчик. Үлемгә китерүче эшләрдән тәүбә итүгә[†], Аллаһыга инануга, шулай ук суга чумдыру йолалары[†], кулларны кую[†], үлеләрнең терелүе вә мәңгелек хөкем турындагы тәгълиматка янә нигез сала башламыйк инде[+][+]. 3Аллаһы рөхсәт итсә, без алга таба китик.

4Инде бер мәртәбә Аллаһы яктылыгы белән нурландырылган, күк бүләгенең тәмен татыган, Изге Рухта катнашкан,[+] 5Аллаһының яхшы сүзен вә киләчәк дөнья көчләренең тәэсирен татыган, 6ә аннары дөрес юлдан читкә тайпылган кешеләрне яңадан тәүбәгә китерергә мөмкин түгел, чөнки Аллаһы Углын алар үзләре яңадан хачка[†] кадаклыйлар, Аны халык алдында мәсхәрәлиләр.

7Яңгыр еш сугарган җир, дымны үзенә сеңдереп, җирне эшкәрткән кешегә файдалы уңыш бирсә, Аллаһының фатихасын ала. 8Ләкин әгәр бу җирдә күгән вә чәнечкеле куаклар үсә торган булса, аның бернинди дә файдасы юк. Аңа каргыш яный, ахыр килеп, ул җирне яндырырлар[+].

9Ләкин, газиз дусларым, шулай дип әйтсәк тә инде, сезнең хәлегез әйбәтрәк һәм ул сезне коткарылуга илтә дип ышанабыз. 10Аллаһы гаделсез түгел. Изгеләренә[†] хезмәт иткәнсез һәм бу эшне хәзер дә дәвам итәсез. Ул Үзенә булган мәхәббәтне шуның белән күрсәтүегезне һәм эшләрегезне онытмаячак[+]. 11Без һәрберегезнең ахырга кадәр, өметегез тулысынча тормышка ашканчы, шундый ук тырышлык куюын телибез[+]. 12Ялкау булмагыз, иманлы вә түземле булулары белән вәгъдә ителгәнне алучы кешеләр үрнәгенә иярегез[+].


Аллаһының ышанычлы вәгъдәсе

13Аллаһы, Ибраһимга вәгъдә биргәндә, ант итәрлек Үзеннән өстенрәк һичкем булмаганлыктан, Үз-Үзе белән ант итә[+]. 14Ул: «Мин сиңа фатиха өстенә фатиха бирәчәкмен, токымыңны ишәйткәннән-ишәйтәчәкмен», – ди[*][+]. 15Ибраһим исә, сабырлык белән көткәннән соң, вәгъдә ителгәнне ала.

16Кешеләр үзләреннән өстенрәк зат белән ант итәләр, ул ант әйтелгәнне раслый һәм һәртөрле бәхәсләргә чик куя[+]. 17Шулай ук Аллаһы да, вәгъдә ителгәнне алачак кешеләргә ниятенең үзгәрешсез булуын тагын да ачыграк итеп күрсәтергә теләгәндә, аны ант белән раслады[+]. 18Аллаһы ялган сөйләми, ике нәрсә – Аның биргән вәгъдәсе һәм анты – һичкайчан үзгәрми. Алар безне, Аллаһыга сыенганнарны, киләчәктә көткән өметкә нык таянырга дәртләндерә[+]. 19Бу өмет җаныбызның ышанычлы вә ныклы якоре булып, пәрдә артындагы Иң изге бүлмәгә керә[+]. 20Гайсә безнең хакка анда бездән алдан кереп, Мәлик-Садыйк нинди олуг рухани булса, Гайсә дә мәңгегә шундый Олуг Рухани булды[+].

#### 7


Рухани Мәлик-Садыйк

1Бу Мәлик-Садыйк – Шалим патшасы һәм Аллаһы Тәгаләнең рухание булган. Ул, патшаларны тар-мар итеп кайтып килгән Ибраһимны очратып, аңа фатихасын бирә. 2Ибраһим аңа сугышта тапкан байлыгының гошерен[*] бирә[*]. Беренчедән, «Мәлик-Садыйк» дигән исем «хаклык[†] патшасы» дигәнне аңлата, икенчедән, ул – Шалим патшасы да, ягъни «иминлек патшасы»[+]. 3Мәлик-Садыйкның әти-әнисе дә билгесез, нәсел җебе юк. Гомеренең башы вә ахыры турында да берни мәгълүм түгел, ул Аллаһы Углына охшаш мәңге рухани булып кала.

4Аның никадәр бөек икәнлеген күрдегезме инде! Хәтта ыруг башлыгы Ибраһим да аңа сугышта тапкан байлыгының гошерен биргән. 5Руханилык хезмәтен алган Леви нәселе кешеләре Канун[†] буенча халыктан, ягъни үзләренең туганнарыннан, алар да Ибраһим нәселеннән булуларына карамастан, гошер алырга тиеш[+]. 6Рухани Мәлик-Садыйк исә Леви токымыннан булмаса да, Ибраһим табышының гошерен кабул итеп алган һәм аңа – Аллаһының вәгъдәләрен алган затка фатихасын биргән[+]. 7Һичшиксез, түбәнрәк үзеннән өстенрәк кеше тарафыннан фатиха кабул итеп ала. 8Беренче очракта табышның гошерен үләсе кешеләр җыя, ә икенче очракта уннан бер өлешен, Изге язма шаһитлык иткәнчә, исән кеше ала. 9Гошер алучы Леви үзе дә Мәлик-Садыйкка табышының уннан бер өлешен биргән, дип әйтергә була, 10чөнки Мәлик-Садыйк Ибраһимны очраткан вакытта Леви әле тумаган булса да, ул инде үзенең ата-бабасы Ибраһимның тәнендә була.


Мәлик-Садыйкка охшаш башка бер Рухани

11Левиләрнең руханилыгы (Муса кануны исә руханилык нигезендә бирелгән булган) аша камиллеккә ирешеп булса, Һарунга түгел, Мәлик-Садыйкка охшаш икенче Руханига ихтыяҗ булыр идеме? 12Шулай икән, руханилык үзгәрсә, Канун да үзгәрергә тиеш. 13Ә без сөйләгән Зат икенче бер ыругтан, ул ыругтан беркем дә мәзбәх[†] янында хезмәт итми. 14Хакимебезнең Яһүдә[†] ыругыннан булуы билгеле бит, ә Муса, руханилар турында сөйләгәндә, бу ыруг турында берни дә әйтмәгән[+].

15Моның шулай икәнлеге Мәлик-Садыйкка охшаш яңа Рухани килгәч, тагын да ачыграк, аңлаешлырак була. 16Ул кешенең нәселенә кагылышлы Канун әмере нигезендә түгел, ә мәңге бетми торган яшәү көче буенча Рухани булды. 17Аның хакында Изге язмада:

«Мәлик-Садыйк нинди рухани булса,
Син дә мәңгегә шундый Рухани буласың»[*], –

диелгән[+]. 18Көчсез вә файдасыз булуы сәбәпле, элеккеге Канун әмере үз көчен югалтты[+]. 19Муса кануны бернәрсәне дә камилләштермәде, ә аның урынына безгә зуррак бер өмет бирелде, ул өмет аркылы без Аллаһыга якынлаша алабыз[+].

20Өстәвенә, бу Затның Рухани итеп билгеләнүе ант белән расланды. Калганнары рухани хезмәтен антсыз кабул итеп алды, 21ләкин Монысы исә Аллаһының анты аркылы, ягъни Аллаһы Аңа:

«Раббы ант итте,
Үз сүзеннән Ул кайтмаячак:
„Син – мәңгегә рухани!“»[*] –

дигәндә Рухани булды[+]. 22Шулай итеп, Аллаһы төзегән элеккесеннән дә яхшырак килешүнең[†] ышанычлысы Гайсә булды[+]. 23Тагын башка руханилар күп булган, алар хезмәтләрен үлүләре аркасында дәвам итә алмаганнар. 24Ә Гайсә мәңге тере, Аның руханилыгы да үзгәрешсез, 25шуңа күрә дә Ул Үзе аркылы Аллаһыга килүче кешеләрне тулысынча коткара ала. Ул, Аллаһыга даими мөрәҗәгать итеп, алар турында ялвару өчен яши[+].

26Безгә нәкъ менә шундый Олуг Рухани кирәк тә инде: Ул изге, гаепсез, саф, гөнаһлылардан аерып куелган вә күктән дә югары күтәрелгән[+]. 27Ул, бүтән олуг руханилар сыман, көн саен башта Үзенең гөнаһлары, аннары халыкның гөнаһлары өчен корбан китерүгә мохтаҗ түгел. Ул Үзен бер тапкыр һәм мәңгелек корбан итеп китерде[+]. 28Муса кануны олуг рухани итеп зәгыйфь кешеләрне билгели, ә Кануннан соң бирелгән ант буенча, Аллаһы Углы Олуг Рухани итеп билгеләнде. Ул – мәңгелек камиллеккә ирешкән Зат[+].

#### 8


Яңа килешүнең Олуг Рухание

1Сезгә сөйләгәннәребездә иң мөһиме – күктә Мәһабәт Аллаһы тәхетенең уң ягында утыручы Олуг Руханиебыз бар[+]. 2Ул кешеләр түгел, ә Раббы Үзе корган Изге йортта – чын гыйбадәт кылу чатырында хезмәт итә[+]. 3Һәр баш рухани бүләк вә корбаннар китерү өчен билгеләнә. Шуңа күрә Олуг Руханиебызның да корбан итеп китерә алырлык берәр нәрсәсе булырга тиеш[+]. 4Әгәр җирдә булса, Ул рухани булмас иде, чөнки монда Муса кануны буенча корбан китерүчеләр бар инде. 5Җирдәге руханилар күктәге йорт үрнәгенә ияреп төзелгән Изге йортта хезмәт итәләр, ә ул күктәге Изге йортның фәкать чагылышы һәм күләгәсе генә. Менә шуңа күрә Мусага гыйбадәт кылу чатыры корыр алдыннан Аллаһы тарафыннан кисәтеп куелган: «Кара аны, һәммәсен дә тауда күрсәтелгән үрнәк буенча эшлә»[*][+]. 6Беренче килешүгә караганда Гайсә арадашчы булган килешү әйбәтрәк булган кебек, Аңа тапшырылган хезмәт җирдәге руханилар хезмәтеннән югарырак. Яңа килешү әйбәтрәк, чөнки ул әйбәтрәк вәгъдәләргә нигезләнгән[+].

7Беренче килешү кимчелексез булган булса, икенчесенә ихтыяҗ да булмас иде[+]. 8Ләкин Аллаһы, Үз халкыннан гаеп табып, болай дип әйтә:

«Менә, шундый көннәр җитәр, – ди Раббы, –
Мин Исраил[†] вә Яһүдә халкы белән
яңа килешү төзермен[+].
9Бу килешү аларның ата-бабаларын
Мисырдан җитәкләп алып чыккан чакта
төзегән килешү сыман булмас.
Алар килешүемә тугрылыклы булмадылар,
һәм алардан йөз чөердем, – ди Раббы. –
10Исраил халкы белән ул көннәрдән соң төзесе
килешүем шушы, – ди Раббы –
Үз кануннарымны зиһеннәренә салырмын,
күңелләренә язып куярмын.
Мин – аларның Алласы,
ә алар Минем халкым булачак[+].
11Инде беркем дә икенче берәүне яисә туганын:
„Раббыны танып бел“, – дип өйрәтмәячәк.
Мине кечесеннән алып олысына кадәр һәммәсе беләчәк[+].
12Мин явыз эшләрен кичерермен,
кылган гөнаһларын инде беркайчан да искә алмам»[*].

13Бу килешүне Ул «яңа» дип атап, беренчесенең искереп киткәнлеген күрсәтте, ә гамәлдән чыгарылган һәм искергән нәрсә тиздән юкка чыгар.

#### 9


Беренче килешү вакытында гыйбадәт кылу

1Беренче килешүнең гыйбадәт кылу хакында күрсәтмәләре һәм җирдәге Изге йорты бар иде[+]. 2Изге йорт итеп чатыр корылды, аның алгы өлешендә шәмдәл һәм өстәл урнаштырылды, икмәкләр куелды. Бу өлешне «Изге бүлмә» дип атадылар[+]. 3Икенче пәрдә артында чатырның «Иң изге бүлмә» дип аталган өлеше бар иде[+]. 4Анда хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен, алтыннан ясалган мәзбәх һәм алтын белән капланган Килешү сандыгы[†] бар иде. Сандыкка манна[*] салынган алтын савыт, Һарунның чәчәк аткан таягы һәм килешүнең таш такталары урнаштырылган иде[+]. 5Ә сандык өстенә Аллаһы данын чагылдырган күктәге канатлы затларның[*] сыннары куелган иде. Аларның канатларыннан төшкән күләгә гөнаһларны йолу урынын каплап торды. Ләкин без хәзер һәммәсен дә җентекләп сөйләп тормыйбыз[+].

6Бу әйберләр менә болай урнаштырылган иде. Руханилар һәркөн чатырның алгы өлешенә гыйбадәт кылу хезмәтен башкару өчен керәләр. 7Ә икенче өлешкә олуг рухани гына елга бер мәртәбә керә. Ул үзе белән кан алырга тиеш, ул үзе өчен дә, халык белмичә кылган гөнаһлар өчен дә Аллаһыга корбан итеп кан китерә[+]. 8Шуның белән Изге Рух, әле чатырның алгы өлеше булганда, Иң изге бүлмәгә юлның әлегә ачык булмавын күрсәтә[+]. 9Моның бүгенге көн өчен дә мәгънәсе бар: бүләкләр вә корбаннар китерелү белән, Аллаһыга гыйбадәт кылучының вөҗданы сафлана алмый[+]. 10Боларда ашау-эчү, төрле юыну йолалары гына күздә тотыла. Бу кагыйдәләр бары тик тышкы якны күздә тоталар, һәм алар, яңа тәртип урнаштырылганчы гына, үз көчендә була[+].


Яңа килешү корбаны

11Хәзер инде Мәсих монда булган яхшы нәрсәләрнең Олуг Рухание булып килде. Ул кеше кулы салмаган һәм бу фани дөньяныкы булмаган бөегрәк вә камилрәк чатыр аркылы керде[+]. 12Иң изге бүлмәгә Мәсих кәҗә вә бозау каны белән түгел, ә бары бер тапкыр һәм мәңгелеккә Үз каны белән кереп, кешеләргә мәңгелек котылу алды. 13Әгәр дә үгез һәм кәҗә каны яисә корбан итеп яндырылган яшь бозау көле, нәҗесләнгәннәр өстенә сибелеп, тәнне йола буенча пакьләндерә икән[*],[+] 14Мәсих каны чагыштырып булмаслык дәрәҗәдә күбрәк пакьләндерер бит! Ул мәңгелек Рух аркылы Үз-Үзен, кимчелексез корбан итеп, Аллаһыга тапшырды, һәм, безнең тере Аллаһыга хезмәт итүебез өчен, Аның каны вөҗданнарыбызны үлемгә китерүче гамәлләрдән пакьләндерер[+].

15Шуңа күрә Мәсих, беренче килешү вакытында кылынган гөнаһлардан кешеләрне Үз үлеме белән коткарып, Аллаһы тарафыннан чакырылганнар вәгъдә ителгән мәңгелек мирасны ала алсыннар дип, яңа килешүнең арадашчысы булды[+]. 16Васыять тә ниндидер рәвештә килешү[*] булып тора. Аны язган кешенең үлгәнен исбатларга кирәк, 17чөнки васыять, язган кеше үлгәч кенә, көченә керә. Аны язган кеше исән чагында, васыять бернинди дә көчкә ия булмый. 18Шуның өчен беренче килешү дә каннан башка гамәлгә керә алмады. 19Муса Канун күрсәтмәләренең барысын да халык алдында укып чыккач, кызыл йон вә һүссөп[†] чыбыклары ярдәмендә бозау, кәҗә каны белән суны бар халыкка һәм Канун язылган төргәкнең[†] үзенә сибеп чыккан[+]. 20Ул: «Бу – килешүне раслаучы кан. Аллаһы сезгә ул килешүне үтәргә әмер бирде», – дип әйткән[*][+]. 21Ул шулай ук чатырга һәм Аллаһыга гыйбадәт кылганда кулланылган барлык әйберләргә кан сибеп чыккан[+]. 22Канун бар нәрсәнең диярлек кан белән пакьләндерелүен таләп итә, һәм кан түгелмичә ярлыкау булмый[+].

23Күктәге үрнәк буенча җирдә төзелгән нәрсәләр шул рәвешле пакьләндерелергә тиеш иде, ләкин күкнеке яхшырак корбаннар белән чистартуны таләп итә[+]. 24Мәсих кеше кулы белән төзелгән һәм чын Изге йортның нибары күчермәсе генә булган җирдәге Изге йортка кермәде. Безнең өчен Аллаһы алдына басам дип, Ул күкнең үзенә керде[+]. 25Ул, олуг рухани һәр елны Иң изге бүлмәгә чит кан алып кергәндәй, Үзен кабат-кабат корбан итәр өчен кермәде. 26Әгәр дә шулай булса, Мәсих дөнья яратылганнан бирле кабат-кабат газап чигәргә тиеш булыр иде. Ләкин Ул Үзен корбан итү аша гөнаһны бетерер өчен, соңгы дәвердә бары тик бер мәртәбә килде[+]. 27Һәркем кайчан да булса бер үлеп, аннары хөкем алдына басарга язган[+]. 28Шулай итеп, Мәсих тә, күпләгән кешенең гөнаһларын Үз өстенә алыр өчен, бер мәртәбә корбан ителде. Ул әле икенче тапкыр киләчәк, ләкин инде гөнаһларны йолу өчен түгел, ә Үзен көтеп торучыларны коткару өчен киләчәк[+].

#### 10

1Канун – буласы яхшы нәрсәләрнең төгәл чагылышы түгел, ә аларның күләгәсе генә. Шуңа күрә, ул, елдан ел бертөрле корбаннар китерелеп, Аллаһы алдына килгән кешеләрне беркайчан да камил итә алмый[+]. 2Әгәр дә Канун моны эшли алса, корбаннар китерүдән туктамаслар идемени? Бер тапкыр чистарынгач, гыйбадәт кылучылар үзләрен гөнаһлы дип инде хис итмәсләр иде. 3Әмма ләкин корбаннар ел саен гөнаһ турында искә төшереп тора,[+] 4чөнки үгез каны белән кәҗә каны кешенең гөнаһын бетерә алмый.

5Шуңа күрә, дөньяга килгәч, Мәсих:

«Син корбаннар да, бүләкләр дә теләмәдең,
ләкин Минем өчен тән әзерләдең, – диде. –[+]
6Сине яндыру корбаннары да,
гөнаһ йолу корбаннары[†] да сөендермәде[+].
7Шунда: „Менә Мин.
Минем хакта кулъязма төргәгендә[†] язылганча,
йа Аллаһы, Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем!“ – дидем»[*].

8Шулай итеп, башта Ул: «Син корбаннар да, бүләкләр дә, яндыру корбаннарын да, гөнаһ йолу корбаннарын да теләмәдең, алар Сине сөендермәде», – ди. Аларны бит Канун таләбе буенча китерәләр. 9Аннары Ул: «Менә Мин, Синең ихтыярыңны үтәр өчен килдем», – дип өсти. Ул, искесен гамәлдән чыгарып, икенчесен – Аллаһы ихтыярын үтәүне гамәлгә кертә. 10Мәсих тарафыннан гамәлгә ашырылган Аллаһы ихтыяры буенча, без Гайсә Мәсихнең Үз тәнен бер тапкыр һәм мәңгелеккә корбан итүе белән изгеләндерелдек[+].

11Һәр рухани, көн саен үз хезмәтен башкарып, күп тапкырлар бертөрле корбаннарны китерә, әмма алар кешене һичкайчан гөнаһлардан арындыра алмый[+]. 12Ләкин Мәсих, гөнаһлар өчен мәңгелек көчкә ия булган корбанны бердәнбер мәртәбә китергәч, Аллаһының уң ягына утырды[+]. 13Шул вакыттан алып Ул дошманнарын Үз аягы астына баскыч басмасы итеп түндерүен көтә,[+] 14чөнки Ул изге ителүчеләрне мәңгегә бердәнбер корбан белән камил кылды.

15Бу хакта безгә Изге Рух та шаһитлык кыла. Башта Ул болай ди:

16«Ул көннәрдән соң алар белән төзесе килешүем шушы, – ди Раббы. –
Үз кануннарымны аларның күңелләренә салырмын,
зиһеннәренә язып куярмын».

17Аннары Ул болай дип өсти:

«Гөнаһларын һәм явыз эшләрен
инде беркайчан да искә алмам»[+].

18Гөнаһлар кичерелгән икән, алар өчен корбан бирүнең инде кирәге юк.


Нык булыгыз

19Шулай итеп, имандашлар, Гайсә каны белән Иң изге бүлмәгә ышаныч белән керә алабыз,[+] 20Ул безгә яңа вә тере юлны ачкан. Бу юл пәрдә, ягъни Аның тәне аша уза[+]. 21Аллаһы йорты башында торучы бөек Руханиебыз бар, 22шуңа күрә, әйдәгез, ихлас күңел вә иман ышанычлылыгы белән, күңелләребезне гөнаһлы вөҗданнан пакьләндереп, тәннәребезне саф су белән юып, Аллаһыга якынайыйк[+]. 23Үзебез өметне танып, аңа нык итеп таяныйк, чөнки безгә вәгъдә биргән Зат ышанычлы[+]. 24Әйдәгез, бер-беребезгә игътибарлы булыйк, бер-беребезне мәхәббәт вә изге эшләргә дәртләндерик. 25Кайберәүләр кебек, гыйбадәт кылу өчен бергә җыелудан баш тартмыйк, киресенчә, бер-беребезгә көч биреп, тагын да ныграк дәртләндереп торыйк, чөнки Раббы көненең якынлашуын күреп торасыз[+].

26Әгәр дә без, хакыйкатьне танып белгәннән соң, аңлы рәвештә гөнаһ кылуыбызны дәвам итәбез икән, гөнаһлардан инде бернинди корбан да йолып ала алмас[+]. 27Ә ул чагында инде хөкемне һәм Аллаһының дошманнарын яндырачак, ярсу утны куркынып көтеп торасы гына кала[+]. 28Муса кануныннан баш тарткан кеше, ике яисә өч шаһит күрсәтүе нигезендә, һич кызганусыз үлемгә дучар ителә[+]. 29Алай булгач, Аллаһы Углын аяк астына салып таптаган, Аллаһы килешүенең аны изгеләндергән канын нәҗес дип санаучы, мәрхәмәт Рухын кимсетүче кеше сезнеңчә ни дәрәҗәдә каты җәзага лаек соң[+]? 30«Үч алу – Минем эш, Үзем кайтарып бирәчәкмен»[*] дигән һәм: «Раббы Үз халкын хөкем итәчәк»[*], – дип Әйтүчене беләбез[+]. 31Тере Аллаһы кулына эләгү – коточкыч эш![+]

32Аллаһы яктылыгы сезне яңа гына яктыртканнан соң булып үткән көннәрне исегезгә төшерегез. Ул чагында сез газапларга каршы көрәштә бирешмәдегез. 33Кайвакыт сезне бар халык алдында мәсхәрәләделәр, эзәрлекләделәр, кайвакыт сез боларны үз башыннан кичергән кешеләр белән иңгә иң басып тордыгыз. 34Тоткынлыктагы кешеләр белән бергә кайгырдыгыз, милкегездән мәхрүм иткәндә, сез сөендегез дә, чөнки үзегезнең әйбәтрәк, мәңгелек байлыгыгыз барын белә идегез[+]. 35Шуңа күрә кыю булудан туктамагыз, моның әҗере зур булачак. 36Аллаһы ихтыярын үтәп, Ул вәгъдә иткәнне алу өчен, сезгә чыдамлык кирәк. 37Изге язмада язылганча,

«Инде күп калмады,
киләсе Зат киләчәк,
Ул тоткарланмас.
38Тәкъва кешемне иманы яшәтәчәк,
ләкин әгәр чигенсә,
ул Миңа яраклы булмаячак»[*][+].

39Ләкин без чигенеп, һәлак булучылардан түгел, без иман итәбез һәм коткарылачакбыз.

#### 11


Иман

1Иман ул – өметләнеп көткәннәребезнең тормышка ашуына ышаныч, күренмәгән нәрсәләрнең булуы турында раслау[+]. 2Ата-бабаларыбыз шундый иман аркасында Аллаһыдан хуплау алган. 3Галәмнең Аллаһы сүзе белән булдырылганын һәм күзгә күренүче нәрсәнең күзгә күренми торган нәрсәдән барлыкка килгәнен без иман аркылы аңлыйбыз[+].

4Һабил Аллаһыга иман белән Кабилнекенә караганда яхшырак корбан китергән. Иманы өчен Аллаһы корбаннарын хуплаган һәм аны хак кеше дип раслаган[*]. Иманы аркылы Һабил, үзе исән булмаса да, әле һаман сөйли[+]. 5Иман аркасында Ханох, үлемне кичермичә, бу дөньядан алынган. Аны бер җирдән дә таба алмаганнар, чөнки Аллаһы аны Үз янына алган булган. Аның турында, ул дөньядан алынганчы, Аллаһыга ярый алган, дип әйтелә Изге язмада[*][+]. 6Иманнан башка Аллаһыга ярап булмый бит, чөнки Аңа килүче һәркем Аның барлыгына һәм Аны ихластан эзләгән кешеләргә әҗерен бирми калмаячагына инанырга тиеш. 7Әле күрергә мөмкин булмаган нәрсәләр турында Аллаһыдан кисәтү алган Нух, иман аркасында Аңа буйсынып, гаиләсен коткару өчен, көймә төзегән[*]. Аның иманы дөньяны хөкем иткән, һәм ул иман белән килә торган хаклык варисы булган[+].

8Ибраһим, Аллаһы чакыруына иман аркылы буйсынып, үзенең кая барганын белмәсә дә, киләчәктә мирас итеп алырга вәгъдәләнгән җиргә киткән[*][+]. 9Ул иманы аркасында вәгъдә ителгән илгә күчеп килеп, чатырда килмешәк булып яшәгән. Аның кебек Исхак белән Ягъкуб та чатырларда яшәгән, алар да аның белән бергә Аллаһы вәгъдә иткәнне алырга тиеш булган[+]. 10Ул рәссамы вә төзүчесе Аллаһы булган, нык нигезле шәһәрне көтеп торган бит[+].

11Иманы аркасында, Сара үзе дә, инде карт булса да, балага уза алган[*], чөнки ул үзенә вәгъдә биргән Аллаһыны ышанычлы дип исәпләгән[*][+]. 12Шулай итеп, тәне инде картайган бер кешедән күктәге йолдызлардай күп санлы вә диңгез ярындагы исәпсез-хисапсыз ком бөртекләредәй токым килеп чыккан[+].

13Барлык бу кешеләр иманнарын саклап үлгәннәр. Алар үзләренә вәгъдә ителгәннәрне, кабул итмичә, ерактан гына күргәннәр һәм сәламләгәннәр, бу дөньяда үзләренең килмешәк вә юлчылар гына икәнлекләрен таныганнар[+]. 14Болай дип әйтүче кешеләр үзләренең чын ватаннарын эзләүләрен күрсәтәләр. 15Үзләре калдырып киткән ил турында уйлаган булсалар, анда кире кайту мөмкинлеге дә булган булыр иде. 16Юк, алар әйбәтрәк илгә – күктәге илгә омтылганнар, шуңа күрә Аллаһы Үзен аларның Алласы дип аталудан оялмый, Ул бит алар өчен шәһәр әзерләп куйган[+].

17-18Аллаһы тарафыннан сыналганда, Ибраһим иманы аркасында Исхакны корбан буларак тәкъдим иткән[*]. Аңа вәгъдә бирелеп: «Синең нәселең Исхак аркылы дип саналыр»[*], – дип әйтелгән булса да, ул үзенең бердәнбер углын корбан итәргә әзер булган[+]. 19Ибраһим Аллаһының үледән терелтә алуына исәп тоткан, һәм Исхак, үлемнән кире кайтарылгандай, әтисенә кайтарып бирелгән[+].

20Киләчәккә иман белән караучы Исхак Ягъкуб белән Эсауга киләчәкләренә кагылышлы фатихасын биргән[+]. 21Иман аркылы Ягъкуб үләр алдыннан Йосыфның ике углына да фатиха биргән һәм, таягына таянган килеш, Аллаһыга табынып баш игән[*][+]. 22Иман аркылы Йосыф гомеренең ахырында Исраил халкының Мисырдан чыгачагы турында сөйләгән һәм үз сөякләрен нәрсә эшләтергә икәнен әйткән[*][+].

23Иман аркылы ата-анасы, Муса туганнан соң, өч ай буена аны яшереп саклаганнар, чөнки аның бик матур бала булуын күргәннәр, аларны патша фәрманы куркытмаган[*][+]. 24Иман аркылы Муса, үсеп җиткәч, фиргавен[†] кызының углы дип йөртелүдән ваз кичкән[*][+]. 25Гөнаһтан кыска вакытлы ләззәт алуга караганда, Аллаһы халкы белән бергә газаплар кичерүне мәгъкульрәк күргән[+]. 26Ул булачак әҗерне карап торган, шуңа күрә Мәсих хакына хурлык кичерүне Мисыр хәзинәләреннән кадерлерәк байлык дип исәпләгән[+]. 27Иман аркылы Муса, патшаның ачуыннан курыкмыйча, Мисырдан чыгып киткән[*]. Гүя күренмәс Аллаһыны күргәндәй, ул түзгән[+]. 28Иман аркылы ул, беренче булып туганнарны һәлак итүче фәрештә Исраил халкының балаларына кагылмасын өчен, ишекләргә кан сибәргә кушкан һәм Котылу бәйрәмен[†] гамәлгә керткән[*][+]. 29Иман аркылы Исраил халкы Кызыл диңгезне коры җирдән баргандай атлап чыккан, ә мисырлылар, шуны ук эшләп карагач, һәммәсе дә батып үлгән[*][+].

30Иман аркылы Исраил кешеләре Әрихә шәһәрен тышкы яктан җиде көн рәттән әйләнеп чыккач, шәһәрне әйләндереп алган диварлар ишелеп төшкән[*][+]. 31Иман аркылы бозык хатын Рәхәб, Исраил шымчыларын дус дип кабул иткәнгә күрә, Аллаһыны тыңламаучылар белән бергә үлмичә котылып калган[*][+].

32Шуннан да артыгын сөйләп торырга кирәкме икән? Гидеон, Барак, Шимшон, Ифтах, Давыт, Шемуил вә пәйгамбәрләр турында сөйләп торырга вакытым җитмәс иде[+]. 33Алар иман белән патшалыкларны буйсындырганнар, гаделлек урнаштырганнар, вәгъдә ителгәннәрне алганнар. Арысланнарның авызларын япканнар,[+] 34ярсулы утны сүндергәннәр, кылычтан котылып калганнар. Аларның көчсезлеге көчкә әйләнгән, сугышта алар куәтле булганнар һәм чит ил гаскәрләрен качарга мәҗбүр иткәннәр[+]. 35Кайбер хатыннарга үлгән якыннары терелеп кире кайткан. Башкалары үзләренә тәкъдим ителгән иректән баш тартып, яхшырак тормышка терелеп тору өчен җәзаланганнар[+]. 36Кайберәүләрне мыскыл иткәннәр, камчы белән кыйнаганнар, кайберләренә хәтта богау кигезелгән, зинданнарга ябылган[+]. 37Аларны ташлар атып үтергәннәр, гәүдәләрен пычкы белән урталай кискәннәр, кылычтан үткәргәннәр. Алар сарык вә кәҗә тиреләренә төренеп йөргәннәр, башлары мохтаҗлыктан чыкмаган, аларны эзәрлекләгәннәр, кыйнаганнар[+]. 38Дөнья бу затларга лаек булмаган. Алар чүлләрдә, тауларда, мәгарәләрдә, упкыннарда каңгырып йөргән[+].

39Аларның һәммәсенә дә иманнары өчен югары бәя бирелгән, ләкин җирдә яшәгәндә, берсе дә үзләренә вәгъдә ителгәнне алмаган. 40Бу кешеләр бары тик безнең белән генә камиллеккә ирешсен дип, Аллаһы безнең өчен әйбәтрәк бер нәрсә әзерләп куйган иде[+].

#### 12


Гайсәдән күзебезне алмыйк

1Тирә-ягыбызда шаһитлар шулкадәр күп, шуңа күрә, әйдәгез, юлыбызда торган бар киртәне, безне җиңел генә алдап йөртүче гөнаһларны алып ташлыйк һәм алдыбыздагы ярыш юлын чыдамлык белән йөгереп үтик[+]. 2Гайсәдән – иманны Барлыкка китерүче вә Камилләштерүчедән – күзебезне һәрдаим алмый торыйк. Үзен киләчәктә көткән шатлык хакына хачка кадаклану хурлыгына игътибар итмичә, Ул хачта үлүне кичерде, хәзер менә Аллаһы тәхетенең уң ягында утыра[+]. 3Гөнаһлылар тарафыннан шундый каршылыкны кичергән Гайсә турында уйлагыз. Бу – күңелегезне төшермәс һәм туктап калмас өчен ярдәм итәр[+].

4Сезнең әле гөнаһка каршы көрәштә кан түккәнче каршылык күрсәткәнегез булмады[+]. 5Ата кеше үз балаларына эндәшкән сыман, сезгә:

«Углым, Раббың тәрбияләгәнгә гамьсез карама,
гаебеңне күрсәткәндә, күңелеңне төшермә[+].
6Раббы Үзе яраткан кешеләрне тәрбияли
һәм углы итеп кабул иткән һәр кешегә җәза бирә»[*], –

дип әйтелгән дәртләндерү сүзләрен оныткансыз. 7Газап чигүегез тәрбияләнүгә алып килә. Бу – Аллаһы сезгә Үз балалары итеп карый дигән сүз. Атасы тәрбия бирмәгән бала бармыни[+]? 8Әгәр дә һәркем үтәргә тиешле тәрбияне үтмисез икән, димәк, сез – чын угыллар түгел, ә җилдән туган балалар. 9Моннан тыш һәммәбезнең дә җирдә тәрбия биргән аталарыбыз булып, аларны ихтирам итә идек. Ә рухларыбызның Атасына без тагын да ныграк буйсынырга тиеш түгелмени? Бу безгә яшәү бирә бит! 10Аталарыбыз безне берникадәр вакыт дәвамында үзләре иң яхшы дип тапкан чаралар белән тәрбияләделәр, ләкин Аллаһы, Үз изгелегенә катнаша алсыннар дип, безнең мәнфәгатьне кайгыртып тәрбияли[+]. 11Һәр тәрбия үз вакытында шатлык булып тоелмый, ә күңелсезлек китерүче булып күренә. Ләкин соңрак тәрбия узган кешеләргә ул уңыш китерә: имин вә Аллаһыга мәгъкуль тормыш бирә.

12Шуңа күрә хәлсез кулларыгызны, көчсез тезләрегезне ныгытыгыз[+]. 13Аксаучы аяк тәмам имгәнмәсен, киресенчә, савыксын өчен, туры юлдан йөрегез[+].


Какшамас патшалык

14Барлык кешеләр белән тынычлыкта яшәргә һәм изге булырга омтылыгыз, изге булып яшәмәгән кеше Раббыны күрмәячәк[+]. 15Карагыз аны, беркем дә Аллаһының мәрхәмәтеннән мәхрүм калмасын, ачы тамырлы шытым үсеп чыккан сыман, беркем дә сезгә зыян китерерлек булмасын һәм күпләрне нәҗесләмәсен[+]. 16Карагыз аны, беркем дә җенси йөгәнсезлеккә бирелмәсен, бер ашарлык аш өчен, олы угыл хокукларын саткан Эсау кебек, әхлаксыз тормыш белән яшәмәсен[*][+]. 17Белгәнегезчә, соңыннан Эсау фатиха алырга теләгән, ләкин кире кагылган. Бу хакта күз яшьләре белән сораса да, булган хәлне берничек тә үзгәртә алмаган[+].

18Сез кагылырга мөмкин булган, дөрләп янган Синай тавына[†], караңгылыкка да, давылга да килмәдегез[+]. 19Быргы тавышына да, сөйләп торучының тавышына да килмәдегез. Сөйләүче шундый сүзләр әйткән, сүзләрен ишеткәннәр башка сөйләмәвен үтенгәннәр[+]. 20Алар: «Бу тауга хәтта хайван кагылса да, аны ташлар атып үтерергә тиешле»[*] дигән боеру сүзләренә түзә алмаганнар[+]. 21Бу күренеш шундый куркыныч булган ки, хәтта Муса да: «Мин куркуымнан тетрәнәм»[*], – дигән[+].

22Юк! Сез Сион тавына, күктәге Иерусалимгә – тере Аллаһы шәһәренә килдегез! Шатлыклы тантанага җыелган меңләгән фәрештәләр янына килдегез[+]. 23Сез исемнәре күккә язып куелган беренче туганнар җыенына килдегез. Сез Аллаһыга, бар кешене Хөкем кылучы янына, камилләштерелгән тәкъва кешеләрнең рухлары янына килдегез[+]. 24Сез яңа килешүне Урнаштыручы Гайсә хозурына һәм Һабил каныннан яхшырак нәрсәләрне сөйләүче сибелгән каны[*] янына килдегез[+].

25Карагыз аны, үзегезгә Сөйләүчене кире какмагыз. Җирдә сөйләгән чагында кешеләр Аны тыңлаудан баш тартканнары өчен җәзасыз калмаган икән, күкләрдән кисәткәндә, Аңардан баш тартсак, без тагын да зуррак җәзага дучар булачакбыз[+]. 26Ул чагында Аның тавышы җирне дер селкеткән, Ул хәзер: «Мин җирне тагын бер тапкыр тетрәтермен, җирне генә түгел, күкне дә»[*], – дип вәгъдә итә[+]. 27«Тагын бер тапкыр» дигән сүзләр шуны белдерә: селкетеп булмый торган нәрсәләр генә калсын өчен, селкетеп була торган, ягъни, бар ителгән һәр нәрсә урыныннан күчерелер[+]. 28Безгә какшамас патшалык бирелә, шуңа күрә, әйдәгез, рәхмәтле булыйк һәм Аллаһыга мәгъкуль рәвештә тирән ихтирам белән, куркынып, Аңа табыныйк,[+] 29чөнки безнең Аллабыз – яндырып юк итә торган ут[+].

#### 13


Аллаһыга ошаган тормыш

1Бер-берегезне туганнарча яратудан туктамагыз[+]. 2Кунакчыллык күрсәтергә онытмагыз. Шулай эшләп, кайберәүләр, үзләре дә белмичә, фәрештәләрне кунак иткәннәр[+]. 3Төрмәдәге кешеләрне, алар белән үзегез дә тоткынлыкта булгандай, исегездә тотыгыз. Рәхимсез мөгамәләгә түзгәннәрне, үзегезнең тәнегез дә авыртуны тойгандай, исегездә тотыгыз[+]. 4Никахны һәрьяклап югары бәяләгез, никахыгыз чиста булырга[†] тиеш, чөнки азгыннар һәм хыянәтчеләрне Аллаһы хөкем итәчәк[+]. 5Байлык яратмагыз, булганына канәгать булып яшәгез, чөнки Аллаһы: «Сине беркайчан да калдырмам, беркайчан да ташламам»[*], – дигән[+]. 6Шуңа күрә без ышаныч белән:

«Раббы – минем химаячем[*]!
Нәрсәдән куркырга миңа?!
Адәм заты миңа ни кыла алсын?!»[*] –

дип әйтә алабыз[+].


Аллаһыга яраклы корбаннар

7Сезгә Аллаһы сүзен җиткергән җитәкчеләрегезне исегездә тотыгыз, яшәешләренең нәтиҗәләре турында уйлап, иманнарын үрнәк итеп, аларга иярегез[+]. 8Гайсә Мәсих кичә дә, бүген дә һәм мәңгегә бер үк[+].

9Һәртөрле чит-ят тәгълиматлар сезне туры юлдан читкә алып китмәсен. Ризык ашау турындагы кагыйдәләрне тотып түгел, ә Аллаһының мәрхәмәте белән йөрәкләрегезне ныгыту яхшы. Мондый кагыйдәләр аларны үтәүчеләргә файда китермәгән бит[+]. 10Безнең мәзбәхебез бар, Изге чатырдагы[†] хезмәтчеләрнең андагы корбанны ашарга хакы юк. 11Олуг рухани хайван канын Иң изге бүлмәгә гөнаһлар бәрабәренә корбан китерергә алып керә, ә хайван түшкәләре исраилиләрнең вакытлы торак урынының тышкы ягында яндырыла[*][+]. 12Шуның аркасында Гайсә дә, халыкны Үзенең каны белән изгеләндерер өчен, шәһәр капкасының тышкы ягында газап чикте[+]. 13Шуңа күрә, әйдәгез, Ул кичергән хурлыкны кичереп, вакытлы торак урынының тышкы ягына Аның янына чыгыйк,[+] 14чөнки биредә, җирдә, даими тора торган шәһәребез юк, без буласы шәһәрне көтәбез. 15Шуңа күрә Гайсә аркылы Аллаһыга данлау корбанын даими китерик, димәк, Аның исемен телебез белән мактыйк[+]. 16Кешеләргә игелек эшләргә, үзегездә булганны башкалар белән бүлешергә онытмагыз: шундыйлар – Аллаһыга хуш килә торган корбаннар[+].

17Җитәкчеләрегезне тыңлагыз һәм аларга буйсыныгыз. Алар, хисап бирергә тиешле кешеләр буларак, җаннарыгыз турында кайгыртып торалар. Аларны тыңласагыз, шатланып эшләрләр, тыңламасагыз, авыр сулап эшләрләр, болар сезнең өчен файдалы булмас.

18Безнең өчен дога кылыгыз. Намусыбызның чиста булуына ышанабыз, чөнки бар нәрсәдә дөрес гамәл кылырга телибез[+]. 19Мин сездән, Аллаһы үземне яныгызга тизрәк кайтарсын иде, дип дога кылуыгызны аеруча үтенәм.


Дога һәм сәламләү сүзләре

20Мәңгелек килешүне раслаучы кан аркасында Хакимебез Гайсәне, сарыкларның бөек Көтүчесен, тынычлык Алласы үледән терелтте[+]. 21Үзенең ихтыярын үтәү өчен, Аллаһы сезне һәр яхшы нәрсә белән тәэмин итсен, һәм Гайсә Мәсих аша бездә Үзенә мәгъкуль булганны эшләсен. Мәсихкә мәңгегә дан. Амин.

22Имандашларым, мин кыска гына хат яздым. Хатымдагы үгет-нәсыйхәтләремә түземлелек белән колак салуыгызны үтенеп сорыйм. 23Имандашыбыз Тимутәйнең азат ителгәнен сезгә белдерергә телим. Ул тиздән яныма килсә, сезне аның белән бергә күрермен[+].

24Барлык башлыкларыгызга һәм Аллаһының барлык изгеләренә сәлам. Италиядән булган имандашларыбыз сезгә сәлам юллый. 25Барыгызга да Аллаһының мәрхәмәте булсын.

### Ачылыш

#### Ачылыш

Ачылыш


[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

[21]

[22]


#### 1


Ачылыш

1Тиздән нәрсә булырга тиешлеген Үзенең колларына күрсәтер өчен, Аллаһы[†] тарафыннан Гайсә Мәсихкә[†] бирелгән ачылыш. Ул аны Үзенең фәрештәсе[†] аркылы җибәреп, колы Яхъяга белдерде[+]. 2Яхъя Аллаһы сүзе һәм Гайсә Мәсих күрсәтеп сөйләгәннәр хакында, үзе күргән һәммә нәрсә турында шаһитлык бирә[+]. 3Бу пәйгамбәрлек сүзләрен укучылар һәм тыңлаучылар, анда язылганнарны үтәүчеләр бәхетле, чөнки ул сүзләрнең гамәлгә ашу вакыты якын[+].


Иман итүчеләрнең җиде бердәмлеген сәламләү

4-5Яхъядан Асия өлкәсендәге иман итүчеләрнең җиде бердәмлегенә[†]: хәзер Бар, Булган һәм Булачак Заттан[*], Аның тәхете каршында торучы җиде рухтан, шулай ук Гайсә Мәсихтән сезгә мәрхәмәт[†] вә иминлек булсын. Үлгәннәр арасыннан беренче булып терелеп торган Мәсих – тугры Шаһит, җирдәге патшаларның Башлыгы. Аңа, безне сөюче һәм гөнаһларыбыздан[†] Үзенең каны белән азат кылып,[+] 6безне патшалык һәм Атасы[†] Аллаһыга хезмәт итүче руханилар[†] иткән Гайсәгә дан һәм кодрәт мәңге-мәңгегә булсын. Амин[+].

7Менә, Ул болытларда килә[*],
һәм Аны һәркем күрер.
Аны чәнчегән кешеләр дә күрерләр[*].
Җирдәге барлык халыклар
Аның алдында үкереп елар.
Шулай булачак. Амин[+].

8«Мин – Альфа һәм Омега[*], – дип әйтә Раббы[†] Аллаһы, – хәзер Бар, Булган һәм Булачак Зат, Чиксез кодрәт Иясе».


Адәм Углының Яхъяга күренүе

9Мин, сезнең белән бергә Гайсә өчен газап чигүләр, патшалыкны, чыдамлыкны уртаклашучы имандашыгыз Яхъя, Аллаһы сүзе һәм Гайсә хакында шаһитлык иткәнем өчен, Патмос дип аталган утрауга җибәрелгән идем[+]. 10Раббының көнендә[*] мине Рух чолгап алды һәм артымда быргыдан чыккандай көчле тавыш ишеттем[+]. 11Ул болай диде: «Күргәннәреңнең барын да китап итеп язып, Эфес, Смурна, Пергәм, Түәтәйрә, Сәрдәйс, Филаделфея, Лаудикея шәһәрләрендәге җиде бердәмлеккә җибәр».

12Әйтүчене күрергә дип борылып карагач, мин җиде алтын шәмдәл күрдем[+]. 13Ә шәмдәлләр арасында озын кием кигән һәм күкрәген алтын пута белән буган, адәм углына[†] охшаган Берәүне[*] күреп алдым[+]. 14Аның башындагы чәчләре ак йон кебек, кардай ак иде. Күзләре исә ут ялкыны кебек иде,[+] 15ә аяклары мичтә кыздырган бакырдай ялтырый һәм тавышы шарлавык тавышына охшар иде[+]. 16Уң кулында җиде йолдыз бар, авызыннан ике ягы да үткен кылыч чыгып тора[*]. Йөзе бар көченә балкып торган кояштай иде![+]

17Мин Аны күргәч, үле кешедәй, аяклары алдына егылдым. Ул исә Үзенең уң кулын миңа тидереп, болай диде: «Курыкма! Мин – Беренче һәм Соңгы[*],[+] 18һәм мәңге Теремен. Үлгән идем, ә менә хәзер мәңге-мәңге яшим. Үлем һәм үлеләр дөньясы[†] ачкычлары Миндә[+]. 19Шулай итеп, нәрсә күргәнеңне, хәзер нәрсә бар һәм моннан соң нәрсә буласын яз. 20Уң кулымда күргән җиде йолдызның һәм җиде алтын шәмдәлнең сере шунда: җиде йолдыз – җиде бердәмлекнең фәрештәләре һәм җиде шәмдәл – җиде бердәмлек ул».

#### 2


Эфестәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

1«Эфес бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Үзенең уң кулында җиде йолдыз Тотучы һәм җиде алтын шәмдәл арасында Йөрүче болай ди:[+]

2Эшләреңне, авыр хезмәтеңне, чыдамлылыгыңны һәм явызларга чыдап тора алмаганыңны беләм. Үзләрен рәсүл[†] дип (ә алар рәсүл түгел) атаучыларны сынаганыңны һәм аларны ялганчылар дип тапканыңны беләм[+]. 3Чыдамлыгың барлыгын, Минем исемем өчен күп нәрсәләр кичереп тә арымаганыңны беләм. 4Әмма сиңа каршы сүзем бар: син беренче мәхәббәтеңне калдырдың![+] 5Кайдан егылганыңны исеңә төшер һәм, тәүбә итеп[†], әүвәлге эшләреңә кайт. Югыйсә, тәүбә итмәсәң, яныңа килермен һәм шәмдәлеңне урыныннан кузгатырмын. 6Ләкин Никүләй тарафдарларының эшләренә нәфрәтләнеп дөрес эшлисең. Аларга Мин дә нәфрәтләнәм.

7Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүчегә Мин Аллаһы җәннәтендәге тереклек агачыннан җимеш ашарга насыйп итәм“»[+].


Смурнадагы иман итүчеләр бердәмлегенә хат

8«Смурна бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Беренче һәм Соңгы, үлгән һәм терелеп Торган болай ди:[+]

9Хәсрәт чигүеңне һәм фәкыйрьлегеңне беләм, әмма син бай. Үзләрен яһүдиләр дип атаучыларның сине хурлауларын беләм. Алар яһүдиләр түгел, шайтан[†] җыеныдыр[+]. 10Алда сине көткән һичнәрсәдән курыкма. Кешеләреңне сынар өчен, арагыздан кайберләрегезне иблис[†] зинданга утыртачак һәм ун көн буе сез хәсрәт чигәчәксез. Үлгәнче тугры бул, шунда сиңа тормыш таҗы бирәчәкмен[+].

11Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүче икенче үлемнән һичнинди зыян күрмәс“»[+].


Пергәмдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

12«Пергәм бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Ике ягы да үткен кылычы булган Зат болай ди:[+]

13Кайда яшәвеңне беләм: анда шайтан тәхете тора. Шулай булса да, Миңа булган иманыңны саклап тотасың. Сездә, шайтан яшәгән җирдә, тугры шаһитым Антипас үтерелгән вакытта да Миңа булган иманыңнан ваз кичмәдең. 14Әмма сиңа каршы берничә сүзем бар: арагызда Билгам тәгълиматын тотучылар бар. Ә ул, потларга корбан итеп китерелгән ризыкны ашасыннар һәм фәхешлеккә бирелсеннәр дип, Исраил[†] халкын гөнаһка кертергә Бәлакны өйрәткән бит[*][+]. 15Шулай ук синдә Никүләй тарафдарларының тәгълиматын тотучылар бар[+]. 16Инде хәзер тәүбә ит. Югыйсә, тиздән яныңа килермен һәм авызымнан чыгып торган кылыч белән аларга каршы көрәшермен[+].

17Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен. Җиңүчегә серле манна[*] һәм ак таш бирермен. Ул ташта исә аны алучыдан башка һичкем белмәгән яңа исем язылган булыр“»[+].


Түәтәйрәдәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

18«Түәтәйрә бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Күзләре ут ялкыныдай, аяклары ялтырап торган бакырдай Аллаһы Углы болай ди:[+]

19Эшләреңне, мәхәббәтеңне, иманыңны, хезмәтеңне, чыдамлыгыңны беләм. Соңгы гамәлләреңнең беренчеләреннән яхшырак булуын да беләм. 20Әмма сиңа каршы сүзем бар: үзен пәйгамбәр дип атап, фәхешлеккә һәм потларга корбан ителгән ризыкны ашарга өйрәткән, колларымны юлдан яздырган Изебел исемле хатынга түзәсең[+]. 21Тәүбә кылу өчен, Мин аңа вакыт бирдем, әмма ул үзенең фәхешлегеннән тәүбә итәргә теләми[+]. 22Менә Мин аны каты авыру түшәгенә салачакмын. Ул хатын белән бергә фәхешлек итүчеләрне, аның юлыннан баш тартмасалар, зур кайгыга дучар итәчәкмен. 23Аның иярченнәрен үлемгә дучар итәрмен, шунда йөрәктәге уйларны, теләкләрне Сынаучы булуымны барча бердәмлекләр дә белер. Барыгызга да эшегезгә карап тиешлесен бирермен[+].

24Ләкин аның тәгълиматын тотмаган һәм шайтанның тирән серләрен белмәгән сезләргә, Түәтәйрәдәге башкаларга әйтәм: сезгә башка һичнәрсә йөкләмәм. 25Тик Мин килгәнгә кадәр үзегездә булганны тотып торыгыз[+]. 26-28Үз Атамнан хакимлек[†] алгандай, җиңүчегә һәм эшләремне ахырга тикле үтәүчегә халыклар белән хакимлек итәргә бирермен.

Ул алар белән тимер таяк ярдәмендә хакимлек итәр[*],
чүлмәк ваткандай, чәлпәрәмә китерер[*].

Мин аңа таң йолдызы бирермен[+]. 29Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен“»[+].

#### 3


Сәрдәйстәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

1«Сәрдәйс бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Аллаһының җиде рухы һәм кулында җиде йолдыз булган Зат болай ди:

Синең эшләреңне беләм. Син тере исемен йөртәсең, әмма син үле[+]. 2Уяу тор һәм үзеңдә калган, үләр дәрәҗәгә җиткән нәрсәләрне ныгыт, чөнки эшләреңнең Аллам каршында тәмамланган булуын күрмим. 3Шуңа күрә, нәрсә кабул кылганыңны, нәрсә ишеткәнеңне исеңә төшер, аны үтә һәм тәүбә ит. Әгәр инде уяу тормасаң, Мин карактай көтмәгәндә килермен, ә син кайсы сәгатьтә килүемне белмәссең[+]. 4Ләкин Сәрдәйстә киемнәрен пычратмаган берничә кешең калган. Алар Минем белән бергә ак киемдә йөрерләр, чөнки моңа лаеклылар[+]. 5Шулай, һәр җиңүче кеше ак кием кияр һәм Мин аның исемен Тормыш китабыннан сызып ташламам. Атам һәм Аның фәрештәләре каршында җиңүченең исемен танырмын[+].

6Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен“»[+].


Филаделфеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

7«Филаделфея бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Кулында Давыт ачкычы[*] булган Изге, Хакыйкый Заттыр. Ул ачса, һичкем яба алмас, япса, һичкем ача алмас. Менә шушы Зат болай ди:[+]

8Синең эшләреңне беләм, менә Мин синең каршыңда ишек ачтым, һәм аны һичкем яба алмаячак. Беләм, көчең аз, әмма син сүземне үтәдең, исемемнән ваз кичмәдең. 9Шайтан җыеныннан булганнарны менә нәрсә эшләтермен. Алар үзләрен яһүди дип атыйлар, әмма алар яһүдиләр түгел, ялганчылар. Мин аларны, килеп, аякларыңа егылырга мәҗбүр итәрмен, шунда сине сөйгәнемне беләчәкләр[+]. 10Минем сүземне тотып, чыдамлык күрсәттең, шуңа күрә Мин дә сине җирдә яшәүчеләрне сынар өчен, бөтен җиһанга киләчәк сынау вакытыннан саклап калачакмын[+].

11Тиздән киләм: таҗыңны[*] һичкем тартып алмасын өчен, үзеңдә булганны нык тот[+]. 12Җиңүчене Аллам йортының баганасы итеп куячакмын, һәм ул инде аннан чыкмаячак. Аның өстенә Алламның исемен һәм күктән, Алламнан иңәчәк шәһәрнең – яңа Иерусалимнең исемен һәм Үземнең яңа исемемне язачакмын[+].

13Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен“»[+].


Лаудикеядәге иман итүчеләр бердәмлегенә хат

14«Лаудикея бердәмлегенең фәрештәсенә яз:

„Амин дип аталган Зат, тугры һәм хакыйкый Шаһит, Аллаһы булдырган нәрсәләрнең Чыганагы болай дип әйтә:[+]

15Синең эшләреңне беләм: син салкын да, кайнар да түгелсең. Их, син салкын яисә кайнар булсаңчы! 16Әмма син салкын да, кайнар да түгел, җылымса гына булганга күрә, сине авызымнан төкереп чыгарачакмын! 17Син: ‘Мин бай һәм баедым, һичбер нәрсәгә мохтаҗлыгым юк’, – дисең. Әмма син үзеңнең бәхетсез, мескен, фәкыйрь, сукыр һәм ялангач булуыңны аңламыйсың[+]. 18Баер өчен, Миннән утта чистартылган алтын, ялангачлыгыңның мәсхәрәлеге ачылмасын өчен, киенергә ак кием, күзләрең күрсен өчен, сөртергә күз мае сатып алырга киңәш итәм үзеңә[+]. 19Мин яратканнарымның һәрберсенең гаебен фаш итәм һәм аны тәртипкә өйрәтәм, шуңа күрә тырышлык күрсәт һәм тәүбә ит[+]. 20Менә Мин ишек төбендә шакып торам. Кем тавышымны ишетеп, ишеген ачса, аның янына керәчәкмен, һәм без бергә ашаячакбыз: Мин һәм ул[+]. 21Мин җиңеп чыктым һәм, Атам белән бергә Аның тәхетенә утырдым. Шулай ук җиңүчегә Үзем белән бергә тәхетемә утыру хокукы бирәчәкмен[+].

22Рухның бердәмлекләргә әйткәнен колагы булган ишетсен“»[+].

#### 4


Күктәге тәхет

1Шуннан соң күктә ачык ишек күрәм. Элек миңа сөйләгән быргыдай тавыш болай ди: «Монда мен. Мин сиңа моннан соң булырга тиеш хәлләрне күрсәтермен»[+]. 2Шул мизгелдә үк мине Рух биләп алды. Һәм менә күктә тәхетне һәм тәхеттә Утыручыны күрдем[+]. 3Утыручы кыяфәте белән яшма һәм сердолик ташы сыман иде, тәхетне зөбәрҗәт төсендәге яктылык боҗрасы әйләндереп алган иде[*][+]. 4Бу тәхет әйләнәсендә егерме дүрт тәхет тора, ул тәхетләрдә ак киемле, башларына алтын таҗ кигән егерме дүрт өлкән утыра иде[+]. 5Тәхет ягыннан яшен яшьни, дөмбердәгән һәм күк күкрәгән тавышлар чыга иде. Ә тәхет алдында Аллаһының җиде рухы булган җиде чыраг янып тора иде[+]. 6Тәхет каршында бәллүргә охшаш пыяла диңгез сыман нәрсә бар иде.

Тәхетнең тирә-ягында дүрт җан иясе тора иде. Аларның аллары һәм артлары күп күзләр белән капланган[+]. 7Беренче җан иясе арысланга, икенчесе үгез бозауга охшаган, өченчесенең йөзе кешенеке кебек, дүртенчесе исә очып баручы бөркет сыман иде[+]. 8Һәрберсе алты канатлы, канатларының тышы һәм эче күзләр белән капланган бу дүрт җан иясе:

«Изге, изге, изге,
Булган, хәзер Бар һәм Булачак
Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!» –

дип, көне-төне бертуктаусыз кабатлыйлар[*][+]. 9Җан ияләре тәхеттә Утыручыга, мәңге-мәңге Яшәүчегә дан, хөрмәт һәм рәхмәт белдергән саен, 10егерме дүрт өлкән, тәхеттә Утыручы каршында йөзтүбән капланып, мәңге-мәңге Яшәүчегә сәҗдә кылалар һәм таҗларын тәхет алдына салып куялар да болай диләр:

11«Раббы Аллабыз!
Син дан, хөрмәт һәм кодрәт кабул итәргә лаеклы,
чөнки һәммә нәрсәне Син яраттың,
барысы да ихтыярың белән булдырылды
һәм гамәлдә тора!»[+]

#### 5


Җиде мөһер сугылган язма төргәге һәм Бәрән

1Шуннан соң мин тәхеттә Утыручының уң кулында эчке һәм тышкы ягына язылган, җиде мөһер белән мөһерләнгән язма төргәген[†] күрдем[+]. 2Тагын мин көчле тавыш белән: «Мөһерләрен кубарып, язма төргәген ачарга кем лаеклы?» – дип сораучы куәтле фәрештәне күрдем. 3Әмма күктә дә, җирдә дә, җир астында да язма төргәген ачарга һәм аңа карарга лаеклы һичкем булмады. 4Язма төргәген ачарга һәм аңа карарга лаеклы кеше табылмаганлыктан, мин бик нык еладым. 5Шунда өлкәннәрнең[†] берсе миңа болай диде: «Елама. Әнә кара, Яһүдә[†] нәселеннән булган Арыслан[*], Давыт тамырыннан чыккан Сабак[*] җиңеп чыкты. Язма төргәгенең җиде мөһерен кубарып, Ул ача ала»[+].

6Шуннан соң мин тәхет янында дүрт җан иясе белән уратып алынган һәм өлкәннәр арасында торучы Бәрәнне күрдем. Ул суелган кебек иде. Аның җиде мөгезе һәм җиде күзе бар иде. Болар – Аллаһының бөтен җиргә җибәрелгән җиде рухы[+]. 7Бәрән, килеп, тәхеттә Утыручының уң кулыннан язма төргәген алды. 8Язма төргәген алгач, дүрт җан иясе һәм егерме дүрт өлкән Аның алдында йөзтүбән капландылар. Аларның һәрберсендә арфа һәм хуш исле сумала, ягъни Аллаһы изгеләренең[†] догалары тулы алтын касәләр бар иде[+]. 9Алар яңа җыр җырладылар:

«Син язма төргәген алырга,
аның мөһерләрен кубарырга лаеклы,
чөнки корбан итеп суелдың,
Үзеңнең каның белән
һәр кабиләдән һәм телдән,
һәр халыктан һәм милләттән
Аллаһы өчен кешеләрне йолып алдың[†][+].
10Аларны, Аллабызга хезмәт итү өчен, патшалык һәм руханилар иттең[*].
Алар җирдә патшалык итәчәкләр»[+].

11Шунда тәхет, җан ияләре һәм өлкәннәр әйләнәсендә күп фәрештәләрне күрдем, аларның тавышын ишеттем. Аларның саны йөзләрчә миллион һәм дистәләрчә меңнәр иде[+]. 12Алар көчле тавыш белән:

«Суелган Бәрән кодрәт,
байлык, тирән гакыл,
куәт, хөрмәт, дан
һәм мактауга лаектыр», –

дип әйтә иделәр[+].

13Күктә һәм җирдә, җир астында һәм диңгездә яратылганнарның барысының, анда булган һәммә нәрсәнең:

«Тәхеттә Утыручыга
һәм Бәрәнгә мактау,
хөрмәт, дан һәм кодрәт мәңге-мәңгегә булсын», –

дип әйтүләрен ишеттем[+]. 14Дүрт җан иясе: «Амин», – дип әйтә, өлкәннәр йөзтүбән капланып сәҗдә кыла иделәр[+].

#### 6


Бәрәннең алты мөһерне кубаруы

1Аннары мин Бәрәннең мөһерләрнең берсен кубаруын күрдем, һәм җан ияләренең берсенең күк күкрәгәндәй тавыш белән: «Кил!» – дип әйтүен ишеттем[+]. 2Менә мин ак ат күрдем. Ат өстендә кулына җәя тоткан җайдак утыра иде. Аңа таҗ бирелде. Ул җайдак, җиңүче булып, җиңү өчен юлга чыкты[+].

3Бәрән икенче мөһерне кубаргач, икенче җан иясенең: «Кил!» – дигәнен ишеттем. 4Шуннан соң уттай җирән башка ат чыкты. Аның җайдагына, кешеләр бер-берсен үтерсеннәр өчен, бар дөньяның тынычлыгын алырга вәкаләт бирелде. Аңа зур кылыч тоттырылды[+].

5Бәрән өченче мөһерне кубаргач, өченче җан иясенең: «Кил!» – дигәнен ишеттем. Менә мин кара ат күрдем, ә аның өстендәге җайдак үз кулына үлчәү тоткан иде. 6Җан ияләре арасыннан тавыш сыман аваз ишеттем: «Бер савыт бодай өчен – бер көнлек эш хакы, өч савыт арпа өчен – бер көнлек эш хакы[*]. Әмма зәйтүн маена һәм шәрабка зыян китермә!»[+]

7Бәрән дүртенче мөһерне кубаргач, дүртенче җан иясенең: «Кил!» – дигән тавышын ишеттем. 8Менә аксыл төстәге атны күрдем. Өстендәге җайдакның исеме «Үлем», ә аның артыннан бөтен үлеләр дөньясы килә иде. Аларга җирнең дүрттән бер өлешендә кешеләрне кылыч, ачлык, үләт һәм кыргый хайваннар белән үтерү хокукы бирелде[+].

9Бәрән бишенче мөһерне кубаргач, мәзбәх[†] астында Аллаһы сүзе өчен һәм шаһитлык биргәннәре өчен үтерелгәннәрнең җаннарын күрдем[+]. 10Алар көчле тавыш белән: «Кайчанга кадәр Син, изге һәм хакыйкый Хөкемдар, җирдә яшәүчеләрне хөкем итмәссең һәм безнең каныбыз өчен үч алмассың?» – дип кычкырдылар[+]. 11Аларның һәрберсенә ак кием бирелде. Алар кебек үк үтереләчәк хезмәттәшләренең һәм имандашларының саны тулганга тикле тагын бераз тынычланып торырга кушылды[+].

12Мин Бәрәннең алтынчы мөһерне кубаруын күрдем. Шунда көчле итеп җир тетрәде, кояш матәм киеме кебек каралды, ай кандай кызыл төскә керде[+]. 13Инҗир агачының өлгермәгән җимешләре көчле җилдән коелгандай, күктәге йолдызлар җиргә атылды[+]. 14Күк, язма төргәгедәй бөтерелеп, юкка чыкты. Барлык таулар һәм утраулар үз урыннарыннан кузгатылдылар[*][+].

15Җирнең патшалары, түрәләре, гаскәриләр башлыклары, байлары, куәтлеләре – барысы да: һәр кол, һәр ирекле кеше мәгарәләрдә һәм таулардагы таш кыялар арасында яшеренделәр[+]. 16Алар болай диделәр: «Өстебезгә авып төшегез һәм безне тәхеттә Утыручының йөзеннән, Бәрәннең ачуыннан яшерегез![+] 17Аларның бөек ачу көне килде. Моңа каршы кем тора алсын?»[+]

#### 7


Мөһер сугылган йөз кырык дүрт мең кеше

1Шуннан соң мин җирнең дүрт почмагында торучы дүрт фәрештәне күрдем. Алар, җиргә, диңгезгә һәм бер генә агачка да исмәсен дип, җирнең дүрт җилен тотып торалар иде[+]. 2Мәңге тере Аллаһының мөһерен кулында тотып, көнчыгыштан күтәрелеп килүче башка фәрештәне күрдем. Ул җиргә һәм диңгезгә зыян китерергә вәкаләт бирелгән дүрт фәрештәгә көчле тавыш белән кычкырып эндәште: 3«Без Аллабыз колларының маңгайларына мөһер сукканчы, җиргә, диңгезгә һәм агачларга зыян китермәгез»[*][+]. 4Мин мөһер сугылган кешеләрнең санын ишеттем. Исраил ыругларының барысы арасыннан бер йөз кырык дүрт мең кеше мөһерләнгән иде:

5Яһүдә ыругыннан унике мең кеше,
Рубин ыругыннан унике мең кеше,
Гәд ыругыннан унике мең кеше,
6Ашер ыругыннан унике мең кеше,
Нәптали ыругыннан унике мең кеше,
Менашше ыругыннан унике мең кеше,
7Шимун ыругыннан унике мең кеше,
Леви ыругыннан унике мең кеше,
Исәсхәр ыругыннан унике мең кеше,
8Зәбулун ыругыннан унике мең кеше,
Йосыф ыругыннан унике мең кеше,
Беньямин ыругыннан унике мең кеше мөһерләнде.


Ак киемле зур халык төркеме

9Шуннан соң, бихисап күп кешене күрдем. Аларны һичкем санап чыга алмас иде! Алар һәр милләттән вә кабиләдән, һәр халыктан вә төрле телләрдә сөйләшүчеләрдән иде. Ак киемле ул кешеләр, кулларына хөрмә ботаклары тотып, тәхет һәм Бәрән алдында басып торалар иде[+]. 10Алар көчле тавыш белән:

«Котылу тәхеттә утыручы Аллабыздан
һәм Бәрәннән килә!» –

дип кычкырдылар[+]. 11Тәхет тирәли, өлкәннәр һәм дүрт җан иясе тирәли баскан фәрештәләр тәхет алдында йөзтүбән капланып, Аллаһыга табынуларын әйттеләр:[+]

12«Амин! Аллабызга мактау һәм дан,
тирән гакыл һәм рәхмәт,
хөрмәт, кодрәт һәм куәт мәңге-мәңгегә булсын! Амин»[+].

13Шунда өлкәннәрнең берсе миннән: «Ак киемле кешеләр кемнәр алар һәм каян килгәннәр?» – дип сорады. 14Мин аңа: «Әфәндем, син беләсең», – дидем. Ул миңа болай диде: «Алар бөек афәт кичереп килгәннәр[*]. Киемнәрен Бәрәннең каны белән юып агартканнар[+].

15Шуңа күрә алар Аллаһы тәхете алдында торалар,
Йортында Аңа көне-төне хезмәт итәләр.
Тәхеттә Утыручы алар өстендә Үзенең саклап торучы чатырын корыр.
16Алар һичкайчан ачыкмаслар, һичкайчан сусамаслар.
Аларны кояш та, эсселек тә көйдермәс инде,[+]
17чөнки тәхет уртасындагы Бәрән аларга Көтүче булыр,
аларны тереклек суы чишмәләренә алып барыр[*].
Аллаһы аларның һәрбер күз яшен сөртер»[+].

#### 8


Җиденче мөһер һәм алтын сумала-майлар көйрәтү савыты

1Бәрән җиденче мөһерне кубаргач, күктә чама белән ярты сәгатькә тынлык урнашты[+]. 2Мин Аллаһы алдында басып торган җиде фәрештәне күрдем, аларга җиде быргы бирелде[+].

3Сумала-майлар көйрәтә торган алтын савыт тоткан бүтән фәрештә мәзбәх каршына килеп басты. Аңа, Аллаһының барлык изгеләренең догалары белән бергә кушып, тәхет алдында торган алтын мәзбәх өстенә кую өчен, күп хуш исле сумала-майлар бирелде[+]. 4Аллаһы каршына фәрештә кулыннан изгеләрнең догалары белән бергә хуш исле сумала төтене күтәрелде[+]. 5Фәрештә сумала-майлар көйрәтү савытын алды да, мәзбәхтәге ут белән тутырып, җиргә ташлады. Шунда күк күкрәүләр, дөмбердәгән тавышлар ишетелде, яшен яшьнәде, җир тетрәде[+].


Җиде фәрештәнең җиде быргысы

6Җиде быргысы булган җиде фәрештә быргы кычкыртырга әзерләнде. 7Беренчесе быргысын кычкыртты: кан катнаш боз һәм ут хасил булды, һәм алар җиргә ыргытылды. Җирнең өчтән бер өлеше, агачларның өчтән бер өлеше һәм бөтен яшел үлән янып бетте[+].

8Икенче фәрештә быргысын кычкыртты: ут чәчеп торган зур тауга охшаулы нәрсәдер диңгезгә ыргытылды. Диңгезнең өчтән бер өлеше канга әверелде,[+] 9диңгездә яшәүче җанварларның өчтән бер өлеше үлде, корабларның да өчтән бер өлеше һәлакәткә очрады[+].

10Өченче фәрештә быргысын кычкыртты: елгаларның өчтән бер өлешенә һәм чишмәләргә күктән, чырагтай янып, зур йолдыз төште[+]. 11Ул йолдызның исеме – Әрем. Суларның өчтән бер өлеше әрем сыман әче булды. Бу әче судан кешеләрнең күбесе үлде[+].

12Дүртенче фәрештә быргысын кычкыртты: кояшның, айның, йолдызларның өчтән бер өлешенә зарар килде, шунлыктан аларның өчтән бер өлеше караңгылыкка чумды. Көн үзенең яктылыгының өчтән бер өлешен югалтты, шулай ук төн дә караңгыланды[+].

13Шунда мин күк уртасында очып барган бөркетне күрдем. Аның: «Калган өч фәрештә тиздән кычкыртачак быргы тавышы аркасында җирдә яшәүчеләргә кайгы, кайгы, кайгы!» – дип, көчле итеп кычкырганын ишеттем.

#### 9

1Бишенче фәрештә быргысын кычкыртты. Мин күктән җиргә төшкән йолдызны күрдем. Аңа упкын[*] коесының ачкычы бирелде[+]. 2Йолдыз упкын коесын ачып җибәрде. Гаять зур мичтән чыккандай, коедан төтен күтәрелеп, төтеннән кояш белән һава караңгыланды. 3Төтеннән җиргә саранчалар чыкты. Аларга җирдәге чаяннардай чагу сәләте бирелде[+] 4һәм җирдәге үләнгә, төрле яшеллеккә, агачларга зыян китермәскә, фәкать маңгайлары Аллаһы мөһере белән мөһерләнмәгән кешеләргә генә зарар китерергә боерылды[+]. 5Кешеләрне үтермәскә, бары тик биш ай буе аларны газапларга рөхсәт бирелде. Кешенең ул газаплары чаян чаккандагыга охшаш. 6Ул көннәрдә кешеләр үлем эзләрләр, ләкин аны тапмаслар. Үләргә теләрләр, әмма үлем алардан качар[+].

7Саранчалар исә кыяфәте белән сугышка әзерләнгән атларга охшаш иде. Аларның башларында алтын таҗдай нәрсә бар, ә йөзләре кешенеке сыман иде[+]. 8Чәчләре хатын-кызныкы сыман, ә тешләре арысланныкы кебек[+]. 9Өсләрендә тимер көбә сыман күкрәкчәләре бар, ә канатларының тавышы сугышка ыргып чапкан атлы сугыш арбаларыннан чыккан тавышны хәтерләтте[+]. 10Чаянныкыдай койрыклары һәм чаккычлары бар иде, һәм кешеләрне биш ай буе газаплау көче шушы койрыкларда иде. 11Саранчаларның патшасы исә – упкын фәрештәсе. Аның исеме яһүд телендә[†] «Абаддун», грек телендә[†] «Аполлуон»[*].

12Беренче кайгы үтте, менә аның артыннан тагын икесе килә![+]

13Алтынчы фәрештә быргысын кычкыртты, һәм мин Аллаһы алдында торучы алтын мәзбәхнең дүрт мөгезеннән килгән тавышны ишеттем[+]. 14Ул быргысы булган алтынчы фәрештәгә: «Бөек Фырат елгасы янында бәйләп куелган дүрт фәрештәне азат ит», – диде[+]. 15Кешеләрнең өчтән бер өлешен үтерер өчен, бу сәгатькә, көнгә, айга һәм елга әзерләп тоткан фәрештәләр азат ителделәр[+]. 16Атлы гаскәрнең саны ике йөз миллион иде. Мин аларның санын ишеттем. 17Миңа иңгән күренештә атлар һәм җайдаклар мондый иде: җайдакларның күкрәкчәләре уттай кызыл, куе зәңгәр һәм күкерттәй саргылт иделәр. Атларның башлары арыслан башы сыман, авызларыннан исә ут, төтен һәм күкерт бөркелеп тора иде. 18Кешеләрнең өчтән бер өлеше шушы өч бәла-казадан: атларның авызыннан чыккан уттан, төтеннән һәм күкерттән үтерелде. 19Атларның көче авызларында һәм койрыкларында, койрыклары исә елан сыман һәм башлы иде. Шул башлары белән алар кешеләргә зыян китерәләр иде.

20Бу бәла-казадан үлми калган кешеләр исә кылган гамәлләреннән тәүбә итмәделәр. Алар җеннәргә һәм күрә, ишетә, йөри алмаган алтын, көмеш, бакыр, таш һәм агач потларга табынуларыннан ваз кичмәделәр[+]. 21Бу кешеләр үзләренең үтерүләреннән, сихерләүләреннән, фәхешлекләреннән, урлашуларыннан тәүбә итмәделәр[+].

#### 10


Язма төргәге тоткан фәрештә

1Шуннан соң мин күктән төшүче икенче бер кодрәтле фәрештәне күрдем. Ул болытка төренгән, ә баш өстендә яктылык боҗрасы бар иде. Аның йөзе кояш кебек, аяклары утлы багана сыман[+]. 2Кулында ачылган кечкенә язма төргәге бар иде. Ул уң аягы белән диңгезгә, сул аягы белән җиргә басып,[+] 3арысландай көчле тавыш белән кычкырып җибәрде. Ул кычкыргач, җиде күк күкрәү тавыш биреп, нәрсәдер әйттеләр[+]. 4Җиде күк күкрәү әйтеп бетергәч, мин аны язарга ниятләдем. Әмма күктән килгән авазның: «Җиде күк күкрәүнең сөйләгәннәрен сер итеп сакла һәм язма», – дигәнен ишеттем[+].

5Ә диңгездә һәм җирдә басып торучы мин күргән фәрештә уң кулын күккә күтәрде 6һәм күкне, шулай ук анда булган һәрнәрсәне, җирне һәм анда булган һәрнәрсәне, диңгезне һәм анда булган һәрнәрсәне Булдырган мәңге-мәңге Яшәүче белән ант итте: «Тоткарлау бүтән булмаячак, 7җиденче фәрештә үзенең быргысын кычкыртырга әзер көнне, Аллаһы Үзенең колларына – пәйгамбәрләренә[†] игълан иткәнчә, Аның сере гамәлгә ашкан булыр»[+].

8Аннан соң инде моңарчы ишеткән, күктән килгән аваз тагын миңа әйтте: «Бар, диңгездә һәм җирдә торучы фәрештәнең кулыннан ачылган язма төргәген ал». 9Фәрештә янына килеп, миңа шул кечкенә язма төргәген бирүен үтендем. Ул миңа болай диде: «Аны алып аша. Ашказаныңда аннан әче булыр, әмма авызыңда балдай татлы булыр»[+]. 10Мин фәрештәнең кулыннан кечкенә язма төргәген алып ашадым. Авызымда ул балдай татлы булды, ләкин, ашап бетерүемә, ашказанымда аннан әче булды. 11Аннары миңа болай диделәр: «Син күп халыклар, милләтләр, телләр һәм патшалар хакында тагын пәйгамбәрлек итәргә тиешсең».

#### 11


Ике шаһит

1Миңа үлчәү таягыдай камыш сабагы бирелде һәм болай дип әйтелде: «Бар, Аллаһы йортын[†] һәм мәзбәхне үлчә, андагы табынучыларны санап чык[+]. 2Әмма Аллаһы йортының тышкы ишегалдын хисапка кертмә һәм үлчәмә, чөнки ул мәҗүсиләргә[†] бирелгән. Алар изге шәһәрнең урамнарын кырык ике ай буе таптап йөриячәкләр[+]. 3Мин Үземнең ике шаһитыма вәкаләт бирәчәкмен: алар, матәм киемнәре киеп, бер мең ике йөз алтмыш көн буе пәйгамбәрлек итәчәкләр». 4Бу шаһитлар – бөтен җир Хуҗасы алдында торучы ике зәйтүн агачы һәм ике шәмдәл[+]. 5Әгәр берәрсе аларга зыян китерергә ниятләсә, ул чакта аларның авызларыннан ут чыгып, дошманнарын йотачак. Аларга зыян китерергә ниятләгән кеше шулай үтерелергә тиеш[+]. 6Пәйгамбәрлек иткән вакытта яңгыр яумасын дип, аларның күкне капларга хокукы бар. Канга әйләндерү өчен, аларның сулар өстеннән, шулай ук теләгән чакларында җиргә һәртөрле бәла-казалар белән зыян китерергә хокукы бар[+].

7Шаһитлык бирүләрен тәмамлагач, упкыннан җанвар күтәрелеп чыгып, аларга каршы сугышачак, аларны җиңәчәк һәм үтерәчәк[+]. 8Бу ике шаһитның гәүдәсе аларның Хакиме хачка[†] кадакланган бөек шәһәр урамында ятачак. Ул шәһәрнең исеме кинаяләп «Сәдүм» һәм «Мисыр» дип атала[+]. 9Бу мәетләргә өч көн ярым буе төрле халыклардан, кабиләләрдән, телләрдән һәм милләтләрдән булган кешеләр караячаклар. Ул мәетләрне кабергә салырга рөхсәт итмәячәкләр[+]. 10Җирдә яшәүчеләр аларның үлеменә шатланып күңел ачар, бер-берләренә бүләкләр җибәрерләр, чөнки бу ике пәйгамбәр җирдә яшәүчеләрне күп газаплаганнар иде.

11Әмма өч көн ярым үткәч, аларга Аллаһыдан яшәү тыны кереп, аякларына торып бастылар. Аларны күрүчеләрне көчле курку басты[+]. 12Шуннан соң шаһитлар күктән көчле тавышның: «Монда күтәрелегез», – дип әйтүен ишеттеләр. Алар күккә болытта күтәрелделәр, ә дошманнары аларга карап торды[+]. 13Шул вакытта ук көчле итеп җир тетрәде һәм шәһәрнең уннан бер өлеше җимерелде. Җир тетрәүдән җиде мең кеше үлде, ә калганнары бик нык куркышып, күкләр Алласын данладылар[+].

14Икенче кайгы үтте, менә тиздән өченчесе килә![+]


Җиденче быргы

15Җиденче фәрештә быргысын кычкыртты. Күктә көчле тавышлар яңгырады:

«Дөнья патшалыгы инде Раббыбызның
һәм Аның Мәсихенең Патшалыгы булды.
Ул мәңге-мәңгегә патшалык итәчәк!»[+]

16Шунда Аллаһы хозурында үз тәхетләрендә утыручы егерме дүрт өлкән, йөзтүбән капланып, Аллаһыга сәҗдә кылдылар һәм[+] 17болай дип әйттеләр:

«Хәзер Бар, Булган, Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы,
Сиңа шөкрана итәбез!
Чөнки Үзеңнең бөек кодрәтеңне гамәлгә керттең
һәм патшалык итә башладың[+].
18Халыклар ярсыдылар,
ләкин ачу көнең килде
һәм үлеләрне хөкем итү вакыты җитте.
Кол пәйгамбәрләреңә, изге кешеләреңә,
исемеңнән куркучы кечкенәләргә дә, зурларга да
әҗер бирү вакыты,
җирне һәлак итүчеләрне
һәлак итү вакыты җитте!»[+]

19Шунда күктә Аллаһы йорты ачылды һәм анда Аның Килешү сандыгы[†] күренде. Шунда яшен яшьнәде, дөмбердәгән тавышлар ишетелде, күк күкрәүләр, җир тетрәү булды һәм бик көчле итеп боз яуды[+].

#### 12


Хатын һәм аждаһа

1Күктә бөек галәмәт күренде: кояшка төренгән хатын, аның аяклары астында ай, башында унике йолдызлы такыя иде[+]. 2Хатын йөкле булып, бала тудыру газапларыннан һәм авыртудан кычкыра иде. 3Күктә тагын бер галәмәт күренде: җиде башлы һәм ун мөгезле кызыл төстәге зур аждаһа, аның һәр башында кечкенә таҗ иде[+]. 4Койрыгы күк йолдызларының өчтән бер өлешен себереп, җиргә атты. Аждаһа бала табучы хатын алдына килеп басты. Хатын баласын табу белән, баланы кабып йотарга әзер иде ул[+]. 5Хатын ир бала тапты. Ул барлык халыклар белән тимер таяк ярдәмендә хакимлек итәргә тиеш иде. Хатынның баласы Аллаһыга һәм Аның тәхете алдына тотып китерелде[+]. 6Ә хатын чүлгә качты. Чүлдә аның өчен Аллаһы тарафыннан урын әзерләнеп, мең ике йөз алтмыш көн дәвамында аны хәстәрләп торырга тиешләр иде[+].

7Шунда күктә сугыш башланды: Микәил үзенең фәрештәләре белән аждаһага каршы сугышты. Аждаһа исә үзенең явыз фәрештәләре белән аларга каршы торды[+]. 8Әмма аждаһа җиңелеп, аңа һәм фәрештәләренә инде күктә урын калмады. 9Бу зур аждаһа – иблис һәм шайтан дип аталган, бөтен дөньяны алдаучы борынгы елан – җиргә бәреп төшерелде. Аның белән бергә явыз фәрештәләре дә җиргә ыргытылдылар[+]. 10Шуннан соң мин күктән көчле тавыш ишеттем:

«Менә Аллабызның коткаруы, кодрәте, патшалыгы
һәм Мәсихенең хакимлеге урнашты!
Аллабыз алдында көне-төне имандашларыбызны
гаепләүче бәреп төшерелде[+].
11Имандашларыбыз Бәрән каны
һәм шаһитлык сүзләре белән аны җиңделәр,
хәтта, үлемнән курыкмыйча,
үзләренең җаннарын аямадылар[+].
12Шуңа күрә, күкләр
һәм анда яшәүчеләр, куаныгыз!
Әмма җиргә һәм диңгезгә кайгы,
чөнки иблис, вакыты аз калганын белеп,
көчле ярсу белән сезгә төште!»[+]

13Үзенең җиргә бәреп төшерелүен күргәч, аждаһа ир бала тудырган хатынны куа башлады. 14Бу еланнан качып, үзе өчен чүлдә әзерләнгән урынга очсын дип, хатынга зур бөркетнең ике канаты бирелде. Аны анда ел, ике ел һәм тагын ярты ел хәстәрләп торачаклар[+]. 15Хатынны елга агызып китсен дип, хатын артыннан елан үзенең авызыннан су ташкыны агызды. 16Әмма җир, авызын ачып, аждаһа авызыннан аккан су ташкынын йотып, хатынга ярдәм итте. 17Аждаһа хатынга нык ярсып, Аллаһы әмерләрен үтәүче, Гайсә хакында шаһитлык бирүче аның калган балаларына каршы сугышыр өчен кузгалды[+].

18 Аждаһа диңгез ярына барып басты.

#### 13


Диңгездән чыккан җанвар

1Шуннан соң мин диңгездән чыгып килүче ун мөгезле һәм җиде башлы җанварны күрдем. Аның мөгезләрендә ун таҗ, башларында көфер исемнәр язылган иде[+]. 2Мин күргән җанвар капланга охшаган. Аяклары аюныкыдай, авызы исә арысланныкы кебек иде. Аждаһа аңа үзенең көчен, тәхетен һәм зур хакимиятен бирде[+]. 3Башларының берсе үләр дәрәҗәдә яраланган иде, аннан соң ул ярасы төзәтелде. Бөтен җир гаҗәпкә калып, җанвар артыннан китте 4һәм җанварга шундый хакимият биргәне өчен, аждаһага сәҗдә кылды. Кешеләр: «Кем җанвар кебек була алсын һәм аның белән кем сугыша алсын?» – дип, җанварга да сәҗдә кылдылар.

5Җанварга тәкәбберләнергә һәм көфер сүз сөйләргә ирек куелды. Аңа кырык ике ай дәвамында хакимлек итү хокукы бирелде[+]. 6Ул Аллаһыга каршы көфер сүзләр әйтә, исемен, яшәгән урынын һәм күктә яшәүчеләрне көферли башлады. 7Җанварга Аллаһының изге кешеләренә каршы сугышырга һәм аларны җиңәргә рөхсәт ителде[*]. Аңа һәр кабилә, һәр халык, һәр тел һәм һәр милләт белән хакимлек итү хокукы бирелде[+]. 8Җирдә яшәгән һәм исемнәре Чалынган Бәрәннең Тормыш китабына дөнья яратылганчы язылмаганнарның һәммәсе шушы җанварга табыначак[+].

9Колагы булган ишетсен:[+]

10Әсирлеккә төшәргә тиешле
әсирлеккә төшәчәк.
Кылычтан үләргә тиешле
кылычтан үләчәк[*].

Монда Аллаһы изгеләренең чыдамлыгы һәм иманы таләп ителә[+].


Җирдән чыккан җанвар

11Аннан соң җирдән чыгып килүче башка җанварны күрдем. Ике мөгезе дә бәрәннекенә охшаш булып, ул аждаһа кебек сөйли иде. 12Ул беренче җанвар исеменнән аның бар хакимияте белән эш итеп, җирне һәм анда яшәүчеләрне үлем ярасы төзәлгән беренче җанварга табындырды. 13Ул зур галәмәтләр күрсәтте, хәтта кешеләр алдында күктән җиргә ут яудыра иде[+]. 14Беренче җанвар исеменнән эшләргә бирелгән галәмәтләре белән, җирдә яшәүчеләрне алдап, аларга кылычтан яраланып терелгән җанвар сынын ясарга кушты[+]. 15Беренче җанварның сыны хәтта сөйли алсын һәм аңа табынмаган һәркем үлемгә тапшырылсын өчен, икенче җанварга ул сынга җан кертергә рөхсәт ителде[+]. 16Икенче җанвар бар кешеләрнең, кечеләрнең һәм бөекләрнең, байларның һәм фәкыйрьләрнең, иреклеләрнең һәм колларның уң кулларына яисә маңгайларына тамга салдырды. 17Шушы тамгасы, ягъни җанвар исеме яки исеменең саны булмаган беркем дә сатып та ала алмады һәм сата да алмады.

18Монда зирәклек кирәк. Акылы булган кеше җанварның санын хисаплап чыгарсын, чөнки ул – кеше саны. Аның саны – алты йөз алтмыш алты.

#### 14


Бәрән һәм йөз кырык дүрт мең кеше

1Шуннан соң мин менә нәрсә күрдем: Сион тавында Бәрән тора. Аның белән бергә маңгайларында Бәрән һәм Атасының исеме язылган йөз кырык дүрт мең кеше бар иде[+]. 2Мин күктән шарлавык һәм көчле күк күкрәүгә охшаш бер тавыш ишеттем. Ул арфачылар арфада уйнаган тавышка да охшаш иде[+]. 3Тәхет һәм дүрт җан иясе белән өлкәннәр алдында яңа җыр җырлыйлар иде. Җирдә яшәгәннәр арасыннан йолып алынган йөз кырык дүрт мең кешедән башка һичкем ул җырны өйрәнә алмады[+]. 4Алар – бер тапкыр да хатын-кыз белән булмаган, шуның аркасында сафлыкларын саклап калган кешеләр. Бәрән кая барса, Шуның артыннан баралар. Алар кешеләр арасыннан йолып алынган, Аллаһыга һәм Бәрәнгә багышланган беренче кешеләр иде[+]. 5Телләрендә ялган булмады, алар кимчелексез иде[+].


Өч фәрештә

6Шуннан соң күк уртасыннан очып барган башка бер фәрештәне күрдем. Җирдә яшәүче һәр милләткә, кабиләгә, телгә һәм халыкка игълан итү өчен, мәңгелек Яхшы хәбәре[†] бар аның. 7Ул көчле тавыш белән: «Аллаһыдан куркыгыз һәм Аны данлагыз, чөнки Аның хөкем сәгате килде. Күкне, җирне, диңгезне һәм чишмәләрне Булдыручыга табыныгыз!» – диде.

8Икенче фәрештә, аңа ияреп, болай диде: «Бөек Бабил[†] җимерелде, җимерелде![*] Ул барча халыклырга үзенең тыелгысыз фәхешлек шәрабын эчерткән»[+].

9Аларга өченче фәрештә иярде һәм көчле тавыш белән болай диде: «Җанварга һәм аның сынына табынган, җанвар тамгасын кабул итеп, үзенең маңгаена яки кулына куйган кеше[+] 10Аллаһының ачу касәсендәге ярсулы шәрабын, су кушылмаган шәрабын эчәчәк. Ул кеше изге фәрештәләр һәм Бәрән алдында ут белән күкерт эчендә газапландырылачак[+]. 11Газаплау төтене мәңге-мәңгегә күтәреп торачак. Җанварга һәм аның сынына табынучы, аның исем тамгасын кабул итүче һәркем көндез дә, төнлә дә газаптан тынгы күрмәячәк»[+].

12Моның өчен Аллаһының әмерләрен үтәүче һәм Гайсәгә иман итүче изге кешеләрнең түземле булулары кирәк[+].

13Мин күктән килгән тавыш ишеттем: «Яз: Шушы вакыттан башлап Хаким Гайсәгә иман итеп үлүчеләр бәхетле». «Әйе, – ди Рух, – алар үзләренең михнәтләреннән ял итсеннәр, чөнки аларның эшләре үзләре артыннан бара»[+].


Җир уңышы

14Шуннан соң мин менә нәрсә күрдем: ак болыт һәм болыт өстендә утыручы адәм углына охшаган Зат. Башында алтын таҗ һәм кулында үткен урак бар иде[+]. 15Аллаһы йортыннан тагын бер фәрештә чыгып, болыт өстендә Утыручыга көчле тавыш белән: «Урагыңны алып ур: урак өсте җитте, җир уңышы өлгерде», – дип кычкырды[+]. 16Шуннан соң, болытта Утыручы урагын җир өстенә ыргытты һәм уңыш урылды[+].

17Аннары күктәге Аллаһы йортыннан башка фәрештә чыкты. Аның да үткен урагы бар иде. 18Мәзбәхтән ут белән идарә итү хакимлеге булган тагын бер фәрештә чыкты. Ул көчле тавыш белән үткен урагы булган фәрештәгә: «Үзеңнең үткен урагыңны ал да җир өстендәге йөзем тәлгәшләрен җый, чөнки аның җимешләре өлгерде!» – дип кычкырды. 19Фәрештә үзенең урагын җиргә ыргытты һәм җирдәге йөземне җыеп, Аллаһының зур ачу изгеченә ташлады[+]. 20Әлеге йөзем шәһәрдән читтә урнашкан изгечтә тапталды. Изгечтән ат йөгәненә кадәр җиткән, бер мең алты йөз стадия[*] озынлыкта кан акты.

#### 15


Җиде бәла-казалы җиде фәрештә

1Шуннан соң мин күктә бөек һәм искиткеч башка галәмәтне – соңгы җиде бәла-казаны тотып торучы җиде фәрештәне күрдем. Ул бәла-казалар соңгылары иде, чөнки Аллаһының ярсуы шулар белән тәмамлана[+]. 2Мин ут катыш пыяла диңгез сыман нәрсәне күрдем. Пыяла диңгез өстендә җанварны, аның сынын һәм исем санын җиңеп чыкканнар тора иде. Аларның кулларында Аллаһының арфалары бар иде[+]. 3Алар Аллаһы колы Мусаның җырын һәм Бәрәннең җырын җырлыйлар иде:

«Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!
Синең эшләрең бөек һәм искиткеч.
Халыкларның Патшасы,
Синең юлларың гадел һәм хакыйкый[+].
4Раббы! Синнән кем курыкмас,
исемеңне кем данламас?
Тик бер Син генә изге.
Бөтен халыклар килеп,
Синең алдыңда сәҗдә кылачаклар[*],
чөнки Синең гадел эшләрең ачылды»[+].

5Моннан соң мин күрдем: менә күктә Аллаһы йорты – Шаһитлык чатыры[†] ачылды[+]. 6Аллаһы йортыннан җиде бәла-казасы булган җиде фәрештә чыкты. Алар чиста һәм ялтырап торган җитен кием кигәннәр, күкрәкләрен алтын пута белән буганнар иде[+]. 7Дүрт җан иясенең берсе җиде фәрештәгә мәңге-мәңге яшәүче Аллаһының ярсуы белән тулы җиде алтын касә бирде[+]. 8Аллаһы йорты Аллаһының даныннан һәм кодрәтеннән төтен белән тулды, һәм җиде фәрештәнең җиде бәла-казасы тәмамланмыйча, анда һичкем керә алмады[+].

#### 16


Аллаһының ярсуы тулы җиде касә

1Шуннан соң мин Аллаһы йортыннан җиде фәрештәгә «Барыгыз һәм җиргә Аллаһының җиде ярсу касәсен түгегез» дип сөйләүче көчле тавыш ишеттем[+].

2Беренче фәрештә китте һәм үзенең касәсен җир өстенә түкте. Җанвар тамгасы салдырылган һәм аның сынына табынган кешеләрдә чирканыч, яман җәрәхәтләр хасил булды[+].

3Икенче фәрештә үзенең касәсен диңгезгә түкте. Аның суы үләт канына охшап калды, һәм диңгездәге барлык җан ияләре үлде[+].

4Өченче фәрештә үзенең касәсен елгаларга, су чишмәләренә түкте, һәм аларның суы канга әверелде[+]. 5Мин сулар фәрештәсенең әйтүен ишеттем:

«Хәзер Бар, Булган һәм Изге!
Син шулай хөкем итеп, гадел эшләдең[+].
6Бу кешеләр изгеләрнең, пәйгамбәрләрнең
канын койдылар,
һәм Син аларга кан эчәргә бирдең.
Алар моңа лаеклылар!»[+]

7Мин мәзбәх ягыннан килгән тавыш ишеттем:

«Әйе, Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы!
Синең хөкемнәрең хакыйкый һәм гадел!»[+]

8Дүртенче фәрештә үзенең касәсен кояш өстенә түкте һәм кояшка кешеләрне ут белән көйдерү кодрәте бирелде. 9Кешеләрне көчле эсселек көйдерде. Бу бәла-казалар белән идарә итү хакимлегенә ия Аллаһының исемен кешеләр хурладылар, әмма тәүбә итмәделәр һәм Аны данламадылар[+].

10Бишенче фәрештә үзенең касәсен җанвар тәхете өстенә түкте һәм аның патшалыгы караңгылыкка чумды. Кешеләр авыртудан телләрен тешләделәр,[+] 11сызлануларыннан һәм җәрәхәтләреннән күк Алласын хурладылар, әмма кылган эшләреннән тәүбә итмәделәр.

12Алтынчы фәрештә үзенең касәсен бөек Фырат елгасына түкте. Көнчыгыштан килүче патшаларга юл әзер булсын өчен, аның суы кипте[+]. 13Мин аждаһаның, җанварның һәм ялган пәйгамбәрнең авызларыннан бака сыман өч явыз рухның[†] чыкканын күрдем[+]. 14Бу явыз рухлар галәмәтләр күрсәтә алалар иде. Алар Чиксез кодрәт Иясе Аллаһының бөек көнендә бөтен җир патшаларын сугышка җыяр өчен китәләр[+].

15«Менә Мин карактай көтмәгәндә киләм: ялангач йөрмәс өчен һәм хурлыгын кешеләр күрмәсен дип уяу торучы, киемнәрен саклаучы кеше бәхетле!»[+]

16Явыз рухлар патшаларны яһүд телендә «Һармагедун»[*] дип аталган урынга җыйдылар.

17Җиденче фәрештә үзенең касәсен һавага түкте, һәм Аллаһы йортыннан, тәхеттән: «Тәмамланды!» – дигән көчле тавыш яңгырады. 18Яшен яшьнәде, дөмбердәгән тавышлар, күк күкрәүләр булды. Көчле итеп җир тетри башлады: җирдә кеше яши башлаганнан бирле мондый көчле, нык тетрәү булганы юк иде![+] 19Бөек шәһәр өч өлешкә бүленеп китте һәм халыкларның шәһәрләре җимерелде. Аллаһы бөек Бабилне искә төшереп, аңа Үзенең ярсулы ачу касәсеннән шәраб эчәргә бирде[+]. 20Һәр утрау юкка чыкты, таулар күздән югалды[+]. 21Күктән кешеләр өстенә зур-зур боз кантарлары[*] ява башлады. Бу бәла-каза ифрат та авыр булганга, кешеләр Аллаһыны хурладылар[+].

#### 17


Фахишә һәм җанвар

1Җиде касә тоткан фәрештәләрнең берсе килеп, миңа болай диде: «Кил монда. Мин сиңа күп суларда утыручы бөек фахишәнең хөкем җәзасын күрсәтермен[*][+]. 2Аның белән җир патшалары фәхешлек иттеләр, аның фәхешлек шәрабыннан җирдә яшәүчеләр исергәнче эчтеләр»[+].

3Мине Рух биләп алган килеш, фәрештә чүлгә алып китте. Мин анда кызыл җанвар өстендә утыручы хатынны күрдем. Җанвар көфер исемнәр белән капланган, аның җиде башы һәм ун мөгезе бар иде[+]. 4Хатын шәмәхә һәм кып-кызыл кием кигән, алтын, асылташлар һәм энҗе белән бизәлеп, кулына фәхешлегенең чирканыч нәрсәләре һәм шакшылыклары белән тулы алтын касә тоткан иде. 5Аның маңгаена серле мәгънәгә ия исем язылган: «Бөек Бабил – җир фахишәләренең һәм чирканыч нәрсәләрнең анасы». 6Мин хатынның изгеләр һәм Гайсә шаһитларының каныннан исергәнлеген күрдем. Аны күреп, мин бик нык гаҗәпләндем[+]. 7Фәрештә миңа болай диде: «Син нигә гаҗәпләндең? Мин сиңа хатынның һәм аны йөртүче җиде башлы, ун мөгезле җанварның серен аңлатып бирәм. 8Син күргән җанвар бар иде, хәзер ул юк. Тик ул тиздән упкыннан чыгачак һәм һәлак ителәчәк. Дөнья яратылганнан бирле исемнәре Тормыш китабына язылмаган кешеләр җанварны күреп гаҗәпләнәчәкләр, чөнки ул бар иде, хәзер юк һәм янә булачак[+].

9Монда зирәк акыл кирәк. Җиде баш – хатын утырган җиде тау, шулай ук җиде патша. 10Ул патшаларның бишесе һәлак булды, берсе бар, башкасы әле килмәгән. Килгәч, ул озак булырга тиеш түгел. 11Ә булган һәм хәзер булмаган җанвар – сигезенче патша ул, шулай ук җиде патшаның берседер, һәм ул үзенең һәлакәтенә бара.

12Син күргән ун мөгез – ун патша ул. Алар патшалыкларын әле алмадылар. Әмма җанвар белән бергә, бер сәгатькә, патшалар дәрәҗәсендә хакимлек алачаклар[*][+]. 13Аларның ниятләре бер, алар җанварга үзләренең көчләрен һәм хакимлекләрен тапшырачаклар. 14Алар Бәрән белән сугышачаклар һәм Бәрән аларны җиңәчәк, чөнки Ул – хакимнәрнең Хакиме һәм патшаларның Патшасы[*]. Аның белән бергә булганнар исә чакырылганнар, сайланганнар һәм тугрылар»[+].

15Фәрештә миңа тагын болай диде: «Син күргән фахишә утырган сулар исә – халыклар, төркемнәр, милләтләр һәм телләр. 16Син күргән ун мөгез һәм җанвар фахишәгә нәфрәтләнәчәк һәм аны бөлгенлеккә төшерәчәк, ялангач калдырачак, аның тәнен ашаячак һәм аны утта яндырачак[+]. 17Аллаһы Үз ихтыярын үтәү теләген йөрәкләренә салган бит, шуңа күрә ун мөгез бердәм рәвештә патшалык итү хокукын җанварга бирә. Болар барысы Аллаһының сүзләре тормышка ашканчы булачак. 18Ә син күргән хатын – җир патшалары белән патшалык итүче бөек шәһәр ул».

#### 18


Бабилнең җимерелүе

1Болардан соң мин күктән төшеп килгән башка фәрештәне күрдем. Ул бөек хакимияткә ия иде. Аның даны белән җир яктыртылды[+]. 2Фәрештә көчле тавыш белән кычкырды:

«Бөек Бабил җимерелде, җимерелде!
Ул җеннәр торагына һәм төрле явыз рухлар,
нәҗес кошлар, шакшы һәм җирәнгеч хайваннарга
сыену оясы булды[+].
3Ул үзенең тыелгысыз фәхешлек шәрабын
барлык халыкларга эчертте,
һәм җир патшалары аның белән фәхешлек иттеләр.
Сәүдәгәрләр чамасыз зиннәтеннән баедылар»[+].

4Мин күктән башка тавыш ишеттем:

«Халкым, аның гөнаһларында катнашмас өчен
һәм бәла-казаларына дучар булмас өчен чык аннан[+].
5Гөнаһлары өелеп, күккә җитте[*],
һәм Аллаһы җинаятьле[†] эшләрен искә алды[+].
6Ул ничек биргән булса,
сез дә аңа шулай кайтарыгыз,
эшләренә карата икеләтә бирегез.
Башкалар өчен әзерләгән касәсендә
үзенә ике тапкыр көчлерәк эчемлек әзерләгез[+].
7Ул үзен күпме данлаган булса,
зиннәттә күпме яшәгән булса,
шулкадәр аңа газап һәм кайгы бирегез!
Чөнки ул үзенең күңеленнән:
„Патшабикә булып утырам, мин тол хатын түгел,
кайгыны да күрмәм!“ – ди[+].
8Шуңа күрә аңа бер көндә бәла-казалар –
үлем, хәсрәт, ачлык киләчәк.
Ул утта яндырылачак,
чөнки аны хөкем итүче Раббы Аллаһы кодрәтле!»[*][+]

9Аның белән зина кылган һәм җенси теләкләрен канәгатьләндергән җир патшалары, януыннан чыккан төтенне күргәч, аның хакында кайгырып еларлар[+]. 10Газапларыннан куркып, читтәрәк басып торачаклар һәм:

«Кайгы, кайгы сиңа, бөек шәһәр!
И Бабил, куәтле шәһәр!
Син бер сәгать эчендә хөкем җәзасын алдың», –

дип әйтәчәкләр.

11Җир сәүдәгәрләре дә аның хакында кайгырып елаячаклар, чөнки бүтән алардан беркем дә әйберләрен сатып алмый: 12алтын һәм көмеш әйберләрен, асылташларын һәм энҗеләрен, нәфис җитен, ефәк, куе кызыл һәм алсу тукымаларын, һәртөрле хуш исле агачны һәм фил сөягеннән ясалган әйберләрен, иң кыйммәт агач, бакыр, тимер һәм мәрмәрдән ясалган һәртөрле әйберләрен, 13дарчиннарын, аш тәмләткечләрен, хуш исле майларын, сумалаларын, ладаннарын[†], шәрабларын, зәйтүн майларын, иң яхшы оннарын һәм бодаен, мал-туарларын һәм сарыкларын, атларын һәм арбаларын, кеше гәүдәләрен һәм кеше җаннарын да алмый.

14«Җаның бик каты теләгән җимешләр синнән киттеләр.
Барлык зиннәтлелегең һәм купшылыгың юк булды,
алар һичкайчан табылмаячак!»

15Болар белән сәүдә итүчеләр һәм Бабилгә сатып баеп киткәннәр, аның газапларыннан куркып, елап һәм кайгырып читтәрәк торачаклар. 16Алар:

«Бөек шәһәргә кайгы, кайгы!
Ул нәфис җитен, куе кызыл һәм алсу тукымаларга киенгән,
алтын, асылташларга һәм энҗегә бизәлгән.
17Шундый күп байлык бер сәгать эчендә юк булды», –

диячәкләр.

Диңгездәге һәрбер кораб йөртүче һәм һәрбер йөзүче, диңгезчеләр һәм диңгез кәсебеннән файда күрүчеләр читтәрәк басып тордылар[+]. 18Шәһәрнең януыннан чыккан төтенне күреп: «Бу бөек шәһәргә кайсы шәһәр тиң булсын!» – дип кычкырдылар[+]. 19Алар башларына тузан сиптеләр һәм елап:

«Кайгы, и бөек шәһәр, кайгы!
Байлыгыннан диңгездә кораблары булган
һәммә кеше баеды.
Бер сәгать эчендә бушап калды ул», –

дип кайгырып кычкырдылар[*][+].

20И күк һәм изгеләр, рәсүлләр һәм пәйгамбәрләр! Шатланыгыз, чөнки сезне ул шәһәр ничек хөкем иткән булса, Аллаһы аны шулай хөкем итте[+].

21Аннары бер көчле фәрештә тегермән ташы кебек зур таш алып, диңгезгә ташлады һәм болай диде:

«Бөек Бабил шәһәре шундый көч белән түбәнгә ыргытылыр
һәм башка табылмас[*][+].
22Арфада уйнаучылар һәм җырлаучылар,
сыбызгычылар һәм быргычылар тавышын синдә инде ишетмәсләр.
Бер генә һөнәр буенча да бер генә һөнәрчене табып булмас
һәм тегермән ташларының тавышы синдә ишетелмәс[+].
23Яктырткыч уты синдә моннан ары яктыртмас,
кияү белән кәләш тавышлары моннан ары синдә ишетелмәс.
Сәүдәгәрләрең җирдә бөек булдылар,
сихереңә бөтен халыклар да алдандылар[+].
24Ул шәһәрдә пәйгамбәрләрнең һәм изгеләрнең каны,
җирдә үтерелгән барлык кешеләрнең каны табылды»[+].

#### 19


Раббыны мактагыз

1Аннан соң мин күктән зур халык төркеменнән чыккандай көчле тавыш ишеттем:

«Раббыны мактагыз![*]
Котылу, дан һәм кодрәт Аллабызныкы![+]
2Аның хөкемнәре хак һәм гадел:
җирне үзенең фәхешлеге белән бозыклыкка китергән
бөек фахишәне хөкем итте,
колларының каны өчен аңардан үч алды»[+].

3Тагын шундый сүзләр ишетелде:

«Раббыны мактагыз!
Фахишәнең януыннан чыккан төтен мәңге-мәңгегә күтәрелә»[+].

4Шунда егерме дүрт өлкән һәм дүрт җан иясе йөзтүбән капланып:

«Амин! Раббыны мактагыз!» –

дип, тәхеттә утыручы Аллаһыга сәҗдә кылдылар[+].

5Тәхеттән тавыш килде:

«Барлык коллары,
Аңардан куркучылар, кечеләр һәм зурлар,
Аллабызны мактагыз!»[+]

6Аннан соң мин зур халык төркеменә, шарлавыкка һәм көчле күк күкрәүгә охшаш тавыш ишеттем:

«Раббыны мактагыз!
Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллабыз
патшалык итә башлады![+]
7Куаныйк һәм нык шатланыйк, Аны данлыйк!
Бәрәннең туе җитте, кәләше үзен әзерләде»[+].
8Кәләшкә, кию өчен, ялтырап торган нәфис
ак җитен тукымадан чиста кием бирелде[*].

Ак җитен – изге кешеләрнең тәкъва[†] эшләре ул[+].

9Фәрештә миңа: «Язып куй: Бәрәннең туй мәҗлесенә чакырылганнар бәхетле», – диде. Аннары дәвам итте: «Болар – Аллаһының хак сүзләре». 10Шуннан соң мин, сәҗдә кылырга дип, аның аякларына егылдым, әмма ул миңа: «Кара аны, болай эшләмә! Мин – синең һәм Гайсәнең шаһитлыгына тугры[*] имандашларыңның хезмәттәше. Аллаһыга сәҗдә кыл. Гайсәнең шаһитлыгы[*] пәйгамбәрләрне рухландыра бит», – дип әйтте[+].


Ак ат өстендәге Җайдак

11Мин ачылган күкне күрдем. Менә ак ат, Җайдагы Тугры һәм Хакыйкый дип атала. Ул гадел хөкем итә һәм көрәш алып бара[*][+]. 12Күзләре ут ялкыныдай, башында күп таҗлары бар иде. Аңа Үзеннән башка һичкем белми торган исем язылган иде[+]. 13Ул канга баткан кием кигән[*] һәм Аның исеме – Аллаһы Сүзе[*][+]. 14Артыннан ак атларга атланган һәм ак, чиста, нәфис җитен кием кигән күк гаскәрләре ияргән. 15Авызыннан, халыкларга сугар өчен, үткен кылыч чыгып тора[*], Ул Үзе алар белән тимер таяк ярдәмендә хакимлек итәчәк. Ул Чиксез кодрәт Иясе Аллаһының ярсулы ачу шәрабын изгечтә изә[+]. 16Киемендә һәм ботында «Патшаларның Патшасы һәм хакимнәрнең Хакиме» дигән исем язылган[+].

17Аннан соң мин кояшта торучы бер фәрештәне күрдем. Ул, күк уртасыннан очучы бөтен кошларга мөрәҗәгать итеп, көчле тавыш белән кычкырды: «Килегез, Аллаһының бөек мәҗлесенә җыелыгыз![+] 18Патшаларның һәм гаскәр башлыкларының, көчлеләрнең, атларның һәм җайдакларының, бар кешеләрнең, иреклеләрнең һәм колларның, кечеләрнең һәм зурларның мәетен ашагыз»[+].

19Шунда мин җанварны, җир патшалары һәм аларның гаскәрләрен атта Утыручыга һәм Аның гаскәренә каршы сугышырга җыелганнарын күрдем[+]. 20Аннары җанвар һәм аның исеменнән галәмәтләр күрсәткән ялган пәйгамбәр кулга алындылар. Бу ялган пәйгамбәр җанвар тамгасын кабул иткәннәрне, аның сынына табынучыларны шул галәмәтләр ярдәмендә алдаган иде. Алар икесе дә янып торган күкертле күлгә тере килеш ыргытылды[+]. 21Ә калганнары атта Утыручының авызыннан чыккан кылыч белән үтерелделәр, һәм барлык кошлар аларның мәетен ашап туйдылар[+].

#### 20


Мең ел буе патшалык итү

1Шуннан соң мин күктән төшүче фәрештәне күрдем. Аның кулында упкын ачкычы һәм зур чылбыр бар иде[+]. 2Ул аждаһаны – иблис һәм шайтан дигән борынгы еланны[*] тотып алды һәм мең елга богаулады[+]. 3Мең ел үткәнче, халыкларны алдамасын дип, аны упкынга ташлады, упкынны бикләп, мөһер сукты. Мең елдан соң, ул аз гына вакытка азат ителергә тиеш[+].

4Аннан соң мин тәхетләрне һәм анда утыручыларны күрдем. Аларга хөкем итү хокукы бирелгән иде. Гайсә хакында шаһитлык иткәннәре һәм Аллаһы сүзе өчен башлары киселгән, җанварга һәм аның сынына табынмаган, маңгайларына һәм кулларына тамга салдырмаган кешеләрнең җаннарын күрдем. Алар үледән терелеп тордылар һәм Мәсих белән мең ел буе патшалык иттеләр[+]. 5Үлгәннәрнең калганнары исә мең ел үтмичә терелмәделәр. Бу – беренче терелү. 6Беренче терелүдә катнашучылар бәхетле һәм изге. Икенче үлем алар белән хакимлек итми инде, ләкин алар Аллаһының һәм Мәсихнең руханилары булачаклар, Мәсих белән бергә мең ел буе патшалык итәчәкләр[+].


Иблисне хөкем итү

7Мең ел үткәч, иблис үзенең зинданыннан азат ителәчәк 8һәм җирнең бар якларындагы халыкларны, ягъни Гог һәм Магог халыкларын[*] алдап, сугышка җыяр өчен чыгачак. Аларның саны диңгез комыдай күп булыр[+].

9Күрәм: алар җир киңлегенә чыктылар һәм Аллаһының изге кешеләре яшәгән станны[†], яраткан шәһәрне камап алдылар. Әмма күктән ут төшеп, аларны яндырып бетерде[+]. 10Әлеге халыкларны алдаучы иблис җанвар белән ялган пәйгамбәрне ташлаган утлы һәм күкертле күлгә ыргытылды. Алар анда көне-төне һәм мәңге-мәңгегә газапланачаклар[+].


Үлеләрнең хөкем ителүе

11Аннан соң мин зур ак тәхет һәм анда Утыручыны күрдем. Аның хозурыннан җир белән күк качты, һәм аларга урын табылмады[+]. 12Тәхет каршында торучы үлгәннәрне – зурларны һәм кечеләрне күрдем. Китапларны ачтылар. Тормыш китабы дип аталган башка китапны да ачтылар. Китапларда язылганча, үлгәннәр үз эшләренә карата хөкем ителделәр[+]. 13Диңгез үзендәге үлекләрне бирде. Үлем һәм үлеләр дөньясы да үзендәге үлекләрне бирделәр. Бу үлгән кешеләр һәркайсы үз эшләренә карата хөкем ителделәр[+]. 14Үлем һәм үлеләр дөньясы утлы күлгә ыргытылдылар. Бу утлы күл – икенче үлем. 15Исеме Тормыш китабында табылмаган һәркем шул утлы күлгә ыргытылды[+].

#### 21


Яңа күк һәм яңа җир

1Шуннан соң мин яңа күкне һәм яңа җирне күрдем[*]. Әүвәлге күк һәм әүвәлге җир юкка чыгып, диңгез дә юк иде инде[+]. 2Мин Аллаһы яныннан, күктән төшеп килүче кияве өчен бизәнеп әзерләнгән кәләштәй изге шәһәр – яңа Иерусалимне күрдем[+]. 3Тәхеттән килгән көчле тавышны ишеттем: «Менә Аллаһының кешеләр белән яшәү урыны. Ул кешеләр белән бергә яшәячәк. Алар Аның халкы булачак һәм Аллаһы Үзе алар белән булачак, Ул аларның Алласы булачак[+]. 4Ул аларның һәрбер күз яшен сөртер. Үлем һәм кайгы, елау, авырту да башка булмаячак, чөнки әүвәлге үтеп китте»[*][+].

5Тәхеттә Утыручы болай диде: «Менә Мин һәммә нәрсәне яңа итеп ясыйм». Аннары Ул миңа эндәшеп: «Яз, чөнки бу сүзләр ышанычлы һәм хак», – дип өстәде[+]. 6Ул миңа тагын болай диде: «Гамәлгә ашты! Мин – Альфа һәм Омега, Башы һәм Ахыры. Сусаучыга Мин тереклек суы чишмәсеннән бушлай эчәргә бирәм[*][+]. 7Боларның барысы җиңүчегә насыйп булыр һәм Мин Алласы булырмын, ә ул Минем балам булыр[+]. 8Әмма куркакларның, иманнан ваз кичкәннәрнең, әшәкеләрнең, кеше үтерүчеләрнең, фәхешлек кылучыларның, сихерчеләрнең, потка табынучыларның, барлык ялганчыларның өлеше ут һәм күкерт белән ялкынланып торган күлдәдер. Бу – икенче үлем»[+].


Яңа Иерусалим

9Яныма соңгы җиде бәла-каза белән тулы җиде касә тоткан җиде фәрештәнең берсе килеп: «Кил, мин сиңа кәләшне, Бәрәннең хатынын күрсәтәм», – диде[+]. 10Мине Рух биләп алды һәм фәрештә мине зур һәм биек тауга күчерде. Ул миңа Аллаһыдан, күктән төшүче изге Иерусалим шәһәрен күрсәтте[+]. 11Ул шәһәр Аллаһы даныннан балкып тора иде. Ялтыравы асылташ һәм бәллүрдәй чиста яшма балкышына охшаш[+]. 12Дивары бик зур һәм биек, унике капкалы, капкалары янында унике фәрештә бар. Капкаларында Исраил халкының унике ыругының исемнәре язылган. 13Көнчыгыштан – өч капка, төньяктан – өч капка, көньяктан – өч капка һәм көнбатыштан – өч капка[+]. 14Шәһәр диварының унике нигез ташы бар иде. Ул нигезләрдә Бәрәннең унике рәсүленең исемнәре язылган[+].

15Миңа сөйләүче фәрештәнең шәһәрне һәм капкаларын, диварын үлчәр өчен алтын үлчәү таягы бар иде[+]. 16Шәһәр тигезьяклы дүртпочмак булып урнашкан: аның озынлыгы киңлегенә тигез иде. Фәрештә шәһәрне таяк белән үлчәде, ул унике мең стадия[*] булды. Озынлыгы, киңлеге һәм биеклеге бертигез[+]. 17Фәрештә диварын үлчәп чыкты. Дивар фәрештә кулланган кеше үлчәме буенча йөз кырык дүрт аршын[*] булды. 18Дивары яшмадан булып, шәһәр исә үтә күренмәле пыяладай саф алтыннан иде. 19Шәһәр диварының нигез ташлары төрле асылташлар белән бизәлгән: беренче нигезе – яшма, икенчесе – зәңгәр якут, өченчесе – халцедон, дүртенчесе – зөбәрҗәт,[+] 20бишенчесе – оникс, алтынчысы – сердолик, җиденчесе – хризолит, сигезенчесе – берилл, тугызынчысы – топаз, унынчысы – хризопраз, унберенчесе – гиацинт, уникенчесе – аметист. 21Унике капка – унике энҗе, капкаларның һәрберсе бер энҗедән иде. Шәһәрнең төп урамы үтә күренмәле пыяладай саф алтыннан иде.

22Мин шәһәрдә Аллаһы йортын күрмәдем, чөнки бу шәһәрнең Аллаһы йорты – Чиксез кодрәт Иясе Раббы Аллаһы Үзе һәм Бәрән[+]. 23Шәһәр кояшның һәм айның яктыртуына мохтаҗ түгел, чөнки аны Аллаһының даны яктырта, яктырткычы исә – Бәрән[*][+]. 24Халыклар шул шәһәр яктылыгында йөриячәкләр, җир патшалары аңа үзләренең зиннәтләрен китерәчәкләр[*][+]. 25Көндез капкалары һичкайчан ябылмаячак, анда төн булмаячак[+]. 26Бу шәһәргә халыкларның зиннәтләрен һәм кыйммәтле хәзинәләрен китерәчәкләр[*]. 27Шәһәргә һичбер шакшы әйбер, әшәкелек эшләүче һәм ялганчы кермәячәк, фәкать исемнәре Бәрәннең Тормыш китабында язылганнар гына керәчәк[+].

#### 22


Тереклек суы елгасы

1Шуннан соң фәрештә миңа Аллаһының һәм Бәрәннең тәхетеннән чыккан, бәллүрдәй ялтырап торган тереклек суы елгасын күрсәтте[*][+]. 2Ул елга урамның уртасыннан ага. Елганың бу һәм теге як ярында унике тапкыр җимеш бирүче, һәр ай саен үз җимешен бирүче тереклек агачы бар. Агачның яфраклары халыкларны савыктыру өчен[*][+]. 3Шәһәрдә ләгънәтләнгән бер нәрсә дә булмаячак, анда Аллаһының һәм Бәрәннең тәхете торачак, коллары Аңа хезмәт итәчәкләр. 4Алар йөзен күрәчәкләр, һәм исеме аларның маңгайларында булачак[+]. 5Анда инде төн булмаячак, аларның яктырткыч белән кояш яктылыгына мохтаҗлыклары булмаячак, аларга Раббы Аллаһы нур чәчәчәк. Алар мәңге-мәңгегә патшалык итәчәкләр[*][+].

6Аннары фәрештә миңа болай диде: «Бу сүзләр ышанычлы һәм хак. Пәйгамбәрләрне рухландыручы Раббы Аллаһы колларына, тиздән нәрсә булырга тиешлеген күрсәтү өчен, фәрештәсен җибәрде»[+].


Хаким Гайсәнең килүе

7«Менә тиздән киләчәкмен! Бу китапның пәйгамбәрлек сүзләрен үтәүче бәхетле»[+].

8Мин, Яхъя, боларны ишеттем һәм күрдем. Ишеткәч һәм күргәч, сәҗдә кылырга дип, боларны күрсәтүче фәрештәнең аякларына егылдым[+]. 9Әмма ул миңа: «Кара аны, моны эшләмә! Мин синең, пәйгамбәр имандашларыңның һәм бу китап сүзләрен тотучыларның хезмәттәше. Аллаһыга табынып сәҗдә кыл», – дип әйтте.

10Янә ул миңа болай диде: «Бу китапның пәйгамбәрлек сүзләрен мөһер сугып яшермә[*], чөнки вакыт якын[+]. 11Яман бәндә яманлык кылуда булсын, бозык кеше тагын да бозыклыкка батсын, тәкъва кеше исә – тәкъвалыкта һәм изге кеше изгелектә яшәвен дәвам итсен»[*][+].

12«Менә тиздән киләчәкмен! Һәркемгә үз эшләренә карата бирер өчен, әҗерне Үзем белән алып киләм[+]. 13Мин – Альфа һәм Омега, Беренче һәм Соңгы, Башы һәм Ахыры[*][+]. 14Киемнәрен юганнар бәхетле. Алар тормыш агачыннан тукланырга һәм шәһәргә капкалардан керергә хокуклы[+]. 15Ә этләр, сихерчеләр, фәхешлек кылучылар, кеше үтерүчеләр, потка табынучылар, ялганны яратучы һәм эшләүче һәркем тышта калачак[+]. 16Мин, Гайсә, фәрештәмне сезгә болар хакында бердәмлекләрдә шаһитлык итәргә дип җибәрдем. Мин – Давыт тамырыннан чыккан Сабак, аның Токымы, якты таң йолдызы[*]»[+].

17Рух та, кәләш тә: «Кил!» – диләр. Һәм ишетүче дә: «Кил!» – дип әйтсен. Сусаучы килсен, теләгән кеше тереклек суын бушлай алсын[*][+].

18Бу пәйгамбәрлек китабының сүзләрен ишетүчене кисәтәм: әгәр берәрсе боларга өстәсә, Аллаһы ул кешегә бу китапта язылган бәла-казаларны өстәр[+]. 19Әгәр кем дә булса бу пәйгамбәрлек китабы сүзләренең берәрсен алып ташласа, бу китапта язылган тереклек агачыннан һәм изге шәһәрдән Аллаһы ул кешенең өлешен төшереп калдырыр.

20Боларның һәммәсе турында шаһитлык Бирүче болай ди: «Әйе, тиздән киләчәкмен!»

Амин, Хаким Гайсә, кил![+]

21Хаким Гайсәнең мәрхәмәте барысы белән булсын!

## Сүзлек

### Сүзлек

Сүзлек


А

Ә

Б

В

Г

Д

Җ

З

И

Й

К

Л

М

О

Ө

П

Р

С

Т

У

Ү

Ф

Х

Һ

Ч

Ш

Э

Ю

Я


Сүзлек

Шартлы кыскартмалар:

к. – карагыз

гр. – грек телендә

рус. – рус телендә

яһ. – яһүд телендә

б. э. к. – безнең эрага кадәр

б. э. – безнең эраның

### Адәм Углы

Адәм Углы

Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

### Аклау

Аклау

Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

### Аллаһы

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

### Аллаһы Бәрәне

Аллаһы Бәрәне

Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

### Аллаһы сандыгы

Аллаһы сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Аллаһыга таба борылу

Аллаһыга таба борылу

Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

### Аллаһы йорты

Аллаһы йорты

Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

### Аллаһы Патшалыгы

Аллаһы Патшалыгы

Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

### Аллаһының изге кешесе

Аллаһының изге кешесе

К. Изге.

### Арам

Арам

Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

### Арамей теле

Арамей теле

Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

### Ата

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

### Аширә

Аширә

Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

### Ашторет

Ашторет

Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

### Ашшур

Ашшур

Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

### Әгрип

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

### Бабил

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

### Багал

Багал

Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

### Бердәмлек

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

### Боерыклар сандыгы

Боерыклар сандыгы

К. Килешү сандыгы.

### Вакыт хисабы

Вакыт хисабы

Инҗил буенча, иртәнге сәгать алтыдан кичке сәгать алтыга кадәр – көн, кичке алтыдан төнге уникегә кадәр – кич, төнге уникедән иртәнге алтыга кадәр төн саналган. Мәсәлән, «беренче сәгать» – иртәнге алты белән җиде арасына, «тугызынчы сәгать» көндезге ике белән өч арасына туры килгән.

### Гаеп йолу корбаны

Гаеп йолу корбаны

Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

### Гәлиләя

Гәлиләя

Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

### Гөнаһ

Гөнаһ

Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

### Гөнаһ йолу корбаны

Гөнаһ йолу корбаны

Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

### Гөнаһ йолу көне

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

### Грек теле

Грек теле

Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

### Гыйбадәтханә

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

### Дан

Дан

Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

### Җинаять

Җинаять

Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

### Зәбур

Зәбур

Нигездә, Исраил патшасы Давыт тарафыннан иҗат ителгән мәдхияләр, Аллаһыны данлаучы жырлар, ялвару-догалар тупланмасы, Иске Гаһеднең зур бер өлеше.

### Иблис

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

### Изге

Изге

«Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

### Изге Рух

Изге Рух

Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

### Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылу

Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

### Изге чатыр

Изге чатыр

Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

### Изге Язма

Изге Язма

Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

### Икмәк бүләге

Икмәк бүләге

Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

### Илленче көн бәйрәме

Илленче көн бәйрәме

Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

### Иман итүче

Иман итүче

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

### Иман итүчеләр бердәмлеге

Иман итүчеләр бердәмлеге

К. Бердәмлек.

### Инҗил

Инҗил

Б. э. I гасырының икенче яртысында борынгы грек телендә иҗат ителгән, Гайсә Мәсихнең тормышы һәм тәгълиматы турындагы хикәяләрдән һәм хатлардан торган тупланма.

### Иске Гаһед

Иске Гаһед

Озак еллар дәвамында (б. э. к. XV – I гасырларда) төрле кешеләр тарафыннан язылган, соңыннан бер җыентыкка тупланган китаплар.

К. Тәүрат.

### Исраил

Исраил

1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

### Йолып алу

Йолып алу

Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

### Йөзем изгеч

Йөзем изгеч

Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

### Кайгы киеме

Кайгы киеме

К. Тупас тукыма.

### Кайсар

Кайсар

Рим императорларын шулай атаганнар.

### Калкулык / Калку җир

Калкулык / Калку җир

Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

### Кальга

Кальга

Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

### Камышлы диңгез

Камышлы диңгез

Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4,[22]).

### Канун

Канун

Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

### Канунчы / Канун белгече

Канунчы / Канун белгече

Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

### Кәнган

Кәнган

1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

### Кәтип

Кәтип

К. Канунчы.

### Керубимнәр

Керубимнәр

Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

### Килданиләр

Килданиләр

Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

### Килешү

Килешү

«Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

### Килешү сандыгы

Килешү сандыгы

Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

### Кирмән

Кирмән

К. Кальга.

### Корбан

Корбан

Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

### Коткаручы

Коткаручы

Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

### Котылу бәйрәме

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

### Кулларны кую

Кулларны кую

Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

### Кулъязма төргәге

Кулъязма төргәге

Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

### Күкләр Патшалыгы

Күкләр Патшалыгы

К. Аллаһы Патшалыгы.

### Ладан

Ладан

Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

### Май сөртү

Май сөртү

Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

### Мәаб

Мәаб

1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

### Мәзбәх

Мәзбәх

Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

### Мәрхәмәт

Мәрхәмәт

Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

### Мәсих

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

### Мәсихчеләр

Мәсихчеләр

Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

### Мәҗүсиләр

Мәҗүсиләр

Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

### Мирра

Мирра

Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

### Очрашу чатыры

Очрашу чатыры

К. Изге чатыр.

### Өлкәннәр

Өлкәннәр

Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

### Пакь, чиста булу (булмау)

Пакь, чиста булу (булмау)

Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

### Пәйгамбәрләр

Пәйгамбәрләр

Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

### Пелешет

Пелешет

Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

### Пелештиләр

Пелештиләр

Пелешет халкы.

К. Пелешет.

### Раббы

Раббы

Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

### Раббы йорты

Раббы йорты

К. Аллаһы йорты.

### Раббының көне / Раббы көне

Раббының көне / Раббы көне

Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

### Рәсүл

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

### Рим

Рим

Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

### Рухани

Рухани

Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

### Саддукейлар

Саддукейлар

Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

### Самарея

Самарея

Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

### Сикомор

Сикомор

Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

### Синай тавы

Синай тавы

Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

### Сөннәткә утырту

Сөннәткә утырту

Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

### Сөннәтсезләр

Сөннәтсезләр

Бу сүз, гадәттә, мәҗүси халыкларга карата кулланылган. Аллаһы юлыннан йөрмәүчеләр турында сүз барганда, Тәүратта «йөрәкләре сөннәтләнмәгән», «колаклары сөннәтләнмәгән» һ. б. ш. гыйбарәләр дә очрый. («Левиләр», 26:41; «Хөкемчеләр», 14:3; «I Патшалар», 14:6.)

### Стан

Стан

Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

### Суга чумдыру йоласы

Суга чумдыру йоласы

Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

### Сугыш арбасы

Сугыш арбасы

Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

### Су җыю чокыры

Су җыю чокыры

Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

### Татулык корбаны

Татулык корбаны

Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

### Тәкъвалык

Тәкъвалык

Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

### Тәүбә итү

Тәүбә итү

Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

### Тәүрат

Тәүрат (яһ. тора)

Әлеге сүз «канун, нәсыйхәт, үгет» дигәнне аңлата. «Иске Гаһед»нең беренче биш китабын, ә кайвакыт бөтен «Иске Гаһед»не Тәүрат дип атыйлар.

К. Иске Гаһед.

### Төргәк / Төргәкле китап

Төргәк / Төргәкле китап

К. Кулъязма төргәге.

### Төче күмәч бәйрәме

Төче күмәч бәйрәме

Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

### Тулаем яндыру корбаны

Тулаем яндыру корбаны

Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

### Туммим һәм Урим

Туммим һәм Урим

К. Урим һәм туммим.

### Тупас тукыма

Тупас тукыма

Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

### Ураза тоту

Ураза тоту

Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

### Урим һәм туммим / Урим

Урим һәм туммим / Урим

Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

### Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы

Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

### Фарисейлар

Фарисейлар

Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

### Фарсы

Фарсы

Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

### Фатихалау

Фатихалау

Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

### Фәрештә

Фәрештә

Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

### Фиргавен

Фиргавен

Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

### Фойникә

Фойникә

Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

### Хаким

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

### Хаклык / Хак булу

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

### Хач

Хач

Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

### Хөкемдарлык таягы

Хөкемдарлык таягы

Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

### Хуҗа-Хаким

Хуҗа-Хаким

К. Хаким.

### Һируд

Һируд

1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

### Һүссөп

Һүссөп

Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

### Чатырлар бәйрәме

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

### Шайтан

Шайтан

К. Иблис.

### Шакшы рух

Шакшы рух

К. Явыз рух.

### Шаһитлык чатыры

Шаһитлык чатыры

К. Изге чатыр.

### Шәһәр капкасы

Шәһәр капкасы

Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

### Шәраб бүләге

Шәраб бүләге

Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

### Шефела

Шефела

Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

### Шимбә көн

Шимбә көн

Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

### Шөһрәт

Шөһрәт

К. Дан.

### Эдом

Эдом

1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

### Эфод

Эфод

1) Раббыга гыйбадәт кылганда баш рухани кия торган, затлы тукымадан тегелеп, күкрәкне һәм арканы каплап торган өс киеме («Чыгыш», 28:6; «Левиләр», 8:6-7);

2) гыйбадәт кылганда руханилар кия торган җитен өс киеме («I Патшалар», 22:18; «I Елъязма», 15:27).

### Югары киңәшмә

Югары киңәшмә

Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

### Явыз рух

Явыз рух

Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

### Яхшы хәбәр

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

### Яһүд теле

Яһүд теле

«Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

### Яһүдә

Яһүдә

1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

### Яңа ай бәйрәме

Яңа ай бәйрәме

Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

### Яңа Гаһед

Яңа Гаһед

К. Инҗил.

## Исраилнен Унике Тармагы

Исраилнен Унике Тармагы

## Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

Изге Язманың татар телендә нәшер ителгән өлешләре

## Географик Карталар

### Географик Карталар

Географик Карталар


Борынгы Шерык

Мисырдан Кәнганга

Исраил ыругларының биләмәләре

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек


Географик Карталар

### Борынгы Шерык

Борынгы Шерык

### Мисырдан Кәнганга

Мисырдан Кәнганга

### Исраил ыругларының биләмәләре

Исраил ыругларының биләмәләре

### Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

Шаул, Давыт һәм Сөләйман идарә иткән заманнарда Исраил патшалыгы

### Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

Исраил һәм Яһүдә патшалыклары

### Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

Гайсә Мәсих заманында Рим империясе

### Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

Гайсә Мәсих заманында Фәләстин җире

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәре

### Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

Гайсә Мәсих заманында Иерусалим шәһәрендәге Аллаһы йортының сызымы

### Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

Рәсүл Паулның сәяхәте 1-2

### Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

Рәсүл Паулның сәяхәте 3-4

### Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Ачылыш китабында телгә алынган җиде Бердәмлек

Адәм Углы - Арамей телендә бу сүз тезмәсе «кеше» дигәнне аңлата һәм беренче тапкыр «Даниил», 7:13-14 тә очрый. Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсих Үзен Адәм Углы дип атый. («Марк», 8:31; «Рәсүлләр», 7:55-56.)

Аклау - Инҗилдәге мәгънәсе: Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе аша Аллаһы Тәгалә кешеләрнең гөнаһларын кичерә, аларны гаепсез һәм Үзе алдында хак дип саный. Гайсә Мәсихкә иман китергән кешене генә Аллаһы аклый. («Римлыларга хат», 1:17; 3:28.)

К. Тәкъвалык, Хаклык.

Аллаһы (яһ. Эл, Элоһим)

Бердәнбер, кодрәтле, күк белән җирне бар кылучы, һәрбер җан иясен хөкемгә тартучы, Үзенә буйсынмаучыларны түбәнсетүче, тугрыларга мәрхәмәт күрсәтүче, Гайсә Мәсихкә иман китерүчеләргә мәңгелек тормыш бүләк итүче Зат.

Аллаһы Бәрәне - Тәүратта телгә алынган Муса кануны нигезендә, Исраилнең һәр кешесе Котылу бәйрәмендә Аллаһыга корбан итеп бәрән китерергә тиеш булган. Шушы гамәлләре белән алар Аллаһы ярдәмендә Мисыр коллыгыннан котылуларын билгеләгәннәр. «Аллаһы Бәрәне» – Гайсә Мәсихнең Инҗилдәге исемнәренең берсе. Бу исем Гайсә Мәсихнең кешеләр кылган гөнаһ өчен Аллаһы тарафыннан корбан ителүен аңлата. («Яхъя», 1:29; «I Көринтлеләргә хат», 5:7; «Ачылыш», 5.)

К. Котылу бәйрәме.

Аллаһы сандыгы - К. Килешү сандыгы.

Аллаһыга таба борылу - Кылган гөнаһлар өчен тәүбә итеп, гөнаһлы тормышны калдырып, Аллаһы юлына басу.

К. Тәүбә итү.

Аллаһы йорты - Аллаһы хөрмәтенә корбан китерү һәм Аңа гыйбадәт кылу өчен Иерусалимдә төзелгән бина. Исраилиләр ышанганча, бу бина Аллаһының торагы булган, шуңа күрә аны Аллаһы йорты дип атаганнар. Аллаһы йортында ике бүлмә – Изге һәм Иң изге бүлмә булган. Иң изге бүлмәгә елга бер тапкыр, махсус гыйбадәт кылу өчен, баш рухани гына керә алган. Бүлмәләрне зур пәрдә аерып торган. Гайсә Мәсих алдан әйткәнчә («Лүк», 21:5-6), б. э. беренче гасырында Аллаһы йорты римлылар тарафыннан җимерелгән.

Аллаһы Патшалыгы - Инҗилдә әлеге төшенчә Аллаһының хакимлеген аңлата. Гайсә Мәсих Аллаһы Патшалыгы турында Үзенең вәгазьләрендә сөйли («Марк», 1:15; «Лүк», 17:20-21). Ул кылган могҗизалар әлеге Патшалыкның якынлашып килүен ачык чагылдыра. Бу Патшалыкның рухи асылы Гайсә Мәсихкә иман итү аша ачыла. Җирдә Аллаһы Патшалыгы Гайсә Мәсих икенче тапкыр килгәннән соң урнашачак.

Арам - Исраил патшалыгыннан көньякта, Фойникә иленнән көнчыгышта урнашкан дәүләт, ил. Иң зур шәһәрләренең берсе Дәмәшкъ булган. Арамиләр еш кына исраилиләргә каршы сугыш алып барганнар. Безнең эрага берничә гасыр кала греклар бу илне Сүрия дип атый башлый, һәм бу исем бүгенге көндә дә саклана.

Арамей теле - Борынгы яһүд һәм гарәп телләренә кардәш тел. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр, нигездә, арамей телендә сөйләшкәннәр.

Ата (Аллаһыга карата)

Гайсә Мәсих Аллаһыны «Атам» дип атый («Марк», 14:36), шуның белән ата һәм бала арасында нинди мөнәсәбәтләр булса, Аллаһы белән Үзе арасында нәкъ шундый мөнәсәбәтнең барлыгын күрсәтә. Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше дә Аллаһы белән әнә шундый мөнәсәбәткә керә һәм шуңа күрә Аллаһыны «Атам» дип атый ала.

Аширә - Диңгез алиһәсе, күк патшабикәсе; Фойникә һәм Арам халыклары аны «анабыз алиһә», «илаһлар анасы» дип атаган. Тәүраттан билгеле булганча, Исраил халкы, әледән-әле Аширәгә табынып, Аллаһыга хыянәт итә торган булган.

Ашторет - Мәҗүсиләрнең мәхәббәт, уңдырышлылык һәм сугыш алиһәсе; фойникәлеләр, арамиләр, пелештиләр һәм кайбер башка халыклар табынган «Җир патшабикәсе», илаһ Багалның хатыны.

Ашшур - Хәзерге Гыйракның төньяк өлешендә ике мең ел дәвамында, б. э. к. 621 нче елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Башкаласы Ниневә булган. Б. э. к. 722 нче елда ашшурлылар Төньяк, ягъни Исраил патшалыгын яулап алып бик күп исраилиләрне әсир итеп үз илләренә алып китәләр, алар урынына Исраилгә Ашшур империясенә буйсынган халыкларны ирексезләп күчерәләр. Тора-бара ул халыклар әсирлеккә китмәгән исраилиләр белән никахлаша башлыйлар. Ашшурлылар шулай ук Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгына да һөҗүм итеп карыйлар, әмма уңышка ирешмиләр. Соңыннан Ниневә, Аллаһы каргышына дучар булып, баскынчылар тарафыннан нигезенә кадәр җимерелә. («IV Патшалар», 18:9–19:36; «Нахум», 1–3.)

Әгрип (Әгрип II)

Һируд Әгрип I угылы. Б. э. 53–93 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. («Рәсүлләр», 25:13-26.)

Бабил (рус. Вавилон)

Хәзерге Гыйракның көньяк өлешендә б. э. к. 539 нчы елга кадәр яшәгән борынгы көчле империя. Бабил империясе Исраил халкының явыз дошманы булган. Б. э. к. 586 нчы елда бабиллеләр Көньяк, ягъни Яһүдә патшалыгын яулап алалар һәм халыкның күбесен әсирлеккә куып алып китәләр. Инҗилдә «Бабил» сүзе явызлык патшалыгын аңлата.

Багал - Кәнганиләр ышанганча, яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ («III Патшалар», 18:18-19; «Иремия», 19:4-5; «Римлыларга хат», 11:4.)

Бердәмлек (гр. экклесиа)

Бу сүз Инҗилдә ике мәгънәдә кулланыла:

1) Гайсә Мәсихкә иман итүчеләр җыены;

2) җир йөзендәге барлык мәсихчеләр (Гайсә Мәсихкә ышанучылар).

Боерыклар сандыгы - К. Килешү сандыгы.

Гаеп йолу корбаны - Әлеге корбан, гөнаһ йолу корбаны кебек үк, Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. Моннан тыш, китергән зыянны гаепле кеше артыгы белән капларга тиеш булган. («Левиләр», 5:2-13.)

Гәлиләя - Пелешет (Фәләстин) җирендәге төбәк. Гайсә Мәсих яшәгән чорда анда күбесенчә чит халыкларның нәсел варислары гомер иткән, һәм яһүдиләр аларны бик үк өнәп бетермәгән. Гайсә Мәсих бу төбәктә байтак кына яшәгән һәм Үзенең мәсихлек хезмәтен башкарган.

Гөнаһ - Белә торып яки белмичә, Аллаһы тарафыннан билгеләнгән Канун тәртипләрен бозу, Аллаһыны тыңламау һәм Аңа буйсынмау.

Гөнаһ йолу корбаны - Исраил халкы өчен иң мөһим шушы төр корбан тулаем яндыру корбаны кебегрәк китерелгән, әмма мәзбәхтә малның симез-майлы өлеше генә, калганы исә торак урыннан читтә яндырылган. Әлеге корбан Аллаһыга яки якыннарыңа каршы кылынган гөнаһтан арыну, шулай ук дини мәгънәдә нәҗеслектән пакьләнү өчен китерелгән. («Левиләр», 4:2-35.)

Гөнаһ йолу көне (яһ. йом-киппур)

Чатырлар бәйрәменнән алданрак уздырыла торган, көз башына туры килгән бу көндә исраилиләр эшләмәгән, ураза тоткан. Үзләренең һәм халыкның гөнаһларын йолу, Аллаһы чатырын һәм шундагы мәзбәхне пакьләндерү өчен, руханилар тиешле корбаннарны китергәннәр. («Левиләр», 16, 23:26-32; «Саннар», 29:7-11.)

Грек теле - Гайсә Мәсих заманында Урта диңгез буендагы илләрдә аралашу теле булган. Инҗил грек телендә язылган.

Гыйбадәтханә (гр. синагога)

Инҗилдә әлеге сүз яһүдиләр яшәгән шәһәрләрдәге гыйбадәтханәне аңлата. Анда Аллаһы сүзен өйрәткәннәр, Тәүратны укыганнар, дога кылганнар.

Дан - Гомумән әйткәндә, «Аллаһының даны», «Раббының шөһрәте» дигән төшенчә Аллаһының чиксез хакимлеген һәм мәһабәтлелеген аңлата. Тәүраттан мәгълүм булганча, кайбер очракларда Аллаһының даны исраилиләргә якты нур, ут-ялкын, төтен рәвешендә күренгән. Гайсәнең тормышы, Ул тудырган могҗизалар, бигрәк тә Аның хачтагы үлеме һәм үлгәннән соң терелүе – болар барысы да Аллаһы Углының даны турында сөйли.

Җинаять - Тәүрат һәм Инҗил китапларында «җинаять» сүзе «гөнаһ»ның синонимы буларак кулланыла һәм Аллаһы канунына буйсынмауны аңлата.

Иблис (гр. диаболос)

Аллаһының дошманы, явыз рухлар башлыгы, кешеләрне вәсвәсәгә салучы рухи зат («Әюб», 1:6-12; «Маттай», 4:1-11). «Иблис» сүзе татар теленә – гарәп теленнән, ә аның синонимы «шайтан» (яһ. сатан) яһүд теленнән кергән.

Изге «Изге» сүзенең мәгънәсе: «аерып алынган». Инҗилдә Гайсә Мәсихкә иман китергән кешеләрне «изге» дип атыйлар, чөнки Аллаһы аларны, тәкъва тормыш алып барсыннар өчен, бу гөнаһлы дөньядан аерып ала.

Изге Рух - Ягъни Аллаһы Рухы. Борынгы яһүд һәм грек телләрендә «рух» сүзенең төп мәгънәсе – «сулыш», «җил». Инҗилдән билгеле булганча, Гайсә Мәсихкә иман китергән кеше Изге Рухны кабул итә. Изге Рух ул – Гайсә Мәсихнең өйрәткәннәрен кешеләргә җиткерүче. («Яхъя», 14:15-17, 26.)

Изге Рух белән сугарылу - Изге Рух белән сугарылган иман итүче кеше Изге Рухтан көч-куәт, зирәклек, Аллаһы хезмәтен башкару өчен нинди дә булса сәләт кабул итә. «Рәсүлләрнең эшләре» дигән китапның икенче бүлегендә Гайсәнең шәкертләренә Изге Рухның беренче тапкыр иңүе тасвирлана; бу хәл Илленче көн бәйрәмендә була («Рәсүлләр», 2:1-4).

К. Илленче көн бәйрәме.

Изге чатыр - Аллаһы йорты төзелгәнче, исраилиләр шул чатырда Аллаһыга корбан китергәннәр һәм гыйбадәт кылганнар («Чыгыш», 25:8, 22; «Рәсүлләр», 7:44; «Гыйбриләргә хат», 13:10).

Изге Язма - Иске Гаһед җыентыгына кергән китаплар Инҗилдә «Изге язмалар» дип атала.

Икмәк бүләге - Аллаһы уңыш үстерергә мөмкинлек биргән өчен Аңа рәхмәт йөзеннән китерелә торган корбан-бүләк. Ул зәйтүн мае вә хуш исле тәмләткечләр кушылган чи яки кыздырылган ашлыктан, оннан йә күмәчтән гыйбарәт булган. Аның бер өлеше яндырылып, калганы руханиларга бирелгән. («Левиләр», 2:1-16.)

Илленче көн бәйрәме - Котылу бәйрәменнән соң илленче көнгә туры килә. Аның икенче исеме – «Уңыш бәйрәме». Ул көнне рәхмәт йөзеннән Аллаһыга яңа уңыштан икмәк бүләге һәм башка төр корбаннар китергәннәр. Гайсә Мәсихнең шәкертләренә Изге Рух шушы бәйрәм көнендә иңгән, һәм бу хәл очраклы булмаган: Илленче көн бәйрәме уңыш җыеп бетерүне төгәлләгән кебек, Изге Рухның иңүе дә Гайсә Мәсихнең җирдәге хезмәте төгәлләнүне белдерә. («Чыгыш», 23:16; «Левиләр», 23:15-16; «Канун», 16:9-12.)

Иман итүче - Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кеше.

Иман итүчеләр бердәмлеге - К. Бердәмлек.

Исраил - 1) Ягъкуб пәйгамбәрнең икенче исеме («Яратылыш», 32:22-32);

2) Исраил (Ягъкуб) токымы, исраилиләр. Ягъкуб угылларының саны буенча, Исраил халкы унике ыругка бүленгән;

3) Рәхабгам хакимлек иткән чорда Исраил патшалыгы икегә бүленгәннән соң барлыкка килгән Төньяк патшалык (ә Яһүдә – Көньяк патшалык).

Йолып алу - Тиешле түләү кертеп коллыктан, авыр хәлдән коткаруны аңлата. Инҗилдә язылганча, кешелекне гөнаһ хакимлегеннән азат итәр өчен түләнгән бәя – Гайсә Мәсихнең корбан булып үлүе.

Йөзем изгеч - Йөзем изү өчен ташны чокып ясалган чокыр («Хөкемчеләр», 6:11; «Иремия», 48:33).

Кайгы киеме - К. Тупас тукыма.

Кайсар - Рим императорларын шулай атаганнар.

Калкулык / Калку җир - Кәнганиләрнең гыйбадәт кыла торган яки потханәләре урнашкан урын. Анда, алиһә Аширәгә багышлап, махсус баганалар утыртканнар, корбан китергәннәр, елның билгеле бер вакытында, җирнең уңдырышлылыгын арттыру сылтавы белән, фахишәлек кылганнар. Гадәттә, калкулыклар түбәҗирләрдә, әмма кайвакыт киң ябалдашлы агачлар астында һәм үзәннәрдә урнашкан булган. Андый гамәлләрне өнәмәвен Аллаһы Үзенең пәйгамбәрләре аша әйтә килгән («Левиләр», 26:30; «III Патшалар», 3:2-4; «IV Патшалар», 23:1-28; «Иремия», 7:31). Баштарак Аллаһыга багышланган корбаннарны исраилиләр калку җирләрдә китерә торган булганнар, әмма соңыннан Аңа корбан китерү Иерусалимдәге Аллаһы йортында гына рөхсәт ителгән («I Патшалар», 9:12-25).

Кальга - Шәһәр эчендәге ныгытылган махсус урын, бина («II Патшалар», 5:17; «Зәбур», 36:39; «Амос», 2:5).

Камышлы диңгез - Бу атама – борынгы яһүд теленнән сүзгә-сүз тәрҗемә. Кайсы сулык турында сүз барганын әйтүе авыр. Камышлы диңгез Сүәеш яки Акаба култыгы булырга мөмкин, дип фаразлана. Инҗилдә Камышлы диңгез Кызыл диңгез дип тә бирелә («Чыгыш», 10:19; «Хөкемчеләр», 11:16; «I Көринтлеләргә хат», 10:1). Мисыр фиргавененнән качкан чакта, Исраил халкы шушы диңгезне кичеп чыга («Чыгыш», 13:18; 15:4,[22]).

Канун - Аллаһының Исраил халкына биргән Кануны. «Канун» дигәндә, Муса аркылы бирелгән «Ун боерык (әмер)» яисә тулысынча Тәүрат китабы күздә тотыла. Нәсыйхәт һәм кагыйдәләр җыентыгы буларак, Канун Аллаһының Үз халкына карата булган теләген, Исраил халкының ничек яшәргә тиешлеген күрсәтә.

Канунчы / Канун белгече - Канун текстына үзгәртүләр кертмичә, аны күчереп язу, өйрәнү һәм өйрәтү, Канун кагыйдәләренең үтәлешен күзәтү алар җаваплылыгында булган. Гайсә Мәсих заманында Канун белгечләре яһүдиләргә Тәүрат китабында язылганнарны аңлата торган булган. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Эзра кәтип, канун белгече вазифасын башкарган. («Эзра», 7:6; «Нәхәмия», 8:2.)

Кәнган - 1) Нух пәйгамбәр оныкларының берсе («Яратылыш», 9:18);

2) Фәләстин җиренең борынгы атамасы («Яратылыш», 12:5; «Чыгыш», 6:4; «Ешуа», 5:12).

Кәтип - К. Канунчы.

Керубимнәр - Аллаһы хезмәтендәге рухи затлар, Гадән бакчасының сакчылары («Яратылыш», 3:24). Әлеге затларның алтыннан коелган сыннары Раббының Килешү сандыгы өстенә куелган булган («Чыгыш», 25:18-22).

Килданиләр - Бабил патшалыгында яшәгән һәм күпмедер вакытлар дәвамында хакимлекне үз кулында тоткан халыкларның берсе. «Иске Гаһед»тә бу сүз еш кына бөтен Бабил халкының атамасы буларак кулланыла. («Иремия», 24:5; 25:12; 50:10; 51:24.)

Килешү «Иске Гаһед» (ягъни Иске килешү) һәм «Яңа Гаһед» китапларында телгә алынган килешүләр, Аллаһы белән кешеләр арасында төзелгән булып, Исраил халкы тарихында зур әһәмияткә ия. Ибраһим пәйгамбәр («Яратылыш», 15), Нух пәйгамбәр («Яратылыш», 9:8-17), Синай тавында Муса пәйгамбәр аша Исраил халкы белән («Чыгыш», 19:24), Давыт патша белән («II Патшалар», 7) Аллаһы төзегән килешүләр, Исраил халкы белән Аллаһы төзегән («Иремия», 31:27-37) һәм Гайсә Мәсихнең үлеме белән расланган яңа килешү («Марк», 14:24; «I Көринтлеләргә хат», 11:25) аеруча мөһимнәрдән санала.

Килешү сандыгы - Агачтан ясалган, алтын белән тышланган, капкачына керубим сыннары куелган әлеге сандык Аллаһының исраилиләр арасында булуын гәүдәләндергән. Сандыкта Аллаһының «Ун боерыгы» язылган таш такталар сакланган. Сандык – Изге чатырның, ә Аллаһы йорты төзелгәннән соң аның Иң изге бүлмәсендә торган. («Чыгыш», 25:10-22; «Гыйбриләргә хат», 9:4; «Ачылыш», 11:19.)

Кирмән - К. Кальга.

Корбан - Кылган гөнаһларыннан чистарыну өчен, исраилиләр мәзбәхтә корбан итеп үгез, сарык, кәҗә яисә күгәрчен яндырганнар, Аллаһыны мактау, Аңа рәхмәтләр әйтү йөзеннән бүләкләр (он, икмәк, шәраб, май) китергәннәр. Корбан китерү тәртипләре Тәүратта күрсәтелгән. Инҗилдән билгеле булганча, кешелекнең барлык гөнаһларын кичерү өчен Аллаһы Тәгалә Үзе китергән бердәнбер корбан – Гайсә Мәсих.

Коткаручы - Гайсә Мәсихне Аллаһы бар халыклар өчен Коткаручы иткән («Рәсүлләр», 5:31). Гайсә Мәсих – кешеләрне гөнаһ коллыгыннан һәм Аллаһы тарафыннан җәзага тартылудан коткаручы.

Котылу бәйрәме (гр. пасха)

Аллаһы әмере нигезендә, әлеге бәйрәмне исраилиләр Мисыр коллыгыннан котылуны искә алып билгеләп үткәннәр. Бәйрәм алды көнне һәр гаилә корбанга бәрән китерергә тиеш булган. Гайсә Мәсих, Аллаһы бәрәне буларак, нәкъ Котылу бәйрәмендә корбан ителә, һәм шуннан соң бәйрәм, икенче төсмер алып, гөнаһлардан котылуны аңлата башлый. («Чыгыш», 12:14-20.)

Кулларны кую - Символик хәрәкәт, дини йола. Инҗилдән күренгәнчә, кеше башына кулларны түбәндәге очракларда куйганнар:

1) фатиха биргәндә («Маттай», 19:13,[15]);

2) Бердәмлектәге хезмәткә багышлаганда («Рәсүлләр», 6:6; 13:3);

3) дога кылып, Аллаһыдан көч-сәләт сораганда («I Тимутәйгә хат», 4:14; «II Тимутәйгә хат», 1:6);

4) Изге Рухны кабул итү өчен дога кылганда («Рәсүлләр», 8:17; 19:6);

5) авыру-зәхмәтләрдән савыктырганда («Марк», 6:5; «Лүк», 4:40; 13:13; «Рәсүлләр», 28:8).

Кулъязма төргәге - Көпшә сыман итеп төрелгән, озынча юка күн кисәгеннән яки папирустан эшләнгән китап.

Күкләр Патшалыгы - К. Аллаһы Патшалыгы.

Ладан - Көньяк Гарәбстанда үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы йортында мәзбәхтә көйрәткәннәр һәм кайбер корбаннарга кушып яндырганнар. Шушы китапның кайбер урыннарында «ладан» сүзе «хуш исле сумала» дип бирелә.

Май сөртү - Ниндидер үзенчәлекле хезмәткә (патша, рухани һәм кайбер очракта пәйгамбәр хезмәтенә) багышлау билгесе итеп кешенең башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар («I Патшалар», 10:1; «Чыгыш», 29:7; «Левиләр», 8:12; «III Патшалар», 19:16).

К. Мәсих.

Мәаб - 1) Лут пәйгамбәрнең углы;

2) Мәабның токымы, мәабиләр. Тугандаш саналган исраилиләр белән әлеге мәҗүси кавем дошмани мөнәсәбәттә булган («Канун», 23:3-4; «Хөкемчеләр», 3:12-14). «Рут» китабында Рут исемле мәаби бер хатынның, үз илен ташлап, Исраил җиренә күчеп килүе һәм шунда кияүгә чыгуы турында әйтелә; Рут – Давыт патшаның ерак әбисе.

Мәзбәх - Корбан китерү өчен таштан, туфрактан йә тимердән ясалган махсус урын-корылма; русчасы: алтарь, жертвенник. Муса пәйгамбәр чорыннан башлап, мәзбәх (төгәлрәк әйткәндә, корбанлык малны яндыра торган бакыр мәзбәх һәм хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе) бары тик Изге чатырда, соңыннан Аллаһы йортында гына булган. Корбан китерү хезмәтен бары тик руханилар гына башкарган.

Мәрхәмәт - Әлеге татар сүзе Тәүратта яһүдләрнең «хесед» («тугры мәхәббәт»), ә Инҗилдә грекларның «харис» («игелек күрсәтү») сүзе өчен кулланылды.

Мәсих (гр. Христос)

Гайсә титулларының берсе. Бу сүзнең мәгънәсе: «май сөртелгән» (яһ. Машиах). Исраилгә патша билгеләгәндә, руханилар патшаның башына хуш исле майлар катнашмасы сөртә торган булганнар, шушылай итеп алар әлеге затның Аллаһы тарафыннан сайланган булуын күрсәткәннәр. Гайсәнең Мәсих дигән атамасы Аның дөньяны гөнаһ хакимлегеннән коткару өчен Аллаһы тарафыннан сайланган Зат булуын аңлата.

Мәсихчеләр - Гайсә Мәсихкә иман китереп, Аллаһы тарафыннан гөнаһлары кичерелгән кешеләр, Мәсихнең иярченнәре. Әлеге исем беренче тапкыр Инҗилдәге «Рәсүлләрнең эшләре» (11:26) дигән китапта очрый.

Мәҗүсиләр - Пот-сыннарга табынучы халыклар. Инҗилдә хикәяләнгәнчә, Гайсә Мәсихнең үлеп терелүе мәҗүсиләр белән яһүдиләр арасындагы киртәне җимерә.

Мирра - Көньяк Гарәбстан һәм Африкада үсә торган куаклардан алынган кыйммәтле хуш исле сумала. Аны Аллаһы чатырындагы савытларны изгеләштергәндә, руханиларны хезмәткә багышлаганда, шулай ук хушбуй ясау һәм, антисептик буларак, мәетләрне бәлзәмләү өчен кулланганнар. Гайсә Мәсих тугач, Аның янына килгән йолдызчылар алтын вә ладан белән бергә бүләккә мирра да алып килгәннәр («Маттай», 2:1-12).

Очрашу чатыры - К. Изге чатыр.

Өлкәннәр - Нәсел-ыругның иң абруйлы, иң хөрмәтле вәкилләре. Алар хөкем чыгару, катлаулы булмаган дәгъваларны хәл итү кебек эшләр башкарган («Чыгыш», 3:16; «Канун», 19:12; «Рут», 4:2-11). Мәсихчеләр бердәмлегендә «өлкәннәр» дип җитәкчелек итүчеләрне атаганнар («I Тимутәйгә хат», 5:17; «Титуска хат», 1:5-9).

Пакь, чиста булу (булмау) - Тәүратта әлеге сүзләр, гадәттә, дини мәгънәдә кулланыла. Хәрәм малның итен ашаган, махау белән авыручыга яисә мәеткә орынган кеше үзенең пакьлеген җуйган дип саналган. Андый кеше, пакьләнер өчен, корбан китерергә, үзен һәм өс киемен юарга тиеш булган, аның өстенә шулай ук һүссөп үләнен манып махсус әзерләнгән су да сипкәннәр. («Левиләр», 7:19; 10:10; 13:12-13; «Саннар», 19:17-19; «Канун», 14:3-21.)

Пәйгамбәрләр - Гадәттә, Аллаһы тарафыннан сайланып, Аңардан кабул иткән сүзләрне кешеләргә җиткерүчеләр, әмма алар бер-берсеннән нык аерылганнар. Мәсәлән, Исраил тарихындагы тәүге пәйгамбәрләр (Ильяс пәйгамбәр кебек гаиптән хәбәр бирүчеләр) еш кына төркем-төркем булып йөргәннәр; кайвакыт аларның «пәйгамбәрлекләре» чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлаудан гыйбарәт булган («I Патшалар», 10:10). Шемуил пәйгамбәр исә хөкемче вазифасын башкарган. Ә соңрак яшәгән пәйгамбәрләр (мәсәлән, Иремия, Ишагыйя) кешеләргә Аллаһыдан иңгән күренешләрне җиткерә торган булганнар.

Пелешет - Әлеге сүз – борынгы яһүд теленнән транскрипция. «Иске Гаһед»тә телгә алынган Пелешет иле Урта диңгезнең көньяк-көнчыгыш ярларында урнашкан булган. Б. э. башында греклар Пелешет сүзен «Палестинэ» («Фәләстин») дип үзгәрткәннәр.

Пелештиләр - Пелешет халкы.

К. Пелешет.

Раббы - Яһүд телендәге «Яһвә» сүзе (Аллаһының Үз исеме, «бар булу» фигыле белән бәйле) «Иске Гаһед»нең әлеге басмасында «Раббы» дип бирелә. «Яһвә» исемен кычкырып әйтергә ярамаганлыктан, тора-бара аның урынына «Адонай» (Хуҗам) сүзен куллана башлаганнар. Грек телендә язылган Инҗилдә «Яһвә» һәм «Адонай» исемнәре «Кюриос» (Раббы, Хуҗам) дип тәрҗемә ителгән, һәм шушы сүз Аллаһыга карата да, Гайсә Мәсихкә карата да кулланыла.

К. Хаким.

Раббы йорты - К. Аллаһы йорты.

Раббының көне / Раббы көне - Раббы хөкем итәргә киләчәк көн. Ул көнне Аллаһы бөтен дөньяны Гайсә Мәсих аша хөкем итәчәк. Бу көн «кыямәт көне» дип тә атала. («Маттай», 24:43; 25:31-46; «Лүк», 17:24.)

Рәсүл (гр. апостолос)

Әлеге сүзнең мәгънәсе: «җибәрелгән кеше». Гайсәнең беренче тапкыр сайлап алынган унике шәкерте – беренче рәсүлләр. Гайсә Мәсих, Үз исеменнән сөйләргә вәкаләт биреп, Аллаһы хезмәтен башкарыр өчен аларны халык арасына юллаган.

Рим - Гайсә Мәсих җирдә яшәгән чорда күп илләрне, шул исәптән Исраилне яулап алган зур империя. Башкаласы да Рим дип аталган.

Рухани - Аллаһы йортында хезмәт итүче. Руханиларның төп вазифасы кешеләр алып килгән малны Аллаһыга корбанга китерүдән гыйбарәт булган. Аллаһы әмере нигезендә, исраилиләрдә Һарун нәселе генә рухани булып хезмәт иткән.

Саддукейлар - Гайсә Мәсих заманындагы яһүдиләрдә, нигездә, руханилардан һәм Иерусалим аксөякләреннән торган дини фирка. Фарисейлардан аермалы буларак, алар үлеп терелүгә, фәрештәләрнең һәм явыз рухларның барлыгына ышанмаганнар, Тәүратны, ягъни Муса пәйгамбәрнең биш китабын гына Аллаһы сүзе итеп таныганнар.

Самарея - Б. э. к. 885–874 нче елларда хакимлек иткән Омри патша заманыннан башлап, Төньяк патшалыкның, ягъни Исраил патшалыгының башкаласы. Кайвакыт тулаем Төньяк патшалыкны да Самарея дип атыйлар. («III Патшалар», 13:32; 16:23-24; «IV Патшалар», 17:24.)

Сикомор - Фикус семьялыгыннан булган каты, нык агач. Инҗирнекеннән кайтышрак җимешләре ярлылар азыгы саналган. Сикомор агачы төзелештә дә кулланылган.

Синай тавы - Урта диңгездән көньякта урнашкан Синай ярымутравындагы тау. Аллаһы бу тауда Муса пәйгамбәр аркылы Исраил халкына Үзенең «Ун боерыгын» биргән һәм алар белән килешү төзегән. («Чыгыш», 19–20; 24; 34.)

Сөннәткә утырту - Аллаһы Тәгалә, Ибраһим пәйгамбәр белән төзеген килешүнең билгесе итеп, Ибраһимга үзен, аның йортындагы һәр ир затын һәм киләчәктә Исраилдә туачак һәр ир баланы сөннәткә утыртырга кушкан («Яратылыш», 17:9-14).

К. Килешү.

Стан - Юлга чыккан гаскәр яки кешеләр төркеме, чатырлар корып, вакытлыча туктаган урын, туктаулык («Чыгыш», 16:13; «I Патшалар», 4:3-4).

Суга чумдыру йоласы - Инҗилдә суга чумдыру йоласының ике төре турында сүз бара:

1) Яхъя пәйгамбәр тарафыннан чумдырылу – гөнаһлардан тәүбә итүне, гөнаһ кылмаска карар кылып, үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлауны аңлата. Инҗилнең беренче дүрт китабында шундый чумдыру турында сүз бара («Маттай», 3:1-6);

2) Гайсә Мәсих үлеп терелгәннән соң, суга чумдыру йоласының мәгънәсе тирәнәя, киңәя: Гайсә үлеп терелгән кебек, кеше дә, гөнаһлы тормыш өчен үлеп, тәкъва тормыш өчен терелә («Көлессәйлеләргә хат», 2:12).

Сугыш арбасы - Яу кырында, ә кайвакыт йөк ташу өчен кулланылган ике тәгәрмәчле арба.

Су җыю чокыры - Яңгыр суларын җыю өчен ясалган чокыр. Андый коеларны зур чокыр казып, төбенә һәм ян-якларына таш түшәп, измә белән сылап яисә кыяны чокып эшләгәннәр. Кое авызын тар итеп ясап, аны капкач белән томалаганнар. («Канун», 6:11; «Иремия», 38:7-8.)

Татулык корбаны - Аллаһы белән татулыкны саклау һәм Аның белән дөрес мөнәсәбәттә булу өчен китерелгән корбан. Чалынган малның бер өлешен мәзбәхтә яндырганнар, калган өлешен корбан китергән кеше үзе, аның гаиләсе һәм рухани ашаган. («Левиләр», 3:1-17; «III Патшалар», 9:25.)

Тәкъвалык - Аллаһыга тугрылык саклап, Аның сүзе буенча яшәүне аңлата.

К. Хаклык / Хак булу, Аклау.

Тәүбә итү - Гөнаһның гөнаһ икәнен аңлап, кешенең үз теләге белән гөнаһлы тормыштан баш тартуы, кылган гөнаһлары өчен үкенүе һәм гөнаһ эшләмәскә карар кылуы.

К. Аллаһыга таба борылу.

Төргәк / Төргәкле китап - К. Кулъязма төргәге.

Төче күмәч бәйрәме - Исраилиләрдә Котылу бәйрәменнән соң үткәрелгән һәм җиде көн дәвам иткән бәйрәм. Ул көннәрдә төче камырдан пешерелгән ризык кына ашаганнар. Мисырдан киткән чакта камыр куярга вакыт булмаганлыктан, исраилиләр, Аллаһы әмерен үтәп, юлга ипине төче камырдан пешергәннәр. («Чыгыш», 12:17-20; 23:15.)

Тулаем яндыру корбаны - Бу – корбанның махсус төре, чөнки чалынган малны тулысынча мәзбәхтә яндырганнар. Башка төр корбаннарны китергәндә исә, аларның кайбер өлешләрен генә яндырып, калганын ашаганнар. Тулаем яндырылган корбанның төтене, күккә күтәрелеп, Аллаһының күңелен хушландыра дип саналган. («Яратылыш», 8:20; 22:2 һ. б.; «Левиләр», 1:2-17.)

Тупас тукыма - Тупас тукымага кешеләр кайгы яки үкенү билгесе итеп төренгәннәр. Андый вакытларда алар еш кына башларына көл сипкәннәр яисә көлгә утырганнар. («Нәхәмия», 9:1; «Даниил», 9:3; «Маттай», 11:21.)

Ураза тоту - Аллаһы ризалыгы өчен күпмедер вакыт яки күпмедер көннәр бөтенләй ризык ашамау. Ул көнне (көннәрне) Аллаһыдан мәрхәмәт һәм ярдәм сорап дога кылалар. («Маттай», 4:2; «Лүк», 18:12; «Рәсүлләр», 13:2-3.)

Урим һәм туммим / Урим - Баш руханиның күкрәкчәсендә сакланган ташлар. Аллаһының ихтыярын белер өчен шулар ярдәмендә жирәбә салганнар, дип фаразлана. («Чыгыш», 28:30; «Левиләр», 8:8; «Канун», 33:8.)

Үлеләр дөньясы / Үлеләр аймагы - Тәүрат язылган заманнарда үлеләр дөньясы җир астында урнашкан, дип фаразланган. Ләкин ул хәзерге дин гыйлемендәге «тәмуг» төшенчәсе белән бер үк нәрсә түгел. Үлеләр дөньясына кешеләр вафат булганнан соң киткәннәр. Өлкән яшькә җиткәч, «ата-бабаларга кушылу» яхшы дип саналган. («Яратылыш», 37:25; 42:38; «Зәбур», 6:6; «Ишагыйя», 38:18; «Яхәзкыл», 32:18.)

Фарисейлар - Гайсә Мәсих заманында яһүдиләрдә дини фиркаларның берсе. Фарисейлар Муса канунын һәм гасырлар дәвамында шуңа өстәлеп килгән кагыйдәләрне төгәл үтәүне алга сөргәннәр.

Фарсы - Бабил патшалыгы таркалганнан соң (б. э. к. 539 нче елда) шул җирләрдә үсеп-көчәеп киткән империя. Ул, Исраилне дә кертеп, Грециядән алып Мисырга һәм Үзәк Азиягә кадәр булган барлык җирләрне яулап алган. Кайвакыт аны Мадай-Фарсы империясе дип атаганнар, чөнки Мадай өлкәсе б. э. к. 550 нче елда Фарсы империясе составына кергән. («Эстер», 1:19; «Даниил», 6:8, 12, 15.)

Фатихалау - Аллаһының кемгәдер мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүе («Гыйбриләргә хат», 6:14) яки кемнеңдер икенче берәүгә Аллаһыдан мәрхәмәт, нинди дә булса игелек күрсәтүне соравы («Римлыларга хат», 12:14).

Фәрештә - Аллаһыга хезмәт итүче һәм кешеләргә ярдәм итүче рухи зат. Әлеге сүзнең төп мәгънәсе – «хәбәрче»; пәйда булганда, фәрештәләр, гадәттә, Аллаһыдан хәбәр алып килгәннәр.

Фиргавен - Борынгы Мисыр патшаларын шулай атаганнар.

Фойникә - Тәүрат һәм Инҗилдә телгә алынган борынгы патшалык хәзерге Ливан җирләрендә урнашкан булган. Сур белән Сидун патшалыкның иң зур шәһәрләреннән саналган.

Хаким (яһ. Адонай, гр. Кюриос)

Яһүд һәм грек телләрендә бу сүз «нәрсәнеңдер яки кемнеңдер хуҗасы» дигән мәгънәне аңлата. Элек хатын-кыз – үзенең иренә, хезмәтчеләр һәм коллар хуҗаларына шулай мөрәҗәгать иткәннәр. Бу сүз белән Аллаһыга мөрәҗәгать иткәндә, Аның кешелек дөньясына, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа булуы аерып күрсәтелә. Инҗилдә Хаким сүзе Гайсә Мәсихкә карата еш кулланыла.

К. Раббы.

Хаклык / Хак булу (гр. дикайосуне)

1) Аллаһының һәрвакыт хаклы, гадел, тугры булуы («Римлыларга хат», 3:25-26; «II Петердән хат», 1:1);

2) кешенең Аллаһы белән дөрес мөнәсәбәттә булуы («II Тимутәйгә хат», 4:8). Хаклык, хак булу, тәкъвалык, аклау дигән сүзләрнең тамыры грек телендә бер үк.

К. Тәкъвалык, Аклау.

Хач - Гайсә Мәсих яшәгән чорда кешеләрне җәзалап үтерү өчен кулланылган җайланма; ул бер-берсенә турыпочмаклап кагылган ике бүрәнәдән гыйбарәт булган. Татарча аны шулай ук «тәре» дип тә атыйлар. Хачка кадаклану бик авыр һәм хурлыклы җәза саналган. Җәмгыять өчен куркыныч тудырган җинаятьчеләрне Рим хөкемчеләре, гадәттә, шундый төр җәзага тарта торган булган.

Хөкемдарлык таягы - Патшаның хакимлек көчен белдерә торган билге («Яратылыш», 49:10; «Эстер», 4:11; «Зәбур», 44:7; 59:9).

Хуҗа-Хаким - К. Хаким.

Һируд - 1) Бөек Һируд: б. э. к. 37–4 нче елларда бөтен Фәләстин җире өстеннән идарә иткән Яһүдия патшасы. Гайсә Мәсих шул чорда туган.

2) Һируд Антипас, Бөек Һирудның угылы. Б. э. к. 4 нче елдан башлап б. э. 39 нчы елына кадәр Гәлиләя өлкәсенең идарәчесе.

3) Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы. Б. э. 41–44 нче елларында Фәләстин җирендәге берничә өлкәнең идарәчесе. Тарихка ул мәсихчеләрне эзәрлекләүче буларак та кереп калган. («Рәсүлләр», 12:1-5.)

Һүссөп - Исраил руханилары пакьләү йоласын башкарганда һүссөп үләнен корбан малы канына яисә махсус әзерләнгән суга манып кеше яки әйбер өстенә сипкәннәр («Чыгыш», 12:22; «Саннар», 19:18; «Яхъя», 19:29; «Гыйбриләргә хат», 9:19).

Чатырлар бәйрәме (яһ. суккот)

Исраил халкының, кырык ел буена чүлдә йөреп (Мисыр коллыгыннан котылганнан соң, Кәнган җиренә юл тотканда), чатырларда яшәвенә багышланган әлеге бәйрәм көз башына туры килгән. Җиде көн дәвам иткән бәйрәм вакытында кешеләр агач ботакларыннан ясалган чатырларда яшәгән. («Левиләр», 23:33-36, 39-43; «Саннар», 29:12-34; «Канун», 16:13-15.)

Шайтан - К. Иблис.

Шаһитлык чатыры - К. Изге чатыр.

Шәһәр капкасы - Борынгы шәһәрләр, гадәттә, калын дивар белән уратып алынган булган. Капка янындагы ачык мәйдан төрле җыеннар, очрашулар, сәүдә өчен иң кулай урын саналган. («Рут», 4:1-12.)

Шәраб бүләге - Гадәттә, икмәк бүләге белән бергә китерелгән. Ул, Аллаһы йортындагы иртәнге һәм кичке корбаннарның, шулай ук тулаем яндыру һәм татулык корбаннарының бер өлеше буларак, Аллаһыга багышланган. Аны мәзбәх өстенә койганнар. («Чыгыш», 29:40-41; «Саннар», 28:7.)

Шефела - Тау итәге Шефела – Урта диңгез ярлары белән Яһүдә таулары арасындагы җирләр. Әлеге басманың кайбер урыннарында «үзән» дип бирелә. Элек Шефела сикомор урманнарына бай булган.

Шимбә көн - Яһүдиләрдә атнаның җиденче көне. Дөньяны яратканнан соң, Аллаһы шимбәне ял көне буларак махсус аерып куйган. Шуңа күрә бу көнне яһүдиләргә эшләү катгый тыела. («Яратылыш», 2:2-3; «Чыгыш», 20:8-11.)

Шөһрәт - К. Дан.

Эдом - 1) Исхак пәйгамбәр углы Эсауның икенче исеме («Яратылыш», 25:30);

2) Эсау токымы, ягъни эдомиләр яшәгән, Үле диңгездән көньякта һәм көньяк-көнчыгышта урнашкан ил. Эдом җирләрен башкача Сәгыйрь дип тә атаганнар.

Югары киңәшмә - Яһүдиләрнең Хөкем шурасы. Ул җитмеш кешедән: руханилардан, канун белгечләреннән, аксөякләрдән торган. Киңәшмәдә, башлыча, дини мәсьәләләр каралган. Әлеге оешма шулай ук Рим хакимияте алдында үз халкының вәкиле дә булган.

Явыз рух - Иблискә хезмәт итүче, аның ихтыярын башкаручы рухи зат (җен).

Яхшы хәбәр (гр. эуаггелион)

Гайсә Мәсих тараткан Яхшы хәбәр Аллаһы Патшалыгының якынлашып килүе турында. Гайсә Мәсих үледән терелеп күккә ашканнан соң рәсүлләр тараткан Яхшы хәбәрнең мәгънәсе: дөнья гөнаһлары өчен Гайсә Мәсих корбан ителгәннән соң Аңа иман китерүче барлык кешеләр Аллаһы белән татулаша. («Маттай», 4:23; «Рәсүлләр», 10:36.) Инҗил җыентыгын «Яхшы хәбәр» дип тә атыйлар; Маттай, Марк, Лүк, Яхъя бәян иткән «Яхшы хәбәр»ләр Гайсә Мәсихнең кылган гамәлләре, вәгазьләре, Аның җәза алуы, үлеме һәм яңадан терелүе турында сөйли.

Яһүд теле «Иске Гаһед» китаплары, нигездә, борынгы яһүд (гыйбрани) телендә язылган. Яһүд һәм арамей телләре – кардәш телләр. Бабил коллыгы чорыннан (б. э. к. VI гасырдан) борынгы яһүд телен арамей теле кысрыклый башлаган. Гайсә Мәсих заманында яһүдиләр инде арамей телендә сөйләшкәннәр, ә борынгы яһүд теле Изге Язмалар теле буларак сакланган.

Яһүдә - 1) Ягъкубның углы, унике ыруг башлыгының берсе (Давыт патша һәм Гайсә Мәсих – Яһүдә ыругыннан);

2) Яһүдә токымы, яһүдиләр яшәгән ил, Исраилнең Көньяк патшалыгы.

Яңа ай бәйрәме - Исраилиләрдә айның беренче көне. Кешеләр ял итә, гыйбадәт кыла, җыйнаулашып корбан китерә торган көн. («Саннар», 28:11-15.)

+ 1:1 Яхъя 1:1

+ 1:27 Маттай 19:4, Марк 10:6

* 2:7 Яһүдчә текстта сүз уйнату: «адам» – кеше, «адама» – туфрак.

+ 2:7 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 2:9 Яратылыш 3:22, Ачылыш 2:7, Ачылыш 22:2

+ 2:11 I Патшалар 15:7

+ 2:14 Даниил 10:4, Яратылыш 10:11-12

* 2:17 Мотлак – һичшиксез.

+ 2:21 Яратылыш 15:12, I Патшалар 26:12

* 2:23 Яһүдчә текстта сүз уйнату: «ишша» – хатын-кыз, «иш» – ир.

+ 2:24 Маттай 19:5, Марк 10:7, I Көринтлеләргә хат 6:16, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 3:1 Маттай 10:16

+ 3:3 Яратылыш 2:17

* 3:5 …Аллаһының Үзе кебек… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «илаһлар кебек» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 3:6 Римлыларга хат 5:12, I Көринтлеләргә хат 15:21-22

* 3:15 Нәсел – яһүд телендә әлеге сүзне «орлык» дип тә аңларга була.

+ 3:15 Римлыларга хат 16:20

+ 3:16 Эфеслеләргә хат 5:21, Көлессәйлеләргә хат 3:18

+ 3:19 Вәгазьче 3:10, Вәгазьче 3:20

* 3:20 Һава – яһүдчә «яшәү» мәгънәсендә.

* 3:21 «Яратылыш» текстында беренче ялгызлык исеме буларак «Һава» очрый. Шуңа күрә алга таба күпчелек тәрҗемәләрдә «адәм» сүзен дә ялгызлык исеме рәвешендә баш хәрефтән язу гадәткә кергән.

+ 3:22 Яратылыш 2:9, Ачылыш 2:7, Ачылыш 22:2

* 4:1 Кабил (яһүдчә: Каин) – «кабул итү» мәгънәсендәге фигыльдән ясалган исем.

+ 4:7 Яратылыш 3:16

* 4:14 Горбәт – иленнән аерылып, чит-ят җирдә булучылык.

+ 4:15 Левиләр 26:21, Зәбур 78:12

* 4:16 Нод – яһүдчә «горбәт», «сөргенлек» мәгънәсендә.

* 4:25 Шет – яһүдчә «багышлау», «бүләк итү» мәгънәсендә.

* 4:26 Энош – яһүдчә «адәм», «кеше» мәгънәсендә.

+ 5:2 Яратылыш 1:27

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 15:49

+ 5:24 IV Патшалар 2:11, Гыйбриләргә хат 11:5

* 5:29 Нух – яһүдчә «юатучы» мәгънәсендә.

+ 5:29 Яратылыш 3:17

* 6:2 Аллаһы угыллары… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «илаһларның угыллары» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 6:2 Әюб 1:6, Әюб 2:1, Зәбур 88:7

+ 6:3 Зәбур 77:39, Зәбур 89:10

+ 6:4 Саннар 13:34

+ 6:5 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Маттай 12:34

+ 6:6 I Патшалар 15:10-11

+ 6:9 Әюб 1:1

* 6:14 Гофәр агачы – кипарис сыман, сумалалы һәм ылыслы агач.

* 6:15 Терсәк – 45 см. Димәк, көймәнең зурлыгы – 135х22х13 м.

+ 8:4 IV Патшалар 19:37, Иремия 51:27

+ 8:17 Яратылыш 1:22

+ 8:20 Әюб 1:5

+ 8:21 Чыгыш 29:18, Левиләр 1:9, Яратылыш 6:5

+ 9:1 Яратылыш 1:22

+ 9:3 Яратылыш 1:29

+ 9:4 Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10-11, Левиләр 17:14, Канун 12:23-24, Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29

+ 9:6 Саннар 35:33, Яратылыш 1:26-27

+ 9:21 Гыйбрәтле сүзләр 20:1

+ 9:22 Гыйбрәтле сүзләр 30:17

+ 10:4 Юныс 1:3

+ 10:7 Яратылыш 2:11

+ 10:11 Яратылыш 2:14

+ 10:21 Саннар 24:24

* 10:25 Пелег – яһүдчә «бүленү», «аерылу» мәгънәсендә.

+ 10:29 Яратылыш 2:11

+ 11:2 Яратылыш 10:10, Даниил 3:1

* 11:3 Җир сумаласы – асфальтсыман үзле балчык.

+ 11:8 Канун 32:8

* 11:9 Бабил – яһүдчә «бутау, буталу» мәгънәсендә.

+ 12:1 Рәсүлләр 7:4

+ 12:3 Яратылыш 18:18, Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4, Яратылыш 28:14, Гәләтиялеләргә хат 3:8

+ 12:10 Яратылыш 41:54

+ 12:13 Яратылыш 20:2, Яратылыш 20:12

+ 13:8 Зәбур 132:1

+ 13:10 Яратылыш 2:10, Яратылыш 19:24

+ 13:13 Яратылыш 18:20

+ 13:15 Ешуа 21:43

+ 13:16 III Патшалар 3:8

+ 14:3 Ешуа 10:5

+ 14:5 Канун 2:10-12

+ 14:7 Саннар 13:27, II Елъязма 20:3

+ 14:8 Канун 29:23

* 14:13 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; әлеге сүзнең тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 14:14 Хөкемчеләр 18:29

+ 14:17 II Патшалар 18:18

+ 14:18 Зәбур 75:3

+ 14:20 Яратылыш 28:22, Левиләр 27:30, Гыйбриләргә хат 7:1-2

+ 15:1 II Патшалар 22:3, Зәбур 3:4

+ 15:5 Яратылыш 22:17, Канун 1:10, Канун 10:22, Римлыларга хат 4:18

+ 15:6 Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:6, Ягъкубтан хат 2:23

+ 15:8 Хөкемчеләр 6:17, Лүк 1:18

+ 15:10 Левиләр 1:17, Иремия 34:18-19

+ 15:12 Яратылыш 2:21, I Патшалар 26:12, Әюб 33:15

+ 15:13 Чыгыш 1:11, Чыгыш 12:40, Рәсүлләр 7:6

+ 15:14 Чыгыш 11:3, Рәсүлләр 7:7

+ 15:16 Канун 9:4, III Патшалар 21:26

+ 15:18 Чыгыш 23:31, Саннар 34:1-12, Ешуа 21:43, III Патшалар 4:21, II Елъязма 9:26

* 16:2 Борынгы Шәрыкта кысыр хатын үзенең асравын иренә хатынлыкка биреп, асравы тудырган балаларны үзенеке итеп санау йоласы булган.

+ 16:5 Яратылыш 18:25, Яратылыш 31:53, I Патшалар 24:13, I Патшалар 24:16, Хөкемчеләр 11:27

+ 16:7 Чыгыш 15:22

* 16:11 Исмәгыйль – яһүдчә «Аллаһы ишетер» мәгънәсендә.

* 16:13 Эл-Рои – яһүдчә «Мине күрүче Аллаһы» мәгънәсендә.

* 16:14 Беер-Лахай-Рои – яһүдчә «мине күрүче Тере Затның коесы» мәгънәсендә.

* 17:1 Кадир – һәрнәрсәгә көче җитүче, көче чикләнмәгән.

* 17:5 Ибрам (яһүдчә: Абрам) – «бөек ата» мәгънәсендә.

* 17:5 Ибраһим (яһүдчә: Абраһам) – «күпләрнең атасы» мәгънәсендә.

+ 17:5 Римлыларга хат 4:17

+ 17:12 Левиләр 12:3

* 17:15 Сара – яһүдчә «байбикә», «ханым» мәгънәсендә.

* 17:19 Исхак – яһүдчә «ул көлә» мәгънәсендә.

+ 18:5 Хөкемчеләр 6:18-19

* 18:6 …үлчәм… – Яһүдчә сүзгә-сүз: «сеа» (ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л).

+ 18:10 Римлыларга хат 9:19

+ 18:12 I Петердән хат 3:6

+ 18:14 Әюб 42:2, Иремия 32:17, Маттай 19:26, Лүк 1:37, IV Патшалар 4:16

+ 18:17 Амос 3:7

+ 18:18 Яратылыш 12:3

+ 18:20 Яратылыш 13:13

+ 18:25 Яратылыш 16:5, Әюб 34:10, Зәбур 91:16

+ 18:26 Ишагыйя 65:8

+ 19:2 Әюб 31:32

+ 19:5 Хөкемчеләр 19:22-24

+ 19:11 IV Патшалар 6:18

* 19:22 Согар – яһүдчә «кечек» мәгънәсендә.

+ 19:24 Әюб 18:15, Зәбур 10:6, Яхәзкыл 20:16, Яхәзкыл 38:22, Лүк 17:29

* 19:37 Мәаб – яһүдчә «атадан» мәгънәсендә.

* 19:38 Бен-Амми – яһүдчә «халкымның углы» мәгънәсендә.

+ 20:2 Яратылыш 12:10-20

+ 20:7 I Елъязма 16:22, Зәбур 104:15, Әюб 42:8, Ягъкубтан хат 5:16

* 20:16 Мең көмеш – 11,5 кг.

* 20:17 Мәдәт – ярдәм, булышлык.

+ 20:17 Ягъкубтан хат 5:16

+ 21:3 Яратылыш 17:19

+ 21:4 Яратылыш 17:12-13

+ 21:9 Гәләтиялеләргә хат 4:29

+ 21:10 Яхъя 8:35, Гәләтиялеләргә хат 4:30

+ 21:12 Римлыларга хат 9:7

+ 21:21 Саннар 10:12, III Патшалар 11:18

* 21:31 Беер-Шеба – яһүдчә «Ант коесы» яки «Җиделе кое» мәгънәсендә.

+ 21:31 Яратылыш 26:33

* 21:33 Бакый – мәңге яшәүче.

+ 22:1 Зәбур 10:5, Рәсүлләр 9:10

+ 22:2 II Елъязма 3:1

+ 22:17 Яратылыш 15:5, III Патшалар 4:20, Иремия 33:22, Гыйбриләргә хат 6:13-14

+ 22:18 Яратылыш 12:3, Яратылыш 26:4, Рәсүлләр 3:25

+ 22:23 Яратылыш 24:24

* Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 23:2 Ешуа 14:15, Хөкемчеләр 1:10

* 23:15 Шәкыл – 10 гр.

* 24:10 Арам-Наһараим – Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлеше.

* 24:59 Дая – бала багучы.

+ 25:4 I Елъязма 1:32-33

+ 25:10 Яратылыш 23:16-20

+ 25:15 I Елъязма 1:29-31

* 25:18 Ашшур – Синай ярымутравындагы төбәк.

+ 25:18 I Патшалар 15:7

+ 25:23 Саннар 24:18, II Патшалар 8:14, I Елъязма 8:13, Римлыларга хат 9:12

* 25:25 Эсау – яһүдчә «төкле» мәгънәсендә.

* 25:26 Ягъкуб – яһүдчә «тәпи тотар» яки «хәйләкәр» мәгънәсендә (шулай ук карагыз: «Яратылыш», 27:36).

* 25:30 Эдом – яһүдчә «кызыл» мәгънәсендә.

+ 25:31 Канун 21:17

+ 25:34 Гыйбриләргә хат 12:16

+ 26:1 Яратылыш 12:10, Яратылыш 20:2

+ 26:3 Яратылыш 22:16-18, Ешуа 21:43

+ 26:4 Чыгыш 32:13, Яратылыш 12:3, Яратылыш 22:18, Рәсүлләр 3:25

+ 26:7 Яратылыш 12:13, Яратылыш 20:1-2

+ 26:15 Яратылыш 21:30

* 26:20 Исык – яһүдчә «бәхәс», «гауга» мәгънәсендә.

* 26:21 Ситна – яһүдчә «дошманлык» мәгънәсендә.

* 26:22 Рехобот – яһүдчә «киңлек» мәгънәсендә.

* 26:28 Иттифак төзү – килешү төзү, берләшү.

+ 26:29 Гыйбрәтле сүзләр 16:7

* 26:33 Шибга – яһүдчә «ант», «гаһед» мәгънәсендә.

* 26:33 Беер-Шеба – яһүдчә «Ант коесы» мәгънәсендә (21:31 гә бирелгән искәрмәне карагыз).

+ 26:34 Яратылыш 36:2-3

* 27:3 Садак – ук савыты.

+ 27:3 Яратылыш 25:27-28

+ 27:28 Канун 33:13

+ 27:36 Яратылыш 25:33

* 27:39 …уңдырышлы тук туфрагыннан еракта. – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «уңдырышлы тук туфрагында» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 27:40 II Патшалар 8:14, IV Патшалар 8:20-22

+ 27:46 Яратылыш 26:35

+ 28:2 Яратылыш 22:23, Яратылыш 24:29-30

+ 28:4 Ешуа 21:43

+ 28:9 Яратылыш 25:13, Яратылыш 36:3

+ 28:13 Ешуа 21:43

+ 28:14 Яратылыш 12:3, Яратылыш 13:16, Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4

+ 28:18 Яратылыш 35:14, Ешуа 4:1-10, I Патшалар 7:12

* 28:19 Бәйт-Эл – яһүдчә «Аллаһы йорты» мәгънәсендә.

+ 28:19 Яратылыш 35:6, Яратылыш 35:15, Яратылыш 48:3

+ 28:20 Саннар 21:2, Хөкемчеләр 11:30, I Патшалар 1:11, II Патшалар 15:8

+ 28:22 Яратылыш 14:20, Левиләр 27:30

* 29:17 …кылыйрак… – Яһүд телендә әлеге сүз «мөлаем-матур» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 29:27 Хөкемчеләр 14:12

+ 29:30 Левиләр 18:18

+ 29:31 I Патшалар 1:19-20

* 29:32 Рубин – яһүдчә «күрегез менә – угыл!» мәгънәсендә.

* 29:33 Шимун – яһүдчә «ишетүче» мәгънәсендә.

* 29:34 Леви – яһүдчә «ябышкак», «багланучы» мәгънәсендә.

* 29:35 Яһүдә – яһүдчә «данлаучы», «рәхмәт белдерүче» мәгънәсендә.

* 30:3 16:2 гә бирелгән искәрмәне карагыз.

* 30:6 Дан – яһүдчә «хөкем итте» мәгънәсендә.

* 30:8 Нәптали – яһүдчә «көрәшү», «тартышу» мәгънәсендә.

* 30:11 Гәд – яһүдчә «яхшы галәмәт», «уңыш» мәгънәсендә.

* 30:13 Ашер – яһүдчә «бәхетле» мәгънәсендә.

* 30:14 Адәмут – тамыры кеше гәүдәсен хәтерләткән һәм күзәнәкләрендә наркотик матдәләр булган күпьеллык үлән төре. Борынгы заманнарда аны кешеләргә җенси көч-куәт бирә торган сихри үсемлек итеп файдаланганнар; русчасы: мандрагора.

+ 30:15 Левиләр 18:18

* 30:18 Исәсхәр – яһүдчә «әҗер», «түләү» мәгънәсендә.

* 30:20 Зәбулун – яһүдчә «хөрмәт» мәгънәсендә; яңгырашы белән «бүләк» дигән мәгънәгә дә якын.

* 30:24 Йосыф – яһүдчә «тагын насыйп итсен» мәгънәсендә.

* 30:32 Тоташ ак йонлы сарыклар һәм тоташ кара йонлы кәҗәләр затлы саналып, ала-кола, чуар төстәгеләре исә кадерсезрәк исәптә йөргән.

+ 31:13 Яратылыш 28:20-22

+ 31:30 Хөкемчеләр 18:24

+ 31:45 Яратылыш 28:18, Яратылыш 35:14, Ешуа 24:26-27

* 31:47 Егар-Саһадута – борынгы арамей телендә «шаһәдәт өеме» мәгънәсендә. Гәлгыд – «шаһәдәт өеме» дигәннең яһүдчәсе.

* 31:49 Миспа – яһүдчә «саклау манарасы» мәгънәсендә.

* 31:53 …Аллалары… – Яһүд телендә әлеге сүз «Алласы» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 31:53 Яратылыш 16:5

* 32:2 Маханаим – яһүдчә «ике урда», «ике төркем» мәгънәсендә.

+ 32:9 Яратылыш 31:3

+ 32:12 Яратылыш 28:14-15

* 32:28 Исраил – яһүдчә «Аллаһы белән көрәшкән» яки «Аллаһы көрәшкән» мәгънәсендә.

+ 32:28 Яратылыш 35:10

+ 32:29 Хөкемчеләр 13:18

* 32:30 Пенуил – яһүдчә «Аллаһының йөзе-чырае» мәгънәсендә.

+ 32:30 Чыгыш 24:10, Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18

* 33:17 Суккөт – яһүдчә «утарлар» мәгънәсендә.

* 33:18-19 Кесита – акча берәмлеге, авырлыгы һәм кыйммәте билгеле түгел.

+ 33:18 Яратылыш 12:6

+ 33:19 Ешуа 24:32, Әюб 42:11

* 33:20 Эл-Илаһи-Исраил – яһүдчә «Эл – Исраил Алласы» мәгънәсендә.

+ 34:7 Хөкемчеләр 20:6, II Патшалар 13:12

+ 34:8 Канун 22:28

+ 34:12 I Патшалар 18:25

+ 34:14 Ешуа 5:9

+ 35:1 Яратылыш 28:10-22

+ 35:4 Ешуа 24:26, Хөкемчеләр 9:6

* 35:7 Эл-Бәйт-Эл – яһүдчә «Бәйт-Эл Алласы» мәгънәсендә.

+ 35:7 Яратылыш 28:19

* 35:8 Аллон-Бахут – яһүдчә «Елашу имәне», «Матәм имәне» мәгънәсендә.

+ 35:8 Яратылыш 24:59

+ 35:10 Яратылыш 32:28

+ 35:11 Яратылыш 17:6

+ 35:14 Яратылыш 28:18, Яратылыш 31:45

+ 35:15 Яратылыш 28:19

+ 35:17 I Патшалар 4:20

* 35:18 Бенони – яһүдчә «сагышымның углы» мәгънәсендә.

* 35:18 Беньямин – яһүдчә «уң кулның углы» («кояшлы-бәхетле угыл») яки «Көньяк углы» мәгънәсендә.

+ 35:19 Рут 1:2, Михә 5:2

+ 35:22 Яратылыш 49:4, Левиләр 20:11

+ 35:27 Ешуа 14:15, Хөкемчеләр 1:10, Яратылыш 13:18, Яратылыш 23:2

+ 35:29 Яратылыш 25:8

• 36:1 I Елъязма 1:35-37

+ 36:1 Яратылыш 25:30

+ 36:3 Яратылыш 26:34, Яратылыш 28:9

+ 36:12 Чыгыш 17:8

• 36:20 I Елъязма 1:38-42

+ 36:20 Яратылыш 14:6, Канун 2:12

• 36:31 I Елъязма 1:43-51

+ 36:33 Ишагыйя 34:6, Ишагыйя 63:1

+ 36:34 Яратылыш 36:15, Әюб 2:11, Яхәзкыл 25:13

+ 36:40 I Елъязма 1:51-54

+ 37:13 Яратылыш 33:18

+ 37:14 I Патшалар 17:18

+ 37:17 IV Патшалар 6:13

+ 37:24 Иремия 38:6, Зәкәрия 9:11

+ 37:27 Яратылыш 25:12-16

+ 37:34 Әюб 1:20

+ 38:8 Канун 25:5-6

* 38:17 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 38:24 Левиләр 21:9

+ 38:26 Левиләр 18:15

* 38:29 Перес – яһүдчә «юл яручы» мәгънәсендә.

* 38:30 Зерах – яһүдчә «кызыл», «алсу таң нуры» мәгънәсендә.

+ 39:1 Яратылыш 37:36

* 39:3 Химая итү – яклау, саклау.

+ 39:9 Чыгыш 20:14

+ 39:15 Чыгыш 20:16

* 39:20 Мәхбүс – тоткын.

+ 39:21 Даниил 1:10

+ 40:5 Нәхәмия 1:11

+ 40:8 Даниил 2:28

+ 40:20 Марк 6:21

+ 40:22 Эстер 7:10

+ 41:8 Даниил 2:1-2

+ 41:12 Даниил 1:17

+ 41:16 Даниил 2:30

+ 41:30 IV Патшалар 8:1

+ 41:38 Даниил 4:5, Даниил 5:11

+ 41:40 Эстер 10:3

+ 41:42 Эстер 3:10, Эстер 8:2

* 41:43 Юл бирегез! – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «тез чүгегез!» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 41:45 Он – борынгы Мисыр шәһәренең исеме; грекча: Гелиополис («Кояш шәһәре»). Мисырлыларның Кояш алласы Рага табыну үзәге шунда урнашкан булган.

* 41:45 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 41:45 Яратылыш 46:20, Ишагыйя 19:18, Яхәзкыл 30:17

* 41:51 Менашше – яһүдчә «оныттыручы» мәгънәсендә.

* 41:52 Эфраим – яһүдчә «җимешле», «икеләтә уңдырышлы» мәгънәсендә.

+ 41:54 Яратылыш 12:10

* 41:55 Фөрьяд итү – ярдәм сорап ялвару.

+ 42:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:26

* 42:9 …шәрә урыннарын… – Ягъни чик буйларындагы сакланмый торган ачык урыннарны.

+ 42:9 Яратылыш 37:5-11

+ 42:22 Яратылыш 37:21-22

* 43:11 Бал – кыргый бал кортының яки җимеш балы.

* 43:32 Мәкруһ – җирәнгеч, тыелган.

+ 43:32 Яратылыш 46:34

+ 44:20 Яратылыш 37:3

+ 46:1 Яратылыш 26:33

+ 46:4 Яратылыш 50:13

• 46:8 I Елъязма 2:1-5

+ 46:8 Чыгыш 6:14-16

+ 46:9 Чыгыш 6:14, Саннар 26:5-6, I Елъязма 5:3

+ 46:10 Саннар 26:13

+ 46:11 Саннар 3:17, Саннар 26:57

+ 46:12 Яратылыш 38, Саннар 26:19

+ 46:13 Саннар 26:23-24, I Елъязма 7:1

+ 46:14 Саннар 26:26

+ 46:16 Саннар 26:15

+ 46:17 Саннар 26:44-46, I Елъязма 7:30-40

+ 46:20 Яратылыш 41:45, Ишагыйя 19:18, Яхәзкыл 30:17, Саннар 26:28-37

+ 46:21 Саннар 26:38-41, I Елъязма 7:6-12, I Елъязма 8:1-5

+ 46:23 Саннар 26:42

+ 46:24 Саннар 26:48-49, I Елъязма 7:13

+ 46:27 Чыгыш 1:5

+ 46:34 Яратылыш 43:32, Чыгыш 8:26

+ 47:9 Әюб 14:1, Зәбур 89:10

+ 47:11 Чыгыш 1:11, Чыгыш 12:37

* 47:21 …бар халыкны колга әверелдерде. – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: «бар халыкны шәһәрләргә күчертте».

+ 47:30 Яратылыш 50:13

+ 47:31 III Патшалар 1:47

+ 48:4 Яратылыш 28:12-15, Яратылыш 35:9-12

+ 48:5 Ешуа 14:4

* 48:7 Падданнан – ягъни Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлешеннән.

+ 48:7 Яратылыш 35:19, Рут 1:2

+ 48:19 Саннар 1:33, Саннар 1:35, Канун 33:17, Ешуа 17:14

• 49:1 Канун 33:1-24

+ 49:4 Яратылыш 35:22, Левиләр 18:7, Яхәзкыл 22:10

+ 49:5 Яратылыш 34:25-29

+ 49:7 Саннар 35:2, Ешуа 19:9

+ 49:8 I Елъязма 28:4

+ 49:9 Ачылыш 5:5, Саннар 23:24, Саннар 24:9

* 49:10 Хуҗасы… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә бу сүзнең мәгънәсе анык түгел.

+ 49:10 Саннар 24:17

+ 49:13 Ешуа 19:10-16

+ 49:16 Яратылыш 30:6

+ 49:17 Хөкемчеләр 18:27

+ 49:18 Зәбур 118:166

+ 49:24 Зәбур 22:1

+ 49:26 Канун 33:15, Хабаккук 3:6, Канун 33:13-17

* 49:27 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 49:27 Хөкемчеләр 20:21, Хөкемчеләр 20:25

+ 49:31 Яратылыш 23:16-19, Яратылыш 35:29

* 50:2 Җәсәд – гәүдә.

* 50:11 Әбел-Мисраим – яһүдчә «мисырлыларның егълау матәме» мәгънәсендә.

+ 50:13 Яратылыш 23:16

+ 50:23 Саннар 32:39

+ 50:24 Чыгыш 3:16-17

+ 50:25 Чыгыш 13:19

+ 1:4 Яратылыш 35:23-26

+ 1:5 Яратылыш 46:27

+ 1:8 Рәсүлләр 7:18

+ 1:11 Яратылыш 15:13, Яратылыш 47:11

* 1:15 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 2:1 Чыгыш 6:20, Саннар 26:59

* 2:10 Муса – мисырлылар куша торган исем; яһүдчә «тартып чыгарылган» мәгънәсендә.

* 2:16 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 2:18 Саннар 10:29

* 2:22 Гершом – яһүдчә «килмешәк» мәгънәсендә.

* 2:23 Фөрьяд – ярдәм сорап ялвару.

+ 2:24 Яратылыш 15:14, Яратылыш 46:4

+ 2:25 Хөкемчеләр 2:18, I Патшалар 9:16

* 3:1 Итеро – Регуилнең икенче исеме (карагыз 2:18).

* 3:1 Хореб – ягъни Синай тавы.

+ 3:1 III Патшалар 19:8

+ 3:5 Ешуа 5:15

+ 3:6 Рәсүлләр 7:32

+ 3:8 Канун 26:15

+ 3:9 I Патшалар 2:24-25

+ 3:12 Ешуа 1:5, Хөкемчеләр 6:16

* 3:14 Булучы – яһүд телендә әлеге сүз «Раббы» белән тамырдаш. (Шулай ук карагыз: 33:19; 34:5.)

+ 3:14 Яхъя 8:58

+ 3:20 Чыгыш 12:31

+ 3:21 Яратылыш 15:14

+ 4:10 Иремия 1:6

+ 4:11 Гыйбрәтле сүзләр 20:12

+ 4:19 Чыгыш 2:15

+ 4:21 Ешуа 11:20

+ 4:22 Иремия 31:9, Һошея 11:1

+ 5:2 Әюб 21:15

+ 5:22 Ешуа 7:7

+ 6:3 Яратылыш 17:1

+ 6:7 Яхәзкыл 20:5

+ 6:8 Яратылыш 15:18, Яратылыш 26:3, Яратылыш 35:12

+ 6:14 Яратылыш 46:8-11

+ 6:15 Яратылыш 46:10, Саннар 26:12-13

+ 6:16 Саннар 3:17, I Елъязма 6:16

+ 6:19 Саннар 26:57-58

+ 6:20 Саннар 26:59

+ 6:21 Саннар 16:1-35

+ 6:22 Левиләр 10:4

+ 6:23 Саннар 1:7, Саннар 2:3, Саннар 26:60-61

+ 6:24 Саннар 26:11, I Елъязма 6:22-23

+ 6:25 Саннар 25:7

+ 8:8 Чыгыш 9:28, Чыгыш 10:17

+ 8:26 Яратылыш 43:32, Яратылыш 46:34

+ 9:12 Зәбур 104:25

+ 9:16 Римлыларга хат 9:17

+ 9:23 Ешуа 10:11, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:21

+ 9:27 II Елъязма 12:6

+ 9:28 Чыгыш 8:8, Чыгыш 10:17

+ 9:29 Чыгыш 19:5, Канун 10:14, Зәбур 23:1

+ 10:4 Амос 7:1, Ачылыш 9:3

+ 10:16 Лүк 15:18

+ 10:17 Чыгыш 8:8, Чыгыш 9:28

+ 11:7 Малахи 3:18

• 12:1 Левиләр 23:5-8, Саннар 28:16-25, Канун 16:1-8

+ 12:6 Саннар 9:10-11

+ 12:12 Саннар 33:4

+ 12:22 Левиләр 14:6, Саннар 19:6, Саннар 19:18, Зәбур 50:9

+ 12:26 Чыгыш 13:14, Канун 6:20, Ешуа 4:6

+ 12:35 Чыгыш 11:2

+ 12:36 Яратылыш 15:14

+ 12:37 Саннар 11:21, Саннар 33:5

+ 12:40 Яратылыш 15:13, Рәсүлләр 7:6, Гәләтиялеләргә хат 3:17

+ 12:46 Саннар 9:12, Яхъя 19:36

+ 12:49 Левиләр 19:34, Левиләр 24:22, Саннар 9:14, Саннар 15:15-16, Канун 10:19

+ 13:2 Чыгыш 22:29, Чыгыш 34:19, Левиләр 27:26, Саннар 3:13, Саннар 8:16, Саннар 18:15-17, Канун 15:19, Лүк 2:23

* 13:4 Абиб ае – елның беренче ае.

+ 13:7 Левиләр 23:5-8

+ 13:9 Канун 6:8, Канун 11:18

+ 13:14 Чыгыш 12:26, Канун 6:20

+ 13:17 Саннар 14:1-4

+ 13:19 Яратылыш 50:25

+ 13:20 Саннар 33:6

+ 13:21 Чыгыш 40:34, Саннар 9:15, Саннар 10:34, Канун 1:33

+ 14:2 Саннар 33:7

+ 14:8 Саннар 33:3

+ 14:14 Канун 1:30, Канун 3:22, Ешуа 23:3, Ешуа 23:10, Нәхәмия 4:20

+ 14:21 Ешуа 3:16, IV Патшалар 2:8

+ 14:29 Ешуа 3:13-17

+ 15:1 Ишагыйя 12:5, Зәбур 75:7

+ 15:2 Зәбур 117:13, Ишагыйя 12:2

+ 15:3 Зәбур 23:8

+ 15:6 Зәбур 117:15

+ 15:8 Зәбур 77:13, II Патшалар 22:16

+ 15:11 Канун 3:24, Канун 33:26, I Патшалар 2:2, II Патшалар 7:22, III Патшалар 8:23, II Елъязма 6:14, Зәбур 85:8, Зәбур 88:7-9, Ишагыйя 45:5-6, Иремия 10:6

+ 15:15 Саннар 14:14, Саннар 22:2-4, Ешуа 2:9

+ 15:17 Зәбур 77:54

+ 15:18 Зәбур 9:37, Зәбур 28:10, Зәбур 145:10

+ 15:20 Чыгыш 2:4-8, Саннар 12, Саннар 20:1, Саннар 26:59, Канун 24:9, Михә 6:4, Хөкемчеләр 11:34, Хөкемчеләр 21:21, I Патшалар 18:6

+ 15:21 Зәбур 75:7

+ 15:22 Яратылыш 16:7, Саннар 33:8

* 15:23 Мара – яһүдчә «ачы» мәгънәсендә.

+ 15:26 Зәбур 102:3

+ 15:27 Саннар 33:9

+ 16:1 Саннар 33:1

+ 16:3 Саннар 14:2, Саннар 20:3, Саннар 11:4-5

+ 16:7 Саннар 16:11

+ 16:13 Саннар 11:31, Саннар 11:7-9

* 16:16 Омер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 2,2 л.

+ 16:16 Чыгыш 16:36

+ 16:18 II Көринтлеләргә хат 8:15

+ 16:23 Чыгыш 20:8-11

* 16:31 Манна – яһүдчә «нәрсә ул?» мәгънәсендә.

* 16:34 Боерыклар сандыгы – ягъни Аллаһы сандыгы (карагыз: 25:10-16).

+ 16:35 Саннар 14:33, Канун 8:2, Ешуа 5:12

* 16:36 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 17:1 Саннар 33:12, Саннар 33:14

+ 17:2 Саннар 20:3-5

+ 17:4 Саннар 14:10

+ 17:6 Саннар 20:7-11

* 17:7 Массаһ – яһүдчә «сынау» мәгънәсендә.

* 17:7 Мериба – яһүдчә «гаепләү» мәгънәсендә.

+ 17:8 Яратылыш 36:12, Саннар 13:30, Саннар 24:20, Канун 25:17-18, I Патшалар 15:2

+ 17:14 I Патшалар 15:7-8

+ 18:1 Чыгыш 3:1

* 18:4 Элигызыр – яһүдчә «миңа Аллаһы булыша» мәгънәсендә.

+ 18:11 I Елъязма 16:25

+ 18:18 Саннар 11:14, Канун 1:12

+ 18:21 Канун 16:18, Эзра 7:25

+ 18:25 Канун 1:15

+ 18:26 Канун 1:17

+ 19:2 Саннар 33:15

+ 19:4 Канун 32:11

+ 19:5 Канун 7:6, Канун 14:2, Канун 26:18, Зәбур 134:4, Малахи 3:17, Чыгыш 9:29, Канун 10:14

+ 19:6 Канун 14:21, Иремия 2:3, I Петердән хат 2:5, I Петердән хат 2:9, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:10, Ачылыш 20:6

+ 19:8 Чыгыш 24:3

+ 19:10 Саннар 11:18

+ 19:13 Гыйбриләргә хат 12:20

+ 19:21 I Патшалар 6:19

+ 19:22 Левиләр 10:1-3

• 20:1 Канун 5:6-21

+ 20:2 Левиләр 26:13

+ 20:3 Канун 32:39, IV Патшалар 17:35, Зәбур 80:10

+ 20:4 Левиләр 19:4, Левиләр 26:1, Канун 27:15

+ 20:5 Чыгыш 34:14, Канун 4:24, Канун 6:15, Ешуа 24:19, Нахум 1:2, Чыгыш 34:7, Саннар 14:18

+ 20:6 Канун 5:10, Канун 7:9

+ 20:7 Левиләр 19:12, Левиләр 24:10-16

+ 20:8 Яратылыш 2:2, Чыгыш 31:14-17, Левиләр 19:30, Левиләр 23:3, Левиләр 26:2, Саннар 15:32-36, Марк 2:27-28, Лүк 13:14

+ 20:12 Левиләр 19:3, Канун 27:16, Маттай 15:4, Маттай 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лүк 18:20, Эфеслеләргә хат 6:2

+ 20:13 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Маттай 5:21, Маттай 19:18, Марк 10:19, Лүк 18:20, Римлыларга хат 13:9, Ягъкубтан хат 2:11

+ 20:14 Левиләр 18:20, Левиләр 20:10, Канун 22:22, Гыйбрәтле сүзләр 6:32, Маттай 5:27, Римлыларга хат 13:9

+ 20:15 Левиләр 19:11, Маттай 19:18, Римлыларга хат 13:9

+ 20:16 Чыгыш 23:1, Канун 19:16-20, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Маттай 19:18

+ 20:17 Иремия 5:8, Маттай 5:28, Лүк 12:15, Римлыларга хат 7:7, Римлыларга хат 13:9

+ 20:19 Канун 5:27, Гыйбриләргә хат 12:19

* 20:25 Нәҗес – дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

+ 20:25 Канун 27:5-6, Ешуа 8:31

+ 21:2 Левиләр 25:39-40, Канун 15:12, Иремия 34:14

+ 21:6 Канун 15:16-17

+ 21:10 I Көринтлеләргә хат 7:3

+ 21:12 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Саннар 35:31

+ 21:13 Канун 19:4-5, Саннар 35:11, Саннар 35:22, Ешуа 20:3

+ 21:14 III Патшалар 2:28-34

+ 21:16 Канун 24:7

+ 21:17 Левиләр 20:9, Гыйбрәтле сүзләр 20:20, Маттай 15:4, Марк 7:10

+ 21:25 Левиләр 24:19-20, Канун 19:21, Маттай 5:38

+ 21:28 Яратылыш 9:5

+ 21:30 Саннар 35:31

* 21:32 Шәкыл – 10 гр.

+ 21:34 Левиләр 24:18

+ 22:1 II Патшалар 12:6

+ 22:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:31

+ 22:11 III Патшалар 8:31, II Елъязма 6:20, Гыйбриләргә хат 6:16

+ 22:16 Канун 22:28-29

+ 22:18 Левиләр 19:31, Левиләр 20:27, Канун 18:10-12

+ 22:19 Левиләр 18:23, Левиләр 20:15, Канун 27:21

+ 22:21 Чыгыш 23:9, Левиләр 19:33, Канун 24:17

+ 22:22 Канун 27:19, Ишагыйя 1:17

+ 22:24 Зәбур 108:9

* 22:25 Рибачы – процентка акча биреп торучы.

* 22:25 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 22:25 Левиләр 25:35-37, Канун 23:19, Нәхәмия 5:7

* 22:26 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 22:26 Канун 24:13

+ 22:28 III Патшалар 21:10, Рәсүлләр 23:5

+ 22:29 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 22:30 Левиләр 22:27

+ 22:31 Левиләр 7:24, Левиләр 22:8

+ 23:1 Чыгыш 20:16

+ 23:3 Левиләр 19:15

+ 23:4 Канун 22:1

+ 23:6 Чыгыш 22:21-22, Гыйбрәтле сүзләр 22:22

+ 23:7 Левиләр 19:16, Канун 27:25, III Патшалар 21:1-11, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Ишагыйя 5:23

+ 23:8 Канун 16:19, I Патшалар 8:3

+ 23:9 Чыгыш 22:21

+ 23:11 Левиләр 25:2-7

+ 23:12 Чыгыш 20:9-10

+ 23:13 Ешуа 23:7, Зәбур 15:4, Һошея 2:17, Зәкәрия 13:2

+ 23:14 Саннар 28:16-31, Канун 16:1-17

+ 23:15 Чыгыш 12:15, Чыгыш 34:20

* 23:16 Ел тәмамланганда… – «Игенчелек елы тәмамланганда» дигәнне аңлата; димәк, елның җиденче ае.

* 23:16 Бөртекле ашлык җыю бәйрәме – Чатырлар бәйрәменең икенче исеме (карагыз: «Левиләр», 23:34).

+ 23:16 Чыгыш 34:22, Канун 16:9, Левиләр 23:33-43, Саннар 29:12-39, Канун 16:13-15, Канун 31:10-11

+ 23:17 Чыгыш 34:23

+ 23:19 Чыгыш 34:26, Канун 26:2, Чыгыш 34:26, Левиләр 22:28, Канун 14:21, Канун 22:6

+ 23:20 Чыгыш 14:9, Малахи 3:1, Маттай 11:10, Марк 1:2, Лүк 7:27

+ 23:22 Яратылыш 12:3, Канун 30:7

+ 23:23 Чыгыш 33:2, Канун 7:1, Ешуа 3:10

+ 23:24 Чыгыш 20:5, Саннар 33:52

+ 23:25 Канун 7:15

+ 23:26 Канун 7:14

+ 23:27 Канун 2:25, Канун 28:7, Ешуа 2:9

+ 23:28 Канун 7:20, Ешуа 24:12

+ 23:29 Канун 7:22

+ 23:31 Яратылыш 15:18, Саннар 34:1-12, Канун 11:24, Ешуа 1:4, Зәбур 71:8

+ 23:33 Чыгыш 34:12, Канун 7:16, Ешуа 23:12-13, Хөкемчеләр 2:3, Зәбур 105:36

+ 24:1 Чыгыш 6:23, Саннар 11:16

+ 24:3 Чыгыш 19:8

+ 24:8 Зәкәрия 9:11, Марк 14:24, Гыйбриләргә хат 9:20

+ 24:10 Яратылыш 32:30, Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18, Яхәзкыл 1:26

+ 24:12 III Патшалар 19:11, Чыгыш 31:18

+ 24:13 Саннар 11:28, Саннар 14:6, Саннар 27:18

+ 24:17 Чыгыш 24:1, Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 24:18 Чыгыш 34:28, III Патшалар 19:8

• 25:1 Чыгыш 35:4-9

+ 25:8 Левиләр 26:11-12, III Патшалар 6:13, Яхәзкыл 37:27

• 25:10 Чыгыш 37:1-9

* 25:10 Терсәк – 45 см.

+ 25:10 Канун 10:1

+ 25:21 III Патшалар 8:9

+ 25:22 Левиләр 16:2, Саннар 7:89, Саннар 17:4

• 25:23 Чыгыш 37:10-16

* 25:25 Уч киңлеге – 7,5 см.

+ 25:30 Левиләр 24:5-9

• 25:31 Чыгыш 37:17-24

* 25:39 Талант – 30 кг.

+ 25:40 I Елъязма 28:19

• 26:1 Чыгыш 36:8-19

+ 26:14 Чыгыш 25:5

• 26:15 Чыгыш 36:20-34

• 26:31 Чыгыш 36:35-38

+ 26:31 Левиләр 16:2, II Елъязма 3:14, Маттай 27:51, Гыйбриләргә хат 9:3

+ 26:33 III Патшалар 6:16, II Елъязма 3:8, Марк 15:38

• 27:1 Чыгыш 38:1-7

+ 27:2 III Патшалар 1:50, III Патшалар 2:28

+ 27:3 III Патшалар 7:40, II Елъязма 4:11

• 27:9 Чыгыш 38:9-20

• 27:20 Левиләр 24:1-4

+ 27:21 Чыгыш 33:7

• 28:6 Чыгыш 39:1-7

• 28:15 Чыгыш 39:8-21

* 28:16 Карыш – 22 см.

+ 28:17 Яхәзкыл 28:13, Ачылыш 21:19-20

* 28:30 …изге жирәбәләр… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: урим һәм туммим.

+ 28:30 Левиләр 8:8, Саннар 27:21, Канун 33:8, I Патшалар 28:6, Эзра 2:63, Нәхәмия 7:65

• 28:31 Чыгыш 39:22-31

+ 28:36 Зәкәрия 14:20

+ 28:38 Саннар 18:1

+ 28:39 Левиләр 16:4, Яхәзкыл 44:18

• 29:1 Левиләр 8

+ 29:2 Левиләр 2:4

+ 29:7 Чыгыш 30:30

* 29:10 Һарун һәм аның угыллары кулларын бозау башына куйсыннар… – Шулай эшләгәндә, Раббы, корбанны кабул итеп, аларның гөнаһларын йола (карагыз: «Левиләр», 1:4).

+ 29:12 Чыгыш 27:2

+ 29:13 Левиләр 3:3-4

+ 29:14 Левиләр 4:11-12, Левиләр 16:27

+ 29:18 Левиләр 1:9

+ 29:25 Чыгыш 29:18

+ 29:29 Саннар 20:26

+ 29:33 Левиләр 22:10

+ 29:36 Чыгыш 30:26

* 29:37 …изге саналыр. – Әлеге гыйбарә «үтерелергә тиеш» дигән мәгънәне дә белдерергә мөмкин. (30:29 да шул ук мәгънәдә.)

+ 29:37 Чыгыш 30:29, Левиләр 6:18

• 29:38 Саннар 28:1-8

* 29:40-41 Һин – сыеклык үлчәү берәмлеге, 3,5 л.

+ 29:41 Чыгыш 29:18

+ 29:45 Чыгыш 25:8

• 30:1 Чыгыш 37:25-28

+ 30:2 Чыгыш 27:2

+ 30:6 III Патшалар 6:22

+ 30:9 Левиләр 10:1

+ 30:10 Левиләр 16:34

+ 30:12 Чыгыш 38:25, Саннар 1:2-4, II Патшалар 24:15

* 30:13 …шәкыл… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге йорт шәкылы. (30:23-24; 38:24-26 да шул ук мәгънәдә.)

* 30:13 Гера – 0,5 гр.

+ 30:13 Левиләр 27:25, Саннар 3:47, Саннар 18:16, Яхәзкыл 45:12, Нәхәмия 10:32

+ 30:16 Саннар 31:54

• 30:17 Чыгыш 40:30-32

+ 30:18 Чыгыш 38:8

* 30:23-24 Кассия – күпьеллык куак.

+ 30:25 Чыгыш 37:29

+ 30:28 Левиләр 8:10-11

+ 30:29 Чыгыш 29:37, Левиләр 6:18

+ 30:30 Чыгыш 29:7, Левиләр 8:10

+ 30:35 Чыгыш 37:29

• 31:1 Чыгыш 35:30-35

+ 31:3 III Патшалар 7:14

• 31:12 Чыгыш 20:8-11

+ 31:14 Чыгыш 35:2, Саннар 15:32-36

+ 31:17 Яратылыш 2:22, Чыгыш 20:8-11

+ 31:18 Чыгыш 24:12

• 32:1 Канун 9:11-19

+ 32:1 Чыгыш 24:18, Рәсүлләр 7:40

+ 32:2 Хөкемчеләр 8:24-27

+ 32:4 III Патшалар 12:28

+ 32:6 I Көринтлеләргә хат 10:7

+ 32:9 Канун 10:16

+ 32:10 Саннар 14:12

+ 32:11 Даниил 9:15

+ 32:13 Яратылыш 22:16-17, Яратылыш 26:4

+ 32:14 Саннар 14:20, II Патшалар 24:16, Иремия 18:8, Юныс 3:10

+ 32:20 Канун 9:21

+ 32:25 Гыйбрәтле сүзләр 29:18

+ 32:27 Канун 13:6-9

* 32:32 …китаптан… – Бу китапта Аллаһы кабул иткән кешеләрнең исемнәре язылган (карагыз: «Зәбур», 68:29).

+ 32:33 Яхәзкыл 18:4, Яхәзкыл 18:20

+ 33:2 Чыгыш 23:23

+ 33:3 Чыгыш 3:8

+ 33:5 Саннар 16:21

+ 33:7 Чыгыш 27:21

+ 33:16 Чыгыш 19:5, Саннар 23:9

* 33:19 …шөһрәтемне… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: игелегемне.

+ 33:19 Римлыларга хат 9:15

+ 33:20 Яратылыш 32:30, Ишагыйя 6:5, Яхъя 1:18

• 34:1 Канун 10:1-4

+ 34:2 III Патшалар 19:11

+ 34:3 Чыгыш 19:12-13

+ 34:6 Саннар 14:17-18, II Елъязма 30:9, Нәхәмия 9:17, Зәбур 85:15, Зәбур 102:8, Зәбур 110:4, Зәбур 111:4, Зәбур 114:5, Зәбур 144:8, Йоил 2:13, Юныс 4:3

+ 34:7 Чыгыш 20:5-6, Канун 5:9

+ 34:12 Чыгыш 23:33

+ 34:13 Чыгыш 23:24, Канун 7:5

+ 34:14 Чыгыш 20:5

+ 34:15 Саннар 25:2

+ 34:16 Канун 7:3-4, Хөкемчеләр 3:6, III Патшалар 11:2-4, III Патшалар 16:31

+ 34:17 Чыгыш 20:4

+ 34:18 Чыгыш 12:14, Левиләр 23:6

+ 34:19 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 34:20 Чыгыш 23:15

+ 34:21 Чыгыш 20:8-11

* 34:22 Атналар бәйрәме – Уңыш бәйрәменең икенче исеме (карагыз 23:16).

+ 34:23 Чыгыш 23:17

+ 34:25 Чыгыш 23:18, Канун 16:4

+ 34:26 Чыгыш 23:19, Левиләр 22:28, Канун 14:21

+ 34:28 Чыгыш 24:18

+ 34:29 II Көринтлеләргә хат 3:7-18

+ 34:34 II Көринтлеләргә хат 3:16

+ 34:35 II Көринтлеләргә хат 3:7-18

+ 35:2 Чыгыш 20:8-11, Чыгыш 31:14

• 35:4 Чыгыш 25:1-7

+ 35:7 Чыгыш 25:5

+ 35:23 Чыгыш 25:5

• 35:30 Чыгыш 31:1-6

• 36:8 Чыгыш 26

+ 36:19 Чыгыш 25:5

• 37:1 Чыгыш 25:10-20

+ 37:1 Канун 10:3

• 37:10 Чыгыш 25:23-29

• 37:17 Чыгыш 25:31-39

• 37:25 Чыгыш 30:1-5

+ 37:29 Чыгыш 30:22-25, Чыгыш 30:34-38

• 38:1 Чыгыш 27:1-8

+ 38:8 Чыгыш 30:18

• 38:9 Чыгыш 27:9-19

+ 38:21 Рәсүлләр 7:44, Ачылыш 15:5

+ 38:25 Чыгыш 30:12

* 38:26 Бека – 5 гр.

+ 38:26 Саннар 1:46, Саннар 2:32, Саннар 26:51

• 39:1 Чыгыш 28:6-43

+ 39:34 Чыгыш 25:5

+ 40:20 III Патшалар 8:9

+ 40:34 Чыгыш 13:21, Ачылыш 15:8

+ 40:36 Саннар 9:17-22

+ 1:2 Левиләр 6:8-13

+ 1:9 Чыгыш 29:18

+ 1:13 Левиләр 1:9

+ 1:14 Левиләр 5:7, Левиләр 12:8, Левиләр 14:4, Левиләр 15:14, Левиләр 15:29, Саннар 6:10

+ 1:17 Яратылыш 15:10, Левиләр 1:9

+ 2:1 Левиләр 6:14-18, Саннар 15:4-9

+ 2:2 Левиләр 1:9

+ 2:3 Левиләр 7:10, Левиләр 10:13

+ 2:4 Чыгыш 29:2

+ 2:5 Левиләр 6:21

+ 2:9 Левиләр 1:9

+ 2:11 Левиләр 6:17

+ 2:12 Чыгыш 23:19

+ 2:13 Саннар 18:19, II Елъязма 13:5

+ 2:14 Левиләр 23:14

+ 2:16 Левиләр 2:1, Левиләр 1:9

+ 3:1 Левиләр 7:11-21, Левиләр 7:29-34

+ 3:5 Левиләр 1:9

+ 3:11 Левиләр 1:9, Левиләр 21:6, Саннар 28:2, Яхәзкыл 44:7

+ 3:16 Левиләр 1:9, Левиләр 7:23

+ 3:17 Яратылыш 9:4, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10, Канун 12:23-24, Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29

+ 4:2 Левиләр 5:15, Саннар 15:22-29

+ 4:7 Чыгыш 30:1-2

+ 4:11 Чыгыш 29:14, Левиләр 6:11, Левиләр 9:11, Левиләр 16:27, Саннар 19:3, Саннар 19:5

+ 4:13 Саннар 15:24-25

+ 4:17 Саннар 19:4

+ 4:27 Саннар 15:27

+ 4:31 Левиләр 1:9

* 5:2 Нәҗес – дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

+ 5:2 Левиләр 11

+ 5:3 Левиләр 12

+ 5:4 Хөкемчеләр 11:30, Хөкемчеләр 11:35, I Патшалар 14:24, I Патшалар 14:29, Вәгазьче 5:4

+ 5:7 Левиләр 1:14, Левиләр 12:8

* 5:11 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 5:11 Саннар 5:15

+ 5:13 Левиләр 2:3

* 5:15 …шәкыл… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге йорт шәкылы. (27:3, 25 тә шул ук мәгънәдә.)

+ 5:15 Левиләр 4:2, Левиләр 4:27, Саннар 15:22-29

+ 5:16 Левиләр 6:5, Левиләр 22:14, Левиләр 27:13, Левиләр 27:15, Левиләр 27:27, Левиләр 27:31, Саннар 5:7

+ 6:2 Чыгыш 23:4, Левиләр 19:11

+ 6:5 Саннар 5:7

+ 6:9 Левиләр 1:2-17

+ 6:10 Чыгыш 28:39-43

+ 6:11 Левиләр 4:2

+ 6:12 Нәхәмия 10:34

+ 6:14 Левиләр 2

+ 6:17 Левиләр 2:11

* 6:18 …изге саналыр. – Әлеге гыйбарә «үтерелергә тиеш» дигән мәгънәне белдерергә мөмкин.

+ 6:18 Чыгыш 29:37, Левиләр 6:18

+ 6:21 Левиләр 2:5, Левиләр 1:9

+ 6:22 Чыгыш 29:23-25

+ 6:25 Левиләр 4

+ 6:28 Левиләр 11:32, Левиләр 15:12

* 6:30 Изге бүлмә – Изге чатыр эчендәге ике бүлмәнең берсе. Бу бүлмә түрдәге Иң изге бүлмәдән зур пәрдә белән аерып алынып, анда хуш исле сумала-майлар көйрәтү мәзбәхе, шәмдәл һәм изге икмәк куя торган өстәл урнашкан булган (карагыз: «Чыгыш», 26:33,[35]).

+ 6:30 Левиләр 16:27

+ 7:1 Левиләр 5:14

+ 7:7 Левиләр 14:13

+ 7:9 Левиләр 2:4-5

+ 7:10 Левиләр 2:3

+ 7:11 Левиләр 3

+ 7:12 Левиләр 2:4, Саннар 6:15

+ 7:15 Левиләр 22:29-30

+ 7:16 Левиләр 19:5-8

+ 7:20 Левиләр 22:3

+ 7:23 Левиләр 3:16-17

+ 7:24 Левиләр 17:15

+ 7:26 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10-11, Левиләр 17:14, Канун 12:23-24, Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29

+ 7:31 Саннар 6:20

• 8:1 Чыгыш 29:1-36

+ 8:8 Чыгыш 28:30

+ 8:9 Чыгыш 28:36

+ 8:10 Чыгыш 30:26-29, Саннар 7:1

+ 8:12 Чыгыш 30:30

+ 8:15 Чыгыш 27:2

+ 8:16 Левиләр 3:3-4

+ 8:17 Левиләр 4:11-12

+ 8:21 Левиләр 1:9

+ 8:23 Левиләр 14:14-17

+ 9:11 Левиләр 4:11-12, Саннар 19:5

+ 9:23 Саннар 6:22-27

+ 9:24 Хөкемчеләр 6:21, III Патшалар 18:38, I Елъязма 21:26, II Елъязма 7:1

+ 10:1 Чыгыш 6:23, Чыгыш 30:9

+ 10:2 Саннар 11:1, Саннар 16:35, Саннар 3:4, Саннар 26:61

+ 10:3 Чыгыш 19:22

+ 10:4 Чыгыш 6:18, Чыгыш 6:22

+ 10:6 Левиләр 21:10

+ 10:7 Левиләр 21:10

+ 10:9 Яхәзкыл 44:21

+ 10:10 Левиләр 11:47

+ 10:13 Левиләр 2:3

+ 10:16 Левиләр 9:3, Левиләр 9:15

+ 10:18 Левиләр 6:26

• 11:1 Канун 14:3-20

* 11:2 …ашарга яраклылары… – Үсемлек белән тукланучы хайваннар – ашарга яраклы, ә ит белән тукланучы хайваннар ашарга яраксыз дип санала. («Яратылыш», 1:30 һәм 9:3 буенча, Раббы хайваннарга азык итеп үсемлек кенә биргән.)

+ 11:2 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:12-15, Римлыларга хат 14:14

+ 11:22 Марк 1:6

+ 11:25 Левиләр 13:6, Левиләр 13:34, Левиләр 14:8, Левиләр 14:9, Левиләр 14:47, Левиләр 15:5, Левиләр 16:26, Левиләр 16:28, Левиләр 17:15, Саннар 19:10, Саннар 31:24

+ 11:32 Левиләр 15:12, Саннар 19:15

+ 11:33 Левиләр 6:28, Левиләр 15:12

+ 11:39 Левиләр 17:15, Левиләр 22:8, Канун 14:21

+ 11:44 Левиләр 19:2, Левиләр 20:7, Левиләр 20:26, Левиләр 21:8, I Петердән хат 1:16, Гыйбриләргә хат 12:10

+ 11:47 Левиләр 10:10, Яхәзкыл 44:23

+ 12:2 Левиләр 15:19

+ 12:3 Яратылыш 17:12

+ 12:4 Лүк 2:22

+ 12:8 Левиләр 1:14, Лүк 2:24

+ 13:3 Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, IV Патшалар 15:5, II Елъязма 26:20

+ 13:6 Левиләр 11:25

+ 13:34 Левиләр 11:25, Левиләр 13:6

+ 13:46 Саннар 5:2, Саннар 12:14, Лүк 17:12

+ 14:2 Маттай 8:4, Марк 1:44, Лүк 5:14, Лүк 17:14

+ 14:4 Левиләр 1:14, Саннар 19:6, Чыгыш 12:22

+ 14:7 IV Патшалар 5:10, Левиләр 16:22

+ 14:8 Левиләр 11:25

* 14:10 Лог – сыеклык үлчәү берәмлеге, 0,3 л.

+ 14:13 Левиләр 7:7

+ 14:14 Левиләр 8:23

+ 14:25 Левиләр 8:23

+ 14:47 Левиләр 11:25

+ 14:49 Левиләр 14:4

+ 14:56 Левиләр 10:10

+ 15:5 Левиләр 11:25

+ 15:12 Левиләр 6:28, Левиләр 11:32

+ 15:14 Левиләр 1:14

+ 15:16 Канун 23:10

+ 15:19 Левиләр 12:2

+ 15:24 Левиләр 18:19

+ 15:25 Левиләр 11:47, Маттай 9:20, Марк 5:25, Лүк 8:43

+ 15:29 Левиләр 1:14

+ 15:31 Саннар 5:3, Саннар 19:13, Саннар 19:20, Иремия 7:30, Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 23:38

* 16:1-2 Гөнаһ йолу урыны – сандык капкачы өстенә керубим сыннары куелган булып, аларның канатларыннан төшкән күләгә гөнаһ йолу урынын каплап торган (карагыз: «Чыгыш», 25:17-22).

+ 16:1 Левиләр 10:2

+ 16:2 Чыгыш 26:31, Чыгыш 30:10, Маттай 27:51, Гыйбриләргә хат 6:19, Гыйбриләргә хат 9:3, Чыгыш 25:22

+ 16:4 Чыгыш 28:39-43, Яхәзкыл 44:18

* 16:8 Азазел – яһүд телендә әлеге сүзнең мәгънәсе анык түгел; чүлдәге бер җеннең исемен аңлата булса кирәк.

+ 16:13 Чыгыш 25:21-22

+ 16:18 Чыгыш 30:10

+ 16:22 Левиләр 14:7

+ 16:23 Левиләр 6:11

+ 16:26 Левиләр 11:25

+ 16:27 Чыгыш 29:14, Левиләр 4:11-12, Левиләр 6:30, Левиләр 9:11, Саннар 19:5, Гыйбриләргә хат 13:11

+ 16:29 Левиләр 23:27-32, Саннар 29:7-11

+ 16:32 Чыгыш 29:30

+ 17:5 Канун 12:15-20

+ 17:6 Яратылыш 8:21, Левиләр 1:9

+ 17:7 II Елъязма 11:15

+ 17:9 Канун 12:20

+ 17:10 Яратылыш 9:4-6, Левиләр 3:17

+ 17:11 Гыйбриләргә хат 9:22

+ 17:13 Канун 12:16, Канун 12:24

+ 17:15 Левиләр 11:25, Левиләр 11:40

• 18:1 Левиләр 20:11-22

+ 18:3 Яхәзкыл 20:7-8, Яхәзкыл 23:8

+ 18:5 Канун 4:1, Канун 32:47, Нәхәмия 9:29, Гыйбрәтле сүзләр 4:4, Яхәзкыл 18:9, Яхәзкыл 20:11, Римлыларга хат 8:13, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

+ 18:8 Канун 22:30

+ 18:9 Канун 27:22, II Патшалар 13:12

+ 18:15 Яратылыш 38:26

+ 18:16 Маттай 14:4, Марк 6:18

+ 18:17 Канун 27:23

+ 18:18 Яратылыш 29:30, Яратылыш 30:15

+ 18:19 Левиләр 15:24

+ 18:20 Чыгыш 20:14

+ 18:22 Яратылыш 19:5, Хөкемчеләр 19:22, Римлыларга хат 1:27

+ 18:23 Чыгыш 22:19

+ 18:25 Саннар 35:34, Иремия 2:7, Яхәзкыл 36:17

+ 19:2 Левиләр 11:44, Ешуа 24:19, I Петердән хат 1:16

+ 19:3 Чыгыш 20:8-12

+ 19:4 Чыгыш 20:3-5, Канун 5:8

+ 19:5 Левиләр 7:16-18

+ 19:9 Левиләр 23:22, Канун 24:19, Рут 2:1-2

+ 19:10 Рут 2:1, Рут 2:15

+ 19:11 Чыгыш 20:15, Левиләр 6:2-3, Эфеслеләргә хат 4:25, Көлессәйлеләргә хат 3:9

+ 19:12 Чыгыш 20:7, Канун 5:11, Малахи 3:5

+ 19:13 Канун 24:14-15, Римлыларга хат 13:8

+ 19:15 Чыгыш 23:2-3, Канун 1:17

+ 19:16 Чыгыш 23:1, Чыгыш 23:7, Канун 27:25, III Патшалар 21:1-11

+ 19:17 Маттай 18:15, Лүк 17:3

+ 19:18 Гыйбрәтле сүзләр 20:22, I Патшалар 20:17, Маттай 5:43, Маттай 19:19, Маттай 22:39, Марк 12:31, Лүк 10:27, Ягъкубтан хат 2:8, Римлыларга хат 13:9, Гәләтиялеләргә хат 5:14

+ 19:19 Канун 22:9

+ 19:26 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10, Канун 12:23-24, Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29, Канун 18:10

+ 19:27 Левиләр 21:5

+ 19:28 Левиләр 21:5, Канун 14:1

+ 19:29 Канун 23:17

+ 19:30 Левиләр 26:2

+ 19:31 Чыгыш 22:18, Канун 18:11, I Патшалар 28:7

+ 19:32 Гыйбрәтле сүзләр 20:29

+ 19:33 Чыгыш 22:21

+ 19:34 Чыгыш 12:49, Левиләр 24:22, Саннар 15:16, Канун 10:19

+ 19:36 Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Яхәзкыл 45:10

+ 20:2 Левиләр 18:21

+ 20:3 Левиләр 17:10, Яхәзкыл 5:11

+ 20:4 Канун 17:2-5

+ 20:6 Левиләр 19:31

+ 20:7 Левиләр 11:44

+ 20:9 Чыгыш 21:17

+ 20:10 Чыгыш 20:14, Левиләр 18:20, Канун 22:22, Яхъя 8:5

+ 20:11 Левиләр 18:7-16, Канун 22:30, Яратылыш 35:22

+ 20:12 Яратылыш 38:26

+ 20:13 Левиләр 18:22, Римлыларга хат 1:27

+ 20:14 Левиләр 18:17, Канун 27:23

+ 20:15 Чыгыш 22:19

+ 20:17 Левиләр 18:9, II Патшалар 13:12

+ 20:18 Левиләр 15:24, Левиләр 18:19

+ 20:19 Левиләр 18:12-13

+ 20:20 Левиләр 18:14

+ 20:21 Левиләр 18:16, Маттай 14:4, Марк 6:18

+ 20:24 Чыгыш 3:17

+ 20:25 Левиләр 11:2-47, Канун 14:4-20

+ 20:26 Левиләр 11:44

+ 20:27 Левиләр 19:31, Чыгыш 22:18

+ 21:1 Яхәзкыл 44:25

* 21:5 …чәчен кырмасын, сакалын кыскартмасын, тәненә җәрәхәтләр ясамасын… – Кайгы билгесе итеп, үлгән туганнары истәлегенә шулай эшләгәннәр.

+ 21:5 Левиләр 19:27

+ 21:6 Левиләр 3:11

+ 21:7 Яхәзкыл 44:22

+ 21:8 Левиләр 11:44

+ 21:9 Яратылыш 38:24

+ 21:10 Левиләр 10:6, Яхәзкыл 24:17

+ 21:11 Саннар 19:14

+ 21:12 Левиләр 10:7

+ 21:14 Яхәзкыл 44:22

+ 21:18 Канун 23:1

+ 22:3 Левиләр 7:20-21

+ 22:4 Левиләр 13:3, Левиләр 15:2, Саннар 19:11

+ 22:8 Чыгыш 22:31, Левиләр 11:40, Левиләр 17:15

+ 22:10 Чыгыш 29:33

+ 22:11 Саннар 18:11

+ 22:14 Левиләр 6:5

+ 22:20 Канун 15:21, Канун 17:1, Малахи 1:8, Малахи 1:14

+ 22:27 Чыгыш 22:30

+ 22:28 Чыгыш 23:19, Канун 22:6

+ 22:29 Левиләр 7:12

+ 22:30 Левиләр 7:12-15

+ 22:33 Саннар 15:41

+ 23:3 Чыгыш 20:8, Чыгыш 35:2

+ 23:5 Чыгыш 12:1-13

+ 23:8 Чыгыш 12:14-20, Чыгыш 13:3-7

+ 23:10 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Саннар 15:20, Канун 26:2

* 23:13 Һин – сыеклык үлчәү берәмлеге, 3,5 л.

+ 23:15 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Канун 16:9

+ 23:22 Левиләр 19:9, Канун 24:19, Рут 2:1, Рут 2:15

+ 23:24 Саннар 29:1-6

+ 23:27 Левиләр 16:29-31, Саннар 29:7-11

+ 23:34 Саннар 29:12-39, Канун 16:13-15

+ 23:39 Чыгыш 23:16

+ 23:40 Нәхәмия 8:14-16

+ 24:2 Чыгыш 25:31, Чыгыш 27:20-21

+ 24:6 Чыгыш 25:30

+ 24:9 I Патшалар 21:6, Маттай 12:4

+ 24:12 Саннар 15:34

+ 24:14 Саннар 15:35-36

+ 24:15 Чыгыш 20:7, Канун 5:11

+ 24:16 III Патшалар 21:10

+ 24:17 Яратылыш 9:6, Чыгыш 21:12, Саннар 35:31

+ 24:18 Чыгыш 21:33, Чыгыш 21:34

+ 24:19 Чыгыш 21:23-25, Канун 19:21, Хөкемчеләр 1:7, Маттай 5:38

+ 24:22 Чыгыш 12:49, Левиләр 19:34, Саннар 15:16, Канун 10:19

• 25:1 Чыгыш 23:10-11

+ 25:3 Левиләр 26:34-35

+ 25:9 Левиләр 23:27

+ 25:15 Левиләр 27:17-24

+ 25:21 Канун 28:8

+ 25:23 I Елъязма 29:15

+ 25:25 Рут 3:9, Рут 4:3-6, Саннар 27:11, Иремия 32:7

+ 25:28 Левиләр 27:19-21

+ 25:32 Саннар 35:2, Ешуа 21:1-40

+ 25:35 I Яхъядан хат 3:17

* 25:36-37 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 25:36 Чыгыш 22:25-27, Канун 15:7-8

+ 25:39 IV Патшалар 4:1, Нәхәмия 5:5, Маттай 18:25, Канун 24:14

+ 25:40 Чыгыш 21:2, Канун 15:12

+ 25:42 I Көринтлеләргә хат 7:23

+ 25:43 Эфеслеләргә хат 6:9

+ 25:47 Нәхәмия 5:5

+ 25:48 Нәхәмия 5:8

+ 25:54 Чыгыш 21:2, Канун 15:12

• 26:1 Канун 11:13-15, Канун 28:1-14

+ 26:1 Чыгыш 20:4-5, Чыгыш 23:24

+ 26:2 Левиләр 19:30

+ 26:4 Канун 11:14, Канун 28:12, Яхәзкыл 34:27, Зәбур 66:7, Зәбур 84:13

+ 26:6 Иремия 30:10, Иремия 46:27, Яхәзкыл 39:26, Михә 4:4, Яхәзкыл 34:25

+ 26:8 Канун 32:30, Ешуа 23:10, II Елъязма 24:24, Ишагыйя 30:17

+ 26:11 Яхәзкыл 37:26

+ 26:12 Иремия 30:22, Яхәзкыл 11:20, Зәкәрия 13:9, Ачылыш 21:3

+ 26:13 Чыгыш 20:2, Канун 5:6

• 26:14 Канун 28:15-68

+ 26:16 Канун 28:22, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Хөкемчеләр 6:4, Иремия 5:17, Михә 6:15

+ 26:17 Хөкемчеләр 2:14, III Патшалар 8:33, Ешуа 7:4, Гыйбрәтле сүзләр 28:1

+ 26:21 Яратылыш 4:15, Зәбур 78:12

+ 26:22 Канун 32:24

+ 26:26 Ишагыйя 3:1, Яхәзкыл 4:16, Яхәзкыл 5:16, Яхәзкыл 14:13, Ишагыйя 9:20, Михә 6:14, Хәггәй 1:6

+ 26:29 Канун 28:53, IV Патшалар 6:29, Кайгы җыры 4:10, Иремия 19:9, Яхәзкыл 5:10

+ 26:30 IV Патшалар 23:20, II Елъязма 34:5, Яхәзкыл 6:5

+ 26:31 IV Патшалар 25:9

+ 26:32 Канун 29:24, III Патшалар 9:8, Иремия 18:16

+ 26:33 Канун 4:27, Канун 28:64, Нәхәмия 1:8, Иремия 9:16, Яхәзкыл 12:15, Зәкәрия 7:14

+ 26:34 Чыгыш 23:10-11, Левиләр 25:2-7, II Елъязма 36:21

+ 26:37 Иремия 46:16, Ешуа 7:12, Хөкемчеләр 2:14

+ 26:40 III Патшалар 8:47, II Елъязма 6:37, Нәхәмия 9:2, Даниил 9:4-5

* 26:41 …имансыз… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: сөннәтләнмәгән.

+ 27:2 Саннар 30, Хөкемчеләр 11:30, I Патшалар 1:11, I Патшалар 1:28

+ 27:13 Левиләр 6:5

* 27:16 Хомер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 220 л.

+ 27:17 Левиләр 25:15

+ 27:20 Левиләр 25:28

+ 27:21 Саннар 18:14

* 27:25 Гера – 0,5 гр.

+ 27:25 Чыгыш 30:13

+ 27:26 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 27:27 Левиләр 6:5

+ 27:29 Саннар 21:2, Хөкемчеләр 11:35

* 27:30 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

+ 27:30 Саннар 18:21, Канун 14:22

+ 27:31 Левиләр 6:5

* Саннар – халык санын исәпкә алу мәгънәсендә.

+ 1:1 Чыгыш 19:1, Чыгыш 25:22

+ 1:2 Чыгыш 30:12-14, Чыгыш 38:26, Саннар 26:2, II Патшалар 24:1, I Елъязма 21:2

+ 1:5 Саннар 7:30

+ 1:6 Саннар 7:36

+ 1:7 Чыгыш 6:23, Рут 4:20, I Елъязма 2:10

+ 1:8 Саннар 7:18

+ 1:9 Саннар 7:24

+ 1:10 Саннар 7:48

+ 1:11 Саннар 7:60

+ 1:12 Саннар 7:66

+ 1:13 Саннар 7:72

* 1:14 Дегуил – борынгы яһүд телендәге кайбер кулъязмаларда «Регуил» дип бирелгән.

+ 1:14 Саннар 7:42

+ 1:15 Саннар 7:78

+ 1:21 Саннар 26:7

+ 1:23 Саннар 26:14

+ 1:25 Саннар 26:18

+ 1:27 Саннар 26:22

+ 1:29 Саннар 26:25

+ 1:31 Саннар 1:27

+ 1:33 Саннар 26:37

+ 1:35 Саннар 26:34

+ 1:37 Саннар 26:41

+ 1:39 Саннар 26:43

+ 1:41 Саннар 26:47

+ 1:43 Саннар 26:50

+ 1:46 Чыгыш 38:26, Саннар 26:51

+ 1:53 Саннар 8:19, Саннар 16:46, Саннар 18:5, I Елъязма 9:27

+ 2:3 Саннар 1:7

+ 2:9 Саннар 10:14

+ 2:16 Саннар 10:18-20

+ 2:17 Саннар 10:17, Саннар 10:21

+ 2:24 Саннар 10:22-24

+ 2:31 Саннар 10:25-27

+ 2:32 Чыгыш 38:26, Саннар 1:46, Саннар 26:51

+ 2:33 Саннар 1:47-53

+ 3:2 Чыгыш 6:23

+ 3:4 Левиләр 10:2, I Елъязма 24:2

+ 3:6 Саннар 18:2

+ 3:9 Саннар 8:19, Саннар 18:6

+ 3:10 Саннар 16:40, II Елъязма 26:18

+ 3:13 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 3:17 Яратылыш 46:11, Чыгыш 6:16-19, Чыгыш 10:2

+ 3:18 I Елъязма 6:17, I Елъязма 23:7

+ 3:19 I Елъязма 6:2, I Елъязма 6:18, I Елъязма 23:12

+ 3:20 I Елъязма 6:19, I Елъязма 23:21

+ 3:23 Саннар 1:53

+ 3:25 Саннар 4:24-26

+ 3:27 I Елъязма 26:23

+ 3:31 Саннар 4:4, Саннар 4:15

+ 3:32 Саннар 4:16

+ 3:36 Саннар 4:31-32

+ 3:39 Саннар 26:62

* 3:47 …шәкыл… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге йорт шәкылы. (3:50, 7 нче бүлектә, 18:16 да шул ук мәгънәдә.)

* 3:47 Гера – 0,5 гр.

+ 3:47 Чыгыш 13:13, Саннар 18:15-16, Чыгыш 30:13

+ 4:3 Саннар 8:24-25, I Елъязма 23:3, I Елъязма 23:24, I Елъязма 23:27

+ 4:6 Чыгыш 25:5

* 4:11 Алтын мәзбәх – хуш исле сумала-майлар көйрәтү өчен урын-корылма.

+ 4:15 II Патшалар 6:6-7, I Елъязма 13:9-10

+ 4:16 Саннар 3:32

+ 4:20 I Патшалар 6:19

+ 4:24 Саннар 3:25-26

+ 4:31 Саннар 3:36-37

* 5:2 …бүлендеге килгән… – Карагыз: «Левиләр», 15.

* 5:2 Нәҗес – дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

+ 5:2 Левиләр 13:3, Левиләр 15:2, Левиләр 13:46

+ 5:3 Левиләр 15:31

+ 5:6 Левиләр 6:2-3

+ 5:7 Левиләр 5:5, Левиләр 6:5

+ 5:13 Чыгыш 20:14, Левиләр 18:20

* 5:15 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 5:15 Левиләр 5:11

+ 5:22 Зәбур 108:18

* Нәзир – үзен Аллаһыга багышлаган кеше.

+ 6:2 Хөкемчеләр 13:5, Амос 2:11-12

+ 6:5 Яхәзкыл 44:20

+ 6:6 Левиләр 21:11

+ 6:10 Левиләр 1:14, Левиләр 5:7

+ 6:14 Левиләр 3:6, Левиләр 4:32

+ 6:15 Левиләр 2:4

+ 6:19 Чыгыш 29:23-24

+ 6:20 Левиләр 7:31

+ 6:23 Левиләр 9:23, Канун 21:5, I Елъязма 23:13

+ 6:24 Зәбур 120:8, Зәбур 133:3

+ 6:25 Зәбур 4:7, Зәбур 30:17, Зәбур 66:2, Зәбур 79:4, Зәбур 79:8, Зәбур 79:20, Зәбур 118:135

+ 7:1 Чыгыш 40:17, Левиләр 8:10

+ 7:7 Саннар 4:25

+ 7:8 Саннар 4:31

+ 7:9 Саннар 3:31

+ 7:12 Чыгыш 6:23, Саннар 1:7

+ 7:14 Чыгыш 30:34-35

+ 7:15 Левиләр 1:2-3

+ 7:16 Левиләр 4:23-24

+ 7:17 Левиләр 3:1

+ 7:18 Саннар 1:8

+ 7:24 Саннар 1:9

+ 7:30 Саннар 1:5

+ 7:36 Саннар 1:6

+ 7:42 Саннар 1:14

+ 7:48 Саннар 1:10, I Елъязма 7:26-27

+ 7:54 Саннар 1:10

+ 7:60 Саннар 1:11

+ 7:66 Саннар 1:12

+ 7:72 Саннар 1:13

+ 7:78 Саннар 1:15

+ 7:89 Чыгыш 25:22

+ 8:7 Саннар 19:9, Саннар 19:17

+ 8:8 Левиләр 2:1

+ 8:14 Саннар 3:45

+ 8:16 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 8:19 Саннар 3:9, Саннар 1:53

+ 8:24 Саннар 4:3, I Елъязма 23:24, I Елъязма 23:27

+ 9:2 Чыгыш 12:1, Левиләр 23:5

+ 9:6 Левиләр 21:1, Саннар 5:2

+ 9:11 Чыгыш 12:6, II Елъязма 30:2

+ 9:12 Чыгыш 12:46, Яхъя 19:36

+ 9:14 Чыгыш 12:48-49

+ 9:15 Чыгыш 13:21, Чыгыш 40:17

+ 9:17 Чыгыш 40:36

+ 10:3 Йоил 2:15

+ 10:5 Саннар 2:3-9

+ 10:6 Саннар 2:10-16

+ 10:8 I Елъязма 15:24

+ 10:9 Саннар 31:6, II Елъязма 13:12, II Елъязма 13:14

+ 10:10 Саннар 29:1, Зәбур 80:4, Саннар 28:11-15

+ 10:12 Яратылыш 21:21

+ 10:14 Саннар 2:9, Саннар 1:7-9

+ 10:17 Саннар 2:17

+ 10:18 Саннар 2:10-16

+ 10:21 Саннар 4:4-15, Саннар 7:9

+ 10:22 Саннар 2:18-24

+ 10:25 Саннар 2:25-31

+ 10:29 Чыгыш 2:18, Яратылыш 12:7, Яратылыш 32:12

+ 10:32 Хөкемчеләр 1:16

+ 10:34 Чыгыш 13:21

+ 10:35 Зәбур 67:2, Ишагыйя 33:10

+ 11:1 Левиләр 10:2, Саннар 16:35

+ 11:2 Ягъкубтан хат 5:16

* 11:3 Табыгыра – яһүдчә «яндыру» мәгънәсендә.

+ 11:4 Чыгыш 12:38, I Көринтлеләргә хат 10:6

* 11:6 …манна… – Карагыз: «Чыгыш», 16:31.

+ 11:6 Саннар 21:5

+ 11:8 Чыгыш 16:13, Чыгыш 16:15-31

+ 11:14 Чыгыш 18:18, Канун 1:9

+ 11:15 Юныс 4:3

+ 11:16 Чыгыш 24:1, Канун 1:15

+ 11:17 IV Патшалар 2:9, Нәхәмия 9:20

+ 11:18 Чыгыш 19:10

+ 11:21 Чыгыш 12:37

+ 11:23 Ишагыйя 50:2, Ишагыйя 59:1, Саннар 23:19, Яхәзкыл 12:25

* 11:31 Терсәк – 45 см.

+ 11:31 Чыгыш 16:13

* 11:32 Хомер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 11:34 Кыйбрут-Һаттава – яһүдчә «ач күзле кешеләр каберлеге» мәгънәсендә.

+ 11:35 Саннар 33:17

+ 12:6 Яратылыш 46:2, Даниил 8:2

+ 12:7 Гыйбриләргә хат 3:2, Гыйбриләргә хат 3:5

+ 12:8 Чыгыш 33:11, Чыгыш 33:19

+ 12:10 Левиләр 13:3

+ 12:14 Левиләр 13:46, Саннар 5:2

• 13:1 Канун 1:19-25

+ 13:1 Саннар 10:12, Яратылыш 21:21

+ 13:3 Ешуа 3:12

+ 13:4 Саннар 32:8, Канун 1:22

+ 13:7 Саннар 13:31

+ 13:17 Саннар 11:28, Саннар 14:6

* 13:22 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне аңлатырга мөмкин.

+ 13:23 Ешуа 15:14, Хөкемчеләр 1:10, Зәбур 77:12, Зәбур 77:43, Ишагыйя 19:11, Ишагыйя 30:4

* 13:24 Эшкүл – яһүдчә «тәлгәш» яки «чук» мәгънәсендә.

+ 13:24 Саннар 32:9, Канун 1:24-25

+ 13:30 Чыгыш 17:8

+ 13:31 Саннар 13:7, Саннар 14:6, Саннар 26:65, Саннар 32:12, Саннар 34:19, Канун 1:36, Ешуа 14:6-15, Ешуа 15:13-19, Хөкемчеләр 1:12-15, I Елъязма 2:9, I Елъязма 2:18

+ 13:32 Ешуа 14:8

+ 13:33 Яхәзкыл 36:12

* 13:34 Әзмәверләр – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: нефиллимнәр.

+ 13:34 Яратылыш 6:4, Ишагыйя 40:22

• 14:1 Канун 1:26-32

+ 14:2 Чыгыш 16:3, Саннар 20:3

+ 14:4 Нәхәмия 9:17

+ 14:5 Саннар 16:4, Саннар 16:22, Саннар 16:45, Саннар 20:6, Ешуа 7:6

+ 14:6 Чыгыш 24:13, Саннар 11:28, Саннар 13:31, Марк 14:63, Рәсүлләр 14:14

+ 14:9 Римлыларга хат 8:31

+ 14:10 Чыгыш 17:4

+ 14:12 Чыгыш 32:10

+ 14:14 Чыгыш 15:14-15

+ 14:16 Канун 9:28

+ 14:17 Чыгыш 34:6, Чыгыш 20:5, Канун 5:9

• 14:20 Канун 1:34-40

+ 14:21 Зәбур 71:19, Ишагыйя 6:3, Ишагыйя 11:9, Хабаккук 2:14

+ 14:23 Канун 12:9-10, Зәбур 94:11

+ 14:24 Саннар 13:30, Саннар 14:6, Ешуа 14:10

+ 14:29 Гыйбриләргә хат 3:17, Саннар 1:2-3

+ 14:30 Саннар 26:64-65

+ 14:33 Канун 1:3, Канун 8:2

+ 14:34 Яхәзкыл 4:5-6

+ 14:38 Саннар 26:65

• 14:39 Канун 1:40-46

+ 14:43 Саннар 13:30

+ 14:45 Саннар 21:3, Хөкемчеләр 1:17

+ 15:3 Чыгыш 29:18, Левиләр 1:2-3, Левиләр 22:21, Чыгыш 23:14

* 15:4 Һин – сыеклык үлчәү берәмлеге, 3,5 л.

+ 15:8 Левиләр 3:1

+ 15:10 Левиләр 1:9

+ 15:15 Чыгыш 12:49, Левиләр 19:34, Левиләр 24:22, Канун 10:19

+ 15:19 Ешуа 5:11-12

+ 15:22 Левиләр 4:2, Левиләр 4:27, Левиләр 5:15

+ 15:24 Левиләр 4:13

+ 15:27 Левиләр 4:27-28

+ 15:29 Саннар 15:15

+ 15:30 Гыйбриләргә хат 10:26

+ 15:32 Чыгыш 35:3

+ 15:34 Левиләр 24:12

+ 15:35 Чыгыш 31:14, Левиләр 24:14-16

+ 15:38 Канун 22:12, Маттай 23:5

+ 15:40 Левиләр 11:44

+ 15:41 Левиләр 22:33

• 16:1 Зәбур 105:16-18

+ 16:1 Чыгыш 6:16, Чыгыш 6:18, Чыгыш 6:21

+ 16:3 Чыгыш 19:6

+ 16:4 Саннар 14:5

+ 16:5 II Тимутәйгә хат 2:19

+ 16:7 Левиләр 10:1

+ 16:9 Саннар 8:14

+ 16:11 Чыгыш 16:7-8

+ 16:13 Чыгыш 2:14

+ 16:15 I Патшалар 12:3

+ 16:21 Чыгыш 33:5

+ 16:22 Саннар 14:5, Саннар 27:16, Әюб 12:10, Вәгазьче 12:7, Зәкәрия 12:1, Рәсүлләр 17:28, Яратылыш 18:23

+ 16:26 II Тимутәйгә хат 2:19

+ 16:29 III Патшалар 22:28

+ 16:30 Зәбур 54:16

+ 16:33 Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 16:35 Левиләр 10:2, Саннар 11:1

+ 16:40 Саннар 3:10, II Елъязма 26:18

+ 16:45 Чыгыш 33:5, Саннар 14:5

+ 16:46 Левиләр 16:12, Саннар 1:53

+ 16:48 Саннар 25:8, II Патшалар 24:25

+ 17:4 Чыгыш 25:22

+ 17:8 Гыйбриләргә хат 9:4

+ 18:1 Чыгыш 28:38

+ 18:2 Саннар 3:6-10

+ 18:5 Саннар 1:53

+ 18:7 Чыгыш 26:31, Левиләр 16:2, Саннар 1:51

+ 18:8 Левиләр 7:32, Саннар 5:9, Чыгыш 29:28

+ 18:11 Левиләр 22:2, Левиләр 22:3, Левиләр 22:11-13

+ 18:12 Канун 18:4

+ 18:13 Чыгыш 23:19

+ 18:14 Левиләр 27:21, Левиләр 27:28

+ 18:15 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16, Саннар 3:46-47

+ 18:16 Чыгыш 30:13

+ 18:17 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 18:18 Чыгыш 29:26-28

* 18:19 Тоз килешүе – мәңгелек какшамас килешү дигәнне аңлата.

+ 18:19 Левиләр 2:13, II Елъязма 13:5

+ 18:20 Канун 10:9, Канун 12:12, Канун 14:27, Канун 18:1-2, Ешуа 13:33, Ешуа 14:3, Ешуа 18:7, Яхәзкыл 44:28

* 18:21 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

+ 18:21 Левиләр 27:30, Канун 14:22

+ 18:26 Нәхәмия 10:38

+ 19:2 Канун 21:3, I Патшалар 6:7

+ 19:4 Левиләр 4:16-17

+ 19:5 Чыгыш 29:14, Левиләр 4:11-12, Левиләр 9:11

+ 19:6 Чыгыш 12:22, Левиләр 14:4

+ 19:7 Левиләр 11:25

+ 19:9 Саннар 8:7

+ 19:10 Левиләр 11:25

+ 19:12 Саннар 31:19

+ 19:13 Левиләр 15:31

+ 19:15 Левиләр 11:32

+ 19:18 Чыгыш 12:22

+ 19:19 Левиләр 11:25

+ 19:20 Левиләр 15:31

+ 19:22 Хәггәй 2:13

+ 20:1 Чыгыш 15:20

+ 20:2 Чыгыш 17:1-7

+ 20:3 Чыгыш 16:3, Саннар 14:2

+ 20:6 Саннар 14:5

+ 20:10 Зәбур 105:33

+ 20:12 Саннар 27:14, Канун 31:2

* 20:13 Мериба – яһүдчә «гаепләү» мәгънәсендә.

* 20:14 Кадыш – яһүдчә «изге урын» мәгънәсендә (карагыз: 20:12-13).

+ 20:14 Яратылыш 25:24-26, Канун 2:4

+ 20:15 Яратылыш 46:6-7, Чыгыш 1:11

+ 20:16 Чыгыш 2:23, Чыгыш 3:7, Чыгыш 14:19

+ 20:17 Саннар 21:22, Канун 2:27

+ 20:19 Канун 2:28

+ 20:21 Хөкемчеләр 11:16-17

+ 20:22 Саннар 33:37

+ 20:24 Саннар 20:12

+ 20:26 Чыгыш 28:2, Чыгыш 29:29

+ 20:28 Саннар 33:38-39, Канун 10:6

+ 20:29 Канун 34:8

+ 21:1 Саннар 33:40

+ 21:2 Левиләр 27:29, Канун 7:2, Хөкемчеләр 11:30-31, Яратылыш 28:20

* 21:3 Хорма – яһүдчә «тулысынча һәлак булу» мәгънәсендә.

+ 21:4 Хөкемчеләр 11:18

+ 21:5 Саннар 11:4-6, Саннар 11:20

+ 21:9 IV Патшалар 18:4, Яхъя 3:14

+ 21:10 Саннар 33:43

+ 21:11 Саннар 33:44

+ 21:12 Канун 2:13

+ 21:13 Саннар 22:36, Хөкемчеләр 11:18

+ 21:15 Канун 2:9, Канун 2:18, Канун 2:29, Ишагыйя 15:1

* 21:16 Беер – яһүдчә «кое» мәгънәсендә.

• 21:21 Канун 2:24, Хөкемчеләр 11:19-22

+ 21:22 Саннар 20:17, Саннар 20:19

+ 21:24 Канун 3:16, Ешуа 12:2, Хөкемчеләр 11:13

+ 21:28 Иремия 48:45-46

* 21:29 Кемош – Мәаб илаһының исеме.

+ 21:29 Хөкемчеләр 11:24, Рут 1:15, III Патшалар 11:7, IV Патшалар 23:13, Иремия 48:7

+ 21:30 Саннар 32:3, Ешуа 13:17, Ишагыйя 15:2, Иремия 48:18, I Елъязма 19:7, Ишагыйя 15:2

+ 21:32 Саннар 32:1, Ешуа 13:25, II Патшалар 24:5, Иремия 48:32

+ 21:33 Ешуа 13:12

+ 21:34 Канун 3:1-2

+ 22:2 Хөкемчеләр 11:25, Чыгыш 15:15, Әюб 40:10

+ 22:5 Канун 23:4

+ 22:6 Ешуа 24:9, Нәхәмия 13:2, Михә 6:5

+ 22:18 III Патшалар 13:8, III Патшалар 22:14

+ 22:23 Ешуа 5:13

+ 22:36 Саннар 21:13, Саннар 21:15

+ 22:38 Амос 3:8

+ 23:1 Әюб 42:8, I Елъязма 15:26

+ 23:8 Гыйбрәтле сүзләр 26:2

+ 23:9 Канун 33:28, Чыгыш 33:16

+ 23:10 Яратылыш 13:16

+ 23:19 Һошея 11:9, I Патшалар 15:29, II Тимутәйгә хат 2:13, Титуска хат 1:1-2, Малахи 3:6

+ 23:22 Саннар 24:8

+ 23:23 Зәбур 43:1

+ 23:24 Яратылыш 49:9, Яратылыш 49:27

+ 24:2 Саннар 11:25, Хөкемчеләр 3:10, I Патшалар 10:10, I Патшалар 16:13, I Патшалар 19:20, II Елъязма 15:1, II Елъязма 20:14, II Елъязма 24:20

+ 24:8 Саннар 23:22

+ 24:9 Яратылыш 49:9, Яратылыш 12:3, Яратылыш 27:29

+ 24:10 Канун 23:5

+ 24:17 Маттай 2:2, Ачылыш 22:16, Яратылыш 49:10, Иремия 48:45

+ 24:18 II Патшалар 8:14

+ 24:20 Яратылыш 36:12, Чыгыш 17:8

+ 24:21 Яратылыш 15:19, Хөкемчеләр 1:16, Хөкемчеләр 4:11, Хөкемчеләр 5:24, I Патшалар 15:6, I Патшалар 27:10, I Патшалар 30:29, I Елъязма 2:55, I Елъязма 21:28-29, Иремия 49:16

+ 24:24 Даниил 11:30, Яратылыш 10:21, Яратылыш 10:25

+ 25:1 Саннар 33:49, Ешуа 2:1, Ешуа 3:1

+ 25:2 Чыгыш 34:15

+ 25:3 Саннар 31:16, Ешуа 22:17, Зәбур 105:28-29, Һошея 9:10

+ 25:4 Канун 4:3, Канун 21:22

+ 25:7 Чыгыш 6:25

+ 25:8 Зәбур 105:30, Саннар 16:48, II Патшалар 24:25

+ 25:12 Ишагыйя 54:10, Яхәзкыл 34:25, Яхәзкыл 37:26, Һошея 2:18

+ 25:13 I Елъязма 6:4-15

+ 25:15 Саннар 31:8

+ 25:17 Саннар 31:2, Саннар 31:7

+ 26:2 Чыгыш 30:12-14, Чыгыш 38:26, Саннар 1:2, Саннар 1:3, II Патшалар 24:1, I Елъязма 21:2

+ 26:5 Чыгыш 6:14, I Елъязма 5:1-3

+ 26:6 Яратылыш 46:8-9

+ 26:7 Саннар 1:21

+ 26:9 Саннар 16:1-2

+ 26:10 Саннар 16:31-35

+ 26:11 Чыгыш 6:24

+ 26:12 Яратылыш 46:10, Чыгыш 6:15, I Елъязма 4:24

+ 26:14 Саннар 1:23

+ 26:15 Яратылыш 46:16

+ 26:18 Саннар 1:25

+ 26:19 Яратылыш 38, Яратылыш 46:12, I Елъязма 2:3-5

+ 26:22 Саннар 1:27

+ 26:23 Яратылыш 46:13, I Елъязма 7:1

+ 26:25 Саннар 1:29

+ 26:26 Яратылыш 46:14

+ 26:27 Саннар 1:31

+ 26:28 Яратылыш 46:20

+ 26:29 I Елъязма 7:14-19

+ 26:33 Саннар 27:1-7

+ 26:34 Саннар 1:35

+ 26:35 I Елъязма 7:20-27

+ 26:37 Саннар 1:33

+ 26:38 Яратылыш 46:21, I Елъязма 7:6-12, I Елъязма 8:1-5

+ 26:41 Саннар 1:37

+ 26:42 Яратылыш 46:23

+ 26:43 Саннар 1:39

+ 26:44 Яратылыш 46:17, I Елъязма 7:30-40

+ 26:47 Саннар 1:41

+ 26:48 Яратылыш 46:24, I Елъязма 7:13

+ 26:50 Саннар 1:43

+ 26:51 Саннар 1:46

+ 26:53 Ешуа 11:23

+ 26:54 Саннар 33:54

• 26:57 Чыгыш 6:16-25, I Елъязма 6:1-3, I Елъязма 6:16-30

+ 26:60 Чыгыш 6:23-25

+ 26:61 Левиләр 10:2

+ 26:62 Саннар 3:39

+ 26:65 Саннар 14:28-30

• 27:1 Саннар 36:1-12

+ 27:1 Саннар 26:33, Ешуа 17:3-4

+ 27:3 Саннар 16:1-35, Саннар 16:49

+ 27:4 Әюб 42:15

+ 27:11 Рут 4:3-6, Иремия 32:6-9

+ 27:12 Канун 3:27, Канун 32:49

+ 27:13 Саннар 20:24

+ 27:14 Саннар 20:12-13

+ 27:16 Саннар 16:22

+ 27:17 III Патшалар 22:17, Яхәзкыл 34:5, Зәкәрия 10:2, Маттай 9:36, Марк 6:34

+ 27:18 Чыгыш 24:13

+ 27:19 Канун 3:28, Канун 31:14

+ 27:20 Ешуа 1:16-18

• 28:1 Чыгыш 29:38-42

+ 28:2 Левиләр 3:11, Левиләр 21:6, Левиләр 1:9

+ 28:10 Яхәзкыл 46:4-5

+ 28:11 Саннар 10:10

• 28:16 Чыгыш 13:3-7, Левиләр 23:5-8, Канун 16:1-8

+ 28:16 Чыгыш 12:1-13

+ 28:17 Чыгыш 23:15

• 28:26 Канун 16:9-12

+ 29:1 Левиләр 23:23-25

+ 29:7 Левиләр 16:29-31, Левиләр 23:27-32

• 29:12 Левиләр 23:33-43, Канун 16:13-15

+ 29:12 Эзра 3:4

+ 29:39 Левиләр 7:16

+ 30:3 Левиләр 5:4, Канун 23:21, Зәбур 49:14, Вәгазьче 5:3

+ 31:2 Саннар 25:17

+ 31:6 Саннар 10:9

+ 31:8 Саннар 25:15, Ешуа 13:21

+ 31:15 I Патшалар 15:3

+ 31:16 Саннар 25:1-5

+ 31:17 Хөкемчеләр 21:11

+ 31:18 Канун 21:10-14

+ 31:19 Саннар 19:12, Саннар 19:22

+ 31:24 Левиләр 11:25, Саннар 19:10

+ 31:27 Ешуа 22:8, I Патшалар 30:24

+ 31:50 Чыгыш 30:12

+ 31:53 Канун 20:14

+ 31:54 Чыгыш 30:16

+ 32:1 Саннар 21:32

+ 32:4 Саннар 21:24, Саннар 21:35

+ 32:8 Саннар 13:3-4, Саннар 13:21-33

+ 32:10 Канун 1:34-36

+ 32:11 Саннар 14:29

+ 32:12 Саннар 14:6

+ 32:13 Саннар 14:33-35

+ 32:17 Ешуа 4:12-13

+ 32:18 Ешуа 22:4

+ 32:19 Ешуа 13:8

+ 32:39 Яратылыш 50:23, I Елъязма 7:14-15

+ 32:40 Ешуа 13:31, Ешуа 17:1

+ 32:41 Канун 3:14-15, III Патшалар 4:13, I Елъязма 2:21-23

+ 33:3 Чыгыш 14:8

+ 33:4 Чыгыш 12:12, Чыгыш 12:29

+ 33:5 Чыгыш 12:37

+ 33:6 Чыгыш 13:20

+ 33:7 Чыгыш 14:2

+ 33:8 Чыгыш 15:22-23

+ 33:9 Чыгыш 15:27

+ 33:11 Чыгыш 16:1

+ 33:14 Чыгыш 17:1

+ 33:15 Чыгыш 19:2

+ 33:16 Саннар 11:34

+ 33:17 Саннар 11:35

+ 33:31 Канун 10:6

+ 33:33 Канун 10:7

+ 33:35 Канун 2:8

+ 33:36 Саннар 20:1, Саннар 27:14

+ 33:37 Саннар 20:22

+ 33:38 Саннар 20:28, Канун 10:6

+ 33:40 Саннар 21:1

+ 33:43 Саннар 21:10

+ 33:44 Саннар 21:11

+ 33:47 Канун 32:49

+ 33:48 Саннар 22:1

+ 33:49 Саннар 25:1

+ 33:52 Чыгыш 23:24, Канун 7:5

+ 33:54 Саннар 26:54

• 34:1 Яхәзкыл 47:13-21

* 34:3 Тозлы диңгез – ягъни Үле диңгез.

+ 34:3 Ешуа 15:1-4

* 34:6 Бөек диңгез – ягъни Урта диңгез.

+ 34:7 Саннар 33:37-39

+ 34:8 IV Патшалар 14:25

* 34:11 Киннерет күле – ягъни Гәлиләя күле.

+ 34:11 IV Патшалар 23:33, Иремия 39:5

+ 34:12 Яратылыш 15:18, Чыгыш 23:31, Канун 11:24, Ешуа 1:4

+ 34:17 Ешуа 14:1, Ешуа 19:51

+ 34:19 Саннар 14:6

• 35:1 Ешуа 21:1-42

+ 35:6 Канун 4:41-43, Ешуа 20:7-8

• 35:9 Канун 4:41-43, Канун 19:1-13, Ешуа 20

+ 35:11 Чыгыш 21:13

+ 35:22 Чыгыш 21:13

+ 35:25 Чыгыш 29:7

+ 35:30 Канун 17:6, Канун 19:15

+ 35:31 Яратылыш 8:22, Чыгыш 21:12, Чыгыш 21:30

+ 35:33 Зәбур 105:38, Яратылыш 9:6

+ 35:34 Левиләр 18:25

• 36:1 Саннар 27:1-7, Ешуа 17:3-6

+ 36:4 Левиләр 25:10

+ 36:7 III Патшалар 21:1-16, Яхәзкыл 45:9, Яхәзкыл 46:18

+ 36:8 I Елъязма 23:22

+ 1:2 Чыгыш 3:1, Чыгыш 17:6, Чыгыш 33:6, Саннар 13:26, Саннар 32:8

+ 1:3 Саннар 14:33

+ 1:4 Саннар 21:21-35

+ 1:6 Чыгыш 19:1, Саннар 10:11-12

+ 1:7 Саннар 13:30

+ 1:8 Яратылыш 12:7, Яратылыш 26:3, Яратылыш 28:13

+ 1:9 Чыгыш 18:18, Саннар 11:14

+ 1:10 Яратылыш 15:5

+ 1:11 II Патшалар 24:3

+ 1:15 Чыгыш 18:25, Саннар 11:16

+ 1:16 Левиләр 19:15, Канун 16:18-19, Гыйбрәтле сүзләр 31:9

+ 1:17 Чыгыш 23:2-3, Левиләр 19:15, Чыгыш 18:22, Чыгыш 18:26

• 1:19 Саннар 13, Саннар 14

+ 1:21 Канун 31:8, Ешуа 1:9

+ 1:30 Чыгыш 14:14

+ 1:31 Чыгыш 19:4, Канун 32:11, Ишагыйя 46:3

+ 1:33 Чыгыш 13:21

• 1:34 Саннар 14:20-45

+ 1:36 Саннар 14:6-9, Саннар 14:24

+ 1:37 Саннар 20:12, Саннар 27:14

+ 1:38 Чыгыш 24:13, Саннар 27:18-20

+ 1:46 Саннар 20:1, Хөкемчеләр 11:17

+ 2:1 Саннар 14:25, Саннар 21:4

+ 2:5 Яратылыш 36:8

+ 2:7 Саннар 14:33

+ 2:8 III Патшалар 9:26

+ 2:9 Хөкемчеләр 11:15

+ 2:10 Саннар 13:23, Канун 1:28

+ 2:11 Яратылыш 14:5, Канун 2:11, Канун 2:20, Ешуа 12:4, Ешуа 13:12, II Патшалар 21:16, I Елъязма 20:4, Яратылыш 14:5-6

+ 2:12 Яратылыш 36:20-30

+ 2:13 Саннар 21:12

+ 2:14 Саннар 14:29-35, Саннар 26:64-65

+ 2:19 Хөкемчеләр 11:15

+ 2:20 Яратылыш 14:5-6

+ 2:22 Яратылыш 36:20-30

* 2:23 Кәфтурлылар – белгечләр әйтүе буенча, Кәфтур Крит утравын аңлата, ә кәфтурлылар – пелештиләр.

+ 2:23 Ешуа 13:3-4

• 2:24 Саннар 21:21-26

+ 2:25 Чыгыш 15:14-16, Чыгыш 23:27

+ 2:27 Саннар 20:17-19

+ 2:36 Ешуа 13:9

• 3:1 Саннар 21:31-35

+ 3:2 Саннар 21:33-34

+ 3:4 III Патшалар 4:13

+ 3:6 Канун 7:2

+ 3:9 Канун 4:48, Ешуа 11:3, Ешуа 12:5, Зәбур 28:6, I Елъязма 5:23, Җырлар җыры 4:8, Яхәзкыл 27:5

* 3:11 Рабаһ – хәзерге Амман шәһәре.

* 3:11 Терсәк – 45 см. (Огның табуты – 4,05х1,8 м.)

+ 3:11 Яратылыш 14:5, Канун 2:11, Канун 2:20, II Патшалар 11:1, II Патшалар 12:26

+ 3:12 Саннар 32:33, Ешуа 13:8

+ 3:14 Хөкемчеләр 10:4

+ 3:15 Саннар 32:39-41, I Елъязма 2:22

+ 3:16 Саннар 21:24, Ешуа 12:2

* 3:17 Киннерет – ягъни Гәлиләя күле.

+ 3:17 Саннар 34:11, Ешуа 3:16

+ 3:19 Саннар 32:17-26, Ешуа 1:14

+ 3:20 Ешуа 1:15, Ешуа 22:4

+ 3:21 Канун 7:19, Ешуа 10:25

+ 3:22 Чыгыш 14:14

+ 3:24 Чыгыш 15:11

+ 3:26 Саннар 20:12, Канун 1:37

+ 3:27 Саннар 20:12, Саннар 27:12-13, Канун 31:2, Канун 32:52, Канун 34:4

+ 3:28 Саннар 27:18-19, Канун 1:38

+ 3:29 Саннар 25:5

+ 4:1 Левиләр 18:5

+ 4:2 Канун 12:32, Гыйбрәтле сүзләр 30:6, Ачылыш 22:18

+ 4:3 Саннар 25:1-9

+ 4:6 Зәбур 118:98, Әюб 28:28, Зәбур 110:10

+ 4:7 II Патшалар 7:23, Зәбур 118:151, Зәбур 144:18

+ 4:8 Римлыларга хат 3:2, Римлыларга хат 7:12

+ 4:9 Канун 6:7, Канун 11:19, Канун 32:46, Зәбур 77:4, Йоил 1:3

+ 4:10 Чыгыш 19:9, Чыгыш 19:16

+ 4:11 Чыгыш 20:21, Гыйбриләргә хат 12:18

+ 4:13 Чыгыш 20:1-17, Канун 5:6-21, Чыгыш 24:12, Чыгыш 31:18

+ 4:16 Чыгыш 20:4-5, Римлыларга хат 1:23

+ 4:19 Әюб 31:26-28, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 21:3, Иремия 8:2

+ 4:20 III Патшалар 8:51, Иремия 11:4

+ 4:21 Канун 1:37, Канун 3:26

+ 4:24 Чыгыш 20:5, Чыгыш 24:17, Канун 9:3, Ишагыйя 30:27, Амос 5:6, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 4:26 Канун 32:1, Зәбур 49:4

+ 4:27 Левиләр 26:33, Канун 28:64

+ 4:28 Канун 28:36, Зәбур 113:13-14, Иремия 16:13

+ 4:29 Иремия 29:13-14

+ 4:32 Әюб 20:4

+ 4:33 Чыгыш 19:21

+ 4:35 I Патшалар 2:2, Ишагыйя 45:5, Марк 12:32, I Көринтлеләргә хат 8:4

+ 4:36 Чыгыш 24:17

+ 4:39 Ешуа 2:11, Чыгыш 15:11, III Патшалар 8:23, III Патшалар 8:60

• 4:41 Саннар 35:9-34, Канун 19:1-13, Ешуа 20

+ 4:47 Саннар 21:21-35

* 4:48 Сирион – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Сион. Ул Иерусалимдәге Сион тавы белән бер түгел. (3:9 белән чагыштырыгыз.)

+ 4:48 Канун 3:9

+ 4:49 Канун 3:17

• 5:1 Чыгыш 20:1-17

+ 5:4 Чыгыш 33:11

+ 5:5 Чыгыш 20:18, Чыгыш 20:21, Чыгыш 24:2

+ 5:6 Левиләр 26:13

+ 5:7 IV Патшалар 17:35

+ 5:8 Левиләр 19:4, Левиләр 26:1, Канун 27:15

+ 5:9 Чыгыш 34:14, Канун 4:24, Канун 6:15, Ешуа 24:19, Нахум 1:2, Чыгыш 34:7, Саннар 14:18

+ 5:10 Канун 7:9

+ 5:11 Левиләр 19:12, Левиләр 24:10-16

+ 5:12 Чыгыш 31:14-17, Левиләр 19:30, Левиләр 23:3, Левиләр 26:2, Саннар 15:32-36, Марк 2:27-28, Лүк 13:14

+ 5:16 Левиләр 19:3, Канун 27:16, Маттай 15:4, Маттай 19:19, Марк 7:10, Марк 10:19, Лүк 18:20, Эфеслеләргә хат 6:2

+ 5:17 Яратылыш 9:6, Левиләр 24:17, Маттай 5:21, Маттай 19:18, Марк 10:19, Лүк 18:20, Римлыларга хат 13:9, Ягъкубтан хат 2:11

+ 5:18 Левиләр 18:20, Левиләр 20:10, Канун 22:22, Гыйбрәтле сүзләр 6:32, Маттай 5:27, Римлыларга хат 13:9

+ 5:19 Левиләр 19:11, Маттай 19:18, Римлыларга хат 13:9

+ 5:20 Чыгыш 23:1, Канун 19:16-20, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 19:9, Гыйбрәтле сүзләр 21:28, Гыйбрәтле сүзләр 24:28, Гыйбрәтле сүзләр 25:18, Маттай 19:18

+ 5:21 Иремия 5:8, Маттай 5:28, Лүк 12:15, Римлыларга хат 7:7, Римлыларга хат 13:9

+ 5:22 Чыгыш 31:18

+ 5:25 Чыгыш 19:21

+ 5:27 Чыгыш 20:18-19

+ 5:28 Канун 18:17

+ 5:32 Ешуа 1:7, IV Патшалар 22:2

+ 5:33 Канун 10:13

+ 6:2 Вәгазьче 12:13

+ 6:3 Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17

* 6:4 Раббы Аллабыз – бердәнбер Раббы. – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Раббы Аллабыз бер генә» яки «Раббы, бары Раббы гына безнең Аллабыз» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 6:4 Марк 12:29, Зәкәрия 14:9

+ 6:5 Канун 11:13, Маттай 22:37, Марк 12:30, Лүк 10:27

+ 6:7 Канун 4:9, Зәбур 118:13

+ 6:8 Чыгыш 13:9, Чыгыш 13:16, Канун 11:18

+ 6:9 Канун 11:20

+ 6:10 Ешуа 24:13

+ 6:13 IV Патшалар 17:36, Маттай 4:10, Лүк 4:8, Канун 10:20, Ешуа 2:12, Иремия 4:2

+ 6:15 Чыгыш 20:5

+ 6:16 Чыгыш 17:2, Маттай 4:7, Лүк 4:12

+ 6:19 Чыгыш 23:28-30

+ 6:20 Чыгыш 12:26

+ 6:21 Чыгыш 20:2

+ 6:22 Зәбур 134:8

+ 6:25 Канун 24:13

+ 7:1 Чыгыш 23:23

+ 7:2 Саннар 21:2, Канун 3:6, Канун 20:16-17, Ешуа 6:20

+ 7:3 II Көринтлеләргә хат 6:14, Чыгыш 34:15-16, Ешуа 23:12-13, Хөкемчеләр 3:6, III Патшалар 11:2-4

+ 7:4 Канун 6:15

+ 7:5 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13

+ 7:6 I Петердән хат 2:9, Чыгыш 19:5-6

+ 7:7 I Елъязма 16:19

+ 7:8 Иремия 31:3, Һошея 11:1, Малахи 1:2

+ 7:9 Чыгыш 20:6, Канун 5:10

+ 7:10 Әюб 34:11, Ишагыйя 59:18, Нахум 1:2

+ 7:12 Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3

+ 7:14 Чыгыш 23:26

+ 7:15 Чыгыш 9:15, Чыгыш 15:26, Чыгыш 23:25

+ 7:16 Чыгыш 23:33

+ 7:19 Канун 3:21, Ешуа 10:25

* 7:20 …курку тудырыр. – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «божаннар җибәрер» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 7:20 Чыгыш 23:28, Ешуа 24:12

+ 7:21 Нәхәмия 4:14

+ 7:22 Чыгыш 23:29

+ 7:24 Ешуа 10:24, Ешуа 11:12, Ешуа 1:5

+ 7:25 Ешуа 7:20-21

+ 8:2 Чыгыш 16:35, Амос 2:10, Чыгыш 15:25

+ 8:3 Чыгыш 16:14-15, Чыгыш 16:31, Маттай 4:4, Лүк 4:4

+ 8:4 Канун 29:5, Нәхәмия 9:21

+ 8:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:12, Гыйбриләргә хат 12:7

+ 8:7 Канун 11:11

+ 8:14 Гыйбрәтле сүзләр 30:9, Зәбур 77:11, Зәбур 105:21, Һошея 13:6

+ 8:15 Саннар 21:6, Һошея 13:5, Чыгыш 17:6, Саннар 20:11

+ 8:16 Чыгыш 16:5, Чыгыш 16:31

+ 8:17 Хөкемчеләр 7:2

+ 8:20 Даниил 9:11

+ 9:2 Саннар 13:23, Канун 1:28

+ 9:3 Чыгыш 20:5, Чыгыш 24:17, Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29, Чыгыш 23:29-31

+ 9:4 Яратылыш 15:16

+ 9:5 Яратылыш 50:24

+ 9:6 IV Патшалар 17:14, II Елъязма 30:8

+ 9:8 Чыгыш 32:4, Чыгыш 32:10

+ 9:9 Чыгыш 24:18, Маттай 4:2

+ 9:10 Чыгыш 31:18

+ 9:12 Чыгыш 32:7-10

+ 9:14 Зәбур 9:6, Саннар 14:12

+ 9:18 Чыгыш 34:28, Чыгыш 32:11-14

+ 9:21 Чыгыш 32:20

+ 9:22 Чыгыш 17:7, Саннар 11:3, Саннар 11:34

+ 9:23 Саннар 13:3, Саннар 14:1

+ 9:26 Чыгыш 32:11-13

+ 9:28 Саннар 14:16

+ 9:29 Нәхәмия 1:10

• 10:1 Чыгыш 34:1-4

+ 10:1 Чыгыш 25:10

+ 10:2 Чыгыш 25:16, Чыгыш 25:21

+ 10:3 Чыгыш 37:1-9

+ 10:4 Чыгыш 20:1-17, Канун 5:6-21, Чыгыш 34:28-29

+ 10:5 Чыгыш 40:20, III Патшалар 8:9

+ 10:6 Саннар 33:30-31, Саннар 20:28, Саннар 33:38

+ 10:7 Саннар 33:33

+ 10:8 Саннар 8:14

+ 10:9 Саннар 18:20

+ 10:10 Чыгыш 34:28

+ 10:11 Чыгыш 33:1

+ 10:12 Михә 6:8, Ешуа 24:14, I Патшалар 12:24

+ 10:13 Канун 5:33

+ 10:14 Чыгыш 9:29, Нәхәмия 9:6

+ 10:15 Римлыларга хат 11:28

* 10:16 Йөрәкне сөннәтләү – Аллаһы канунына буйсынуны, Аллаһыга итагать күрсәтүне белдерүче тәгъбир.

+ 10:16 Канун 30:6, Иремия 4:4, Римлыларга хат 2:29, Чыгыш 32:9

+ 10:17 Ешуа 22:22, Зәбур 49:1, Зәбур 135:2, Даниил 2:47, Даниил 11:36, I Тимутәйгә хат 6:15, Ачылыш 17:14, Ачылыш 19:16, Рәсүлләр 10:34, Римлыларга хат 2:11, Гәләтиялеләргә хат 2:6, Эфеслеләргә хат 6:9, Көлессәйлеләргә хат 3:25, I Петердән хат 1:17, II Елъязма 19:7

+ 10:18 Зәбур 67:5, Зәбур 145:9

+ 10:19 Чыгыш 22:21, Левиләр 19:34

+ 10:20 Канун 6:13, Канун 30:20

+ 10:22 Яратылыш 46:27, Чыгыш 1:5, Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17

+ 11:4 Чыгыш 14:27-28

+ 11:5 Зәбур 77:14-40

+ 11:6 Саннар 16:31-33

+ 11:9 Яратылыш 50:24, Чыгыш 3:8

+ 11:11 Канун 8:7

+ 11:12 III Патшалар 9:3

+ 11:13 Канун 6:5, Ешуа 22:5

+ 11:14 Левиләр 26:4, Иремия 5:24, Йоил 2:23

+ 11:15 Зәбур 103:14

+ 11:17 III Патшалар 8:35, III Патшалар 17:1, II Елъязма 6:26

+ 11:18 Чыгыш 13:9, Чыгыш 13:16, Канун 6:8

+ 11:19 Канун 4:9

+ 11:20 Канун 6:9

+ 11:24 Ешуа 1:3, Яратылыш 15:18, Чыгыш 23:31, Саннар 34:1-12, Ешуа 1:4

+ 11:25 Канун 7:24

+ 11:26 Канун 30:1, Канун 30:15

+ 11:27 Левиләр 26:1-13, Канун 28:2-14

+ 11:28 Левиләр 26:14-45, Канун 28:15-45

+ 11:29 Канун 27:12-13, Ешуа 8:33

+ 11:30 Яратылыш 12:6

+ 12:2 IV Патшалар 16:4

+ 12:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13, Канун 7:5, Хөкемчеләр 2:2, III Патшалар 14:23

+ 12:5 III Патшалар 18:29

+ 12:7 Канун 27:7

+ 12:8 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 21:25

+ 12:9 Зәбур 94:11

+ 12:10 Ешуа 23:1

+ 12:11 III Патшалар 8:29

+ 12:12 Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 12:16 Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:13

+ 12:19 Канун 14:27, Нәхәмия 13:10

+ 12:23 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:13

+ 12:30 IV Патшалар 17:15

+ 12:31 IV Патшалар 17:31, Иремия 7:31, Иремия 19:5

+ 12:32 Канун 4:2, Ачылыш 22:18

+ 13:1 Иремия 23:25, Иремия 23:32, Зәкәрия 10:2

+ 13:2 Марк 13:22, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 13:5 Канун 18:20

+ 13:8 Гыйбрәтле сүзләр 1:10

+ 13:9 Чыгыш 32:27-28, Канун 17:7

+ 13:10 Канун 17:5

+ 13:13 Хөкемчеләр 19:22, Хөкемчеләр 20:13, I Патшалар 2:12, I Патшалар 10:27, I Патшалар 25:17, II Патшалар 16:7, II Патшалар 20:1, III Патшалар 21:10, III Патшалар 21:13

+ 13:16 Ешуа 8:28

+ 13:17 Ешуа 7:20-21

+ 14:1 Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14, Левиләр 19:27-28, Левиләр 21:5

+ 14:2 Чыгыш 19:5

• 14:3 Левиләр 11

+ 14:21 Левиләр 7:24, Левиләр 11:39-40, Чыгыш 19:6, Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26

+ 14:22 Левиләр 27:30, Саннар 18:21

+ 14:27 Канун 12:19, Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 14:28 Канун 26:12

+ 15:1 Канун 31:10, Нәхәмия 10:31

+ 15:3 Канун 23:20

+ 15:6 Канун 28:12, III Патшалар 4:21, Эзра 4:20

+ 15:8 Левиләр 25:35-36, Зәбур 36:26, Маттай 5:42, Ягъкубтан хат 2:15, I Яхъядан хат 3:17

+ 15:11 Маттай 26:11

* 15:12 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 15:12 Чыгыш 21:2

+ 15:17 Чыгыш 21:5-6

+ 15:19 Чыгыш 13:2, Чыгыш 13:11-16

+ 15:21 Левиләр 22:20

+ 15:23 Левиләр 17:13, Канун 12:23-24

• 16:1 Чыгыш 12:1-39, Чыгыш 13:3-10, Чыгыш 23:14-17, Левиләр 23:4-22, Левиләр 23:33-43, Саннар 28:16-31, Саннар 29:12-39

+ 16:3 Чыгыш 12:11

+ 16:4 Чыгыш 34:25

+ 16:9 Чыгыш 34:22

+ 16:12 Канун 5:15

+ 16:13 Чыгыш 23:16

+ 16:18 Чыгыш 18:21, Эзра 7:25, Саннар 11:16, Канун 1:16-17

+ 16:19 Чыгыш 23:2-3, Левиләр 19:15, Чыгыш 23:8, I Патшалар 8:3, Гыйбрәтле сүзләр 17:8, Вәгазьче 7:7

+ 16:21 Чыгыш 34:13, Канун 7:5

+ 17:1 Левиләр 22:20

+ 17:5 Канун 13:10

+ 17:6 Саннар 35:30, Канун 19:15

+ 17:7 Канун 13:9

+ 17:9 Канун 19:17

+ 17:14 I Патшалар 8:5

+ 17:15 I Патшалар 9:16

+ 17:16 Ешуа 11:6, II Патшалар 8:4, I Елъязма 18:4, III Патшалар 10:28, II Елъязма 1:16, II Елъязма 9:28

+ 17:17 III Патшалар 11:1-4, Нәхәмия 13:26, Гыйбрәтле сүзләр 31:3, III Патшалар 10:14, III Патшалар 10:27, II Елъязма 1:15, II Елъязма 9:27

+ 17:19 Ешуа 1:8

+ 18:2 Саннар 18:20, Канун 10:9, Ешуа 13:14

+ 18:3 Левиләр 7:30-34

+ 18:4 Саннар 18:12

+ 18:6 Саннар 35:2, Хөкемчеләр 17:7

+ 18:9 Левиләр 18:26-30, Канун 12:29-31

+ 18:10 Левиләр 18:21, IV Патшалар 16:3, IV Патшалар 17:17, IV Патшалар 23:10, II Елъязма 33:6, Иремия 32:35

+ 18:11 Чыгыш 22:18, Левиләр 19:26, Левиләр 19:31

+ 18:15 Марк 9:8, Яхъя 1:21, Рәсүлләр 3:22, Рәсүлләр 7:37

+ 18:16 Чыгыш 20:19, Канун 5:27

+ 18:17 Канун 5:28

+ 18:18 Яхъя 4:25

+ 18:20 Канун 13:5, Иремия 14:15, Иремия 23:30, Яхәзкыл 13:8

• 19:1 Саннар 35:9-34, Канун 4:41-43, Ешуа 20

+ 19:5 Чыгыш 21:13

+ 19:10 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 19:11 Канун 27:24

+ 19:13 Канун 21:9

+ 19:14 Канун 27:17, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 23:10, Һошея 5:10

+ 19:15 Саннар 35:30, Канун 17:6, Маттай 18:16, II Көринтлеләргә хат 13:1, I Тимутәйгә хат 5:19, Гыйбриләргә хат 10:28

+ 19:16 Чыгыш 20:16

+ 19:17 Канун 17:9, Канун 25:1

+ 19:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:5

+ 19:21 Чыгыш 21:23-25, Левиләр 24:19-20, Маттай 5:38

+ 20:1 II Елъязма 13:12, II Елъязма 20:15-17

+ 20:7 Канун 24:5

+ 20:8 Хөкемчеләр 7:3

+ 20:14 Саннар 31:7, Саннар 31:9, Ешуа 8:2

+ 20:17 Канун 7:2, Ешуа 10:40-41

+ 20:19 IV Патшалар 3:19

+ 21:3 Саннар 19:2, I Патшалар 6:7

+ 21:5 Саннар 6:22-27

+ 21:8 Юныс 1:14

+ 21:9 Канун 19:13

+ 21:12 I Көринтлеләргә хат 11:6

+ 21:15 Яратылыш 29:30, Яратылыш 29:33

+ 21:17 IV Патшалар 2:9

+ 21:18 Чыгыш 20:12, Канун 5:16

+ 21:20 Гыйбрәтле сүзләр 23:20-21

+ 21:22 Саннар 25:4

+ 21:23 Ешуа 8:29, Ешуа 10:26-27, Яхъя 19:31, Гәләтиялеләргә хат 3:13

+ 22:1 Чыгыш 23:4

+ 22:6 Чыгыш 23:19, Левиләр 22:28

+ 22:9 Левиләр 19:19

+ 22:12 Саннар 15:38

+ 22:22 Чыгыш 20:14, Левиләр 20:10, Яхъя 8:5

+ 22:29 Яратылыш 34:8, Чыгыш 22:16-17, II Патшалар 13:1-22

+ 22:30 Левиләр 18:8, Канун 27:20

+ 23:1 Левиләр 21:18-20, Ишагыйя 56:4-5

+ 23:3 Нәхәмия 13:1-2, Кайгы җыры 1:10

* 23:4 Арам-Наһараим – ягъни Месопотамиянең төньяк-көнбатыш өлеше.

+ 23:4 Саннар 22:5-6

+ 23:5 Саннар 24:10, Гыйбрәтле сүзләр 26:2

+ 23:7 Яратылыш 25:24-26, Яратылыш 36:8, Саннар 20:14, Чыгыш 22:21, Чыгыш 23:9

* 23:10 …нәҗесләнсә… – Дини мәгънәдә пычрак, шакшы булу.

+ 23:10 Левиләр 15:1-5

* 23:14 …чиста… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: изге.

+ 23:14 Левиләр 26:12

+ 23:17 Левиләр 19:29, III Патшалар 14:24, III Патшалар 15:12, III Патшалар 22:46, IV Патшалар 23:7, Һошея 4:14

* 23:19 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 23:20 Чыгыш 22:25, Канун 15:3

+ 23:21 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3

+ 23:25 Марк 2:23, Рут 2:2

+ 24:1 Малахи 2:16, Маттай 5:31, Маттай 19:7, Марк 10:4

+ 24:4 Иремия 3:1

+ 24:5 Канун 20:7, Гыйбрәтле сүзләр 5:18

* 24:6 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 24:7 Чыгыш 21:16

+ 24:8 Левиләр 13:2

* 24:9 Карагыз: «Саннар», 12:1-15.

+ 24:9 Саннар 12:10-15

+ 24:13 Чыгыш 22:26-27, Канун 6:25, Зәбур 111:9

+ 24:14 Левиләр 25:39

+ 24:15 Левиләр 19:13, Ягъкубтан хат 5:4

+ 24:16 IV Патшалар 14:6, II Елъязма 25:4, Иремия 31:29-30, Яхәзкыл 18:20

+ 24:17 Чыгыш 22:21

+ 24:19 Левиләр 19:9, Левиләр 23:22, Рут 2:1-2

+ 25:1 Канун 19:17

+ 25:3 II Көринтлеләргә хат 11:24

+ 25:4 I Көринтлеләргә хат 9:9, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 25:5 Маттай 22:24, Марк 12:19, Лүк 20:28

+ 25:6 Яратылыш 38:8, Рут 4:10

+ 25:9 Рут 4:7

+ 25:14 Левиләр 19:36

+ 25:17 Чыгыш 17:8

+ 25:19 I Патшалар 15:2-8

+ 26:2 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Левиләр 23:10

+ 26:5 Яратылыш 46:27, Чыгыш 1:7

+ 26:6 Чыгыш 1:11, Чыгыш 1:14

+ 26:7 Чыгыш 2:23-25, Чыгыш 3:9

+ 26:8 Чыгыш 12:51

+ 26:9 Чыгыш 3:8

+ 26:12 Левиләр 27:30, Канун 14:28-29

* 26:14 …үлеләргә дә бирмәдем. – Мәҗүсиләрнең йоласы турыда сүз бара булса кирәк.

+ 26:14 Левиләр 7:20, Левиләр 21:1, Левиләр 21:11, Һошея 9:4

+ 26:15 II Елъязма 30:27, Зәбур 32:14, Ишагыйя 63:15, Чыгыш 3:8

+ 26:18 Чыгыш 19:5

+ 26:19 Канун 28:1, Чыгыш 19:6

+ 27:2 Ешуа 4:1-3

+ 27:5 Чыгыш 20:25, Ешуа 8:30, III Патшалар 6:7

+ 27:7 Канун 12:7

+ 27:8 Ишагыйя 8:1, Ишагыйя 30:8, Хабаккук 2:2

+ 27:9 Канун 26:18

+ 27:12 Канун 11:29, Ешуа 8:33

+ 27:15 Чыгыш 20:4-5, Чыгыш 34:17, Канун 5:8

+ 27:16 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17, Левиләр 19:3

+ 27:17 Канун 19:14

+ 27:18 Левиләр 19:14

+ 27:19 Чыгыш 22:21-22

+ 27:20 Левиләр 18:8, Канун 22:30

+ 27:21 Чыгыш 22:19, Левиләр 18:23

+ 27:22 Левиләр 18:9, II Патшалар 13:12

+ 27:23 Левиләр 18:17, Левиләр 20:14

+ 27:24 Канун 19:11

+ 27:25 Чыгыш 23:7, Канун 16:19

+ 27:26 Зәбур 118:21, Иремия 11:3, Гәләтиялеләргә хат 3:10

• 28:1 Левиләр 26:1-13, Канун 11:13-15

+ 28:1 Канун 26:19

+ 28:6 Зәбур 120:7

+ 28:7 Чыгыш 23:27

+ 28:8 Левиләр 25:20-21

+ 28:9 Чыгыш 19:6

+ 28:12 Канун 11:14, Канун 15:6

• 28:15 Левиләр 26:14-45

+ 28:15 Даниил 9:11, Зәкәрия 1:6, Малахи 2:2

+ 28:22 Левиләр 26:16, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 28:24 Иремия 3:3, Амос 4:7

+ 28:25 Ешуа 7:4

+ 28:26 I Патшалар 17:44, I Патшалар 17:46, Зәбур 78:2, Иремия 16:4, Иремия 19:7, Иремия 34:20, Ишагыйя 17:2, Иремия 7:33

+ 28:27 Чыгыш 9:10

+ 28:29 Әюб 5:14, Әюб 12:25, Ишагыйя 59:10, Сефания 1:17

+ 28:30 Канун 20:5-7, Иремия 8:10, Амос 5:11, Сефания 1:13

+ 28:32 II Елъязма 29:9

+ 28:33 Хөкемчеләр 6:4

+ 28:35 Әюб 2:7

+ 28:36 IV Патшалар 17:3-4, IV Патшалар 24:15, IV Патшалар 25:7, II Елъязма 33:11, Канун 4:28

+ 28:37 III Патшалар 9:7, II Елъязма 7:20, Иремия 24:9, Яхәзкыл 5:15

+ 28:38 Михә 6:15, Хәггәй 1:6, Йоил 1:4

+ 28:39 Сефания 1:13

+ 28:41 Кайгы җыры 1:5

+ 28:47 Нәхәмия 9:35

+ 28:48 Иремия 27:2

+ 28:49 Ишагыйя 5:26, Иремия 5:15, Иремия 48:40, Иремия 49:22, Яхәзкыл 17:3, Һошея 8:1, Хабаккук 1:8

+ 28:51 Нәхәмия 9:37, Иремия 5:17

+ 28:52 IV Патшалар 17:5, IV Патшалар 25:1

+ 28:53 Левиләр 26:29, IV Патшалар 6:29, Кайгы җыры 4:10, Иремия 19:9, Яхәзкыл 5:10

+ 28:57 IV Патшалар 6:29, Кайгы җыры 4:10, Яхәзкыл 5:10

+ 28:60 Чыгыш 9:1-12

+ 28:62 Яратылыш 15:5, Канун 10:22

+ 28:63 Иремия 32:41

+ 28:64 Левиләр 26:33, Канун 4:27, Нәхәмия 1:8, Иремия 9:16, Яхәзкыл 12:15, Зәкәрия 7:14

+ 28:67 Әюб 7:4

+ 28:68 Канун 17:16, Һошея 8:13, Һошея 9:3

+ 29:1 Чыгыш 19:1-6

+ 29:4 Ишагыйя 6:9-10, Иремия 5:21, Римлыларга хат 11:8

+ 29:5 Канун 8:4, Нәхәмия 9:21

+ 29:6 Чыгыш 15:25, Чыгыш 16:4, Чыгыш 17:6

+ 29:7 Саннар 21:21-35

+ 29:8 Саннар 32:33

+ 29:9 III Патшалар 2:3

+ 29:11 Ешуа 9:21

+ 29:13 Чыгыш 6:7

+ 29:18 Гыйбриләргә хат 12:15

+ 29:20 Канун 9:14, Зәбур 9:6

+ 29:23 Хөкемчеләр 9:45, Яратылыш 14:2, Яратылыш 19:24, Ишагыйя 13:19, Һошея 11:8, Сефания 2:9

+ 29:24 Левиләр 26:32, III Патшалар 9:8, II Елъязма 7:21, Иремия 22:8-9

+ 29:25 IV Патшалар 17:15

+ 29:27 Левиләр 26:14-39, Канун 28:15-68, Зәкәрия 5:3

+ 29:28 III Патшалар 14:14

+ 29:29 Гыйбрәтле сүзләр 25:2

+ 30:1 Канун 11:26, Левиләр 26:40

+ 30:2 I Патшалар 7:3, III Патшалар 8:48, Ишагыйя 55:7, Һошея 6:1

+ 30:3 Иремия 32:37, Яхәзкыл 34:13, Яхәзкыл 36:24

+ 30:4 Нәхәмия 1:9

+ 30:6 Канун 10:16, Иремия 4:4, Иремия 31:33

+ 30:7 Яратылыш 12:3, Чыгыш 23:22

+ 30:12 Римлыларга хат 10:6

+ 30:15 Канун 11:26, Иремия 21:8

+ 30:20 Канун 10:20

+ 31:2 Канун 34:7, Саннар 20:12, Саннар 27:12-13, Канун 3:27

+ 31:3 Канун 1:38

+ 31:4 Саннар 21:21-35

+ 31:5 Канун 7:2

+ 31:6 Ешуа 1:5, III Патшалар 6:13

+ 31:7 Ешуа 1:6

+ 31:10 Канун 15:1, Чыгыш 23:16

+ 31:11 IV Патшалар 23:2, Нәхәмия 8:3

+ 31:12 Ешуа 8:33, Ешуа 8:35

+ 31:14 Канун 34:5, Саннар 27:19

+ 31:15 Чыгыш 33:9, Саннар 12:5

+ 31:16 Чыгыш 34:15, Хөкемчеләр 2:12-13, Хөкемчеләр 2:20, Иремия 11:10

+ 31:17 Саннар 14:42, Хөкемчеләр 6:13

+ 31:19 Канун 32:1-43

+ 31:20 Чыгыш 3:8

+ 31:23 Ешуа 1:6

+ 31:24 Ешуа 24:25-26

+ 31:26 IV Патшалар 22:8, II Елъязма 34:14

+ 31:29 Хөкемчеләр 2:12-13, Хөкемчеләр 2:19, IV Патшалар 22:17, II Елъязма 34:22

+ 32:1 Ишагыйя 1:2, Михә 1:2

+ 32:2 Ишагыйя 55:10-11, Зәбур 71:6

+ 32:4 Маттай 5:48, II Патшалар 22:31, Зәбур 17:31, Әюб 34:10, Римлыларга хат 9:14

* 32:5 …хурлыкка калган бу кешеләр… – Әлеге катлаулы урынны тәрҗемә итүнең бер мөмкинлеге.

+ 32:6 Иремия 5:21, Ишагыйя 63:16, Ишагыйя 64:8, Яхъя 8:41, Ишагыйя 44:2, Ишагыйя 51:13

+ 32:7 Зәбур 76:6, Әюб 8:8

* 32:8 …күк ияләренең… – Кайбер чыганакларда шулай бирелгән. Яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: «Исраил угылларының».

+ 32:8 Яратылыш 11:8, Рәсүлләр 17:26

+ 32:9 Чыгыш 19:5, Зәкәрия 2:12

+ 32:10 Зәбур 16:8, Яхәзкыл 16:5-6, Һошея 13:5, Зәкәрия 2:8

+ 32:11 Чыгыш 19:4, Ишагыйя 31:5

+ 32:13 Ишагыйя 58:14, Әюб 29:6

* 32:15 Ешурун – яһүдчә «тугры» мәгънәсендә; биредә Исраилнең шигъри кушаматы буларак кулланыла.

+ 32:15 Нәхәмия 9:25, Зәбур 88:27, Зәбур 94:1

+ 32:16 Хөкемчеләр 5:8, Зәбур 77:58

+ 32:17 Зәбур 105:37, I Көринтлеләргә хат 10:20

+ 32:18 Ишагыйя 17:10, Иремия 2:32

+ 32:21 II Елъязма 13:9, Иремия 5:7, Римлыларга хат 10:19

+ 32:22 Иремия 15:14, Иремия 17:4

+ 32:23 Әюб 6:4, Зәбур 7:13, Зәбур 37:3, Кайгы җыры 3:12, Яхәзкыл 5:16

+ 32:24 Левиләр 26:22, Иремия 8:17, Яхәзкыл 5:17

+ 32:25 Кайгы җыры 1:20, Яхәзкыл 7:15

+ 32:27 Зәбур 12:5, Ишагыйя 10:13

+ 32:28 Ишагыйя 27:11, Иремия 4:22

+ 32:30 Левиләр 26:8, Ешуа 23:10, Хөкемчеләр 15:15

+ 32:31 I Патшалар 2:2

+ 32:32 Яратылыш 18:20

+ 32:33 Зәбур 57:5-6

+ 32:35 Римлыларга хат 12:19, Гыйбриләргә хат 10:30

+ 32:36 Зәбур 134:14, Гыйбриләргә хат 10:30, III Патшалар 14:10, III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8, IV Патшалар 14:26

+ 32:37 Хөкемчеләр 10:14, Иремия 2:28

+ 32:39 Чыгыш 20:3, I Патшалар 2:6, IV Патшалар 5:7, Әюб 5:18, Зәбур 102:3, Зәбур 146:3, Һошея 6:1, Әюб 10:7, Ишагыйя 43:13

+ 32:41 Зәбур 7:13, Ишагыйя 27:1, Ишагыйя 34:5, Ишагыйя 66:16, Яхәзкыл 21:3, Яхәзкыл 21:9-10, Канун 32:41, Ишагыйя 1:24

* 32:42 …дошманнарның озын чәчле башларын… – Сугыш вакытында гаскәриләр чәчләрен кырмаганнар.

+ 32:42 Иремия 46:10

* 32:43 …Үз халкының җирен… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Үз җирен һәм Үз халкын» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 32:43 Римлыларга хат 15:10, Яратылыш 4:10-12, Зәбур 78:10, Ачылыш 6:10, Ачылыш 19:2

+ 32:46 Канун 4:9

+ 32:47 Левиләр 18:5

+ 32:49 Саннар 27:12

+ 32:50 Саннар 33:38

+ 32:51 Саннар 20:12, Саннар 27:14

+ 32:52 Канун 3:27

• 33:1 Яратылыш 49:1-28

+ 33:1 Эзра 3:2, Зәбур 89:1

* 33:2 …Аның уң ягында яшеннәр ялтырый иде. – Әлеге катлаулы урынны тәрҗемә итүнең бер мөмкинлеге.

+ 33:2 Зәбур 49:2, Зәбур 79:2, Зәбур 93:1, Хабаккук 3:3, Даниил 7:10, Зәкәрия 14:5, Рәсүлләр 7:53, Гәләтиялеләргә хат 3:19, Чыгыш 19:18

+ 33:4 Яхъя 1:17, Яхъя 7:19

+ 33:5 Канун 32:15, Ишагыйя 44:2

+ 33:8 Чыгыш 17:7, Саннар 20:13

+ 33:9 Чыгыш 32:26-29, Канун 17:9-11, II Елъязма 17:9, Эзра 7:10, Чыгыш 30:7-8

+ 33:13 Яратылыш 27:28

+ 33:15 Яратылыш 49:26, Хабаккук 3:6

* 33:16 …янып торган куакта пәйда булган Зат… – Ягъни Аллаһы (карагыз: «Чыгыш», 3:1-6).

+ 33:16 Чыгыш 3:2-4

+ 33:17 III Патшалар 22:11, Яратылыш 48:19

+ 33:19 Зәбур 4:6

+ 33:20 I Елъязма 12:8

+ 33:21 Саннар 32:1-5, Саннар 32:16-19

+ 33:22 Ешуа 19:47, Хөкемчеләр 18:27

+ 33:23 Ешуа 19:32-39

+ 33:26 Канун 32:15, Канун 33:5, Ишагыйя 44:2, Чыгыш 15:11

* 33:27 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек. (Әзәли – «әзәл» сүзеннән ясалган сыйфат.)

+ 33:27 Зәбур 54:20, Зәбур 89:3, Зәбур 92:2, Хабаккук 1:12, Зәбур 89:1, Зәбур 90:9

+ 33:28 Саннар 23:9

+ 33:29 II Патшалар 7:23, Яратылыш 15:1, Зәбур 32:20, II Патшалар 22:45

+ 34:3 Хөкемчеләр 1:16, Хөкемчеләр 3:13, Яратылыш 14:2, Яратылыш 19:22, Яратылыш 13:12

+ 34:4 Яратылыш 12:7, Яратылыш 50:24, Канун 3:27

* 34:6 Муса Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерелде. – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Раббы аны Мәаб җирендә, Бәйт-Пигур шәһәре янындагы үзәндә гүргә иңдерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 34:6 Яһүдәдән хат 1:9

+ 34:7 Канун 31:2

+ 34:8 Саннар 20:29

+ 34:9 Саннар 27:18, Саннар 27:23, Ишагыйя 11:2

+ 34:10 Чыгыш 33:11

+ 1:1 Чыгыш 24:13, Саннар 27:18-20, Канун 1:38

+ 1:2 Канун 34:5

+ 1:3 Канун 11:24

+ 1:4 Яратылыш 15:18, Саннар 34:1-12, Канун 11:24

+ 1:5 Канун 7:24, Чыгыш 3:12, Хөкемчеләр 6:16, Канун 31:5-8, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 1:6 Канун 31:6-7, Канун 31:23

+ 1:7 Канун 5:32

+ 1:8 Канун 17:18-19, Зәбур 1:2

+ 1:9 Канун 1:21, Канун 31:8

+ 1:10 Канун 16:18

* 1:12 …Көнчыгыш менашшелар… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Менашше ыругының бер яртысы.

+ 1:14 Саннар 32:17-26, Канун 3:18

+ 1:15 Саннар 32:29, Канун 3:20, Ешуа 22:1-9

+ 2:1 Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25, Гыйбриләргә хат 11:31

+ 2:5 II Патшалар 17:18-20

+ 2:7 Хөкемчеләр 3:28, Хөкемчеләр 7:24

+ 2:9 Чыгыш 15:14-16, Чыгыш 23:27

+ 2:10 Чыгыш 14:21, Саннар 21:21-35

+ 2:11 Канун 4:39, III Патшалар 8:23

+ 2:12 Канун 6:13

+ 2:14 Хөкемчеләр 1:24-25

+ 2:15 I Патшалар 19:12, Рәсүлләр 9:25

+ 3:1 Саннар 25:1

* 3:3-4 Терсәк – 45 см.

+ 3:3 Канун 31:9

+ 3:6 Левиләр 20:7, Саннар 11:18

+ 3:10 Чыгыш 23:23

+ 3:11 Михә 4:13, Зәкәрия 4:14, Зәкәрия 6:5

+ 3:12 Саннар 13:3

+ 3:13 Зәбур 113:3

+ 3:15 I Елъязма 12:15

* 3:16 Тозлы диңгез – ягъни Үле диңгез.

+ 3:16 Канун 3:17

+ 3:17 Чыгыш 14:21, Чыгыш 14:29, IV Патшалар 2:8

+ 4:3 Канун 27:2, III Патшалар 18:31

+ 4:6 Яратылыш 28:18, Яратылыш 35:14, I Патшалар 7:12, Чыгыш 12:26

+ 4:12 Саннар 32:17, Саннар 32:20

+ 4:23 Чыгыш 14:21

+ 4:24 III Патшалар 8:42-43

* 5:3 Гибгат-Аралот – яһүдчә «Сөннәтләү тавы» мәгънәсендә.

+ 5:4 Саннар 14:29, Саннар 26:64-65

+ 5:6 Саннар 14:33-34, Чыгыш 3:8, Саннар 14:23, Саннар 14:28-29

+ 5:7 Саннар 14:31, Канун 1:39

* 5:9 Гилгәл – яһүд телендә әлеге исем яңгырашы белән «алып ташлау» дигән сүзгә охшаш.

+ 5:9 Яратылыш 34:14

+ 5:10 Чыгыш 12:6, Саннар 9:5

* 5:12 Манна – яһүд телендә «нәрсә ул?» мәгънәсендә (карагыз: «Чыгыш», 16:15,[31]).

+ 5:12 Чыгыш 16:35

+ 5:13 Саннар 22:23

+ 5:15 Чыгыш 3:5

+ 6:4 Хөкемчеләр 7:16-18

+ 6:16 Левиләр 27:28, Канун 20:17, Ешуа 2:1-6

+ 6:17 Ешуа 7:12

+ 6:19 Гыйбриләргә хат 11:30

+ 6:20 Канун 7:2

+ 6:22 Гыйбриләргә хат 11:31

+ 6:24 Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25, Гыйбриләргә хат 11:32

+ 6:25 III Патшалар 16:34

+ 7:1 Ешуа 22:20, I Елъязма 2:6-7

+ 7:4 Левиләр 26:17, Канун 28:25

* 7:6 …киемнәрен ертып… – Киемнәрен ертып, кешеләр үкенү һәм кайгыруны белдергәннәр.

+ 7:6 Саннар 14:5, I Патшалар 4:12, Нәхәмия 9:1, Кайгы җыры 2:10

+ 7:7 Чыгыш 5:22, IV Патшалар 3:10

+ 7:9 Зәбур 82:4

+ 7:12 Левиләр 26:37, Хөкемчеләр 2:14, Ешуа 6:17

+ 7:14 I Патшалар 10:19, I Патшалар 10:21

+ 7:17 Саннар 26:19-20

+ 7:19 Яхъя 9:24

+ 7:20 II Патшалар 12:13

* 7:21 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 7:21 Шәкыл – 10 гр.

+ 7:21 Яратылыш 10:10, Яратылыш 11:2, Канун 7:25-26, Канун 13:17

* 7:26 Ахор – яһүд телендә әлеге сүз яңгырашы белән «бәла-каза» дигән сүзгә охшаган.

+ 7:26 Ешуа 7:26, II Патшалар 18:17

+ 8:1 Ешуа 6:1

* 8:2 Поскын – русчасы: засада.

+ 8:2 Ешуа 6:20, Канун 20:14

* 8:3 Яугир – сугышчы.

+ 8:4 Хөкемчеләр 20:29

+ 8:5 Ешуа 7:4-5, Хөкемчеләр 20:32

+ 8:19 Хөкемчеләр 20:37

+ 8:22 Канун 7:2

+ 8:23 I Патшалар 15:8-9

* 8:28 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 8:28 Канун 13:16

+ 8:29 Ешуа 10:26, Канун 21:22-23, Ешуа 7:26, II Патшалар 18:17

+ 8:30 Канун 27:2, Канун 27:5-6

+ 8:31 Чыгыш 20:25

+ 8:33 Канун 11:29, Канун 27:12-13

+ 8:34 Канун 28

+ 8:35 Канун 31:12

* 9:1 Бөек Диңгез – ягъни Урта диңгез.

+ 9:2 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 10:5, Ешуа 11:5

+ 9:3 Ешуа 6:20, Ешуа 8:28

+ 9:6 Ешуа 5:10

+ 9:9 Канун 20:11, Канун 20:15

+ 9:10 Саннар 21:21-35

+ 9:14 Саннар 27:21

+ 9:15 Ешуа 11:19

+ 9:17 Ешуа 18:25-28

+ 9:21 Канун 29:11

+ 9:24 Канун 7:1-2, Чыгыш 15:14

+ 9:25 Иремия 26:14

+ 10:1 Ешуа 6:20, Ешуа 8:29, Ешуа 9:15

+ 10:2 Канун 11:25

+ 10:5 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 9:2, Ешуа 11:5

+ 10:8 Ешуа 1:5, Ешуа 21:44

+ 10:10 Хөкемчеләр 4:15, I Патшалар 7:10, Ишагыйя 28:21

+ 10:11 Чыгыш 9:23, Ишагыйя 30:30, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:21, II Патшалар 18:8

* 10:13 Яшар – яһүдчә «саф, чиста күңелле кеше» мәгънәсендә.

+ 10:13 Хабаккук 3:11

+ 10:14 IV Патшалар 20:10-11, Ишагыйя 38:8

+ 10:24 Канун 7:24

+ 10:25 Канун 3:21, Канун 7:19

+ 10:26 Ешуа 8:29

+ 10:27 Канун 21:22-23

+ 10:28 Ешуа 6:20

+ 10:38 Ешуа 15:15, Хөкемчеләр 1:11

+ 10:40 Канун 20:16-17

* 11:2 Киннерет күле – ягъни Гәлиләя күле.

+ 11:4 Хөкемчеләр 7:12, I Патшалар 13:5

+ 11:5 Яратылыш 14:1-3, Ешуа 9:1-2

+ 11:6 Канун 17:16, II Патшалар 8:4, I Елъязма 18:4

+ 11:12 Канун 7:24, Канун 20:16-17

+ 11:15 Чыгыш 34:11-12, Канун 7:2

+ 11:19 Ешуа 9:7, Ешуа 9:15

+ 11:20 Чыгыш 4:21, Канун 7:16, Канун 20:16-17, I Патшалар 2:25

+ 11:21 Саннар 13:23, Канун 1:28, Канун 2:10, Канун 9:2

+ 11:22 I Патшалар 17:4

+ 11:23 Саннар 26:53, Ешуа 14:15

+ 12:2 Саннар 21:24

+ 12:4 Канун 2:11, Канун 3:11, Ешуа 13:12, Саннар 21:33-35

+ 12:6 Саннар 32:33, Канун 29:8

* 12:23 Нафат-Дор – яки «Дор калкулыгы».

* 12:23 Гәлиләядәге – яки «Гилгәлдәге».

+ 13:3 Канун 2:23

+ 13:5 III Патшалар 15:18, Зәбур 82:8, Яхәзкыл 27:9

+ 13:8 Саннар 32:33, Канун 3:12

+ 13:9 Канун 2:35

+ 13:12 Ешуа 12:4

+ 13:13 I Елъязма 2:23

+ 13:14 Канун 18:1-2

+ 13:21 Саннар 25:15, Саннар 31:8

+ 13:22 Саннар 31:16

+ 13:30 I Елъязма 2:23

+ 13:31 Саннар 32:41

+ 13:33 Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 14:1 Саннар 34:17

+ 14:2 Саннар 26:53-55, Саннар 34:13

+ 14:3 Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 14:4 Яратылыш 48:5, Саннар 35:2

+ 14:6 Саннар 13:31, Саннар 14:6

+ 14:8 Саннар 13:32, Канун 1:28

+ 14:9 Саннар 14:6-9, Саннар 14:24

* 14:12 Анакыймнар – яһүдчә «алыплар» мәгънәсендә.

+ 14:12 Саннар 13:23, Канун 1:28, Канун 2:10, Канун 9:2, Ешуа 11:21

+ 14:15 Яратылыш 23:2, Яратылыш 35:27, Хөкемчеләр 1:10, Ешуа 15:13, Ешуа 11:23

+ 15:4 Саннар 34:3-5

+ 15:6 Ешуа 18:17

+ 15:13 Саннар 13:31, Ешуа 14:15, Ешуа 21:11

+ 15:14 Саннар 13:23, Хөкемчеләр 1:10, Хөкемчеләр 1:20

+ 15:15 Ешуа 10:38, Хөкемчеләр 1:11

+ 15:16 Хөкемчеләр 1:12-15, I Патшалар 17:25

+ 15:19 Хөкемчеләр 1:10-15

* 15:62 Ир-Мелах – яһүдчә «Тоз шәһәре» мәгънәсендә.

+ 15:63 Хөкемчеләр 1:8, Хөкемчеләр 1:21, II Патшалар 5:6

+ 16:2 II Патшалар 15:32, II Патшалар 17:5

+ 16:10 Хөкемчеләр 1:29, III Патшалар 9:16

+ 17:1 Яратылыш 41:51, I Елъязма 7:14, Саннар 32:40

+ 17:2 Саннар 26:30-32

+ 17:3 Саннар 26:33, Саннар 27:1-7, Саннар 36:1-12

+ 17:12 Хөкемчеләр 1:27-28

+ 17:14 Яратылыш 48:19

+ 17:16 Хөкемчеләр 1:19

+ 18:1 Хөкемчеләр 18:31

+ 18:7 Саннар 18:20, Канун 10:9, Ешуа 13:8

+ 18:17 Ешуа 15:6

+ 18:28 Ешуа 9:17

+ 19:2 I Елъязма 4:28-33

+ 19:9 Яратылыш 49:7

+ 19:16 Яратылыш 49:13

+ 19:46 Хөкемчеләр 1:34

+ 19:47 Хөкемчеләр 18:27

+ 19:50 Ешуа 24:30, Хөкемчеләр 2:9

• 20:1 Саннар 35:6, Саннар 35:9-34, Канун 4:41-43, Канун 19:1-13

+ 20:1 Чыгыш 21:13

• 21:1 Саннар 35:1-8, I Елъязма 6:54-81

+ 21:4 Чыгыш 6:16-19, Саннар 3:17-20

+ 21:11 Ешуа 14:15, Ешуа 15:13

+ 21:43 Яратылыш 13:15, Яратылыш 15:18, Яратылыш 26:3, Яратылыш 28:13

+ 21:44 Ешуа 10:8, Ешуа 23:10

+ 21:45 III Патшалар 8:56

+ 22:2 Саннар 32:18-22, Канун 3:20, Ешуа 1:12-15

+ 22:4 Ешуа 11:23

+ 22:5 Канун 6:5, Канун 6:17, Канун 11:22

+ 22:7 Ешуа 17:5

+ 22:8 Саннар 31:27, I Патшалар 30:24

+ 22:13 Саннар 25:7-13

+ 22:16 Канун 13:12-15

* 22:17 Карагыз: «Саннар», 25:1-9.

+ 22:17 Саннар 25:1-5

+ 22:20 Ешуа 7:1, Ешуа 7:5

+ 22:22 Канун 10:17, III Патшалар 8:39

+ 22:31 Левиләр 26:11-12

+ 22:34 Яратылыш 31:48

+ 23:1 Канун 12:10

+ 23:3 Чыгыш 14:14

+ 23:4 Ешуа 13:1-7

+ 23:5 Саннар 33:53

+ 23:6 Канун 5:32, Канун 28:14

+ 23:7 Чыгыш 23:13

+ 23:8 Канун 10:10

+ 23:9 Ешуа 10:8, Ешуа 21:44

+ 23:10 Левиләр 26:8, Канун 32:30, Хөкемчеләр 15:15, Чыгыш 14:14

+ 23:12 Чыгыш 34:15-16, Канун 7:3, Хөкемчеләр 2:21, Чыгыш 23:33, Канун 7:4

+ 23:14 III Патшалар 2:2, Ешуа 21:45, III Патшалар 8:56

+ 23:15 Левиләр 26:14-39, Канун 28:15-68

+ 24:2 Яратылыш 11:27-32

+ 24:3 Яратылыш 12:1-5, Яратылыш 21:2-3

+ 24:4 Яратылыш 25:24-26, Яратылыш 36:8, Яратылыш 46:5-7

+ 24:5 Чыгыш 3:10, Чыгыш 4:14, Чыгыш 7, Чыгыш 12:51

+ 24:6 Чыгыш 14:9

+ 24:7 Чыгыш 14:20, Чыгыш 14:28, Саннар 14:33-34, Ешуа 5:6

+ 24:9 Саннар 22:5-6, Канун 23:4

+ 24:10 Саннар 24:10, Канун 23:5

+ 24:11 Ешуа 3:17, Ешуа 6:1, Ешуа 10:10, Ешуа 11:8

+ 24:12 Саннар 21:21-35, Зәбур 43:4

+ 24:13 Канун 6:10, Канун 6:11

+ 24:14 Канун 10:12, I Патшалар 12:24

+ 24:15 III Патшалар 18:21

+ 24:19 Левиләр 19:2, Чыгыш 20:5

+ 24:20 I Патшалар 12:25

+ 24:26 Канун 31:24, Яратылыш 35:4, Хөкемчеләр 9:6

* 24:27 Шәһадәт бирү – шаһит булу.

+ 24:27 Яратылыш 31:44-45

+ 24:28 Хөкемчеләр 2:6

• 24:29 Хөкемчеләр 2:7-9

* 24:30 Җәсәд – гәүдә.

+ 24:30 Ешуа 19:50, Хөкемчеләр 2:9

* 24:32 Кесита – авырлык үлчәү берәмлеге, үлчәм күләме билгесез.

* 24:32 Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 24:32 Яратылыш 33:19, Яратылыш 48:22, Яратылыш 50:25

+ 1:1 Ешуа 24:29, Хөкемчеләр 20:18

+ 1:5 I Патшалар 11:8

+ 1:7 Левиләр 24:19

+ 1:8 Ешуа 15:63, II Патшалар 5:6

+ 1:10 Ешуа 14:15, Саннар 13:23, Ешуа 15:14

+ 1:11 Ешуа 10:38, Ешуа 15:15

+ 1:12 Саннар 13:31, Ешуа 15:13-19

* 1:16 Хөрмәләр шәһәре – ягъни Әрихә шәһәре.

+ 1:16 Саннар 24:21, Саннар 10:29-32

* 1:17 Хорма – яһүд телендә әлеге сүз яңгырашы белән «тар-мар итү» дигән гыйбарәгә охшаш.

+ 1:19 Ешуа 17:16, Ешуа 17:18

+ 1:20 Саннар 14:24, Ешуа 14:13, Хөкемчеләр 1:10, Саннар 13:34, Канун 2:10

+ 1:21 Ешуа 15:63

+ 1:23 Яратылыш 28:19

+ 1:24 Ешуа 2:14

+ 1:27 Ешуа 17:11-13

+ 1:29 Ешуа 16:10, III Патшалар 9:16

+ 1:31 Ешуа 19:24-30

+ 1:33 Ешуа 19:32-39

+ 1:34 Ешуа 19:46

+ 1:36 Саннар 34:4, Ешуа 15:3

+ 2:1 Яратылыш 17:7

+ 2:2 Канун 7:2, Канун 12:3

+ 2:3 Чыгыш 23:33

* 2:5 Бохим – яһүдчә «күз яше түгелгән урын» мәгънәсендә.

• 2:6 Ешуа 24:28-31

+ 2:9 Ешуа 19:50

+ 2:10 Әюб 18:21, Иремия 9:3, II Тессалуникәлеләргә хат 1:8

+ 2:11 Хөкемчеләр 3:7, Хөкемчеләр 4:1, Хөкемчеләр 6:1, Хөкемчеләр 10:6, Хөкемчеләр 13:1

+ 2:12 Канун 31:16-17

+ 2:13 I Патшалар 7:4

+ 2:14 Левиләр 26:37, Ешуа 7:12

+ 2:15 Левиләр 26:14-46, Канун 28:15-68

+ 2:17 Чыгыш 34:15, Канун 31:16

* 2:18 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 2:18 Чыгыш 2:23-25

+ 2:21 Ешуа 23:12-13

+ 3:1 Ешуа 13:2-6

+ 3:6 Чыгыш 34:16

+ 3:7 Хөкемчеләр 2:11

+ 3:9 IV Патшалар 13:5, Хөкемчеләр 1:13

+ 3:10 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 6:34, Хөкемчеләр 11:29, Хөкемчеләр 13:25, Хөкемчеләр 14:6, Хөкемчеләр 14:19, Хөкемчеләр 15:14

+ 3:15 Хөкемчеләр 20:16

* 3:16 Терсәк – 45 см.

+ 3:27 Хөкемчеләр 6:34, I Патшалар 13:3

+ 3:28 Ешуа 2:7, Хөкемчеләр 7:24

+ 3:31 Хөкемчеләр 5:6, I Патшалар 13:19

+ 4:1 Хөкемчеләр 2:11

+ 4:2 Ешуа 11:10, I Патшалар 12:9

+ 4:6 Ешуа 19:37, Гыйбриләргә хат 11:32, Иремия 46:18

+ 4:7 III Патшалар 18:40

+ 4:11 Саннар 10:29, Саннар 24:21, Хөкемчеләр 1:16, Ешуа 19:33

+ 4:15 Ешуа 10:10

+ 5:4 Канун 33:2, II Патшалар 22:8, Зәбур 17:8, Зәбур 67:9, Зәбур 76:18, Зәбур 96:4

+ 5:5 Чыгыш 19:18

+ 5:6 Хөкемчеләр 3:31, Хөкемчеләр 4:17

+ 5:8 Канун 32:16, I Патшалар 13:19, I Патшалар 13:22

+ 5:12 Зәбур 56:9

+ 5:14 Саннар 32:39

+ 5:17 Ешуа 13:24-28

+ 5:18 Хөкемчеләр 4:10

+ 5:19 Ешуа 17:11

+ 5:21 Хөкемчеләр 4:7

+ 5:24 Хөкемчеләр 4:17

+ 5:25 Хөкемчеләр 4:19

+ 5:26 Хөкемчеләр 4:21

* 5:30 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 5:31 Зәбур 36:6

+ 6:1 Хөкемчеләр 2:11, Яратылыш 25:1, Саннар 25:17-18

+ 6:4 Левиләр 26:16, Канун 28:31-33

+ 6:9 I Патшалар 10:18

+ 6:11 Ешуа 17:2

+ 6:13 Канун 31:17

+ 6:15 I Патшалар 9:21, I Патшалар 18:18

+ 6:16 Чыгыш 3:12, Ешуа 1:5

+ 6:17 IV Патшалар 20:8, Зәбур 85:17

+ 6:18 Яратылыш 18:3-8

* 6:19 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 6:20 Хөкемчеләр 13:19

+ 6:21 Левиләр 9:24, III Патшалар 18:38

+ 6:22 Яратылыш 32:30

+ 6:33 Ешуа 17:16, Һошея 1:5

+ 6:34 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10, Хөкемчеләр 3:27, I Патшалар 13:3

+ 7:2 Канун 8:17

+ 7:3 Канун 20:8

+ 7:12 Ешуа 11:4, I Патшалар 13:5

+ 7:16 I Патшалар 11:11, Әюб 1:17

+ 7:18 Ешуа 6:4

+ 7:22 I Патшалар 14:20, II Елъязма 20:22-23

+ 7:24 Ешуа 2:7, Хөкемчеләр 3:28

+ 7:25 Зәбур 82:12

+ 8:1 Хөкемчеләр 12:1

+ 8:3 Гыйбрәтле сүзләр 15:1

+ 8:5 Яратылыш 33:17

+ 8:6 I Патшалар 25:11

+ 8:8 Яратылыш 32:30

+ 8:11 Саннар 32:35, Саннар 32:42

+ 8:17 III Патшалар 12:25

+ 8:21 Зәбур 82:12, Ишагыйя 3:18

+ 8:22 I Патшалар 8:5

+ 8:24 Чыгыш 32:1-4, Яратылыш 25:12-18

* 8:26 Шәкыл – 10 гр.

+ 8:27 Канун 7:16

+ 8:31 Хөкемчеләр 9:1

* 8:32 Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 9:4 Хөкемчеләр 8:33

+ 9:5 IV Патшалар 11:1

+ 9:6 Яратылыш 35:4, Ешуа 24:26, III Патшалар 12:1

+ 9:7 Канун 11:29, Канун 27:12, Ешуа 8:33

+ 9:8 IV Патшалар 14:9

+ 9:13 Зәбур 103:15

+ 9:15 Яхәзкыл 31:3

+ 9:21 Саннар 21:16

+ 9:23 I Патшалар 16:14

+ 9:28 Яратылыш 34

+ 9:29 II Патшалар 15:4

+ 9:45 III Патшалар 12:25, Канун 29:29

+ 9:48 Зәбур 67:15

+ 9:53 II Патшалар 11:21

+ 9:54 I Патшалар 31:4

+ 10:4 Канун 3:14

+ 10:6 Хөкемчеләр 2:11, III Патшалар 11:5, II Патшалар 23:13

+ 10:10 I Патшалар 7:6

+ 10:14 Канун 32:37

+ 11:1 Гыйбриләргә хат 11:32

+ 11:3 II Патшалар 10:6, II Патшалар 10:8, I Патшалар 22:2

+ 11:8 Хөкемчеләр 10:18

+ 11:10 Иремия 42:5

+ 11:13 Саннар 21:24-26

+ 11:15 Канун 2:9, Канун 2:19

+ 11:16 Саннар 13:27, Саннар 14:25

+ 11:17 Саннар 20:14-21, Канун 1:46

+ 11:18 Саннар 21:4, Саннар 21:13

+ 11:20 Саннар 21:21-23, Канун 2:26-37

+ 11:24 Саннар 21:29

+ 11:25 Саннар 22:2, Михә 6:5

+ 11:27 Яратылыш 16:5

+ 11:29 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10

+ 11:30 Яратылыш 28:20

+ 11:31 Саннар 21:2

+ 11:33 Яхәзкыл 27:17

+ 11:35 Левиләр 5:4, Саннар 30:3

+ 12:1 Хөкемчеләр 8:1

+ 13:1 Хөкемчеләр 2:11

+ 13:2 Ешуа 19:41

+ 13:3 Хөкемчеләр 6:12, Лүк 1:28, Лүк 1:31

+ 13:5 Саннар 6:1-21, I Патшалар 1:11

+ 13:15 Хөкемчеләр 6:18

+ 13:18 Яратылыш 32:29

+ 13:19 Хөкемчеләр 6:20

+ 13:22 Яратылыш 32:30

+ 13:24 I Патшалар 2:21

+ 13:25 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10

+ 14:1 Ешуа 15:10, Ешуа 19:43, Яратылыш 38:12

+ 14:2 Яратылыш 34:4

+ 14:3 Яратылыш 24:3, Яратылыш 24:4

+ 14:6 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10

+ 14:12 Яратылыш 29:27

+ 14:15 Хөкемчеләр 16:5

+ 14:16 Хөкемчеләр 16:15

+ 14:19 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10

+ 15:14 Саннар 24:2, Хөкемчеләр 3:10

+ 15:15 Саннар 6:6, Канун 32:30, Ешуа 23:10

* 15:17 Рамат-Лехи – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Лехи калкулыклары. Биредә сүз уйнату: «лехи» сүзенең мәгънәсе – «казналык»; «рамат» яңгырашы белән «рама» («ташларга») сүзенә охшаш.

* 15:19 Эн-ха-Коре – яһүдчә «ялваручы чишмәсе» мәгънәсендә.

+ 16:1 Ешуа 15:47

+ 16:5 Хөкемчеләр 14:15

+ 16:11 Хөкемчеләр 15:13

+ 16:15 Хөкемчеләр 14:16

+ 16:17 Саннар 6:2, Саннар 6:5, Хөкемчеләр 13:5

+ 16:23 I Патшалар 5:2, I Елъязма 10:10

* 16:24 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 16:31 Җәсәд – гәүдә.

+ 17:2 Левиләр 5:1

+ 17:3 Чыгыш 20:4

+ 17:4 Ишагыйя 46:6

+ 17:5 III Патшалар 13:33

+ 17:6 Канун 12:8, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 19:1, Хөкемчеләр 21:25

+ 17:7 Рут 1:1, I Патшалар 17:12, Михә 5:2, Маттай 2:1

+ 18:1 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 19:1, Хөкемчеләр 21:25, Хөкемчеләр 1:34-36

+ 18:2 Хөкемчеләр 13:25, Хөкемчеләр 16:31

+ 18:5 Саннар 27:21, Һошея 4:12

+ 18:7 Ешуа 19:47

+ 18:12 Ешуа 15:60

+ 18:24 Яратылыш 31:30

+ 18:27 Яратылыш 49:17, Ешуа 19:47

+ 18:28 II Патшалар 10:6

+ 18:30 Чыгыш 2:22, Чыгыш 18:3, IV Патшалар 17:6

+ 18:31 Ешуа 18:1

+ 19:1 Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 21:25

+ 19:10 Ешуа 15:8, Ешуа 15:63, Ешуа 18:28

+ 19:20 Яратылыш 19:2, Әюб 31:32

+ 19:22 Канун 13:13, Яратылыш 19:5-9

+ 19:29 I Патшалар 11:7

+ 20:1 I Патшалар 3:20, II Патшалар 3:10, II Патшалар 24:2, I Патшалар 7:5, I Патшалар 11:7

+ 20:6 Яратылыш 34:7

+ 20:13 Канун 13:13

+ 20:15 Саннар 1:37, Саннар 26:41

+ 20:16 Хөкемчеләр 3:15

+ 20:17 I Патшалар 11:8, II Патшалар 24:9

+ 20:18 Хөкемчеләр 1:1-2

+ 20:21 Яратылыш 49:27

+ 20:27 Чыгыш 6:15, Саннар 25:7-13, Ешуа 22:13

+ 20:29 Ешуа 8:4

+ 20:32 Ешуа 8:5

+ 20:37 Ешуа 8:19

* 20:38-39 Поскын – русчасы: засада.

+ 20:45 Ешуа 15:32

+ 21:1 Хөкемчеләр 20:1

+ 21:6 I Патшалар 9:21

+ 21:8 I Патшалар 11:1

+ 21:11 Саннар 31:17

+ 21:12 Ешуа 18:1

+ 21:13 Хөкемчеләр 20:47, Канун 20:10

+ 21:21 Чыгыш 15:20, Хөкемчеләр 11:34

+ 21:25 Канун 12:8, Хөкемчеләр 17:6, Хөкемчеләр 18:1, Хөкемчеләр 19:1

+ 1:1 Хөкемчеләр 2:16

+ 1:13 Әюб 19:21

+ 1:15 Саннар 21:29

+ 1:17 II Патшалар 15:21, I Патшалар 3:17, I Патшалар 25:22, II Патшалар 19:13, III Патшалар 2:23

* 1:20 Нагомия исеменең мәгънәсе: «ягымлы, күңелгә хуш». Мара исеменең мәгънәсе: «ачы, аянычлы, авыр язмышлы».

+ 1:22 II Патшалар 21:9

+ 2:1 Левиләр 19:9, Канун 24:19

+ 2:4 Зәбур 128:8

+ 2:10 I Патшалар 25:23

+ 2:12 Зәбур 16:8, I Патшалар 24:20

+ 2:13 I Патшалар 1:18

+ 2:15 Левиләр 19:10, Левиләр 23:22, Канун 24:19

* 2:17 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 2:20 Яһүдиләрдәге гадәт буенча, туганнар дөньялыкта бер-берсен кайгыртып яшәргә һәм мәрхүм кардәшләре алдында да үзләренең бурычларын онытмаска тиеш булганнар.

+ 3:9 Яхәзкыл 16:8

+ 3:11 Гыйбрәтле сүзләр 31:10

* 3:15 …алты үлчәм… – 20 кг.

+ 4:1 II Патшалар 15:2, II Патшалар 18:4, II Патшалар 19:8

+ 4:4 Левиләр 25:25, Саннар 27:11, Иремия 35:4

+ 4:5 Канун 25:5

+ 4:7 Канун 25:9

+ 4:10 Канун 25:6

* 4:11-12 Рахилә, Лия – Исраилнең нәселбашы булган Ягъкубның хатыннары.

+ 4:11 Яратылыш 29:31, Рут 1:2

+ 4:12 Яратылыш 38:27-29, I Елъязма 2:4-12

+ 4:13 Яратылыш 29:31

+ 4:15 I Патшалар 1:8

• 4:18 I Елъязма 2:4-15, Маттай 1:3-6

+ 4:18 Яратылыш 38:29

+ 4:20 Саннар 1:7

+ 1:3 Чыгыш 23:15, Канун 12:5-7

+ 1:4 Канун 12:17-18

+ 1:8 Рут 4:15

+ 1:9 I Патшалар 12:7, I Патшалар 15:20

* 1:10-11 Яһүдиләрдә Аллаһы Тәгаләгә хезмәт итәргә ант иткән кешеләр (нәзирләр) чәчләрен кырмаганнар, йөзем җимешен ашаудан һәм шәраб эчүдән тыелганнар (карагыз: «Саннар», 6:5-8).

+ 1:11 Яратылыш 28:20

+ 1:18 Рут 2:13

* 1:20 Шемуил – яһүдчә «Аллаһыдан сорап алынган» яки «Аллаһы исеме» мәгънәсендә.

* 1:23 …Үзенең сүзен… – Карагыз 17 нче аятьне.

* 1:24 …өч яшьлек бозау… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: өч бозау.

* 1:24 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 2:1 Лүк 1:46-55, Зәбур 33:3

+ 2:2 Чыгыш 15:11, Канун 32:31

+ 2:4 Зәбур 36:15, Зәбур 75:4

+ 2:5 Зәбур 67:7, Зәбур 112:9, Ишагыйя 54:1, Иремия 15:9

+ 2:6 Канун 32:39

+ 2:7 Әюб 5:11, Зәбур 74:8

+ 2:8 Зәбур 106:41, Зәбур 112:7, Әюб 36:7, Зәбур 112:7-8, Әюб 38:6, Гыйбрәтле сүзләр 8:29, Зәбур 23:2, Зәбур 101:26, Зәбур 103:5

+ 2:9 Зәбур 90:11, Гыйбрәтле сүзләр 2:8, Гыйбрәтле сүзләр 4:19, Иремия 23:12

* 2:10 …ихтыяр кылган… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: май сөрткән.

+ 2:10 I Патшалар 7:10, Зәбур 17:14, Зәбур 95:13

+ 2:12 Канун 13:13

+ 2:16 Левиләр 3:16-17, Левиләр 7:25

+ 2:21 Хөкемчеләр 13:24

+ 2:22 Чыгыш 38:8

+ 2:25 Ешуа 11:20

+ 2:26 Лүк 2:52

* 2:27-28 Аллаһы кешесе – ягъни пәйгамбәр.

+ 2:27 III Патшалар 13:1, Чыгыш 4:14, Чыгыш 4:27

+ 2:28 Чыгыш 28:1, Саннар 18:8-19

+ 2:30 Чыгыш 27:21, Гыйбрәтле сүзләр 4:8, Иремия 8:9-10

+ 2:31 III Патшалар 2:27

+ 2:34 I Патшалар 4:11

+ 2:35 III Патшалар 2:35

+ 3:1 Зәбур 73:9, Гыйбрәтле сүзләр 29:18, Амос 8:11

+ 3:11 IV Патшалар 21:12, Иремия 19:3

+ 3:17 Рут 1:17

+ 3:18 II Патшалар 10:12, II Патшалар 15:26

+ 3:19 I Патшалар 9:6

+ 3:20 Хөкемчеләр 20:1

* 4:2 Яугир – сугышчы.

+ 4:3 Ешуа 18:1

+ 4:4 Чыгыш 25:22

* 4:6-7 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; әлеге сүзнең тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 4:9 Хөкемчеләр 13:1

+ 4:11 I Патшалар 2:34

* 4:12 Кайгы-хәсрәт белдергәндә исраилиләр, гадәттә, өсләрендәге киемнәрен ерта һәм башларына көл-тузан сибә торган булганнар.

+ 4:12 Ешуа 7:6, Нәхәмия 9:1

+ 4:15 III Патшалар 14:4

* 4:18 Хөкемче – Исраилдә патшалар барлыкка килгәнче җитәкчелек итү, хөкем чыгару, кешеләрне яклау кебек эшләрне башкаручылар хөкемчеләр дип аталган.

+ 4:20 Яратылыш 35:17

* 4:21 Икәбүд – яһүдчә «шөһрәтсез» мәгънәсендә.

+ 4:22 Зәбур 77:61

+ 5:1 Ешуа 13:3

* 5:2 Дагон – пелештиләрнең баш илаһы. Халыкның ышануынча, әлеге илаһ бодай уңышын арттырырга ярдәм иткән.

+ 5:2 Хөкемчеләр 16:23

+ 5:3 Ишагыйя 46:1

+ 5:4 Ишагыйя 21:9, Иремия 50:2, Михә 1:7

* 5:5 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 5:5 Сефания 1:9

+ 6:3 Левиләр 5:15, Левиләр 5:16

* 6:4-5 Пелешет хуҗалары санынча… – Шәһәр саен берәр хуҗа.

+ 6:6 Чыгыш 8:15, Чыгыш 8:32, Чыгыш 12:31

+ 6:7 Саннар 19:2, Канун 21:3

+ 6:17 Ешуа 13:3

* 6:19 …җитмеш кешесен… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: илле мең җитмеш кешесен.

+ 6:19 Чыгыш 19:21, Саннар 4:20

+ 6:21 Ешуа 18:14

+ 7:1 II Патшалар 6:3, I Елъязма 13:7

* 7:3 Ашторет – кәнганиләрдә мәхәббәт, уңыш-үрчем вә сугыш алиһәсе.

+ 7:3 Канун 30:1-10, III Патшалар 8:48, Ишагыйя 55:7, Һошея 6:1, Йоил 2:12

* 7:4 Багал – кәнганиләрдә яңгыр һәм давыллар алып килүче, җирне уңдырышлы итүче илаһ.

+ 7:4 Хөкемчеләр 2:13

+ 7:5 Хөкемчеләр 20:1

* 7:6 …су чумырып алып аны Раббы каршына китереп түкте… – Әлеге йоланы корбан китерү йоласының бер өлеше дип яисә ураза тотканда халыкның су эчүдән тыелуын күрсәтә торган билге дип аңларга мөмкин.

+ 7:6 II Патшалар 14:14, II Патшалар 23:16, Кайгы җыры 2:19, Хөкемчеләр 10:10

+ 7:9 Зәбур 98:6

+ 7:10 I Патшалар 2:10, Ешуа 10:10, Зәбур 17:15

* 7:12 Эбен-Эзер – яһүдчә «ярдәм ташы» мәгънәсендә.

+ 7:12 Яратылыш 28:18, Яратылыш 35:14, Ешуа 4:1-10

+ 8:3 Чыгыш 23:8, Канун 16:19

+ 8:5 Канун 17:14, Хөкемчеләр 8:5

+ 8:11 Канун 17:16-20, I Патшалар 14:52

+ 8:14 III Патшалар 21:1-16

+ 8:18 Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Ишагыйя 1:15, Михә 3:4

+ 9:1 I Патшалар 14:51, I Елъязма 8:33, I Елъязма 9:39

+ 9:4 IV Патшалар 4:42

+ 9:6 I Патшалар 3:19

* 9:8 Шәкыл – 10 гр.

* 9:9 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

* 9:12 Калку җир – гадәттә, түбәҗирдә урнашкан корбан китерү һәм гыйбадәт кылу урыны.

+ 9:12 III Патшалар 3:2

+ 9:16 Чыгыш 2:24-25, Чыгыш 3:9

+ 9:21 Хөкемчеләр 20:46, Хөкемчеләр 21:6, Хөкемчеләр 6:15

* 9:24 Итнең янбаш өлеше, гадәттә, руханиларга тәгаенләнә торган булган («Чыгыш», 29:27; «Левиләр», 7:32-34). Кадерле кунакларга да итнең шул өлешен биргәннәр.

* 9:25 Ул заманда йортларның түбәләре яссы булып, кешеләр шунда ял иткәннәр, йоклаганнар, мәҗлесләр үткәргәннәр.

+ 10:1 I Патшалар 9:16, I Патшалар 16:13, II Патшалар 2:4, III Патшалар 1:34, IV Патшалар 9:3

+ 10:2 Яратылыш 35:19

* 10:5 Пәйгамбәрлек кылу – биредә: үз-үзеңне онытып, чамадан тыш хискә бирелеп Аллаһыны данлауны аңлата. (10 һәм 19 бүлекләрдә шул ук мәгънәдә.)

+ 10:10 Саннар 24:2

+ 10:12 I Патшалар 19:24

+ 10:18 Хөкемчеләр 6:9

+ 10:19 Ешуа 7:14

+ 10:24 II Патшалар 16:16, III Патшалар 1:25, III Патшалар 1:31, III Патшалар 1:39, IV Патшалар 11:12, II Елъязма 23:11

+ 10:25 Канун 17:14-20

+ 10:27 Канун 13:13

+ 11:1 Хөкемчеләр 21:8, I Патшалар 31:11-13

+ 11:2 Зәкәрия 11:17

+ 11:4 Хөкемчеләр 2:4, Хөкемчеләр 21:2

+ 11:6 Саннар 24:2, I Патшалар 10:10

+ 11:7 Хөкемчеләр 19:29, Хөкемчеләр 20:1

+ 11:8 Хөкемчеләр 1:5, Хөкемчеләр 20:17, I Патшалар 15:4, II Патшалар 24:9

+ 11:11 Хөкемчеләр 7:16

+ 11:14 I Патшалар 10:8

+ 12:1 I Патшалар 8:5, I Патшалар 10:24

+ 12:3 Канун 16:19, Саннар 16:15

+ 12:8 Яратылыш 46:6-7, Чыгыш 2:23, Чыгыш 12:36, Чыгыш 12:51

+ 12:9 Хөкемчеләр 3:12, Хөкемчеләр 4:2, Хөкемчеләр 10:7, Хөкемчеләр 13:1

* 12:10-11 Яруб-Багал – Гидеонның икенче исеме (карагыз: «Хөкемчеләр», 6:32).

* 12:10-11 Барак – борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: «Бедан».

+ 12:10 Хөкемчеләр 10:10

+ 12:11 Хөкемчеләр 6:32, Хөкемчеләр 11:1, I Патшалар 7:10

+ 12:12 I Патшалар 11:1, I Патшалар 8:19

+ 12:15 Левиләр 26:14-15, Канун 28:15

* 12:17 …бодай урагына төшәр чак… – Явым-төшем булмый торган коры көннәр җитүе турында сүз бара.

+ 12:21 Канун 11:16, I Көринтлеләргә хат 8:4

+ 12:22 Зәбур 93:14, Римлыларга хат 11:2

+ 12:23 III Патшалар 8:36, II Елъязма 6:27

+ 12:24 Канун 10:12, Ешуа 24:14

+ 12:25 Ешуа 24:20

* 13:1-2 Яһүд текстында Шаулга ничә яшь булуы анык кына язылмаган.

+ 13:3 Хөкемчеләр 3:27, Хөкемчеләр 6:34

+ 13:5 Ешуа 11:4, Хөкемчеләр 7:12

+ 13:6 Хөкемчеләр 6:2, Әюб 30:6

+ 13:8 I Патшалар 10:8

+ 13:13 II Патшалар 24:10, I Елъязма 21:8

+ 13:14 Зәбур 88:20-21, Рәсүлләр 13:22

* 13:15 …юлга кузгалып, Гилгәлдән китеп барды. Калган кешеләр исә, дошман гаскәрләре торган урынга таба Шаул артыннан юнәлеп, Гилгәлдән Беньямин Гибгасына килеп тупландылар. – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: юлга кузгалып, Гилгәлдән китеп барды, ул Беньямин Гибгасына таба юнәлде.

+ 14:3 Чыгыш 28:6, I Патшалар 2:18, I Патшалар 22:1, I Патшалар 1:3

+ 14:6 Хөкемчеләр 7:4, Хөкемчеләр 7:7

+ 14:11 I Патшалар 13:6

+ 14:18 Саннар 27:21

* 14:19 …кулларын төшерергә кушты… – Аллаһыга мөрәҗәгать итүне туктату хакында сүз бара.

+ 14:20 Хөкемчеләр 7:22, II Елъязма 20:22-23

+ 14:29 Левиләр 5:4

+ 14:31 Ешуа 10:12

+ 14:33 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Левиләр 7:26, Левиләр 17:10, Канун 12:23-24

+ 14:37 I Патшалар 28:6

+ 14:42 Юныс 1:7

+ 14:45 II Патшалар 14:11, III Патшалар 1:52, Лүк 21:18, Рәсүлләр 27:34

+ 14:47 II Патшалар 8:3, II Патшалар 10:6

+ 14:48 I Патшалар 15:3, I Патшалар 15:7

+ 14:49 I Патшалар 31:2, I Елъязма 8:33, I Елъязма 9:39, I Елъязма 10:1, I Патшалар 18:17-28, I Патшалар 19:11-17, II Патшалар 3:13-16, II Патшалар 6:16-23

+ 14:50 II Патшалар 2:8

+ 14:51 I Патшалар 9:1, I Елъязма 8:33, I Елъязма 9:39

+ 14:52 I Патшалар 8:11

+ 15:1 I Патшалар 9:16, I Патшалар 10:1

+ 15:2 Чыгыш 17:8-16, Канун 25:17-19

+ 15:4 I Патшалар 11:8

+ 15:6 Саннар 24:21, Хөкемчеләр 1:16

+ 15:7 Яратылыш 2:11, Яратылыш 25:18

+ 15:8 Ешуа 8:23, Чыгыш 17:14, Саннар 24:7

+ 15:10 Яратылыш 6:6

+ 15:12 Ешуа 15:55

+ 15:22 Вәгазьче 4:17, Зәбур 39:7-8, Зәбур 49:8-14, Гыйбрәтле сүзләр 21:3, Ишагыйя 1:11-17, Иремия 7:22-23, Михә 6:6-8, Гыйбриләргә хат 10:6

+ 15:23 I Патшалар 13:14

+ 15:27 III Патшалар 11:30-31

+ 15:28 I Патшалар 13:14, I Патшалар 28:17

+ 15:29 Саннар 23:19, Титуска хат 1:2

+ 15:35 I Патшалар 19:24

+ 16:1 I Патшалар 9:16, I Патшалар 10:1

+ 16:5 Әюб 1:5

+ 16:6 I Патшалар 17:13, I Елъязма 2:13-15, II Елъязма 11:19

+ 16:7 III Патшалар 8:39, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Иремия 11:20

+ 16:9 II Патшалар 13:3, II Патшалар 21:21, I Елъязма 2:13, I Елъязма 20:7

+ 16:13 I Патшалар 10:1, Саннар 24:2

+ 16:14 Хөкемчеләр 9:23

+ 16:17 IV Патшалар 3:15

+ 17:1 Ешуа 15:35

* 17:4 Алты терсәк вә бер карыш – 3 м (бер терсәк – 45 см).

+ 17:4 Ешуа 11:22

* 17:5-6 Биш мең шәкыл – 57 кг.

* 17:7 Күшә – туку станында буй җепне чорный торган вал.

* 17:7 Алты йөз шәкыл – 7 кг.

+ 17:7 II Патшалар 21:19, I Елъязма 20:5

+ 17:8 I Патшалар 8:17

+ 17:13 I Патшалар 16:6-10, I Елъязма 2:13-15

+ 17:18 Яратылыш 37:14

+ 17:25 Ешуа 15:16, I Патшалар 18:17-19

* 17:40 Ташаткыч – таш ата торган озын-нәзек күн каеш.

+ 17:44 Канун 28:26

+ 17:45 Зәбур 19:8

+ 17:46 III Патшалар 18:36

+ 17:47 Зәбур 43:7, II Елъязма 20:15, Һошея 1:7

+ 17:50 II Патшалар 23:21

* 17:52 Гәт – борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: үзән.

+ 17:52 Ешуа 15:36

+ 17:54 II Патшалар 5:6

+ 17:55 I Патшалар 14:51, II Патшалар 2:8

+ 18:1 I Патшалар 20:17, II Патшалар 1:26

+ 18:6 Чыгыш 15:20

+ 18:7 I Патшалар 21:11, I Патшалар 29:5

+ 18:10 I Патшалар 16:14

+ 18:14 II Патшалар 7:9

+ 18:17 I Патшалар 14:49, I Патшалар 17:25, I Патшалар 25:28

+ 18:18 Хөкемчеләр 6:15, I Патшалар 9:21, II Патшалар 7:18

+ 18:19 II Патшалар 21:8

+ 18:25 Яратылыш 34:12, II Патшалар 3:14

+ 19:5 I Патшалар 17:48-49

+ 19:9 I Патшалар 16:14, I Патшалар 18:10

+ 19:11 Зәбур 58:1, I Патшалар 14:49, I Патшалар 18:20-28, II Патшалар 6:16-23

+ 19:12 Ешуа 2:15, Рәсүлләр 9:25

+ 19:18 I Патшалар 7:17

+ 19:20 Саннар 11:25, Саннар 24:2

+ 19:23 Саннар 24:2

+ 19:24 Ишагыйя 20:2, I Патшалар 10:11-12

+ 20:1 I Патшалар 7:17

+ 20:8 II Патшалар 14:32

+ 20:15 II Патшалар 9:1, II Патшалар 21:7

+ 20:17 Левиләр 19:18, I Патшалар 18:1, II Патшалар 1:26

* 20:25 …Йонатан каршысына килеп урнашты… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: Йонатан урыныннан торып басты.

+ 20:25 I Патшалар 14:50-51

+ 20:26 Левиләр 7:21, Левиләр 11:24-28, Левиләр 15:1-4

* 20:41 …калкулык артыннан… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: көньяк тарафтан.

+ 21:1 Ишагыйя 10:32

* 21:4 Изге икмәк – изге чатырга Аллаһыга бүләк рәвешендә куела торган махсус икмәк. Гадәттә, аны руханилар гына ашый алган.

+ 21:6 Левиләр 24:9, Маттай 12:3, Марк 2:25, Лүк 6:3

+ 21:7 I Патшалар 22:9, Зәбур 51:2

+ 21:9 Чыгыш 28:6, I Патшалар 2:18, I Патшалар 17:51

+ 21:10 I Патшалар 27:2, III Патшалар 2:39

+ 21:11 I Патшалар 18:7, I Патшалар 29:5

+ 21:13 Зәбур 33:1

+ 22:1 II Патшалар 23:13, I Елъязма 11:15, Зәбур 56:1, Зәбур 141:1

+ 22:2 Хөкемчеләр 11:3

+ 22:5 II Патшалар 24:11, I Елъязма 21:9, I Елъязма 29:29

+ 22:8 I Патшалар 18:3

+ 22:9 I Патшалар 21:7, Зәбур 51:2

+ 22:10 I Патшалар 21:6, I Патшалар 21:9

+ 22:18 Чыгыш 28:6, I Патшалар 2:18

+ 22:20 I Патшалар 23:6

+ 22:23 III Патшалар 2:26

+ 23:1 Ешуа 15:44

+ 23:6 I Патшалар 22:20, Чыгыш 28:6, I Патшалар 2:18

+ 23:9 I Патшалар 30:7

+ 23:13 I Патшалар 22:2, I Патшалар 25:13, I Патшалар 27:2

+ 23:14 Ешуа 15:24, Зәбур 62:1

+ 23:17 I Патшалар 24:21

+ 23:18 I Патшалар 18:3, I Патшалар 20:8

+ 23:19 I Патшалар 26:1, Зәбур 53:1-2

+ 23:24 Ешуа 15:55

* 23:27-28 Села-Һаммахлекут – яһүдчә «аерып торучы кыя» мәгънәсендә.

• 24:1 I Патшалар 26

+ 24:1 Ешуа 15:62

+ 24:6 II Патшалар 24:10

+ 24:7 I Патшалар 26:9, II Патшалар 1:14

+ 24:8 Зәбур 7:5

+ 24:12 Зәбур 58:4

+ 24:13 Яратылыш 16:5

+ 24:20 Рут 2:12

+ 24:21 I Патшалар 23:17

+ 25:1 I Патшалар 7:17, Яратылыш 21:21, Саннар 10:2

* 25:2-3 Навал – яһүдчә «аңгыра», «мәнсез», «дуамал» мәгънәсендә.

+ 25:3 Саннар 13:31, Ешуа 14:14, I Елъязма 2:18-24

+ 25:11 Хөкемчеләр 8:6, Ишагыйя 32:6

+ 25:17 Канун 13:13

* 25:18-19 …үлчәм… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: сеа (ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л).

+ 25:22 I Патшалар 3:17

+ 25:23 Рут 2:10

+ 25:24 II Патшалар 14:9

+ 25:26 II Патшалар 18:32, Даниил 4:16

+ 25:28 I Патшалар 18:17

+ 25:43 I Патшалар 27:3, I Патшалар 30:5, II Патшалар 2:2, II Патшалар 3:2, I Елъязма 3:1

+ 25:44 II Патшалар 3:14-15

• 26:1 I Патшалар 24:1-22

+ 26:1 I Патшалар 23:19, Зәбур 53:1-2

+ 26:2 Ешуа 15:24, Зәбур 62:1

+ 26:5 I Патшалар 14:50, I Патшалар 17:55

+ 26:6 II Патшалар 2:18

+ 26:9 I Патшалар 24:7, Зәбур 7:5

+ 26:10 I Патшалар 31:6

+ 26:12 Яратылыш 2:21, Яратылыш 15:12

* 26:17-19 …Раббының биләмәсеннән… – «Исраил җиреннән» мәгънәсендә.

+ 26:21 I Патшалар 15:24

+ 26:23 II Патшалар 22:21, Зәбур 17:21

+ 27:2 I Патшалар 23:13, I Патшалар 21:10, III Патшалар 2:39

+ 27:3 I Патшалар 25:43

+ 27:6 Ешуа 15:31

+ 27:8 Ешуа 13:2, I Патшалар 15:7

* 27:10 Әлеге урыннар һәммәсе Исраил җире саналып, Әкиш патша «Давыт үз халкына – исраилиләргә каршы сугыша» дип уйласын өчен, Давыт аңа шулай әйтә торган булган.

+ 27:10 Ешуа 15:31-32, Хөкемчеләр 1:16, I Патшалар 30:29

+ 28:3 I Патшалар 25:1, Чыгыш 22:18, Левиләр 19:31, Канун 18:10-12

+ 28:4 Ешуа 19:17, I Патшалар 31:1

+ 28:6 I Патшалар 14:37, II Патшалар 22:42, Зәбур 17:42

+ 28:7 Ешуа 17:11

+ 28:14 I Патшалар 2:19, I Патшалар 15:27

+ 28:15 I Патшалар 18:12

+ 28:17 I Патшалар 15:28

+ 28:18 I Патшалар 15:29

+ 28:19 I Патшалар 31:2, I Патшалар 31:4

+ 29:5 I Патшалар 18:7, I Патшалар 21:11

+ 29:9 II Патшалар 14:17, II Патшалар 14:20, II Патшалар 19:27, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 30:1 I Патшалар 27:6-7

+ 30:5 I Патшалар 25:43

+ 30:7 I Патшалар 22:20, I Патшалар 23:6, Чыгыш 28:6, I Патшалар 2:18, I Патшалар 23:9

+ 30:9 I Патшалар 23:13

+ 30:14 II Патшалар 8:18, II Патшалар 15:18, II Патшалар 20:7, II Патшалар 20:23, III Патшалар 1:38, I Елъязма 18:17, Ешуа 14:14, I Патшалар 27:10, I Елъязма 2:18-24

+ 30:15 Канун 23:15-16

+ 30:17 I Елъязма 4:43

+ 30:24 Саннар 31:27, Ешуа 22:8

+ 30:29 Хөкемчеләр 1:16, I Патшалар 27:10

• 31:1 I Елъязма 10:1-12

+ 31:1 I Патшалар 28:4

+ 31:2 I Патшалар 14:49, I Елъязма 8:33, I Елъязма 9:39, I Елъязма 10:1

* 31:4 Җәсәд – гәүдә.

+ 31:4 Хөкемчеләр 9:54, II Патшалар 1:10

+ 31:9 II Патшалар 1:20

+ 31:10 Хөкемчеләр 2:13, Ешуа 17:11

+ 31:11 I Патшалар 11:1-11, II Патшалар 21:10

+ 31:12 II Патшалар 21:12, II Елъязма 16:14, II Елъязма 21:19

+ 1:1 I Патшалар 31:4, I Патшалар 30:17-20

+ 1:6 I Патшалар 31:1-4, I Елъязма 10:1-6

+ 1:9 Хөкемчеләр 9:54

+ 1:11 II Патшалар 13:31

+ 1:14 I Патшалар 24:7

* 1:18 Яшар – яһүдчә «тәкъва» мәгънәсендә.

+ 1:20 Михә 1:10, Ешуа 13:3, I Патшалар 31:9

+ 1:21 I Патшалар 31:1

+ 1:26 I Патшалар 18:1, I Патшалар 20:17

+ 2:1 Ешуа 14:13-15

+ 2:2 I Патшалар 25:43

+ 2:3 I Патшалар 27:2-3

+ 2:4 I Патшалар 16:13, I Патшалар 31:11-13

+ 2:8 I Патшалар 14:50-51, Ешуа 13:26

+ 2:11 II Патшалар 5:5, III Патшалар 2:11, I Елъязма 3:4

+ 2:13 Иремия 41:12

* 2:16 Хелкат-Һассурим – яһүдчә «кылычлар басуы» мәгънәсендә.

+ 2:18 I Патшалар 26:6, II Патшалар 3:30, II Патшалар 3:39, II Патшалар 16:9-10, II Патшалар 19:22, II Патшалар 23:18, I Елъязма 2:16

• 3:1 I Елъязма 3:1-4

+ 3:2 I Патшалар 25:43

+ 3:3 II Патшалар 13:37

+ 3:4 III Патшалар 1:5

+ 3:7 II Патшалар 21:8, II Патшалар 21:10

+ 3:9 I Патшалар 15:28, I Патшалар 16:13, I Патшалар 28:17

+ 3:10 Хөкемчеләр 20:1

+ 3:13 I Патшалар 14:49

+ 3:14 I Патшалар 18:25

+ 3:15 I Патшалар 25:44

+ 3:27 II Патшалар 20:10, II Патшалар 2:23

+ 3:29 Левиләр 14:2, Левиләр 15:2

+ 3:30 I Патшалар 26:6, II Патшалар 2:18, II Патшалар 2:23

+ 3:39 Иремия 38:5, II Патшалар 2:18, II Патшалар 16:9-10, II Патшалар 19:22

+ 4:2 Ешуа 18:25

+ 4:3 Нәхәмия 11:33

+ 4:4 II Патшалар 9:3, II Патшалар 9:6

* 4:9-11 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 4:9 III Патшалар 1:29

+ 4:10 II Патшалар 1:1-16

• 5:1 I Елъязма 11:1-3

+ 5:2 I Патшалар 18:13, Зәбур 77:71

+ 5:4 III Патшалар 2:11, I Елъязма 29:27

+ 5:5 II Патшалар 2:11

• 5:6 I Елъязма 11:4-9

+ 5:6 Ешуа 15:63, Хөкемчеләр 1:8, Хөкемчеләр 1:21

+ 5:9 III Патшалар 9:15, III Патшалар 9:24, III Патшалар 11:27, II Елъязма 32:5

+ 5:10 Эстер 9:4

• 5:11 I Елъязма 14:1-7

+ 5:11 III Патшалар 5:1

+ 5:14 I Елъязма 3:5-8

• 5:17 I Елъязма 14:8-17

+ 5:18 Ишагыйя 17:5, II Патшалар 23:13

* 5:20 Багал-Перасим – яһүдчә «Аллаһы җимерде» мәгънәсендә.

+ 5:20 Ишагыйя 28:21

+ 5:24 IV Патшалар 7:6

• 6:1 I Елъязма 13:6-14, I Елъязма 15:25-29, I Елъязма 16:1-3

+ 6:2 Ешуа 15:9, Ешуа 15:60, Чыгыш 25:22

* 6:3 Сандык куелган арбаны Абинадабның Узза һәм Ахъя исемле угыллары тартып барды. – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: Аллаһы сандыгын Абинадабның калкулык өстендәге йортыннан алып чыктылар.

+ 6:3 I Патшалар 7:1

+ 6:6 Саннар 4:15

* 6:8 Перес-Узза – яһүдчә «Уззаны җәзага тарткан урын» мәгънәсендә.

+ 6:11 I Елъязма 26:4-5

+ 6:14 Зәбур 150:4

+ 6:16 I Патшалар 14:49, I Патшалар 18:20-28, I Патшалар 19:11-17

+ 6:17 I Елъязма 15:1

+ 6:18 III Патшалар 8:14

+ 6:21 I Патшалар 15:28

• 7:1 I Елъязма 17:1-15

+ 7:2 II Патшалар 12:1, III Патшалар 1:8, I Елъязма 29:29, II Елъязма 9:29, II Елъязма 29:25, Зәбур 50:2

+ 7:8 I Патшалар 16:11-13, Зәбур 77:70

+ 7:9 I Патшалар 18:14

+ 7:10 Хөкемчеләр 2:14-16, I Патшалар 12:11

+ 7:12 III Патшалар 2:10

+ 7:13 III Патшалар 8:19

+ 7:14 Зәбур 88:27-28, II Көринтлеләргә хат 6:18, Гыйбриләргә хат 1:5, Зәбур 88:31-33

+ 7:16 Зәбур 88:5, Зәбур 88:30, Зәбур 88:36-37, Зәбур 131:12, Яхъя 7:42

* 7:17 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

• 7:18 I Елъязма 17:16-27

+ 7:22 Чыгыш 15:11

+ 7:23 Канун 4:7, Канун 26:19, Канун 33:29

• 8:1 I Елъязма 18:1-13

+ 8:3 I Патшалар 14:47, III Патшалар 11:24

+ 8:4 Ешуа 11:6

+ 8:7 IV Патшалар 11:10, II Елъязма 23:9

+ 8:11 III Патшалар 7:51

+ 8:13 IV Патшалар 14:7

+ 8:14 Яратылыш 25:23, Яратылыш 27:40, Саннар 24:18

• 8:15 II Патшалар 20:23-26, I Елъязма 18:14-17

+ 8:15 III Патшалар 10:9

+ 8:16 II Патшалар 2:13, I Елъязма 11:6, III Патшалар 4:3

+ 8:17 II Патшалар 15:24, II Патшалар 20:25, I Елъязма 24:3

* 8:18 Керетиләр һәм пелетиләр – шушы исемдәге халыклар арасыннан ялланган патша җансакчылары.

+ 8:18 II Патшалар 23:20, III Патшалар 2:35, III Патшалар 4:4

+ 9:1 I Патшалар 18:3, I Патшалар 20:15

+ 9:2 II Патшалар 16:1-4, II Патшалар 19:17

+ 9:3 II Патшалар 4:4

+ 9:4 II Патшалар 17:27

+ 9:6 II Патшалар 16:4, II Патшалар 19:24, I Елъязма 8:34, I Елъязма 9:40

+ 9:10 II Патшалар 19:17

+ 9:12 I Елъязма 8:34

• 10:1 I Елъязма 19

+ 10:1 I Патшалар 11:1

+ 10:6 Хөкемчеләр 18:28, II Патшалар 8:3, Хөкемчеләр 11:3

+ 10:10 I Елъязма 18:12

+ 10:12 I Патшалар 3:18

+ 10:16 III Патшалар 11:23

+ 11:1 III Патшалар 20:22, II Елъязма 36:10, I Елъязма 20:1, Канун 3:11

+ 11:3 II Патшалар 23:34, II Патшалар 23:39, I Елъязма 3:5

+ 11:4 Левиләр 15:19

+ 11:14 III Патшалар 21:8

+ 11:21 Хөкемчеләр 9:53

+ 12:1 II Патшалар 7:2, Зәбур 50:2

+ 12:6 Чыгыш 22:1

+ 12:7 I Патшалар 16:13

+ 12:9 Саннар 15:31

+ 12:11 II Патшалар 16:21-22

+ 12:13 Ешуа 7:20, II Патшалар 24:10, Зәбур 31:5, Зәбур 50:6

+ 12:16 II Патшалар 13:31

+ 12:22 Юныс 3:9

+ 12:24 I Елъязма 22:9

* 12:25 Едидияһ – яһүдчә «Раббының яратканы» мәгънәсендә.

• 12:26 I Елъязма 20:1-3

+ 12:26 Канун 3:11

* 12:30 Талант – 30 кг.

+ 13:3 I Патшалар 16:9, I Елъязма 2:13, II Патшалар 13:3

+ 13:12 Яратылыш 34:7, Левиләр 18:9

+ 13:31 II Патшалар 1:11, II Патшалар 12:16

+ 13:32 II Патшалар 13:3

+ 13:37 II Патшалар 3:3, I Елъязма 3:2

+ 14:2 I Елъязма 2:24, II Елъязма 11:6, II Елъязма 20:20, Нәхәмия 3:5, Иремия 6:1, Амос 1:1

+ 14:4 IV Патшалар 6:26

+ 14:9 I Патшалар 25:24

+ 14:11 Саннар 35:19, Канун 19:12, I Патшалар 14:45, III Патшалар 1:52, Лүк 21:18, Рәсүлләр 27:34

+ 14:14 I Патшалар 7:6, II Патшалар 23:16

+ 14:17 I Патшалар 29:9, II Патшалар 19:27

+ 14:20 I Патшалар 29:9, II Патшалар 19:27

+ 14:23 II Патшалар 13:38

* 14:26 Шәкыл – 10 гр.

+ 14:27 II Патшалар 13:1

+ 14:32 I Патшалар 20:8

+ 15:1 III Патшалар 1:5

+ 15:2 Рут 4:1, II Патшалар 18:4, II Патшалар 19:8

+ 15:4 Хөкемчеләр 9:29

+ 15:8 Яратылыш 28:20

+ 15:12 Ешуа 15:51, I Елъязма 27:33, Зәбур 3:2

+ 15:13 II Патшалар 12:11

+ 15:14 Зәбур 3:1

+ 15:16 II Патшалар 16:21-22, II Патшалар 20:3

+ 15:18 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18

+ 15:21 Рут 1:17

+ 15:23 III Патшалар 15:13, IV Патшалар 23:4

+ 15:24 II Патшалар 8:17, I Патшалар 22:20, II Патшалар 8:17, II Патшалар 20:25

+ 15:26 I Патшалар 3:18

+ 15:27 III Патшалар 1:42

+ 15:30 Зәкәрия 14:4, Марк 1:11, Рәсүлләр 1:12, Эстер 6:7

+ 15:31 II Патшалар 16:23, II Патшалар 17:14

+ 15:32 Ешуа 16:2

+ 15:33 II Патшалар 19:35

+ 15:34 II Патшалар 17:5-14

+ 15:36 II Патшалар 17:17

+ 15:37 I Елъязма 27:33

+ 16:1 II Патшалар 9:2-13

+ 16:2 II Патшалар 17:29

+ 16:3 II Патшалар 9, II Патшалар 19:27

+ 16:9 II Патшалар 2:18

+ 16:10 II Патшалар 3:39, II Патшалар 19:22

+ 16:16 II Патшалар 15:34, I Патшалар 10:24

+ 16:21 II Патшалар 15:16, II Патшалар 20:3

+ 16:22 II Патшалар 12:11-12

+ 17:5 II Патшалар 15:32

+ 17:8 Гыйбрәтле сүзләр 17:12, Һошея 13:8

+ 17:11 Хөкемчеләр 20:1

+ 17:14 II Патшалар 15:31, II Патшалар 15:34

+ 17:17 II Патшалар 15:36, Ешуа 15:7, Ешуа 18:16

+ 17:19 Ешуа 2:1-6

+ 17:23 II Патшалар 15:12, Маттай 27:5

+ 17:24 Ешуа 13:26

+ 17:25 II Патшалар 19:13, II Патшалар 20:9-10, I Елъязма 2:17

+ 17:27 II Патшалар 12:26, II Патшалар 12:29, II Патшалар 9:4, II Патшалар 19:31-32, III Патшалар 2:7, Эзра 2:61, Нәхәмия 7:63

+ 17:29 II Патшалар 16:2

+ 18:2 II Патшалар 15:19-22

+ 18:8 Ешуа 10:11

+ 18:17 Ешуа 7:26, Ешуа 8:29

+ 18:18 Яратылыш 14:17, II Патшалар 14:27

+ 18:27 III Патшалар 1:42

+ 18:32 I Патшалар 25:26, Даниил 4:16

+ 19:8 Рут 4:1, II Патшалар 15:2, II Патшалар 18:4

+ 19:9 II Патшалар 5:20

+ 19:11 II Патшалар 15:29

+ 19:13 II Патшалар 17:25, II Патшалар 8:16, Рут 1:17

+ 19:15 Ешуа 4:19

+ 19:16 II Патшалар 16:5

+ 19:17 II Патшалар 9:2-13, II Патшалар 16:1-4

+ 19:19 II Патшалар 16:5-13

+ 19:21 Чыгыш 22:28, II Патшалар 16:9

+ 19:22 II Патшалар 3:39, II Патшалар 16:10

+ 19:23 III Патшалар 2:8, III Патшалар 2:36-46

+ 19:24 II Патшалар 9

+ 19:27 II Патшалар 16:3, I Патшалар 29:9, II Патшалар 14:17, II Патшалар 14:20

+ 19:28 II Патшалар 9:7

+ 19:32 II Патшалар 17:27-29

+ 19:35 II Патшалар 15:33

+ 19:37 III Патшалар 2:7

+ 19:43 Ишагыйя 11:13

+ 20:1 Канун 13:13, III Патшалар 12:16, II Елъязма 10:16

+ 20:3 II Патшалар 15:16, II Патшалар 16:21-22

+ 20:4 II Патшалар 17:25, II Патшалар 19:13

+ 20:7 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18

+ 20:10 II Патшалар 3:27

+ 20:14 IV Патшалар 15:29

• 20:23 II Патшалар 8:15-18, I Елъязма 18:14-17

+ 20:23 I Патшалар 30:14

+ 20:24 III Патшалар 4:6, III Патшалар 5:14, III Патшалар 12:18

+ 20:25 II Патшалар 15:24, II Патшалар 19:11

+ 21:2 Ешуа 9:15

+ 21:6 I Патшалар 10:26

+ 21:7 I Патшалар 20:15

+ 21:8 II Патшалар 3:7, I Патшалар 18:19

+ 21:9 Рут 1:22

+ 21:12 I Патшалар 31

* 21:14 Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 21:14 Ешуа 18:28

+ 21:16 Канун 2:11, Канун 2:20-21

+ 21:17 III Патшалар 11:36, III Патшалар 15:4, IV Патшалар 8:19, II Елъязма 21:7, Зәбур 131:17

+ 21:18 I Елъязма 20:4-8, Канун 2:11

* 21:19 Күшә – туку станында буй җепне чорный торган вал.

+ 21:19 I Патшалар 17:7

+ 21:21 I Патшалар 16:9, II Патшалар 13:3, I Елъязма 2:13

+ 21:22 Ешуа 11:22

• 22:1 Зәбур 17

+ 22:3 Зәбур 30:3-4, Зәбур 70:3, Зәбур 90:2, Зәбур 143:2, Яратылыш 15:1

+ 22:4 I Елъязма 16:25, Зәбур 47:2, Зәбур 95:4, Зәбур 144:3

+ 22:5 Зәбур 41:7, Зәбур 92:4, Юныс 2:4

+ 22:6 Зәбур 114:3-4

+ 22:7 Зәбур 119:1, Юныс 2:8

+ 22:8 Хөкемчеләр 5:5, Зәбур 76:18, Зәбур 96:4

+ 22:9 Зәбур 20:9, Ишагыйя 30:33, Яхәзкыл 20:48

+ 22:10 Зәбур 143:5, Ишагыйя 64:1, Нахум 1:3

+ 22:11 Зәбур 103:3

+ 22:12 Чыгыш 20:21, Зәбур 96:2

+ 22:14 I Патшалар 2:10, Әюб 37:4, Зәбур 67:34

+ 22:15 Хабаккук 3:11, Зәкәрия 9:14, I Патшалар 7:10

+ 22:16 Чыгыш 15:8, Зәбур 105:9

+ 22:17 Зәбур 143:7

+ 22:18 Зәбур 141:6

+ 22:20 Зәбур 30:8, Зәбур 117:5

+ 22:21 I Патшалар 26:23, Әюб 22:30

+ 22:24 Яратылыш 6:9, Әюб 1:1

* 22:28 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 22:28 Зәбур 100:5

+ 22:29 Әюб 29:3, Зәбур 118:105

+ 22:31 Канун 32:4, Маттай 5:48, Зәбур 11:7, Гыйбрәтле сүзләр 30:5, Яратылыш 15:1

+ 22:32 IV Патшалар 5:15, Ишагыйя 45:5, Даниил 2:47

+ 22:34 Канун 32:13, Ишагыйя 58:14, Хабаккук 3:19

+ 22:35 Зәбур 143:1

+ 22:40 Зәбур 43:6

+ 22:41 Чыгыш 23:27

+ 22:42 I Патшалар 28:6, Әюб 27:9, Гыйбрәтле сүзләр 15:29

+ 22:43 Михә 7:10, Зәкәрия 10:5

+ 22:44 Ишагыйя 55:5

+ 22:45 Канун 33:29

+ 22:46 Михә 7:17

+ 22:48 Зәбур 46:3

+ 22:49 Зәбур 139:2

+ 22:50 Римлыларга хат 15:9

+ 22:51 Зәбур 143:10, II Патшалар 7:16

+ 23:2 Рәсүлләр 2:30, II Петердән хат 1:21

+ 23:3 Канун 32:4, II Патшалар 22:3, II Елъязма 19:7, II Елъязма 19:9, Гыйбрәтле сүзләр 16:12

+ 23:5 II Патшалар 7:15-16, Зәбур 88:30

• 23:8 I Елъязма 11:11-41, I Елъязма 27:1-15

+ 23:13 I Патшалар 22:1, II Патшалар 5:18

+ 23:16 I Патшалар 7:6

+ 23:18 II Патшалар 2:18

+ 23:20 Ешуа 15:21, II Патшалар 8:18

+ 23:21 I Патшалар 17:50

+ 23:24 II Патшалар 2:18-23

+ 23:34 II Патшалар 15:12, II Патшалар 11:3

+ 23:39 II Патшалар 11:3-17

• 24:1 I Елъязма 21:1-6

+ 24:1 Саннар 1:2-4

+ 24:2 Хөкемчеләр 20:1

+ 24:3 Канун 1:11

+ 24:5 Канун 2:36, Саннар 21:32

+ 24:7 Ешуа 11:3

+ 24:9 Хөкемчеләр 20:17, I Патшалар 11:8

• 24:10 I Елъязма 21:7-17

+ 24:10 I Патшалар 24:6, II Патшалар 12:13, I Патшалар 13:13

* 24:11 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 24:11 I Патшалар 22:5

+ 24:14 Зәбур 118:156

+ 24:15 Чыгыш 30:12, Хөкемчеләр 20:1

+ 24:16 IV Патшалар 19:35, II Елъязма 32:21, Ишагыйя 37:36, Рәсүлләр 12:23, Юныс 3:10

• 24:18 I Елъязма 21:18-27

+ 24:21 Саннар 16:47-48

+ 24:22 III Патшалар 19:21

* 24:24 Илле шәкыл – 0,6 кг.

+ 24:25 II Елъязма 3:1, Саннар 16:48, Саннар 25:8

+ 1:2 Вәгазьче 4:11

+ 1:3 Ешуа 19:18

+ 1:5 II Патшалар 3:4, II Патшалар 15:1

+ 1:6 I Елъязма 3:2

+ 1:7 II Патшалар 2:18, II Патшалар 8:16, I Патшалар 22:20, I Патшалар 23:6

+ 1:8 II Патшалар 20:25, II Патшалар 8:18, II Патшалар 7:2, II Патшалар 23:8-39

+ 1:9 II Патшалар 17:17

+ 1:10 II Патшалар 12:24

+ 1:13 I Елъязма 22:9

+ 1:25 I Патшалар 10:24

+ 1:29 II Патшалар 4:9

+ 1:31 Нәхәмия 2:3, Даниил 2:4

+ 1:33 Эстер 6:7-8, II Елъязма 32:30

+ 1:34 I Патшалар 10:1, II Патшалар 15:10, IV Патшалар 9:13

* 1:38 Керетиләр һәм пелетиләр – шушы исемдәге халыклар арасыннан ялланган патша җансакчылары.

+ 1:38 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18

+ 1:42 II Патшалар 15:27, II Патшалар 18:27

+ 1:44 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18

+ 1:46 I Елъязма 29:23

+ 1:47 Яратылыш 47:30

+ 1:50 Чыгыш 27:2, III Патшалар 2:28

+ 1:52 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, Лүк 21:18, Рәсүлләр 27:34

+ 2:2 Ешуа 23:14

+ 2:3 Канун 29:9

+ 2:4 II Патшалар 7:16, III Патшалар 9:5, II Елъязма 7:18

+ 2:5 II Патшалар 18:5, II Патшалар 18:14, II Патшалар 3:27, II Патшалар 20:10

+ 2:7 II Патшалар 19:37-38, II Патшалар 17:27-29

+ 2:8 II Патшалар 16:5-13, II Патшалар 19:23

* 2:10 Дәфен кылу – мәет күмү.

+ 2:10 Нәхәмия 3:16, Рәсүлләр 2:29

+ 2:11 II Патшалар 2:11, II Патшалар 5:4-5, I Елъязма 3:4, I Елъязма 29:27

+ 2:12 I Елъязма 29:23

+ 2:15 I Елъязма 22:9-10, I Елъязма 28:5-7

+ 2:17 III Патшалар 1:1-4

+ 2:22 II Патшалар 16:21-22

+ 2:24 II Патшалар 7:11-13, I Елъязма 22:10

+ 2:25 II Патшалар 8:18

+ 2:26 I Патшалар 22:20, II Патшалар 15:24, Ешуа 21:18, Иремия 1:1, I Патшалар 23:6

+ 2:27 I Патшалар 2:27-36, I Патшалар 3:12-14

+ 2:28 II Патшалар 17:25, II Патшалар 18:14-15, Чыгыш 27:2, III Патшалар 1:50

+ 2:31 Чыгыш 21:14, Саннар 35:33

+ 2:32 II Патшалар 3:27, II Патшалар 20:10

+ 2:35 III Патшалар 4:4, I Елъязма 29:22

+ 2:36 II Патшалар 16:5-13

+ 2:37 II Патшалар 15:23

+ 2:39 I Патшалар 21:10, I Патшалар 27:2

+ 2:43 Вәгазьче 8:2

+ 2:44 II Патшалар 16:5-13

+ 2:45 Гыйбрәтле сүзләр 25:5

• 3:1 II Елъязма 1:7-12

+ 3:1 III Патшалар 7:8, III Патшалар 9:16, II Елъязма 8:11, III Патшалар 7:1, III Патшалар 6:38, III Патшалар 9:15, III Патшалар 2:10

+ 3:3 III Патшалар 22:43

+ 3:4 I Елъязма 16:39

+ 3:5 III Патшалар 9:2

+ 3:7 I Елъязма 22:5, I Елъязма 29:1

+ 3:8 Яратылыш 13:16

+ 3:9 Гыйбрәтле сүзләр 2:3-6, Ягъкубтан хат 1:5

+ 3:12 III Патшалар 4:29-31, III Патшалар 5:12, III Патшалар 10:23, Вәгазьче 1:16

+ 3:13 III Патшалар 10:14-29, I Елъязма 29:12

+ 3:14 Зәбур 90:16

+ 3:15 Яратылыш 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Даниил 5:1, Марк 6:21

+ 3:28 Гыйбрәтле сүзләр 16:10

+ 4:2 I Елъязма 6:9

+ 4:3 II Патшалар 8:16, I Елъязма 18:15

+ 4:4 III Патшалар 2:35, II Патшалар 8:18, II Патшалар 20:25, I Елъязма 18:16

+ 4:5 I Елъязма 27:33

+ 4:6 II Патшалар 20:24, III Патшалар 5:14, III Патшалар 12:18

+ 4:11 Ешуа 11:2

+ 4:12 Ешуа 17:11, Ешуа 19:18

+ 4:13 III Патшалар 22:3, Саннар 32:41, Канун 3:4

+ 4:19 Канун 3:8-10

+ 4:20 Яратылыш 22:17

+ 4:21 Яратылыш 15:18, II Елъязма 9:26, Зәбур 71:8, Зәбур 67:29, Зәбур 71:10

* 4:22 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

+ 4:24 I Елъязма 22:9

+ 4:25 Михә 4:4, Зәкәрия 3:10

* 4:26 …дүрт мең… – Борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә шушы сан; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: кырык мең. («II Елъязма», 9:25 белән чагыштырыгыз.)

+ 4:26 III Патшалар 10:26, II Елъязма 1:14, II Елъязма 9:25

+ 4:30 III Патшалар 3:12

+ 4:31 I Елъязма 2:6, Зәбур 88:1

+ 4:32 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Вәгазьче 12:9, Җырлар җыры 1:1

+ 4:34 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:23

• 5:1 II Елъязма 2:3-18

+ 5:1 II Патшалар 5:11, I Елъязма 15:1

+ 5:3 I Елъязма 22:8, I Елъязма 28:3

+ 5:4 I Елъязма 22:9

+ 5:5 II Патшалар 7:13, I Елъязма 17:12, I Елъязма 22:10, I Елъязма 28:6

* 5:11 …егерме мең… – Борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә шушы сан; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: егерме. («II Елъязма», 2:10 белән чагыштырыгыз.)

+ 5:12 III Патшалар 3:12

+ 5:13 III Патшалар 9:15, II Елъязма 8:9

+ 5:14 III Патшалар 4:6

+ 5:17 I Елъязма 22:2

+ 5:18 Ешуа 13:5

• 6:1 II Елъязма 3

* 6:2 Терсәк – 45 см.

+ 6:4 Яхәзкыл 40:16, Яхәзкыл 41:16, Яхәзкыл 41:26

+ 6:5 Яхәзкыл 41:6

+ 6:7 Канун 27:5

+ 6:12 II Патшалар 7:13, II Патшалар 7:16

+ 6:13 Чыгыш 25:8, Канун 31:6

+ 6:16 III Патшалар 6:33

+ 6:18 III Патшалар 7:24

+ 6:22 Чыгыш 30:1, Чыгыш 30:3, Чыгыш 30:6

+ 6:23 Чыгыш 25:18-20

+ 6:34 Яхәзкыл 41:24

+ 6:36 III Патшалар 7:12, Эзра 6:4

+ 7:1 III Патшалар 9:10, II Елъязма 8:1

+ 7:2 III Патшалар 10:17-21

+ 7:6 Яхәзкыл 41:25

+ 7:7 Зәбур 121:5

+ 7:8 III Патшалар 3:1, II Елъязма 8:11

+ 7:12 III Патшалар 6:36

• 7:13 II Елъязма 3:15-17, II Елъязма 4:2-5, II Елъязма 4:11-22

+ 7:13 II Елъязма 2:13-14

+ 7:14 Чыгыш 31:3-5, Чыгыш 35:31

+ 7:15 IV Патшалар 25:16-17, Иремия 52:21-23

* 7:23 …диңгез… – Раббы йорты ишегалдындагы «диңгез» дип аталган бассейн.

+ 7:23 IV Патшалар 16:17

+ 7:24 III Патшалар 6:18

* 7:26 Уч – 7,5 см.

* 7:26 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 7:40 Чыгыш 27:3, Чыгыш 38:3

+ 7:46 Ешуа 3:16, Ешуа 13:27

+ 7:47 IV Патшалар 25:16, Иремия 52:20

+ 7:48 Чыгыш 37:25-29, Чыгыш 25:30, Чыгыш 37:10-16

+ 7:49 Чыгыш 25:31-40

+ 7:50 Чыгыш 27:3

+ 7:51 II Патшалар 8:11-12, I Елъязма 18:11

• 8:1 II Елъязма 5:2-14

+ 8:1 II Патшалар 5:7-9

+ 8:2 Левиләр 23:34

+ 8:6 Чыгыш 25:22, Чыгыш 26:33-34

+ 8:7 III Патшалар 6:27, II Елъязма 3:10-13, II Елъязма 5:8, Чыгыш 25:13-15

+ 8:9 Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:10, Чыгыш 25:21, Чыгыш 40:20, Канун 10:5

+ 8:10 Чыгыш 40:34-35, Ишагыйя 6:4, Ачылыш 15:8

+ 8:12 Зәбур 17:12, Зәбур 96:2

• 8:14 II Елъязма 6:3-11

+ 8:14 II Патшалар 6:18

+ 8:16 II Патшалар 7:6-8, I Елъязма 17:5-7

+ 8:17 II Патшалар 7:2, I Елъязма 17:1, I Елъязма 22:7

+ 8:19 II Патшалар 7:12-13

+ 8:20 I Елъязма 28:5

• 8:22 II Елъязма 6:12-42

+ 8:22 Эзра 9:5

+ 8:23 Чыгыш 15:11

+ 8:25 II Патшалар 7:16, III Патшалар 2:4

+ 8:26 II Елъязма 1:9, II Елъязма 6:17

+ 8:27 II Елъязма 2:6, Ишагыйя 66:1, Рәсүлләр 7:48, Рәсүлләр 17:24

+ 8:29 Канун 12:11

+ 8:31 Чыгыш 22:11

+ 8:33 Левиләр 26:17

+ 8:35 Канун 11:17, III Патшалар 17:1, Хәггәй 1:10

+ 8:36 I Патшалар 12:23

+ 8:37 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 8:39 I Елъязма 28:9, Рәсүлләр 1:24

+ 8:41 Зәбур 101:16

+ 8:46 Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 3:2, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 8:47 Левиләр 26:40, Нәхәмия 9:2, Даниил 9:4-5

+ 8:48 Иремия 29:12-14

+ 8:50 Зәбур 105:46

+ 8:51 Канун 4:20, Иремия 11:4

+ 8:53 Чыгыш 19:5, Канун 14:2

+ 8:54 II Патшалар 6:18

+ 8:56 Ешуа 21:45, Ешуа 23:14

+ 8:58 Зәбур 118:36

+ 8:60 Канун 4:35, Канун 4:39

• 8:62 II Елъязма 7:4-10

+ 8:64 II Елъязма 4:1

* 8:65 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 8:65 Левиләр 23:34

• 9:1 II Елъязма 7:11-22

+ 9:2 III Патшалар 3:5

+ 9:3 Канун 11:12

+ 9:4 Зәбур 77:72

+ 9:5 III Патшалар 2:4

+ 9:7 Канун 4:26, Канун 28:37

+ 9:8 Левиләр 26:32, Канун 29:24, Иремия 22:8, Иремия 52:13

• 9:10 II Елъязма 8

+ 9:10 III Патшалар 6:38, III Патшалар 7:1

* 9:13 Кәбүл – яһүдчә «файдасыз, юк нәрсә» мәгънәсендә.

* 9:14 Талант – 30 кг.

+ 9:15 III Патшалар 5:13, III Патшалар 7:1, III Патшалар 7:51, II Патшалар 5:9

+ 9:16 Ешуа 16:10, III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8

+ 9:17 Ешуа 10:10-11

+ 9:19 III Патшалар 4:26, III Патшалар 10:26, II Елъязма 1:14, II Елъязма 9:25

+ 9:22 Левиләр 25:9, III Патшалар 5:13

+ 9:24 III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8, II Патшалар 5:9

+ 9:26 Канун 2:8, III Патшалар 22:48

+ 9:27 III Патшалар 10:11

+ 9:28 Яратылыш 10:29, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:10, Ишагыйя 13:12

• 10:1 II Елъязма 9:1-12

+ 10:1 Зәбур 71:10, Зәбур 71:15, Ишагыйя 60:6, Иремия 6:20, Яхәзкыл 27:22, Яхәзкыл 38:13, Йоил 3:8, III Патшалар 4:34

+ 10:2 Маттай 12:42, Лүк 11:31

+ 10:9 II Елъязма 2:11, II Патшалар 8:15

* 10:11 Бәкам – русчасы: сандал.

+ 10:11 III Патшалар 9:27-28

• 10:14 II Елъязма 9:12-28

* 10:16 Бека – 5 гр.

* 10:17 Мина – 500 гр.

+ 10:17 III Патшалар 14:26, III Патшалар 7:2

+ 10:21 III Патшалар 7:2

* 10:22 …Таршиш кораблары… – ягъни сәүдә кораблары.

+ 10:22 Ишагыйя 23:1, Юныс 1:3

+ 10:23 III Патшалар 3:12-13, II Елъязма 1:12

+ 10:24 III Патшалар 4:34, III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

+ 10:26 III Патшалар 4:26, II Елъязма 1:14-17, III Патшалар 9:19

+ 10:28 Канун 17:16, II Елъязма 1:14-16

* 10:29 Шәкыл – 10 гр.

+ 11:2 Чыгыш 34:16, Канун 7:3-4

+ 11:4 III Патшалар 15:4, Нәхәмия 13:26

+ 11:5 Хөкемчеләр 2:13

+ 11:7 Саннар 21:29, IV Патшалар 23:13

+ 11:9 III Патшалар 3:5, III Патшалар 9:2

+ 11:10 III Патшалар 9:6

+ 11:11 III Патшалар 11:31

+ 11:13 Канун 12:5, Канун 12:11

+ 11:15 II Патшалар 8:13, I Елъязма 18:13

+ 11:18 Саннар 10:12

+ 11:23 II Патшалар 10:16

+ 11:24 II Патшалар 8:3, II Патшалар 10:18

+ 11:27 II Патшалар 5:9, III Патшалар 9:24

+ 11:29 III Патшалар 12:15, III Патшалар 14:2, III Патшалар 15:29, II Елъязма 9:29

+ 11:30 I Патшалар 15:27

+ 11:31 III Патшалар 11:11

+ 11:33 Саннар 21:29, Хөкемчеләр 2:13, IV Патшалар 23:13

* 11:36 …Давытның чырагы… – «Давыт токымы» мәгънәсендә.

+ 11:36 II Патшалар 21:17, IV Патшалар 8:20

+ 11:38 II Патшалар 7:16

+ 11:40 III Патшалар 14:25, II Елъязма 12:2

• 11:41 II Елъязма 9:29-31

• 12:1 II Елъязма 10:1

+ 12:1 Хөкемчеләр 9:6

+ 12:2 III Патшалар 11:26, III Патшалар 11:40

+ 12:4 III Патшалар 4:7, III Патшалар 4:22, III Патшалар 9:15

+ 12:13 Гыйбрәтле сүзләр 15:1

+ 12:15 III Патшалар 11:31

+ 12:16 II Патшалар 20:1

* 12:18 Адунирам – яһүд телендәге төп нөсхәдә: Адурам; борынгы грек телендәге кайбер тәрҗемәләрдә: Дишан.

+ 12:18 III Патшалар 4:6, III Патшалар 5:14

+ 12:20 Һошея 8:4

* 12:22 Аллаһы кешесе – ягъни пәйгамбәр.

+ 12:22 II Елъязма 12:5, II Елъязма 12:15

+ 12:25 Хөкемчеләр 9:45, Хөкемчеләр 8:17

+ 12:27 Канун 12:5-6

+ 12:28 IV Патшалар 10:29, IV Патшалар 17:16, II Елъязма 11:15, II Елъязма 13:8, Һошея 8:5-6, Һошея 10:5, Һошея 13:2, Чыгыш 32:4

* 12:31 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 13:1 IV Патшалар 23:17

+ 13:2 IV Патшалар 23:15-16, Амос 3:14

+ 13:6 Марк 3:5, Ягъкубтан хат 5:16

+ 13:8 Саннар 22:18

* 13:22 Җәсәд – гәүдә.

+ 13:24 III Патшалар 20:36

+ 13:34 III Патшалар 14:10

+ 14:2 Ешуа 18:1, III Патшалар 11:29-31

+ 14:3 I Патшалар 9:7-8

+ 14:7 III Патшалар 16:2

+ 14:8 III Патшалар 11:31

+ 14:9 III Патшалар 12:28, Яхәзкыл 23:35

+ 14:10 Канун 32:36, III Патшалар 15:29, III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8

+ 14:11 III Патшалар 16:4, III Патшалар 21:24

+ 14:13 II Елъязма 19:3

+ 14:14 III Патшалар 15:27-30

* 14:15 Елга – ягъни Фырат елгасы.

+ 14:15 Канун 29:28

+ 14:19 II Елъязма 13:2-20

• 14:21 II Елъязма 12:1-2, II Елъязма 12:9-16

* 14:24 Фәхеш ирләр – мәҗүси халыкларның дини йолалары буенча алар гыйбадәтханәләрдә яшәгәннәр.

+ 14:24 Канун 23:17

+ 14:25 III Патшалар 11:40

+ 14:26 III Патшалар 10:17

• 15:1 II Елъязма 13:1

+ 15:3 III Патшалар 11:4

+ 15:4 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36

+ 15:5 II Патшалар 11:3-17

• 15:9 II Елъязма 14:2-5, II Елъязма 15:16

+ 15:12 Канун 23:17, III Патшалар 14:24

+ 15:13 IV Патшалар 23:4, IV Патшалар 23:6, IV Патшалар 23:12

+ 15:15 III Патшалар 7:51

+ 15:18 III Патшалар 14:26, IV Патшалар 12:18

+ 15:21 Җырлар җыры 6:4

+ 15:24 III Патшалар 22:2

+ 15:25 III Патшалар 14:20

+ 15:27 Ешуа 19:44, Ешуа 21:23-24

+ 15:29 III Патшалар 14:10-11, III Патшалар 14:14, III Патшалар 21:21

+ 16:1 II Елъязма 19:2, II Елъязма 20:34

+ 16:2 III Патшалар 14:7

+ 16:3 III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:12

+ 16:4 III Патшалар 14:11, III Патшалар 21:24

+ 16:9 IV Патшалар 9:31

+ 16:12 III Патшалар 16:3

+ 16:15 Ешуа 19:44, Ешуа 21:23, III Патшалар 15:27

+ 16:25 Михә 6:16

+ 16:30 III Патшалар 21:25

+ 16:31 Ачылыш 2:20, Чыгыш 34:16, Һошея 2:13

+ 16:32 IV Патшалар 10:21

+ 16:34 Ешуа 6:26

+ 17:1 Хәггәй 1:11

+ 17:9 Убадия 1:20, Лүк 4:26

+ 17:21 IV Патшалар 4:34-35, Рәсүлләр 20:10

+ 18:4 IV Патшалар 9:7

+ 18:12 IV Патшалар 2:16, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3, Рәсүлләр 8:39

+ 18:20 Ешуа 19:26

+ 18:21 IV Патшалар 17:41, Ешуа 24:15

+ 18:22 III Патшалар 19:10, III Патшалар 19:14, III Патшалар 19:18

+ 18:29 IV Патшалар 4:31

+ 18:31 Яратылыш 32:28, Яратылыш 35:10, IV Патшалар 17:34

* 18:32 Сеа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

+ 18:36 I Патшалар 17:46

+ 18:38 Левиләр 9:24, Хөкемчеләр 6:21, I Елъязма 21:26, II Елъязма 7:1

+ 18:39 Зәбур 99:3

+ 18:40 Хөкемчеләр 4:7, IV Патшалар 10:25

+ 18:45 Ягъкубтан хат 5:18

+ 18:46 IV Патшалар 3:15, Яхәзкыл 1:3, Яхәзкыл 3:14, Ешуа 19:18

+ 19:3 Яратылыш 21:31

+ 19:4 Әюб 6:9, Юныс 4:3, Юныс 4:8

+ 19:8 Чыгыш 24:18, Чыгыш 34:28, Канун 9:9, Чыгыш 3:1

+ 19:10 III Патшалар 18:4, Римлыларга хат 11:3

+ 19:11 Чыгыш 24:12, Чыгыш 34:2, Ишагыйя 29:6, Иремия 23:19, Иремия 30:23, Яхәзкыл 1:4

+ 19:12 Чыгыш 3:2, Әюб 4:16

+ 19:14 III Патшалар 18:22

+ 19:15 IV Патшалар 8:13-15

+ 19:16 IV Патшалар 9:1-6, IV Патшалар 2:9-15

+ 19:17 IV Патшалар 2:24, Һошея 6:5

+ 19:18 Римлыларга хат 11:4

* 19:19 …Ильяс үзенең япанчасын аның җилкәсенә салды… – Ильясның әлеге япанчаны Элишага бирүе аның Ильяс урынына пәйгамбәр булып калуын аңлата торган билге.

+ 19:20 Лүк 9:61-62

+ 19:21 II Патшалар 24:22

+ 20:1 III Патшалар 15:18, IV Патшалар 6:24, IV Патшалар 8:7, III Патшалар 16:24

+ 20:7 IV Патшалар 5:7

+ 20:22 II Патшалар 11:1, II Елъязма 36:10

+ 20:26 I Патшалар 29:1

+ 20:34 III Патшалар 15:20

+ 20:36 III Патшалар 13:24

+ 20:39 IV Патшалар 10:24

+ 20:40 Әюб 9:20, Әюб 15:6, Лүк 9:22

+ 21:2 I Патшалар 8:14

+ 21:3 Саннар 36:7, Яхәзкыл 46:18

+ 21:4 III Патшалар 20:43

+ 21:8 II Патшалар 11:14

+ 21:10 Чыгыш 22:28, Левиләр 24:16

+ 21:17 III Патшалар 17:1

+ 21:19 III Патшалар 22:38, IV Патшалар 9:24-26

+ 21:21 IV Патшалар 9:8, IV Патшалар 10:7

+ 21:22 III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:11

+ 21:23 IV Патшалар 9:10, IV Патшалар 9:36

+ 21:24 III Патшалар 14:10, III Патшалар 16:4

+ 21:25 III Патшалар 16:31, Ачылыш 2:20

+ 21:26 Яратылыш 15:16, IV Патшалар 21:11

+ 21:29 IV Патшалар 9:25, IV Патшалар 10:1-7

• 22:1 II Елъязма 18:2-34

+ 22:2 III Патшалар 15:24

+ 22:3 Канун 4:43, Ешуа 21:38-39

+ 22:4 IV Патшалар 3:7

+ 22:6 III Патшалар 18:19

+ 22:7 IV Патшалар 3:11

+ 22:11 Канун 33:17, Михә 4:13, Зәкәрия 1:18-19

+ 22:14 Саннар 22:18, Саннар 24:13

+ 22:17 Саннар 27:17, Яхәзкыл 34:5

+ 22:19 Ишагыйя 6:1, Даниил 7:9, Ачылыш 4:2

+ 22:23 Иремия 20:7, Яхәзкыл 14:9

+ 22:25 III Патшалар 20:30

+ 22:27 II Елъязма 16:10

+ 22:28 Саннар 16:29, Михә 1:2

+ 22:30 IV Патшалар 5:22

+ 22:34 II Елъязма 35:23

+ 22:38 III Патшалар 21:19

+ 22:39 Амос 3:15

• 22:41 II Елъязма 20:31

+ 22:41 III Патшалар 15:24

+ 22:43 III Патшалар 3:3, III Патшалар 15:14

+ 22:44 II Елъязма 18:1

+ 22:46 Канун 23:17, III Патшалар 15:12

+ 22:47 II Патшалар 8:14, IV Патшалар 8:20

+ 22:48 III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:8, Ишагыйя 13:12, Канун 2:8

+ 1:1 III Патшалар 22:37, II Патшалар 8:2, IV Патшалар 3:5

+ 1:2 Рәсүлләр 20:9, Ешуа 13:3, Маттай 10:25, Маттай 12:24, Марк 3:22, Лүк 11:15, IV Патшалар 8:8

+ 1:3 III Патшалар 17:1, III Патшалар 21:17

+ 1:8 Зәкәрия 13:4, Маттай 3:4, Марк 1:6

+ 1:10 Әюб 1:16, Лүк 9:54

+ 2:1 Яратылыш 5:24, III Патшалар 19:19-21, Ешуа 5:9

+ 2:4 III Патшалар 16:34

+ 2:8 Чыгыш 14:21, Чыгыш 14:29, Ешуа 3:16

+ 2:9 Саннар 11:17, Саннар 11:25, Канун 21:17

+ 2:12 IV Патшалар 6:17, IV Патшалар 13:14

+ 2:16 III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3, Рәсүлләр 8:39

+ 2:23 Әюб 19:18

+ 2:25 Ешуа 19:26, III Патшалар 18:20

+ 3:2 III Патшалар 16:31, IV Патшалар 10:26

+ 3:3 III Патшалар 12:28-32

+ 3:5 IV Патшалар 1:1

+ 3:7 III Патшалар 22:4

+ 3:9 III Патшалар 22:47

+ 3:10 Ешуа 7:7

+ 3:11 III Патшалар 22:7

+ 3:13 III Патшалар 18:19, III Патшалар 22:6

+ 3:15 I Патшалар 10:5, I Патшалар 16:17, III Патшалар 18:46

+ 3:19 Канун 20:19

+ 3:20 Чыгыш 29:39-40

+ 3:25 Ишагыйя 16:7

+ 3:27 Михә 6:7

+ 4:1 Левиләр 25:39-41, Нәхәмия 5:5, Маттай 18:25

+ 4:8 Ешуа 19:18

+ 4:12 IV Патшалар 5:20-27, IV Патшалар 8:4-5

+ 4:16 Яратылыш 18:14

+ 4:23 Саннар 28:11

+ 4:27 Маттай 28:9, Яратылыш 18:17, Амос 3:7

+ 4:29 III Патшалар 18:46, Чыгыш 7:19, Чыгыш 14:26, Лүк 10:4

+ 4:31 III Патшалар 18:29, Яхъя 11:11

+ 4:33 Ягъкубтан хат 5:16

+ 4:34 III Патшалар 17:21, Рәсүлләр 20:10

+ 4:37 Гыйбриләргә хат 11:35

+ 4:38 Ешуа 5:9, IV Патшалар 2:1

+ 4:42 I Патшалар 9:4, Маттай 14:16-21, Маттай 15:32-38, Марк 6:37-44, Марк 8:4-9, Лүк 9:13-17, Яхъя 6:5-13

+ 5:1 Лүк 4:27, Левиләр 13:3

* 5:5 Талант – 30 кг.

* 5:5 Шәкыл – 10 гр.

+ 5:7 Канун 32:39, III Патшалар 20:7

+ 5:10 Левиләр 14:7

+ 5:15 Даниил 2:47

+ 5:16 Даниил 5:17

* 5:17 …туфрак бирсеннәр… – Нагаман, күрәсең, Раббыга корбан китерергә мәзбәх ясар өчен, Исраил туфрагы гына яраклы дип уйлаган.

+ 5:20 IV Патшалар 4:12, IV Патшалар 8:4-5

+ 5:27 Чыгыш 4:6, Саннар 12:10

+ 6:13 Яратылыш 37:17

+ 6:16 II Елъязма 32:7

+ 6:17 Зәбур 67:18, Зәкәрия 1:8, Зәкәрия 6:1

+ 6:18 Яратылыш 19:11

+ 6:22 II Елъязма 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 25:21, Римлыларга хат 12:20

+ 6:24 III Патшалар 15:18, III Патшалар 20:1, IV Патшалар 8:27

* 6:25 Каб – 1,2 л.

+ 6:26 II Патшалар 14:4

+ 6:29 Левиләр 26:29, Канун 28:57, Кайгы җыры 4:10

* 7:1Сеа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 7,3 л.

+ 7:2 Малахи 3:10, IV Патшалар 7:17

+ 7:6 II Патшалар 5:24, IV Патшалар 6:17

+ 7:7 Зәбур 47:6

+ 7:17 IV Патшалар 7:2

+ 8:1 IV Патшалар 4:35-37, Яратылыш 41:27

+ 8:4 IV Патшалар 4:12, IV Патшалар 5:20-27

+ 8:7 IV Патшалар 6:24

+ 8:8 III Патшалар 19:15, III Патшалар 19:17, I Патшалар 9:7, IV Патшалар 1:2

+ 8:12 IV Патшалар 10:32, IV Патшалар 12:17, IV Патшалар 13:22, Амос 1:3-4, Зәбур 136:9, Ишагыйя 13:16, Һошея 14:1, Нахум 3:10, Һошея 14:1, Амос 1:13

+ 8:13 III Патшалар 19:15, III Патшалар 19:17

• 8:16 II Елъязма 21:4-20

+ 8:18 III Патшалар 12:28-30, III Патшалар 16:31-33

* 8:19 …патша тәхетен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: яктырткыч.

+ 8:19 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36

+ 8:20 Яратылыш 27:40, III Патшалар 22:47

* 8:24 Дәфен кылу – мәет күмү.

• 8:25 II Елъязма 22:1-6

+ 8:26 IV Патшалар 11:1

+ 8:28 IV Патшалар 8:15, III Патшалар 22:3

+ 9:1 IV Патшалар 8:28

+ 9:2 III Патшалар 19:16

+ 9:3 I Патшалар 10:1

+ 9:7 III Патшалар 18:4

+ 9:8 Канун 32:36

+ 9:9 III Патшалар 14:10, III Патшалар 15:29, III Патшалар 16:11, III Патшалар 21:21-22

+ 9:10 III Патшалар 21:23, IV Патшалар 9:36

+ 9:11 Иремия 29:26, Һошея 9:7

+ 9:13 Маттай 21:8, Марк 11:8, II Патшалар 15:10, III Патшалар 1:34

+ 9:14 IV Патшалар 8:28-29

+ 9:21 II Елъязма 22:7, III Патшалар 21:1

* 9:25 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 9:26 III Патшалар 21:19

+ 9:27 II Елъязма 22:9

+ 9:28 IV Патшалар 23:30

+ 9:31 III Патшалар 16:9-13

+ 9:34 III Патшалар 16:31

+ 9:36 III Патшалар 21:23, IV Патшалар 9:10

+ 10:1 III Патшалар 16:24

+ 10:7 III Патшалар 21:21, IV Патшалар 9:8

+ 10:10 III Патшалар 21:19, III Патшалар 21:21, III Патшалар 21:29

* 10:11 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 10:14 II Елъязма 22:8

+ 10:15 I Елъязма 2:55, Иремия 35:8

+ 10:17 III Патшалар 21:19, III Патшалар 21:21, III Патшалар 21:29

+ 10:18 III Патшалар 16:31-32

+ 10:19 III Патшалар 18:19, III Патшалар 22:6

+ 10:21 III Патшалар 16:32

+ 10:24 III Патшалар 20:39

+ 10:25 III Патшалар 18:40

+ 10:26 IV Патшалар 3:2

+ 10:27 IV Патшалар 23:14

+ 10:29 III Патшалар 12:28

+ 10:30 IV Патшалар 15:12

+ 10:32 IV Патшалар 8:12

+ 10:33 Канун 2:36

• 11:1 II Елъязма 22:10

+ 11:1 IV Патшалар 8:26, IV Патшалар 9:27, Хөкемчеләр 9:5

+ 11:5 I Елъязма 9:25

+ 11:10 II Патшалар 8:7, I Елъязма 18:7

+ 11:12 Канун 17:18-19, I Патшалар 10:24

+ 11:14 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 6:13, II Елъязма 34:31

+ 11:16 Нәхәмия 3:28, Иремия 31:40

+ 11:18 IV Патшалар 10:27

• 12:1 II Елъязма 24

+ 12:3 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43

+ 12:9 Марк 12:41, Лүк 21:1

+ 12:15 IV Патшалар 22:7

+ 12:16 Левиләр 4:24, Левиләр 5:15, Левиләр 7:7, Саннар 18:19

+ 12:17 IV Патшалар 8:12

+ 12:18 III Патшалар 15:18

+ 12:20 II Елъязма 24:23-26

+ 13:1 IV Патшалар 11:2

+ 13:2 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 13:3 Хөкемчеләр 2:14, IV Патшалар 8:12

* 13:4 Фөрьяд итү – ярдәм сорап ялвару.

+ 13:4 Чыгыш 3:7, Чыгыш 3:9

+ 13:5 Хөкемчеләр 3:9

+ 13:6 III Патшалар 16:33

+ 13:11 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 13:12 IV Патшалар 14:8-15

+ 13:14 IV Патшалар 2:12, IV Патшалар 6:17

+ 13:17 III Патшалар 20:26

+ 13:22 IV Патшалар 8:12

+ 13:25 IV Патшалар 13:19

• 14:1 II Елъязма 25:1-4, II Елъязма 25:17-24

+ 14:1 IV Патшалар 12:21

+ 14:4 IV Патшалар 12:3

+ 14:5 IV Патшалар 12:20

+ 14:6 Канун 24:16

+ 14:7 II Патшалар 8:13, Ишагыйя 16:1, Ешуа 15:38

+ 14:9 Хөкемчеләр 9:8-15

+ 14:11 Ешуа 15:10

* 14:13 Терсәк – 45 см.

+ 14:13 Нәхәмия 8:16, Иремия 31:38, Зәкәрия 14:10

+ 14:14 III Патшалар 7:51, IV Патшалар 12:18

+ 14:15 IV Патшалар 13:12

• 14:17 II Елъязма 25:25-28

+ 14:19 Ешуа 10:3

* 14:21 Азария – 15:13 тә Уззия дип бирелгән.

+ 14:22 Канун 2:8, III Патшалар 9:26

+ 14:24 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

* 14:25 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 14:25 Араба диңгезе – ягъни Үле диңгез.

+ 14:25 Саннар 34:8, III Патшалар 8:65, Ешуа 9:13, Юныс 1:1

+ 14:26 Канун 32:36, IV Патшалар 9:8, Чыгыш 3:7, IV Патшалар 13:23

+ 14:28 II Елъязма 8:3

• 15:1 II Елъязма 26:1-4, II Елъязма 26:21-23

+ 15:1 IV Патшалар 14:21

+ 15:3 II Елъязма 25:2

+ 15:4 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43

+ 15:5 Левиләр 13:3, Левиләр 13:46

+ 15:9 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 15:12 IV Патшалар 10:30

* 15:13 Уззия – 14:21 дә Азария дип бирелгән.

+ 15:14 III Патшалар 14:17

+ 15:18 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

* 15:19 Пул – 15:29 да Тиглат-Пилесер дип бирелгән.

+ 15:19 I Елъязма 5:26, Һошея 5:13

+ 15:24 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

+ 15:28 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:16

* 15:29 Тиглат-Пилесер – 15:19 да Пул дип бирелгән.

• 15:32 II Елъязма 27

+ 15:32 IV Патшалар 15:7

+ 15:34 II Елъязма 26:4

+ 15:35 III Патшалар 15:14, III Патшалар 22:43, II Елъязма 23:20

+ 15:37 IV Патшалар 16:5, Ишагыйя 7:1

• 16:1 II Елъязма 28

+ 16:3 III Патшалар 12:28-30, Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 16:4 Канун 12:2

+ 16:5 IV Патшалар 15:37, Ишагыйя 7:1

+ 16:6 Канун 2:8, IV Патшалар 14:22

+ 16:7 IV Патшалар 15:19, IV Патшалар 15:29

+ 16:8 IV Патшалар 12:18

+ 16:9 Ишагыйя 22:6, Амос 1:5, Амос 9:7

+ 16:10 Ишагыйя 8:2

+ 16:14 Чыгыш 27:1, II Елъязма 4:1

+ 16:15 Чыгыш 29:39-41

+ 16:17 III Патшалар 7:27-39, III Патшалар 7:23-26

+ 16:18 Иремия 2:18, Яхәзкыл 16:28, Яхәзкыл 23:12

+ 17:1 IV Патшалар 15:30

+ 17:3 Канун 28:36

+ 17:5 Канун 28:52, IV Патшалар 18:9-12, Амос 3:11

+ 17:6 I Елъязма 5:26

+ 17:7 Левиләр 25:38, Чыгыш 20:2

+ 17:8 Левиләр 18:3, Канун 18:9

+ 17:9 IV Патшалар 18:8

+ 17:10 Чыгыш 23:24

+ 17:12 Чыгыш 20:4-5

+ 17:13 Нәхәмия 9:30, Иремия 18:11, Иремия 36:3

+ 17:14 Канун 9:6, II Елъязма 30:8

+ 17:15 Канун 29:25, Иремия 2:5, Римлыларга хат 1:21, Канун 12:30

+ 17:16 III Патшалар 12:28, III Патшалар 14:15, III Патшалар 16:33, Канун 4:19, IV Патшалар 21:3, IV Патшалар 23:5

+ 17:17 Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 17:19 Иремия 3:8

+ 17:20 IV Патшалар 13:3, IV Патшалар 15:29

+ 17:21 III Патшалар 11:11, III Патшалар 11:31, III Патшалар 12:20, III Патшалар 12:28-30

+ 17:24 Эзра 4:2, Эзра 4:10

+ 17:28 III Патшалар 12:29

+ 17:31 Канун 12:31

+ 17:32 III Патшалар 12:29

+ 17:33 Сефания 1:5

+ 17:34 Яратылыш 32:28, Яратылыш 35:10

+ 17:35 Канун 5:9, Хөкемчеләр 6:10

+ 17:36 Канун 6:13

+ 17:37 Чыгыш 20:5

* 17:40 …алар… – Самареягә күчеп килгән чит халыклар турында сүз баруы ихтимал.

+ 17:41 III Патшалар 18:21

• 18:1 II Елъязма 29:1-2

+ 18:4 Канун 16:21-22, II Елъязма 31:1, Саннар 21:8-9

+ 18:5 IV Патшалар 23:25

+ 18:8 IV Патшалар 17:9

+ 18:9 IV Патшалар 17:3-7, Амос 3:11

+ 18:11 I Елъязма 5:26

+ 18:12 Һошея 14:1

• 18:13 II Елъязма 32:1-19, Ишагыйя 36

+ 18:14 Ешуа 15:39

+ 18:15 III Патшалар 15:18, IV Патшалар 12:18

+ 18:17 Ешуа 15:39, Ишагыйя 7:3

+ 18:18 Ишагыйя 22:20, Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 37:2

+ 18:21 Яхәзкыл 29:6, Ишагыйя 30:2

+ 18:22 IV Патшалар 18:4, II Елъязма 31:1

* 18:25 Вәйран кылу – җимерү, вату; юк итү.

+ 18:26 Эзра 4:7, Даниил 2:4

+ 18:31 III Патшалар 4:25

+ 18:32 Канун 8:7-10

+ 18:34 IV Патшалар 17:24, Ишагыйя 10:9

+ 18:35 Даниил 3:15, IV Патшалар 19:12, Ишагыйя 10:11

• 19:1 II Елъязма 32:20-22, Ишагыйя 37

+ 19:2 Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 22:20, Ишагыйя 36:3

+ 19:3 Һошея 13:13

+ 19:4 II Патшалар 16:12

+ 19:6 Ишагыйя 10:24

+ 19:8 Ешуа 10:29-30

+ 19:12 Яратылыш 11:31

+ 19:13 IV Патшалар 18:33-34

+ 19:15 Канун 6:4, III Патшалар 18:39, Нәхәмия 9:6, Зәбур 85:10, Ишагыйя 44:6

+ 19:16 Зәбур 30:3, Зәбур 70:2, II Елъязма 6:40, Даниил 9:18

+ 19:18 Иремия 16:20, II Елъязма 32:19

+ 19:19 Зәбур 82:19

+ 19:23 Зәбур 19:8

+ 19:25 Ишагыйя 45:7

+ 19:26 Зәбур 128:6

+ 19:27 Зәбур 138:1-2

+ 19:28 Яхәзкыл 29:4, Яхәзкыл 38:4, Амос 4:2, Хабаккук 1:15

+ 19:29 Ишагыйя 7:11

+ 19:30 Ишагыйя 27:6

+ 19:31 Ишагыйя 9:7

+ 19:32 II Патшалар 20:15

+ 19:35 II Патшалар 24:16, I Елъязма 21:15, Нахум 3:3

+ 19:36 Яратылыш 10:11, Юныс 1:2

+ 19:37 Яратылыш 8:4, Иремия 51:27, Эзра 4:2

• 20:1 II Елъязма 32:24-26, Ишагыйя 38:1-8

+ 20:3 IV Патшалар 18:3

+ 20:5 Зәбур 38:13, Зәбур 55:9

+ 20:6 IV Патшалар 19:34

+ 20:8 Хөкемчеләр 6:17

+ 20:11 Ешуа 10:13

• 20:12 II Елъязма 32:31, Ишагыйя 39

+ 20:13 II Елъязма 32:27

+ 20:17 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:10, Иремия 20:5, Иремия 27:19-21, Михә 4:10

+ 20:18 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 25:7, II Елъязма 33:11

+ 20:20 Нәхәмия 2:14, II Елъязма 32:27-33

• 21:1 II Елъязма 33:1-9

+ 21:3 IV Патшалар 18:4, III Патшалар 16:32-33, Канун 16:21, Канун 4:19, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 23:5, Иремия 8:2

+ 21:4 Канун 12:11, III Патшалар 18:29, Иремия 7:30, Иремия 32:34

+ 21:5 III Патшалар 6:36, III Патшалар 7:12

+ 21:6 Левиләр 18:21, Канун 18:10, Левиләр 19:26, Левиләр 19:31

+ 21:8 III Патшалар 9:3, II Елъязма 7:12

+ 21:11 Иремия 15:4, Яратылыш 15:16, III Патшалар 21:26

+ 21:12 I Патшалар 3:11, Иремия 19:3

+ 21:13 III Патшалар 21:21, IV Патшалар 17:6

+ 21:16 IV Патшалар 24:4

+ 21:17 II Елъязма 33:18

+ 21:18 IV Патшалар 21:26, Яхъя 19:41, II Елъязма 33:20

• 21:19 II Елъязма 33:21-25

+ 21:21 IV Патшалар 21:2-7

+ 21:26 IV Патшалар 21:18

• 22:1 II Елъязма 34:1-13

+ 22:1 Ешуа 15:39

+ 22:2 Канун 5:32

+ 22:4 IV Патшалар 12:9-15

+ 22:7 IV Патшалар 12:15

• 22:8 II Елъязма 34:14-28

+ 22:8 Чыгыш 24:7, Канун 31:24-26

+ 22:12 Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5

+ 22:13 Канун 29:27

+ 22:14 Лүк 2:36, Рәсүлләр 21:9, I Көринтлеләргә хат 11:5, Сефания 1:10

+ 22:17 Канун 31:29

+ 22:19 Левиләр 26:31, Иремия 44:22, Ишагыйя 57:15

+ 22:20 IV Патшалар 23:24, Ишагыйя 57:1-2

• 23:1 II Елъязма 34:29-32

+ 23:2 Канун 31:11

* 23:3 Багана… – Аллаһы йортында патшалар басып торган махсус урын.

+ 23:3 IV Патшалар 11:14, II Елъязма 15:12, II Елъязма 29:10, II Елъязма 34:31

+ 23:4 IV Патшалар 21:3, III Патшалар 15:13

+ 23:5 IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 21:3

+ 23:6 Канун 16:21

+ 23:7 Канун 23:17, III Патшалар 14:24

+ 23:9 Яхәзкыл 44:10-14

* 23:10 Тофет – яһүдчә «яндыру урыны» мәгънәсендә.

+ 23:10 Ешуа 15:8, Иремия 7:31-32, Иремия 19:6, Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 23:12 IV Патшалар 21:4-5

+ 23:13 Саннар 21:29, III Патшалар 11:5-7

+ 23:14 Чыгыш 23:24, IV Патшалар 10:27

+ 23:15 III Патшалар 12:28

+ 23:16 Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2

+ 23:17 III Патшалар 13:30-31

+ 23:20 Чыгыш 22:20, Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2

• 23:21 II Елъязма 35:1-19

+ 23:21 Чыгыш 12:3-11, Канун 16:2-8

+ 23:24 Левиләр 19:31, Левиләр 20:27, Канун 18:10-12

+ 23:25 IV Патшалар 18:5

+ 23:26 IV Патшалар 21:11, Иремия 15:4

+ 23:27 IV Патшалар 21:4

• 23:28 II Елъязма 35:20-27

+ 23:29 Иремия 46:2, Ешуа 17:11

* 23:30 Җәсәд – гәүдә.

+ 23:30 IV Патшалар 9:28, I Патшалар 10:1

• 23:31 II Елъязма 36:1-4

+ 23:31 IV Патшалар 24:18

+ 23:33 Саннар 34:11, Иремия 39:5

+ 23:34 IV Патшалар 24:17, Даниил 1:7, Иремия 22:12

• 23:36 II Елъязма 36:5-8

+ 24:1 Иремия 25:1, Даниил 1:1

+ 24:2 IV Патшалар 20:17, IV Патшалар 21:12-14, IV Патшалар 23:27

+ 24:3 IV Патшалар 21:2-7, IV Патшалар 21:16, IV Патшалар 21:23-26

• 24:8 II Елъязма 36:9-10

+ 24:12 IV Патшалар 20:18, Иремия 24:1-2, Яхәзкыл 17:12-13

* 24:13 …алып китте… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «ватып бетерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 24:13 IV Патшалар 20:17, Иремия 20:5, Даниил 1:2

+ 24:15 Канун 28:36, Иремия 24:1, Яхәзкыл 17:12

+ 24:17 IV Патшалар 23:34, Иремия 37:1, Даниил 1:7

• 24:18 II Елъязма 36:11-21, Иремия 39:1-10, Иремия 52:1-27

+ 24:18 IV Патшалар 23:31

+ 24:20 Яхәзкыл 17:15

+ 25:1 Канун 28:52

+ 25:6 Саннар 34:11, IV Патшалар 23:33, Иремия 21:7, Яхәзкыл 23:24

+ 25:7 Сефания 1:8, Канун 28:36, IV Патшалар 20:18

+ 25:8 Иремия 32:1, Иремия 39:9, Иремия 40:1

+ 25:9 Левиләр 26:31, Яхәзкыл 16:41

+ 25:10 Нәхәмия 1:3

+ 25:13 III Патшалар 7:15-37, II Елъязма 4:1-15, Иремия 27:19

+ 25:14 III Патшалар 7:45, III Патшалар 7:50

+ 25:16 III Патшалар 7:47

+ 25:17 III Патшалар 7:15-22

+ 25:18 I Елъязма 6:14, Эзра 7:1, Иремия 21:1, Иремия 29:25, Иремия 37:3

• 25:22 Иремия 40:7-9, Иремия 41:1-3

+ 25:22 IV Патшалар 22:12, Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5, Иремия 40:7

+ 25:23 Ешуа 18:26

+ 25:25 Иремия 36:13

+ 25:26 Иремия 43:4-7

• 25:27 Иремия 52:31-34

+ 25:27 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 24:15, Иремия 27:7

• 1:1 Яратылыш 5, Яратылыш 10, Яратылыш 11:10-26

* 1:1-3 …нәсел шәҗәрәсе… – Нәсел шәҗәрәсендә, гадәттә, ир балалар гына телгә алына.

* 1:6 Рифат – кайбер борынгы язмаларда шулай язылган; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: Дифат. («Яратылыш», 10:3 белән чагыштырыгыз.)

* 1:7 Доданиләр – борынгы грек телендәге тәрҗемәдә: роданиләр.

* 1:17 Арамның угыллары… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә әлеге гыйбарә юк. («Яратылыш», 10:23 белән чагыштырыгыз.)

* 1:19 Пелег – яһүдчә «бүленү» мәгънәсендә.

* 1:22 Эвал – «Яратылыш», 10:28 дә «Обал» дип бирелгән.

+ 1:27 Яратылыш 17:5, Лүк 3:34-36

• 1:28 Яратылыш 25:1-4, Яратылыш 25:12-16, Яратылыш 36:1-19

+ 1:28 Яратылыш 16:15-16, Яратылыш 21:2-3

+ 1:34 Яратылыш 25:25-26, Яратылыш 32:28

* 1:36 …(Тимнадан) Амалык. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә: Тимна һәм Амалык. Тимна – Элифазның җариясе иде. («Яратылыш», 36:12 белән чагыштырыгыз.)

• 1:38 Яратылыш 36:20-30

* 1:39 Һомам – «Яратылыш», 36:22 дә «Һемам» дип бирелгән.

* 1:40 Алян – «Яратылыш», 36:23 тә «Алван» дип бирелгән.

* 1:40 Шефи – «Яратылыш», 36:23 тә «Шефу» дип бирелгән.

* 1:41 Хамран – «Яратылыш», 36:26 да «Хемдан» дип бирелгән.

* 1:42 Ягакан – «Яратылыш», 36:27 дә «Акан» дип бирелгән.

* 1:42 Дишан – кайбер борынгы язмаларда шулай язылган; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: Дишон.

• 1:43 Яратылыш 36:31-39

+ 1:44 Ишагыйя 34:6, Ишагыйя 63:1

+ 1:45 Яратылыш 36:15, Әюб 2:11, Яхәзкыл 25:13

+ 1:51 Яратылыш 36:40-43

+ 2:1 Яратылыш 29:32-35, Яратылыш 30:6-20, Чыгыш 1:1-4

+ 2:3 Яратылыш 38, Яратылыш 46:12, Саннар 26:19-20

+ 2:4 Рут 4:12, Маттай 1:3

+ 2:5 Рут 4:18

+ 2:6 III Патшалар 4:31, Зәбур 88:1

+ 2:7 Ешуа 7:1, Ешуа 7:25

• 2:9 Рут 4:18-22, Маттай 1:3-6

* 2:9 Кәлүбәй – 2:18 дә «Кәлеб» дип бирелә.

+ 2:10 Саннар 1:7, Саннар 2:3

+ 2:13 I Патшалар 16:6-9, I Патшалар 17:13, I Елъязма 20:7

+ 2:16 II Патшалар 2:18

+ 2:17 II Патшалар 19:13, II Патшалар 20:9-10, II Патшалар 17:25

* 2:18 …Кәлебнең үз хатыны Азубадан кызы Яригот туды. – Борынгы латин һәм арамей телендәге тәрҗемәләрдә шулай язылган.

+ 2:20 Чыгыш 31:2

+ 2:21 Саннар 26:29, Саннар 32:39

+ 2:22 Саннар 32:41

+ 2:23 Ешуа 13:13, Ешуа 13:30

+ 2:24 II Патшалар 14:2, I Елъязма 4:5

+ 2:25 I Елъязма 2:9

+ 2:49 Ешуа 15:31, Ешуа 15:17

+ 2:50 I Елъязма 2:19

+ 2:53 I Елъязма 4:2

+ 2:55 IV Патшалар 10:15, Иремия 35:2, Иремия 35:8, Саннар 24:21, Хөкемчеләр 1:16

• 3:1 II Патшалар 3:1-5, II Патшалар 5:14-16

+ 3:1 I Патшалар 25:43, II Патшалар 13:1

+ 3:2 II Патшалар 13:37, II Патшалар 15:10, III Патшалар 1:5-6

+ 3:4 II Патшалар 2:11, II Патшалар 5:4-5

* 3:5 Батшеба – борынгы грек һәм латин телендәге тәрҗемәләрдә шулай язылган; яһүд телендәге төп нөсхәдә: Батшуа.

* 3:5 Шимга – «II Патшалар», 5:14 тә «Шаммуа» дип бирелгән.

+ 3:5 I Елъязма 14:4-7, II Патшалар 11:3

* 3:6-9 Элишама – «II Патшалар», 5:15 тә «Элишуа» дип бирелгән.

+ 3:9 II Патшалар 13:1

+ 3:10 II Елъязма 9:31, II Елъязма 13:1, II Елъязма 14:1, II Елъязма 17:1

+ 3:11 II Елъязма 21:1, II Елъязма 22:1, II Елъязма 24:1

+ 3:12 II Елъязма 25:1, IV Патшалар 15:1, II Елъязма 26:1, II Елъязма 27:1

+ 3:13 II Елъязма 28:1, II Елъязма 29:1, II Елъязма 33:1

+ 3:14 II Елъязма 33:21, II Елъязма 34:1

+ 3:15 II Елъязма 36:11, II Елъязма 36:1, Иремия 22:11

* 3:16 Якөнья – «IV Патшалар», 24:6 да «Яһояхин» дип бирелгән.

+ 3:16 IV Патшалар 24:8-15, II Елъязма 36:9-10

+ 3:19 Эзра 2:2, Эзра 3:2, Нәхәмия 12:1, Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23, Зәкәрия 4:6-10

+ 3:22 Нәхәмия 3:29, Эзра 8:2

+ 4:1 Яратылыш 46:12, I Елъязма 2:4-7

+ 4:2 I Елъязма 2:53

+ 4:4 I Елъязма 2:50-51

+ 4:5 I Елъязма 2:24

* 4:9 Ягбес – яһүд телендәге «авырту» сүзе белән аваздаш.

* 4:13 …һәм Мегонотай. – Латин һәм борынгы грек телендәге тәрҗемәләрдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә әлеге гыйбарә юк.

+ 4:13 Ешуа 15:17, Хөкемчеләр 1:13, Хөкемчеләр 3:9

* 4:14 Ге-Харашим – яһүдчә «һөнәрчеләр үзәне» мәгънәсендә.

+ 4:15 Саннар 13:6, Саннар 13:31

+ 4:21 Яратылыш 38:5, Саннар 26:20

+ 4:24 Саннар 26:12-14

+ 4:28 Ешуа 19:1-9

+ 4:41 II Елъязма 29:1, II Елъязма 20:1, II Елъязма 26:7

+ 4:42 Яратылыш 36:8

+ 4:43 I Патшалар 15:8, I Патшалар 30:17

* 5:1 Атасының ятагын мәсхәрә иткән – «Яратылыш», 35:22 не карагыз.

+ 5:1 Яратылыш 29:32, Яратылыш 35:22, Яратылыш 49:3-4, Яратылыш 48:15-22

+ 5:2 Яратылыш 49:8-10, Михә 5:2

+ 5:3 Яратылыш 46:9, Чыгыш 6:14, Саннар 26:5-6

* 5:6 Тилгат-Пилнеһесер – «IV Патшалар», 15:29, 16:7, 16:10 да «Тиглат-Пилесер» дип бирелгән.

+ 5:6 II Елъязма 28:20

+ 5:7 Саннар 32:38

+ 5:9 Ешуа 22:9

+ 5:10 I Елъязма 5:19, I Елъязма 27:31, Зәбур 82:7

+ 5:11 Канун 3:10, Ешуа 12:5, Ешуа 13:11

+ 5:16 Җырлар җыры 2:1, Рәсүлләр 9:35

+ 5:17 II Елъязма 27:1, IV Патшалар 14:23

* 5:18 Көнчыгыш менашшелар – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Менашше ыругының бер яртысы. Менашше ыругының бер яртысы Үрдүн елгасыннан көнчыгышта, икенче яртысы көнбатышта яшәгән.

+ 5:22 IV Патшалар 15:29, IV Патшалар 17:6

+ 5:23 Канун 3:9, Җырлар җыры 4:8, Яхәзкыл 27:5

+ 5:26 IV Патшалар 15:19, IV Патшалар 15:29, IV Патшалар 17:6, IV Патшалар 18:11

• 6:1 Эзра 7:1-5

+ 6:1 Яратылыш 46:11, Чыгыш 6:16, Саннар 26:57

+ 6:2 Чыгыш 6:18

+ 6:3 Саннар 26:59, Левиләр 10:1, Левиләр 10:12

+ 6:4 Саннар 25:7

+ 6:8 II Патшалар 8:17, III Патшалар 2:35

+ 6:9 III Патшалар 4:2

+ 6:12 I Елъязма 9:11, Нәхәмия 11:11

+ 6:14 IV Патшалар 25:18, Эзра 7:1, Иремия 52:24

+ 6:15 II Елъязма 36:20

+ 6:16 Яратылыш 46:11, Чыгыш 6:16, Саннар 26:57

+ 6:18 Чыгыш 6:18

+ 6:19 Чыгыш 6:19, I Елъязма 23:21

* 6:22 Амминадаб – «Чыгыш», 6:18 дә «Исһар» дип бирелә.

+ 6:23 Чыгыш 6:24

+ 6:31 I Елъязма 16:1-6

+ 6:32 II Елъязма 5:2

+ 6:33 I Елъязма 15:17, I Елъязма 25:1

+ 6:39 I Елъязма 15:17, I Елъязма 25:1, II Елъязма 5:12

+ 6:44 I Елъязма 15:17, I Елъязма 25:1, II Елъязма 5:12

+ 6:49 Чыгыш 30:7, Левиләр 1:7, Левиләр 4:20

+ 6:50 I Елъязма 6:4-8

• 6:54 Саннар 35:1-8, Ешуа 21:1-42

+ 6:54 Чыгыш 6:16-19, Саннар 3:17-20

+ 6:56 Ешуа 14:13

* 6:57 Сыену шәһәре – «Саннар», 35:6-34 не карагыз.

+ 7:1 Яратылыш 46:13, Саннар 26:23

+ 7:5 Саннар 1:29

+ 7:6 Яратылыш 46:21, Саннар 26:38, I Елъязма 8:1-5

* 7:13 Шаллум – «Яратылыш», 46:24 тә һәм «Саннар», 26:49 да «Шиллем» дип бирелгән.

+ 7:13 Яратылыш 46:24-25, Саннар 26:48-49, Яратылыш 30:7-8

+ 7:14 Саннар 26:31, Яратылыш 50:23, Саннар 32:39

+ 7:15 Саннар 26:33, Саннар 27:1

* 7:16 Мәгакәһ – 7:15 тә телгә алынган Мәгакәһнең адашы булу ихтимал.

+ 7:19 Саннар 26:32, Ешуа 17:2

+ 7:20 Саннар 26:35-37

* 7:23 Берига – яһүдчә «бәла» мәгънәсендә.

+ 7:24 Ешуа 16:3, Ешуа 16:5

+ 7:26 Саннар 1:10, Саннар 7:48

+ 7:27 Саннар 13:9, Саннар 13:17

* 7:29 Йосыф – Менашшеның атасы.

+ 7:29 Ешуа 17:11

+ 7:30 Яратылыш 46:17-18, Саннар 26:44-46

+ 8:2 Яратылыш 46:21, Саннар 26:38-41, I Елъязма 7:6-12

+ 8:12 Эзра 2:33

• 8:29 I Елъязма 9:35-44

* 8:29 Ягыил – яһүд телендәге төп нөсхәдә шушы урында бу исем юк. (9:35 белән чагыштырыгыз.)

* 8:33 Эшбагал – «II Патшалар», 2:8 дә «Иш-Бошет» дип бирелгән.

+ 8:33 I Патшалар 9:1, I Патшалар 14:51, I Патшалар 14:49, I Патшалар 31:2, I Елъязма 10:2

* 8:34 Мериб-Багал – «II Патшалар», 4:4 тә «Мепибошет» дип бирелгән.

+ 8:34 I Патшалар 14:49, I Патшалар 31:2, I Елъязма 9:40, I Елъязма 10:2, II Патшалар 9:12

• 9:1 Нәхәмия 11:1-22

+ 9:1 II Елъязма 36:20

+ 9:2 Эзра 2:70, Нәхәмия 7:73

+ 9:4 I Елъязма 2:5-6, Яратылыш 38:29, Яратылыш 38:5, Яратылыш 38:30

+ 9:17 Эзра 2:42, Нәхәмия 7:45

* 9:19 Изге чатыр – ягъни Раббы йорты.

+ 9:20 Саннар 25:7-13

+ 9:21 I Елъязма 26:2

* 9:22 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 9:22 II Елъязма 8:14

+ 9:25 IV Патшалар 11:5

+ 9:27 Саннар 1:53

+ 9:30 Чыгыш 30:23-25

+ 9:32 Левиләр 24:5-9

+ 9:33 Нәхәмия 10:39, Зәбур 133:1

• 9:35 I Елъязма 8:29-38

+ 9:39 I Патшалар 9:1, I Патшалар 14:51

• 10:1 I Патшалар 31

+ 10:1 I Патшалар 28:4

+ 10:2 I Патшалар 14:49, I Елъязма 8:33, I Елъязма 9:39

+ 10:4 Хөкемчеләр 9:54, II Патшалар 1:10

+ 10:9 II Патшалар 1:20

+ 10:10 Хөкемчеләр 16:23, I Патшалар 5:2

+ 10:11 I Патшалар 11:1-11, II Патшалар 21:10

+ 10:12 II Патшалар 21:12

+ 10:13 I Патшалар 13:13, I Патшалар 15:23, I Патшалар 28:7

• 11:1 II Патшалар 5:1-3, II Патшалар 5:6-10

+ 11:2 I Патшалар 18:13, Зәбур 77:71

+ 11:3 I Патшалар 16:13

+ 11:4 Ешуа 15:63, Хөкемчеләр 1:8, Хөкемчеләр 1:21

+ 11:6 II Патшалар 8:16

+ 11:8 III Патшалар 9:15, III Патшалар 9:24, III Патшалар 11:27, II Елъязма 32:5

+ 11:9 Эстер 9:4

• 11:10 II Патшалар 23:8-39, I Елъязма 27:1-15

+ 11:15 I Патшалар 22:1, II Патшалар 5:18

+ 11:18 I Патшалар 7:6

+ 11:20 II Патшалар 2:18

+ 11:22 Ешуа 15:21, II Патшалар 8:18

* 11:23 Терсәк – 45 см.

* 11:23 Күшә – туку станында буй җепне чорный торган вал.

+ 11:23 I Патшалар 17:50

+ 11:26 II Патшалар 2:18-23

* 11:33 …бахуримлы… – «II Патшалар», 23:31 дә «бархуримлы» дип бирелгән.

+ 11:41 II Патшалар 11:3-17

+ 12:1 I Патшалар 27:6

+ 12:2 Хөкемчеләр 3:15, Хөкемчеләр 20:16

+ 12:8 Канун 33:20

+ 12:15 Ешуа 3:15

+ 12:19 I Патшалар 29:2-9

+ 12:23 I Патшалар 15:28, I Патшалар 16:13, I Патшалар 28:17

+ 12:28 II Патшалар 8:17

• 13:1 II Патшалар 6:1-11

+ 13:6 Ешуа 15:9, Ешуа 15:60, I Патшалар 7:1-2, Чыгыш 25:22

+ 13:9 Саннар 4:15

* 13:11 Перес-Узза – яһүдчә «Уззага ачуы чыккан» мәгънәсендә.

+ 13:14 I Елъязма 26:4-5

• 14:1 II Патшалар 5:11-16

+ 14:1 III Патшалар 5:1

+ 14:4 I Елъязма 3:5-8

* 14:5 Элпелет – 3:6-9 да «Элифелет» дип бирелә.

* 14:7 Быгыльяда – 3:6-9 да «Эльяда» дип бирелә.

• 14:8 II Патшалар 5:17-25

+ 14:9 II Патшалар 23:13

* 14:11 Багал-Перасим – яһүдчә «Аллаһы җимерде» мәгънәсендә.

+ 14:11 Ишагыйя 28:21

+ 14:15 IV Патшалар 7:6

+ 14:17 Чыгыш 15:14-16, Чыгыш 23:27, Канун 2:25

+ 15:4 I Елъязма 6:16-30

+ 15:11 II Патшалар 20:25

+ 15:13 I Елъязма 13:7-11

+ 15:15 Чыгыш 25:14, Саннар 7:9

+ 15:16 II Елъязма 5:12, Зәбур 150:3-5

+ 15:17 I Елъязма 6:33, I Елъязма 6:39, I Елъязма 6:44

+ 15:19 III Патшалар 4:31, Зәбур 88:1

* 15:20 Аламот – әлеге яһүд сүзенең мәгънәсе анык түгел; музыкаль атама булуы ихтимал.

* 15:21 Шемини – әлеге яһүд сүзенең мәгънәсе анык түгел; музыкаль атама булуы ихтимал.

+ 15:24 Саннар 10:8

• 15:25 II Патшалар 6:12-19

+ 15:26 Саннар 23:1, Әюб 42:8

+ 15:29 I Патшалар 14:49, I Патшалар 18:20-28, I Патшалар 19:11-17, Зәбур 150:4

+ 16:1 I Елъязма 15:1

+ 16:4 I Елъязма 6:31

+ 16:5 I Елъязма 6:39

• 16:7 Зәбур 104:1-15, Зәбур 95, Зәбур 105:1, Зәбур 105:47-48

* 16:8 Яд итү – телгә алу, искә төшерү.

+ 16:8 Ишагыйя 12:4

+ 16:9 Иремия 21:2

+ 16:11 Зәбур 23:6, Зәбур 26:8

+ 16:12 Зәбур 76:12-13

+ 16:14 Ишагыйя 26:9

+ 16:15 Канун 7:9

+ 16:16 Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3

+ 16:18 Яратылыш 35:11-12

+ 16:19 Канун 7:7, Канун 26:5

+ 16:21 Яратылыш 12:17, Яратылыш 20:3

* 16:22 …сайлаган… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: май сөрткән.

+ 16:22 Яратылыш 20:7

+ 16:24 Зәбур 9:2

+ 16:25 II Патшалар 22:4, Зәбур 17:4, Зәбур 144:3, Чыгыш 18:11

+ 16:26 Ишагыйя 44:24, Иремия 10:12

+ 16:28 Зәбур 28:1

+ 16:31 Ишагыйя 44:23, Ишагыйя 49:13, Зәбур 92:1

+ 16:32 Зәбур 97:7

+ 16:33 Зәбур 9:9

+ 16:34 II Елъязма 5:13, II Елъязма 20:21, Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 16:36 Зәбур 40:14

+ 16:37 I Елъязма 16:5

+ 16:39 I Елъязма 15:11, III Патшалар 3:4

+ 16:40 Чыгыш 29:38

+ 16:41 I Елъязма 6:33

+ 16:42 I Елъязма 25:1, Зәбур 38:1

• 16:43 II Патшалар 6:19

+ 17:1 II Патшалар 7:1, II Патшалар 12:1

+ 17:7 I Патшалар 16:11-13, Зәбур 77:70

+ 17:8 I Патшалар 18:14

+ 17:9 Хөкемчеләр 2:14-16, I Патшалар 12:11

+ 17:11 III Патшалар 2:10

+ 17:12 III Патшалар 8:19

+ 17:13 Зәбур 88:27, II Көринтлеләргә хат 6:18, Гыйбриләргә хат 1:5

* 17:14 …йортым… – Биредә «халык» мәгънәсендә.

+ 17:14 Зәбур 88:5, Зәбур 88:30, Зәбур 88:36-37, Зәбур 131:12, Яхъя 7:42

* 17:15 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

• 17:16 II Патшалар 7:18-29

+ 17:20 Чыгыш 15:11

+ 17:21 Канун 4:7, Канун 26:19, Канун 33:29

• 18:1 II Патшалар 8:1-14

+ 18:3 I Патшалар 14:47

+ 18:4 Ешуа 11:6

+ 18:7 IV Патшалар 11:10, II Елъязма 23:9

+ 18:8 III Патшалар 7:15-47

* 18:9-10 Тогу – «II Патшалар», 8:9-10 да «Тогый» дип бирелгән.

* 18:9-10 Һадорам – «II Патшалар», 8:9-10 да «Йорам» дип бирелгән.

+ 18:11 III Патшалар 7:51

+ 18:13 Яратылыш 25:23, Яратылыш 27:40, Саннар 24:18

• 18:14 II Патшалар 8:15-18, II Патшалар 20:23-26

+ 18:15 II Патшалар 2:13, I Елъязма 11:6, III Патшалар 4:3

* 18:16 Әбумәлик – «II Патшалар», 8:17 дә «Әхимәлик» дип бирелгән.

* 18:16 Шавша – «II Патшалар», 8:17 дә «Сераяһ» дип бирелгән.

+ 18:16 II Патшалар 15:24, II Патшалар 20:25, I Елъязма 24:3

* 18:17 Керетиләр һәм пелетиләр – шушы исемдәге халыклар арасыннан ялланган патша җансакчылары.

+ 18:17 II Патшалар 23:20, III Патшалар 2:35, III Патшалар 4:4

• 19:1 II Патшалар 10

+ 19:1 I Патшалар 11:1

* 19:6 Талант – 30 кг.

+ 19:6 II Патшалар 8:3

+ 19:7 Саннар 21:30, Ешуа 13:9, Ешуа 13:16

+ 19:11 I Елъязма 18:12

+ 19:13 I Патшалар 3:18

* 19:16 Шофак – «II Патшалар», 10:16 да «Шобак» дип бирелгән.

+ 19:16 III Патшалар 11:23

• 20:1 II Патшалар 11:1, II Патшалар 12:26-31, II Патшалар 21:18-22

+ 20:1 II Патшалар 11:1, Канун 3:11

* 20:4 Рефаимнәр – гадәттән тыш зур гәүдәле алыплар нәселе; аларның нәселбашы – Рафа.

* 20:4 Сиппай – «II Патшалар», 21:18 дә «Сәп» дип бирелгән.

+ 20:4 Канун 2:11

+ 20:5 I Патшалар 17:7

+ 20:7 I Патшалар 16:9, II Патшалар 13:3, I Елъязма 2:13

+ 20:8 Ешуа 11:22

• 21:1 II Патшалар 24:1-9

+ 21:1 Әюб 1:6, Зәкәрия 3:1, Маттай 4:3, I Көринтлеләргә хат 7:5, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Ачылыш 12:9-10

+ 21:2 Хөкемчеләр 20:1, Саннар 1:2-4

+ 21:3 Канун 1:11

+ 21:5 Хөкемчеләр 20:17, I Патшалар 11:8

+ 21:6 I Елъязма 27:24

• 21:7 II Патшалар 24:10-17

+ 21:8 II Патшалар 12:13, I Патшалар 13:13

+ 21:9 I Патшалар 22:5

+ 21:13 Зәбур 118:156

+ 21:14 Чыгыш 30:12

* 21:15 Орнан – «II Патшалар», 24:16 да «Орна» дип бирелгән.

+ 21:15 IV Патшалар 19:35, II Елъязма 32:21, Ишагыйя 37:36, Рәсүлләр 12:23, Юныс 3:9

• 21:18 II Патшалар 24:18-25

+ 21:22 Саннар 16:47-48

+ 21:23 III Патшалар 19:21

* 21:25 Шәкыл – 10 гр.

+ 21:26 II Елъязма 3:1, Левиләр 9:24, Хөкемчеләр 6:21, III Патшалар 18:38

+ 21:29 I Елъязма 16:39, II Елъязма 1:3

+ 22:1 II Елъязма 3:1

+ 22:2 III Патшалар 5:17

+ 22:3 III Патшалар 7:47

+ 22:4 III Патшалар 5:6

+ 22:5 I Елъязма 29:1

+ 22:7 II Патшалар 7:2, III Патшалар 8:17, I Елъязма 17:1

+ 22:8 III Патшалар 5:3, I Елъязма 28:3

* 22:9 Сөләйман – яһүд телендәге «тынычлык» сүзе белән аваздаш.

+ 22:9 III Патшалар 5:4, III Патшалар 4:24

+ 22:10 II Патшалар 7:13-14

+ 22:13 Ешуа 1:6, I Елъязма 28:20

+ 22:18 I Елъязма 23:25

+ 23:1 I Елъязма 29:28

+ 23:3 Саннар 4:3

+ 23:5 II Елъязма 29:26, Нәхәмия 12:36

+ 23:6 Чыгыш 6:16, Саннар 26:57

+ 23:7 I Елъязма 26:21-22

+ 23:8 I Елъязма 29:8

+ 23:12 Чыгыш 6:18, I Елъязма 6:18

+ 23:13 Чыгыш 6:20, Чыгыш 28:1, Саннар 6:22-27

+ 23:14 Канун 33:1

+ 23:15 Чыгыш 18:3-5

+ 23:16 I Елъязма 26:24

+ 23:17 I Елъязма 26:25

+ 23:19 I Елъязма 24:23

+ 23:20 I Елъязма 24:24

+ 23:21 Чыгыш 6:19, I Елъязма 23:21

+ 23:22 Саннар 36:8

+ 23:23 I Елъязма 24:30

+ 23:24 Саннар 4:3, Саннар 8:24-25, II Елъязма 31:17, Эзра 3:8

+ 23:25 I Елъязма 22:18

+ 23:28 Саннар 3:6-9

+ 23:31 Саннар 28:9-15

+ 24:1 Чыгыш 6:23

+ 24:2 Левиләр 10:2, Саннар 3:4

+ 24:3 II Патшалар 8:17

+ 24:7 Эзра 2:36, Нәхәмия 7:39

+ 24:10 Лүк 1:5

+ 24:20 I Елъязма 23:13-23

+ 24:23 I Елъязма 26:31

+ 24:31 I Елъязма 25:8, I Елъязма 26:13, Нәхәмия 11:1

+ 25:1 I Елъязма 6:33, I Елъязма 6:39, I Елъязма 15:17, I Елъязма 16:42

* 25:3 Шимгый – яһүд телендәге төп нөсхәдә шушы урында әлеге исем юк.

* 25:3 Пәйгамбәрлек кылу – 25:1-3 тә кабатланган әлеге гыйбарә яһүд телендә «җыр җырлау» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 25:8 I Елъязма 26:13

+ 26:2 I Елъязма 9:21

+ 26:4 I Елъязма 15:18, I Елъязма 15:21, I Елъязма 15:24

+ 26:5 II Патшалар 6:11, I Елъязма 13:14

+ 26:8 I Елъязма 16:38

+ 26:13 I Елъязма 25:8

+ 26:15 Нәхәмия 12:25

+ 26:21 I Елъязма 23:7-8

+ 26:24 I Елъязма 23:16

+ 26:25 I Елъязма 23:16

+ 26:26 II Патшалар 8:11

+ 26:29 Нәхәмия 11:16

+ 26:30 I Елъязма 27:17

+ 26:31 I Елъязма 24:23, Ешуа 21:39, I Елъязма 6:81

• 27:1 II Патшалар 23:8-39, I Елъязма 11:10-47

+ 27:3 Саннар 26:19-20

+ 27:5 II Патшалар 8:18

+ 27:7 II Патшалар 2:18-23

+ 27:11 II Патшалар 21:18, I Елъязма 20:4

+ 27:15 Ешуа 15:17, Хөкемчеләр 1:13, Хөкемчеләр 3:9, I Елъязма 4:13

+ 27:17 I Елъязма 26:30, I Елъязма 24:3

+ 27:23 Яратылыш 15:5

+ 27:24 I Елъязма 21:6-7

+ 27:31 I Елъязма 5:10, Зәбур 82:7

+ 27:33 II Патшалар 15:12, II Патшалар 16:20, II Патшалар 15:37, II Патшалар 17:7, III Патшалар 4:5

+ 27:34 I Елъязма 11:6

+ 28:1 I Елъязма 23:2

+ 28:2 Ишагыйя 60:13, Ишагыйя 66:1, Яхәзкыл 43:7, II Патшалар 7:1, I Елъязма 17:1

+ 28:3 II Патшалар 7:5, III Патшалар 5:3, I Елъязма 22:8

+ 28:4 I Патшалар 16:12-13, I Елъязма 17:27, Яратылыш 49:8, Зәбур 77:68, I Елъязма 5:2

+ 28:5 I Елъязма 3:1-9, I Елъязма 14:3-7, I Елъязма 22:9, II Елъязма 1:8, II Елъязма 6:10

+ 28:6 II Патшалар 7:13-14

+ 28:9 I Елъязма 29:17, Гыйбрәтле сүзләр 17:3, III Патшалар 8:39, II Елъязма 6:30, Рәсүлләр 1:24, II Елъязма 15:2, Ишагыйя 55:6, Иремия 29:13

+ 28:13 I Елъязма 23:6, I Елъязма 24:6

+ 28:18 Чыгыш 25:20, Зәбур 17:11, Зәбур 98:1

+ 28:19 Чыгыш 25:40

+ 28:20 Ешуа 1:6, I Елъязма 22:13

+ 29:1 III Патшалар 3:7, I Елъязма 22:5

+ 29:4 Яратылыш 10:29, III Патшалар 9:28, Әюб 22:24

+ 29:5 Чыгыш 25:2

* 29:7 Дарик – 10 гр.

+ 29:8 I Елъязма 23:7-8

+ 29:9 II Көринтлеләргә хат 9:7

+ 29:11 Зәбур 23:1, Зәбур 88:12

+ 29:12 III Патшалар 3:13, II Елъязма 20:6

+ 29:15 Левиләр 25:23, Зәбур 38:13, Зәбур 118:19, Әюб 14:2, Зәбур 101:12, Зәбур 143:4

+ 29:16 Хәггәй 2:8

+ 29:17 I Елъязма 28:9, Гыйбрәтле сүзләр 17:3

+ 29:19 I Елъязма 22:14

+ 29:22 III Патшалар 1:39, III Патшалар 2:35

+ 29:23 III Патшалар 2:12

+ 29:25 II Елъязма 1:1, III Патшалар 3:13, II Елъязма 1:12

+ 29:27 II Патшалар 2:11, II Патшалар 5:4-5, III Патшалар 2:11

+ 29:29 I Патшалар 16:13, II Патшалар 7:2, I Патшалар 22:5

• 1:1 III Патшалар 3:4-14

+ 1:1 I Елъязма 29:25

+ 1:3 I Елъязма 16:39, I Елъязма 21:29

+ 1:4 I Елъязма 13:5-6, II Патшалар 6:17, I Елъязма 15:1

+ 1:5 Чыгыш 31:2, Чыгыш 27:1, Чыгыш 38:1

+ 1:8 I Елъязма 28:5

+ 1:9 III Патшалар 8:26, II Елъязма 6:17, Яратылыш 13:16, Яратылыш 28:14

+ 1:12 III Патшалар 4:29-31, III Патшалар 5:12, III Патшалар 10:23, Вәгазьче 1:16

• 1:14 III Патшалар 10:26-29

+ 1:14 III Патшалар 4:26, III Патшалар 9:19

+ 1:16 Канун 17:16

* 1:17 Шәкыл – 10 гр.

• 2:1 III Патшалар 5

+ 2:3 I Елъязма 14:1

+ 2:5 Зәбур 134:5

+ 2:6 III Патшалар 8:27, II Елъязма 6:18, Ишагыйя 66:1

+ 2:7 I Елъязма 22:15

* 2:8 Бәкам – русчасы: сандал.

* 2:10 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 2:10 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 2:11 III Патшалар 10:9

+ 2:13 III Патшалар 7:13-14

+ 2:16 Ешуа 19:46

+ 2:17 I Елъязма 22:2

• 3:1 III Патшалар 6, III Патшалар 7:15-21

+ 3:1 Яратылыш 22:2, I Елъязма 22:1

* 3:3 Терсәк – 45 см.

* 3:4 …егерме… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: йөз егерме.

* 3:8 Талант – 30 кг.

+ 3:10 Чыгыш 25:18-20

+ 3:14 Чыгыш 26:31

+ 3:15 IV Патшалар 25:16-17, Иремия 52:21-23

• 4:1 III Патшалар 7:23-51

+ 4:1 II Елъязма 7:7, II Елъязма 8:12

* 4:2 Диңгез – Раббы йорты ишегалдындагы «диңгез» дип аталган бассейн.

+ 4:2 IV Патшалар 16:17

* 4:5 Уч – 7,5 см.

+ 4:6 Яхәзкыл 40:38

+ 4:7 Чыгыш 25:31-39

* 4:17 Середа – «III Патшалар», 7:46 да «Саретан» дип бирелгән.

• 5:2 III Патшалар 8:1-13

+ 5:2 II Патшалар 6:12

+ 5:8 Чыгыш 25:22, Чыгыш 26:33-34, II Елъязма 3:10-13, Чыгыш 25:13-15

+ 5:10 Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:10, Чыгыш 25:21, Чыгыш 40:20, Канун 10:5

+ 5:11 I Елъязма 24:1-9

+ 5:12 I Елъязма 6:33, I Елъязма 6:39, I Елъязма 25:1, I Елъязма 15:16, Зәбур 150:3-5

+ 5:13 I Елъязма 16:42, I Елъязма 16:34, Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 5:14 Чыгыш 40:34-35

+ 6:1 Зәбур 17:12, Зәбур 96:2

• 6:3 III Патшалар 8:14-21

+ 6:3 II Патшалар 6:18

+ 6:6 II Патшалар 7:6-8, I Елъязма 17:5-7

+ 6:7 II Патшалар 7:2, I Елъязма 17:1, I Елъязма 22:7

+ 6:9 II Патшалар 7:12-13

+ 6:10 I Елъязма 28:5

• 6:12 III Патшалар 8:22-53

+ 6:12 Эзра 9:5

+ 6:14 Чыгыш 15:11

+ 6:16 II Патшалар 7:16, III Патшалар 2:4

+ 6:17 II Елъязма 1:9

+ 6:18 II Елъязма 2:6, Ишагыйя 66:1

+ 6:20 Канун 12:11

+ 6:22 Чыгыш 22:11

+ 6:24 Левиләр 26:17

+ 6:26 Канун 11:17, III Патшалар 17:1

+ 6:27 I Патшалар 12:23

+ 6:28 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Амос 4:9, Хәггәй 2:17

+ 6:30 I Елъязма 28:9, Зәбур 43:20, Гыйбрәтле сүзләр 15:11, Рәсүлләр 1:24

+ 6:32 Зәбур 101:16

+ 6:36 Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 3:2, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 6:37 Левиләр 26:40, Нәхәмия 9:2, Даниил 9:4-5

+ 6:38 Иремия 29:12-14

+ 6:40 Нәхәмия 1:6, Нәхәмия 1:11, Зәбур 129:2

+ 6:41 Әюб 29:14, Зәбур 131:8-9

* 6:42 …сайлаган… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: май сөрткән.

+ 6:42 Зәбур 131:10

• 7:1 III Патшалар 8:62-66

+ 7:1 Левиләр 9:24, Хөкемчеләр 6:21, III Патшалар 18:38, I Елъязма 21:26, Чыгыш 40:34-35, II Елъязма 5:14

+ 7:3 Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 7:7 II Елъязма 4:1

+ 7:8 Левиләр 23:34

• 7:11 III Патшалар 9:1-9

+ 7:12 III Патшалар 3:5

+ 7:13 II Елъязма 6:26, II Елъязма 6:28

+ 7:14 II Елъязма 12:7

+ 7:15 II Елъязма 6:40

+ 7:16 Канун 11:12

+ 7:18 III Патшалар 2:4

+ 7:20 Канун 4:26, Канун 28:37

+ 7:21 Левиләр 26:32, Канун 29:24, Иремия 22:8, Иремия 52:13

• 8:1 III Патшалар 9:10-28

+ 8:1 III Патшалар 6:38, III Патшалар 7:1

+ 8:5 Ешуа 16:3, Ешуа 16:5, Канун 3:5

+ 8:9 Левиләр 25:9, III Патшалар 5:13

+ 8:11 III Патшалар 3:1, III Патшалар 7:8

+ 8:12 II Елъязма 4:1, II Елъязма 7:7

+ 8:13 Канун 16:1-17

+ 8:14 I Елъязма 24:6, I Елъязма 25:1, I Елъязма 9:22

* 8:17 Элот – «IV Патшалар», 16:6 да «Элат» дип бирелгән.

+ 8:17 Канун 2:8, IV Патшалар 14:22

+ 8:18 Яратылыш 10:29, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Әюб 28:16, Зәбур 44:10, Ишагыйя 13:12

• 9:1 III Патшалар 10:1-13

+ 9:1 Зәбур 71:10, Зәбур 71:15, Ишагыйя 60:6, Иремия 6:20, Яхәзкыл 27:22, Яхәзкыл 38:13, Йоил 3:8, III Патшалар 4:34, Маттай 12:42, Лүк 11:31

* 9:4 …Раббы йортында патша китергән корбаннарны… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Раббы йортына илтүче өске каттагы бүлмә.

+ 9:8 II Елъязма 2:11, II Патшалар 8:15

+ 9:10 III Патшалар 9:27-28

• 9:13 III Патшалар 10:14-29

* 9:15 Бека – 5 гр.

+ 9:16 III Патшалар 14:26, III Патшалар 7:2

* 9:21 Таршиш кораблары – ягъни сәүдә кораблары.

+ 9:21 III Патшалар 22:48

+ 9:22 III Патшалар 3:12-13, II Елъязма 1:12

+ 9:23 III Патшалар 4:34, III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

+ 9:25 III Патшалар 4:26, II Елъязма 1:14-17, III Патшалар 9:19, III Патшалар 4:26

+ 9:26 III Патшалар 4:21

+ 9:28 Канун 17:16, II Елъязма 1:14-16

• 9:29 III Патшалар 11:41-43

* 9:29 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

* 9:29 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

* 9:31 Дәфен кылу – мәет күмү.

• 10:1 III Патшалар 12:1-23

+ 10:1 Хөкемчеләр 9:6

+ 10:2 III Патшалар 11:26, III Патшалар 11:40

+ 10:4 III Патшалар 4:7, III Патшалар 4:22, III Патшалар 9:15

+ 10:15 III Патшалар 11:31

+ 10:16 II Патшалар 20:1

* 10:18 Һадорам – «III Патшалар», 12:18 дә «Адунирам» дип бирелгән.

+ 10:18 III Патшалар 4:6, III Патшалар 5:14

+ 11:2 II Елъязма 12:5, II Елъязма 12:15

+ 11:5 II Елъязма 8:5

+ 11:14 Саннар 35:2-3

* 11:15 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 11:15 III Патшалар 12:31, III Патшалар 13:33, Левиләр 17:7, III Патшалар 12:28

+ 11:18 I Патшалар 16:6, I Патшалар 17:13

+ 11:22 Канун 21:15-17

• 12:1 III Патшалар 14:22-28

+ 12:2 III Патшалар 11:40

* 12:3 Лубиләр – ягъни ливиялеләр.

+ 12:4 II Елъязма 11:5-12

+ 12:5 III Патшалар 12:22, II Елъязма 11:2

+ 12:6 Чыгыш 9:27

+ 12:9 III Патшалар 10:17

+ 12:12 II Елъязма 19:3

• 12:13 III Патшалар 14:29-31

+ 12:15 III Патшалар 12:22, II Елъязма 11:2, II Елъязма 12:5, II Елъязма 9:29, II Елъязма 13:22

• 13:1 III Патшалар 15:1-24

* 13:2 Микәя – «III Патшалар», 15:2 дә аның исеме Мәгакәһ дип бирелгән.

* 13:5 Тоз килешүе – «мәңге какшамас килешү» мәгънәсендә.

+ 13:5 II Патшалар 7:12-13

+ 13:6 III Патшалар 11:26

+ 13:8 III Патшалар 12:28

+ 13:9 II Елъязма 11:14, Иремия 5:7, Иремия 16:20

+ 13:12 Саннар 10:9

+ 13:20 III Патшалар 14:20

+ 13:22 II Елъязма 9:29, II Елъязма 12:15

• 14:2 III Патшалар 15:9-12

+ 14:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13

+ 14:6 II Елъязма 11:5, II Елъязма 15:15, II Елъязма 20:30

+ 14:9 Ешуа 15:44, II Елъязма 11:8

* 14:13 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 14:14 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 14:14 Яратылыш 10:19, Яратылыш 20:1, Яратылыш 26:1, II Елъязма 17:10, II Елъязма 20:29

+ 15:1 Саннар 24:2, II Елъязма 20:14, II Елъязма 24:20

+ 15:2 I Елъязма 28:9, Ишагыйя 55:6, Иремия 29:13

+ 15:6 Марк 13:8

+ 15:7 Ешуа 1:6-7

+ 15:9 II Елъязма 11:16

+ 15:11 II Елъязма 14:15

+ 15:12 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 29:10, II Елъязма 34:31

+ 15:13 Канун 13:6-9

+ 15:15 II Елъязма 14:6, II Елъязма 20:30

+ 15:16 III Патшалар 15:13-15, IV Патшалар 23:4, IV Патшалар 23:6, IV Патшалар 23:12

• 16:1 III Патшалар 15:17-22

+ 16:2 III Патшалар 14:26, IV Патшалар 12:18

+ 16:7 Ишагыйя 31:1, Иремия 17:5

+ 16:8 II Елъязма 12:3, II Елъязма 14:9

+ 16:9 Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Иремия 16:17, Иремия 32:19, Зәкәрия 4:10, III Патшалар 15:32

+ 16:10 II Елъязма 18:26

+ 17:2 II Елъязма 11:5

+ 17:4 III Патшалар 12:28

+ 17:10 II Елъязма 14:14, II Елъязма 20:29

• 18:1 III Патшалар 22:4-35

+ 18:1 II Елъязма 21:6

+ 18:2 Канун 4:43, Ешуа 21:38-39

+ 18:3 IV Патшалар 3:7

+ 18:5 III Патшалар 18:19

+ 18:6 IV Патшалар 3:11

+ 18:10 Канун 33:17, Зәкәрия 1:18-19

+ 18:13 Саннар 22:18, Саннар 24:13

+ 18:16 Саннар 27:17, Яхәзкыл 34:5

+ 18:18 Ишагыйя 6:1, Даниил 7:9, Ачылыш 4:2

+ 18:24 III Патшалар 20:30

+ 18:26 II Елъязма 16:10

+ 18:27 Саннар 16:29, Михә 1:2

+ 18:33 II Елъязма 35:23

+ 19:2 III Патшалар 16:1, II Елъязма 20:34

+ 19:3 II Елъязма 12:12

+ 19:5 Канун 16:18

+ 19:6 Римлыларга хат 13:4

+ 19:7 Канун 1:17

* 19:8 Алар барысы да Иерусалимдә яшәделәр. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Шуннан алар Иерусалимгә әйләнеп кайттылар.

+ 19:8 Зәбур 121:5

+ 19:9 II Патшалар 23:3

+ 19:10 Канун 17:8-9, Яхәзкыл 3:17, Яхәзкыл 33:7

* 20:2 Арам – кайбер борынгы язмаларда: Эдом.

+ 20:2 Яратылыш 14:7

+ 20:3 Эзра 8:21, Иремия 36:9, Юныс 3:5

+ 20:6 I Елъязма 29:12

+ 20:7 Ишагыйя 41:8, Ягъкубтан хат 2:23

+ 20:9 III Патшалар 8:33, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, II Елъязма 6:34

+ 20:10 Канун 2:5, Канун 2:9, Канун 2:19, Саннар 20:21

+ 20:12 Зәбур 24:15, Зәбур 122:1-2, Зәбур 140:8

+ 20:14 II Елъязма 15:1

+ 20:17 Канун 20:1-4

+ 20:19 Чыгыш 6:16, I Елъязма 6:16-18, I Елъязма 9:19

+ 20:20 II Патшалар 14:2

+ 20:21 I Елъязма 16:34, II Елъязма 5:13, Эзра 3:11, Зәбур 105:1

+ 20:23 Хөкемчеләр 7:22, I Патшалар 14:20, II Елъязма 20:22-23

* 20:26 Берәкә – яһүдчә «мөбарәк кылу» мәгънәсендә.

+ 20:29 II Елъязма 14:14, II Елъязма 17:10

+ 20:30 II Елъязма 14:6, II Елъязма 15:15

• 20:31 III Патшалар 22:41-50

+ 20:34 III Патшалар 16:1, II Елъязма 19:2

* 21:2 Яһүдә – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Исраил.

• 21:4 IV Патшалар 8:16-24

+ 21:6 III Патшалар 12:28-30, II Елъязма 18:1

+ 21:7 II Патшалар 21:17, III Патшалар 11:36

+ 21:8 Яратылыш 27:40, III Патшалар 22:47

+ 21:12 III Патшалар 17:1, II Елъязма 14:2-5, II Елъязма 17:3-4

+ 21:13 III Патшалар 12:28-30, III Патшалар 16:31-33

+ 21:16 II Елъязма 17:11

* 21:17 Яһүәхәз – 22:1 дә һәм «IV Патшалар», 8:24 тә «Ахазея» дип бирелгән.

+ 21:19 II Елъязма 16:14

• 22:1 IV Патшалар 8:25

* 22:2 …егерме ике… – «IV Патшалар», 8:26 белән чагыштырыгыз. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: кырык ике.

+ 22:2 IV Патшалар 11:1, II Елъязма 22:10

+ 22:4 III Патшалар 16:31-33

+ 22:5 IV Патшалар 8:15, III Патшалар 22:3

+ 22:8 IV Патшалар 10:11-14

+ 22:9 II Елъязма 17:4

• 22:10 IV Патшалар 11:1-20

+ 22:10 II Елъязма 22:2, Хөкемчеләр 9:5

* 22:11 Яһошабгат – «IV Патшалар», 11:2 дә «Яһошеба» дип бирелгән.

+ 23:3 II Патшалар 7:12-13

+ 23:4 I Елъязма 9:25

+ 23:11 Канун 17:18-19, I Патшалар 10:24

+ 23:13 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 6:13

+ 23:15 Нәхәмия 3:28, Иремия 31:40

+ 23:17 IV Патшалар 10:27

+ 23:18 Саннар 28:2, I Елъязма 23:6, I Елъязма 24:6

+ 23:19 Левиләр 11

• 24:1 IV Патшалар 12:1-15

+ 24:6 Чыгыш 30:11-16

+ 24:10 Марк 12:41, Лүк 21:1

• 24:17 IV Патшалар 12:17-21

+ 24:18 Канун 16:21-22

+ 24:19 Иремия 25:4

+ 24:20 Саннар 24:2, II Елъязма 15:1

+ 24:21 Маттай 23:35, Лүк 11:51

+ 24:22 Яратылыш 9:5

+ 24:24 Левиләр 26:8, Ишагыйя 30:17

* 24:26 Забад – «IV Патшалар», 12:21 дә «Йозабад» дип бирелгән.

* 24:26 Шимрит – «IV Патшалар», 12:21 дә «Шомер» дип бирелгән.

• 25:1 IV Патшалар 14:1-22

+ 25:3 II Елъязма 24:25-26

+ 25:4 Канун 24:16

+ 25:5 Саннар 1:3

+ 25:11 II Патшалар 8:13

+ 25:12 Зәбур 140:6

+ 25:14 II Елъязма 28:23

+ 25:18 Хөкемчеләр 9:8-15

+ 25:21 Ешуа 15:10

+ 25:23 Нәхәмия 8:16, Иремия 31:38, Зәкәрия 14:10

+ 25:24 III Патшалар 7:51, IV Патшалар 12:18, I Елъязма 26:15

+ 25:27 Ешуа 10:3

• 26:1 IV Патшалар 15:1-7

* 26:1 Уззия – «IV Патшалар», 14:21 дә «Азария» дип бирелгән.

+ 26:2 Канун 2:8, III Патшалар 9:26

+ 26:4 II Елъязма 25:2

+ 26:5 II Елъязма 24:2

+ 26:7 I Елъязма 4:41, II Елъязма 20:1

+ 26:8 II Елъязма 17:11

+ 26:9 IV Патшалар 14:13, Нәхәмия 2:13, Нәхәмия 3:13, Нәхәмия 3:19-20

+ 26:18 Саннар 3:10, Саннар 16:40, Саннар 18:7

+ 26:20 Саннар 12:10

+ 26:21 Левиләр 13:46

+ 26:22 Ишагыйя 1:1, Ишагыйя 6:1

• 27:1 IV Патшалар 15:32-38

+ 27:2 II Елъязма 26:4, II Елъязма 26:16

+ 27:3 II Елъязма 33:14, Нәхәмия 3:26, Нәхәмия 11:21

• 28:1 IV Патшалар 16

+ 28:3 Левиләр 18:21, Канун 18:10

+ 28:4 Канун 12:2

+ 28:5 Ишагыйя 7:1

+ 28:9 Эзра 9:6, Ачылыш 18:5

+ 28:15 IV Патшалар 6:22, Гыйбрәтле сүзләр 25:21, Римлыларга хат 12:20, Канун 34:3, Хөкемчеләр 1:16

+ 28:17 Амос 1:11

+ 28:18 Амос 1:6

+ 28:20 IV Патшалар 15:29

* 28:24 …алып китте… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «ватып бетерде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

• 29:1 IV Патшалар 18:1-3

+ 29:7 II Елъязма 28:24

+ 29:10 IV Патшалар 23:3, II Елъязма 15:12, II Елъязма 34:31

+ 29:11 Левиләр 8:14

+ 29:12 Саннар 3:17

+ 29:13 I Елъязма 15:8, I Елъязма 6:39

+ 29:14 I Елъязма 16:41-42

+ 29:16 II Патшалар 15:23

+ 29:19 II Елъязма 28:24

+ 29:22 Левиләр 8:15

+ 29:23 Левиләр 4:15

+ 29:25 II Патшалар 12:1, I Елъязма 21:9, II Елъязма 8:14, I Елъязма 25:6

+ 29:26 I Елъязма 23:5

+ 30:2 Саннар 9:9-11

+ 30:3 II Елъязма 29:34

+ 30:5 Хөкемчеләр 20:1

+ 30:6 Иремия 4:1, Йоил 2:12

+ 30:7 Яхәзкыл 20:18

+ 30:8 Чыгыш 32:9, IV Патшалар 17:14

+ 30:9 Чыгыш 34:6

+ 30:14 II Елъязма 28:24

+ 30:16 Канун 33:1

+ 30:18 Чыгыш 12:43-49

+ 30:21 Чыгыш 12:15, Чыгыш 13:6

+ 30:26 II Елъязма 7:8-10

+ 30:27 Саннар 6:23-27, Канун 26:15

+ 31:1 Канун 16:21-22

+ 31:2 I Елъязма 23:6, I Елъязма 24:6

+ 31:3 Саннар 28

+ 31:4 Саннар 18:8-24

+ 31:5 Нәхәмия 13:12

+ 31:6 Левиләр 27:30, Канун 14:22

+ 31:10 Малахи 3:10

+ 31:11 Нәхәмия 10:39

+ 31:15 Ешуа 21:9-19

+ 31:17 Саннар 4:3, Саннар 8:24-25, I Елъязма 23:24, Эзра 3:8

+ 31:20 IV Патшалар 18:3, IV Патшалар 20:3

• 32:1 IV Патшалар 18:13, Ишагыйя 36:1

+ 32:5 II Елъязма 25:23, II Патшалар 5:9

+ 32:7 Канун 31:6, IV Патшалар 6:16

+ 32:8 II Елъязма 15:2, II Елъязма 20:17

+ 32:12 IV Патшалар 18:4, II Елъязма 31:1

+ 32:13 Даниил 3:15

+ 32:15 Ишагыйя 10:11

+ 32:21 II Патшалар 24:16, I Елъязма 21:15

+ 32:24 IV Патшалар 20:11, Ишагыйя 38:8

+ 32:25 Зәбур 115:3, II Елъязма 26:16

+ 32:26 Иремия 26:19

+ 32:30 IV Патшалар 20:20

• 33:1 IV Патшалар 21:1-9

+ 33:3 II Елъязма 31:1, Канун 16:21, Канун 4:19, IV Патшалар 17:16, IV Патшалар 23:5

* 33:4 …мәзбәхләр… – Чит илаһларга куелган мәзбәхләр турында сүз бара.

+ 33:4 Канун 12:11, III Патшалар 18:29, Иремия 7:30, Иремия 32:34

+ 33:5 III Патшалар 6:36, III Патшалар 7:12

+ 33:6 Левиләр 18:21, Канун 18:10, Левиләр 19:31

+ 33:8 III Патшалар 9:3, II Елъязма 7:12

+ 33:11 Канун 28:36

+ 33:13 Даниил 4:33

+ 33:14 III Патшалар 1:33, Нәхәмия 3:3, Нәхәмия 12:39, Сефания 1:10

• 33:21 IV Патшалар 21:19-26

+ 33:22 IV Патшалар 21:2-7, II Елъязма 33:3-6

+ 33:23 II Елъязма 33:12

• 34:1 IV Патшалар 22:1-7

+ 34:2 Канун 5:32

+ 34:3 Чыгыш 23:24, Чыгыш 34:13, Канун 7:5, II Елъязма 14:3

+ 34:4 Канун 16:21, IV Патшалар 23:6

+ 34:5 Левиләр 26:30, III Патшалар 13:2, IV Патшалар 23:20

+ 34:12 I Елъязма 23:5

• 34:14 IV Патшалар 22:8-20

+ 34:14 Чыгыш 24:7, Канун 31:24-26

* 34:20 Михә – «IV Патшалар», 22:12 дә «Михая» дип бирелгән.

* 34:20 Абдун – «IV Патшалар», 22:12 дә «Ахбор» дип бирелгән.

+ 34:20 Иремия 26:24, Иремия 39:14, Иремия 40:5

+ 34:21 Канун 29:27

* 34:22 Хасра – «IV Патшалар», 22:14 тә «Хархас» дип бирелгән.

* 34:22 Такһат – «IV Патшалар», 22:14 тә «Тикъва» дип бирелгән.

+ 34:22 Сефания 1:10

+ 34:25 Канун 31:29

+ 34:27 Ишагыйя 57:15

+ 34:28 Ишагыйя 57:1-2

• 34:29 IV Патшалар 23:1-3

+ 34:30 Канун 31:11

+ 34:31 IV Патшалар 11:14, IV Патшалар 23:3, II Елъязма 15:12, II Елъязма 29:10

+ 34:33 II Елъязма 28:3, II Елъязма 33:2

• 35:1 IV Патшалар 23:21-23

+ 35:1 Чыгыш 12:3-11, Канун 16:2-8

+ 35:3 II Елъязма 17:9

+ 35:4 I Елъязма 23, II Елъязма 8:14

+ 35:7 II Елъязма 31:3

+ 35:10 II Елъязма 30:16, Эзра 6:18

+ 35:13 Чыгыш 12:8-9, Канун 16:7

+ 35:15 I Елъязма 25:1, I Елъязма 26:1-19

+ 35:17 Чыгыш 12:1-20

• 35:20 IV Патшалар 23:28-30

+ 35:20 Иремия 46:2

+ 35:22 II Елъязма 18:29

+ 35:23 II Елъязма 18:33

* 35:24 Җәсәд – гәүдә.

+ 35:24 IV Патшалар 9:28, IV Патшалар 22:20

• 36:1 IV Патшалар 23:30-35

+ 36:4 Иремия 22:11-12

• 36:5 IV Патшалар 23:36

+ 36:6 Иремия 25:1, Даниил 1:1

+ 36:7 Даниил 1:2, Даниил 5:2

• 36:9 IV Патшалар 24:8-17

+ 36:10 Иремия 24:1-2, Яхәзкыл 17:12-13

• 36:11 IV Патшалар 24:18-20, Иремия 52:1-2

+ 36:12 Иремия 21:3-7, Иремия 27:12-22, Иремия 32:1-5, Иремия 38:17-26

+ 36:13 Яхәзкыл 17:15

+ 36:14 Левиләр 15:31, Иремия 7:30, Яхәзкыл 5:11

• 36:15 IV Патшалар 25:1-21, Иремия 39:1-10, Иремия 52:1-30

+ 36:15 Иремия 7:13, Иремия 25:3

+ 36:16 Иремия 5:13, Зәкәрия 1:4

* 36:17 Бабил патшасы – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: килданиләр патшасы.

+ 36:17 Канун 28:49-50

* 36:21 Раббы кануны буенча һәр алты елдан соң җир бер ел ял итәргә тиеш булган («Левиләр», 25:2-7 не карагыз), исраилиләр исә әлеге канунны санламаганнар («Левиләр», 26:34,[43] не карагыз).

+ 36:21 Левиләр 26:33-35, Иремия 25:11

• 36:22 Эзра 1:1-4

+ 36:22 Иремия 29:10, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Даниил 6:28, Эзра 5:13

+ 36:23 Ишагыйя 41:2, Ишагыйя 44:28

• 1:1 II Елъязма 36:22-23

+ 1:1 Иремия 29:10, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Даниил 6:28, Эзра 5:13

+ 1:2 Ишагыйя 44:28

+ 1:7 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:7

+ 1:8 Эзра 5:14

• 2:1 Нәхәмия 7:6-73

+ 2:1 IV Патшалар 24:14-16, IV Патшалар 25:11, II Елъязма 36:20

+ 2:2 Эзра 3:2, Нәхәмия 12:1, Нәхәмия 10:14-26

+ 2:3 Эзра 8:3, Эзра 10:25

+ 2:34 Нәхәмия 3:2

+ 2:35 Нәхәмия 3:3

+ 2:36 I Елъязма 24:7

+ 2:37 Эзра 10:20

+ 2:38 I Елъязма 9:12, Эзра 10:22

+ 2:39 Эзра 10:21

+ 2:40 Нәхәмия 10:9

+ 2:41 Эзра 10:24, I Елъязма 6:39

+ 2:42 I Елъязма 9:17

+ 2:43 I Елъязма 9:2, Нәхәмия 11:3

+ 2:55 Нәхәмия 11:3

+ 2:61 II Патшалар 17:27, II Патшалар 19:31

+ 2:63 Левиләр 22:2

* 2:69 Дарик – 10 гр.

* 2:69 Мина – 500 гр.

+ 3:1 Нәхәмия 8:1

+ 3:2 Нәхәмия 12:1, Зәкәрия 3, I Елъязма 3:17, I Елъязма 3:19, Нәхәмия 12:1, Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23, Зәкәрия 4:6-10, Чыгыш 27:1, Канун 33:1, Зәбур 89:1, Канун 12:5-6

+ 3:3 Эзра 4:4, Чыгыш 29:38

+ 3:4 Саннар 29:12-38

+ 3:5 Саннар 28:1-15, Саннар 29:39

+ 3:7 II Елъязма 2:16

+ 3:8 I Елъязма 23:24, II Елъязма 31:17

+ 3:9 Нәхәмия 10:9

+ 3:10 Зәкәрия 4:9, I Елъязма 16:4-6, I Елъязма 25:1-2

+ 3:11 I Елъязма 16:34, II Елъязма 5:13, Зәбур 105:1

+ 3:12 Хәггәй 2:3

+ 4:2 Эзра 3:2, IV Патшалар 19:37, Ишагыйя 37:38, IV Патшалар 17:24-41

+ 4:3 Эзра 1:1-3

+ 4:4 Эзра 3:3

+ 4:5 Эзра 4:24, Хәггәй 1:1

+ 4:6 Эстер 1:1, Даниил 9:1

+ 4:7 Эзра 7:1, Нәхәмия 2:1, IV Патшалар 18:26, Ишагыйя 36:11, Даниил 2:4

* 4:10 «Елга аръягы»на Фырат елгасыннан көнбатышта урнашкан хәзерге Фәләстин һәм Сүрия җирләре керә.

+ 4:13 Эзра 4:20, Эзра 7:24, Эстер 3:8, Рәсүлләр 16:20

* 4:14 Патшага бурычлы булганга… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Патша йортыннан тоз ашаганга.

+ 4:20 III Патшалар 4:21, Зәбур 71:8, Канун 15:6

+ 4:24 Эзра 4:5

+ 5:1 Хәггәй 1:1, Зәкәрия 1:1

+ 5:2 Эзра 3:2, Зәкәрия 3:1, Эзра 6:14, Хәггәй 1:11, Зәкәрия 4:6

+ 5:3 Эзра 6:6, Эзра 6:13

+ 5:5 Зәбур 32:18

+ 5:11 III Патшалар 6:1

+ 5:12 II Елъязма 36:16-17, IV Патшалар 25:8-11

+ 5:13 Эзра 1:2

+ 5:14 Эзра 1:7, Эзра 1:8

+ 5:15 Эзра 6:5

+ 5:16 Эзра 3:8, Эзра 3:10

+ 5:17 Эзра 6:1-2

+ 6:2 IV Патшалар 17:6

* 6:3 Терсәк – 45 см.

+ 6:4 III Патшалар 6:36

+ 6:5 Эзра 1:7, Эзра 5:14-15

+ 6:6 Эзра 5:3

+ 6:8 Эзра 7:13, Эзра 7:21

+ 6:10 Иремия 29:7, I Тимутәйгә хат 2:2

+ 6:11 Даниил 2:5, Даниил 3:29

+ 6:13 Эзра 5:3

+ 6:14 Эзра 5:1-2, Хәггәй 1:11, Зәкәрия 4:6, Эзра 1:2, Эзра 6:12, Эзра 4:7, Эзра 7:13

+ 6:15 Эстер 3:7

+ 6:16 III Патшалар 8:63-65, II Елъязма 7:5-8

+ 6:18 Саннар 3:6, Саннар 8:9-11, I Елъязма 24, II Елъязма 35:5

+ 6:19 Чыгыш 12:1-13

+ 6:20 Левиләр 21:6, II Елъязма 30:15

+ 6:21 Нәхәмия 9:2, Нәхәмия 10:28, Нәхәмия 13:3

+ 6:22 Чыгыш 12:15, Чыгыш 13:6

+ 7:1 Нәхәмия 2:1, IV Патшалар 25:18, Иремия 52:24

+ 7:2 II Патшалар 8:17, II Патшалар 15:24

+ 7:5 Саннар 25:7-13, Ешуа 24:33, Саннар 20:28, I Елъязма 6:4-14, I Елъязма 6:50-53

+ 7:6 Нәхәмия 8:1, Нәхәмия 12:26

+ 7:10 Канун 17:9-11, Канун 33:10

+ 7:12 Яхәзкыл 26:7, Даниил 2:37, Ачылыш 17:14

+ 7:13 Эзра 6:8

+ 7:14 Эстер 1:14

+ 7:15 II Елъязма 6:2

+ 7:17 Канун 12:5-6

* 7:22 Талант – 30 кг.

* 7:22 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 7:22 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 7:24 Эзра 4:13, Эзра 4:20

+ 7:25 Чыгыш 18:21, Канун 16:18

+ 8:2 Эзра 7:5, Чыгыш 6:23, Саннар 3:4, Левиләр 10:6, I Елъязма 24:3-4, I Елъязма 3:22, Нәхәмия 10:4

+ 8:3 Эзра 2:3, Нәхәмия 7:8

+ 8:4 Эзра 10:30

+ 8:10 Эзра 10:29

+ 8:11 Эзра 10:28

+ 8:16 Эзра 10:15

+ 8:18 I Елъязма 6:19, Нәхәмия 12:24

+ 8:19 Нәхәмия 12:24, I Елъязма 6:16

+ 8:20 Эзра 2:43, Эзра 7:7

+ 8:21 Зәбур 5:9, Левиләр 16:28, II Елъязма 20:3

+ 8:24 Эзра 8:18-19

+ 8:25 Эзра 7:15-16

+ 8:32 Нәхәмия 2:11

+ 8:33 Нәхәмия 3:4, Нәхәмия 3:21, Нәхәмия 11:16

+ 8:35 Эзра 2:1

+ 8:36 Эзра 7:21, Нәхәмия 2:7

+ 9:2 Чыгыш 34:15-16, Канун 7:3-4, Нәхәмия 13:23, Канун 7:6, Зәбур 105:35

+ 9:4 Ишагыйя 66:2, Ишагыйя 66:5

+ 9:5 III Патшалар 8:22

+ 9:6 Зәбур 37:5, II Елъязма 28:9, Ачылыш 18:5

+ 9:7 Зәбур 105:6, Даниил 9:5-6

+ 9:8 Зәбур 12:4, Зәбур 18:9

+ 9:9 Нәхәмия 9:36

+ 9:13 Зәбур 102:10

+ 9:15 Нәхәмия 9:33

+ 10:1 Нәхәмия 1:6, Даниил 9:20

+ 10:3 II Елъязма 34:31, Нәхәмия 9:38, Канун 7:3

+ 10:5 Нәхәмия 5:12

+ 10:6 Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 12:22, Эстер 4:16

+ 10:15 Эзра 8:16, Нәхәмия 11:16

+ 10:18 Эзра 3:2

+ 10:19 Левиләр 6:6

+ 10:20 Эзра 2:37

+ 10:21 Эзра 2:39

+ 10:22 Эзра 10:38

+ 10:24 Эзра 2:41

+ 10:25 Эзра 2:3, Нәхәмия 7:8

+ 10:28 Эзра 8:11

+ 10:29 Эзра 8:10

+ 10:30 Эзра 8:4

+ 1:1 Нәхәмия 10:1, Нәхәмия 2:1, Зәкәрия 7:1, Эстер 1:2, Даниил 8:2

+ 1:2 Нәхәмия 7:2

+ 1:3 Нәхәмия 2:17, Зәбур 43:14, Зәбур 78:4, IV Патшалар 25:9-10

+ 1:5 Нәхәмия 9:32, Даниил 9:4

+ 1:6 II Елъязма 6:40, Зәбур 129:2, Эзра 10:1, Даниил 9:18, Даниил 9:20

+ 1:7 Канун 28:15, Даниил 9:5

+ 1:8 Левиләр 26:33, Канун 28:64

+ 1:9 Левиләр 26:40-42, Канун 30:1-4

+ 1:10 Канун 9:29

+ 1:11 Яратылыш 40:5

+ 2:1 Эстер 3:7, Эзра 4:7, Эзра 7:1, Нәхәмия 1:1

+ 2:2 Гыйбрәтле сүзләр 15:13

+ 2:3 III Патшалар 1:31, Хәггәй 1:4, IV Патшалар 25:9-10

+ 2:7 Эзра 8:36

+ 2:8 Эзра 7:6

+ 2:10 Нәхәмия 2:19, Нәхәмия 4:1, Нәхәмия 6:1, Нәхәмия 13:28, Нәхәмия 13:4, Эстер 10:3

+ 2:11 Эзра 8:32

+ 2:13 II Елъязма 26:9, Нәхәмия 3:13, Нәхәмия 3:13, Нәхәмия 3:14

+ 2:14 Нәхәмия 3:15, Нәхәмия 12:37, IV Патшалар 20:20

+ 2:15 II Елъязма 26:9, Нәхәмия 3:13

+ 2:17 IV Патшалар 25:9-10, Нәхәмия 1:3, Зәбур 43:14, Зәбур 78:4

+ 2:19 Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 6:6

* 3:1 Меа – яһүдчә «бер йөз» мәгънәсендә.

+ 3:1 Эзра 10:6, Нәхәмия 3:30, Нәхәмия 12:39, Яхъя 5:2, Иремия 31:38, Зәкәрия 14:10

+ 3:2 Эзра 2:34

+ 3:3 Нәхәмия 12:39, II Елъязма 33:14, Сефания 1:10, Эзра 2:35

+ 3:4 Эзра 8:33

+ 3:5 II Патшалар 14:2, II Елъязма 11:6, Амос 1:1

+ 3:8 Нәхәмия 12:38

+ 3:11 Нәхәмия 12:38

* 3:13 Терсәк – 45 см.

+ 3:13 II Елъязма 26:9, Нәхәмия 2:13, Нәхәмия 2:15, Нәхәмия 2:13

+ 3:14 Иремия 6:1

+ 3:15 Нәхәмия 2:14, Нәхәмия 12:37, IV Патшалар 25:4, Иремия 52:7, Нәхәмия 12:37

+ 3:16 III Патшалар 2:10, Рәсүлләр 2:29

+ 3:20 Эзра 10:6, Нәхәмия 3:1

+ 3:21 Нәхәмия 3:4

+ 3:25 Иремия 32:2

+ 3:26 Нәхәмия 8:1, Нәхәмия 8:3, Нәхәмия 8:16, Нәхәмия 12:37

+ 3:27 Нәхәмия 3:5

+ 3:28 II Елъязма 23:15

+ 3:29 I Елъязма 3:22

+ 3:30 Нәхәмия 3:4

+ 3:32 Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 12:39, Яхъя 5:2

+ 4:1 Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 2:19, Нәхәмия 6:1, Нәхәмия 13:28

+ 4:2 IV Патшалар 17:24

+ 4:3 Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 2:19, Нәхәмия 13:4

+ 4:4 Зәбур 122:3, Зәбур 78:12

+ 4:5 Зәбур 68:28, Иремия 18:23

+ 4:8 Зәбур 82:3-5

+ 4:14 Канун 1:29, Канун 7:21, Канун 10:17

+ 4:20 Чыгыш 14:14

* 4:23 …уң кулыбыздан коралны төшермәдек. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: һәркемдә корал вә су булды.

+ 5:1 Левиләр 25:35, Левиләр 25:37, Канун 15:7

* 5:3 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 5:5 Левиләр 25:39-41, IV Патшалар 4:1, Маттай 18:25

+ 5:7 Чыгыш 22:25, Левиләр 25:36

+ 5:8 Левиләр 25:48-49

+ 5:9 Нәхәмия 4:4, Левиләр 25:36

* 5:11 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 5:12 Эзра 10:5

* 5:13 Яһүдиләрнең өс киемендә төрле вак-төяк әйберләр саклана торган, билбау белән бәйләнгән бер урын булган. Нәхәмия шуны селкегән.

+ 5:13 Рәсүлләр 18:6

+ 5:14 Нәхәмия 2:1, Нәхәмия 13:6

* 5:15 Шәкыл – 10 гр.

+ 5:19 Нәхәмия 13:14, Нәхәмия 13:22, Нәхәмия 13:31

+ 6:1 Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 2:19, Нәхәмия 4:1, Нәхәмия 13:28

+ 6:2 I Елъязма 8:12

+ 6:6 Нәхәмия 2:19

* 6:12-13 Аллаһы йортына кереп, Нәхәмия Канунга сыймаган эш кылыр иде, чөнки ул рухани түгел иде.

+ 6:14 Нәхәмия 13:29

+ 6:18 Нәхәмия 3:4, Нәхәмия 3:30

+ 7:2 Нәхәмия 1:2

+ 7:3 Зәбур 147:3

• 7:4 Эзра 2

+ 7:6 IV Патшалар 24:14-16, IV Патшалар 25:11, II Елъязма 36:23

+ 7:7 Эзра 3:2, Нәхәмия 12:1

+ 7:8 Эзра 8:3, Эзра 10:25

+ 7:36 Нәхәмия 3:2

+ 7:38 Нәхәмия 3:3

+ 7:39 I Елъязма 24:7

+ 7:40 Эзра 10:20

+ 7:41 I Елъязма 9:12, Эзра 10:22

+ 7:42 Эзра 10:21

+ 7:44 Эзра 10:24, I Елъязма 6:41

+ 7:45 I Елъязма 9:17

+ 7:46 I Елъязма 9:2, Нәхәмия 11:3

+ 7:57 Нәхәмия 11:3

+ 7:63 II Патшалар 17:27, II Патшалар 19:31

+ 7:65 Левиләр 22:2

* 7:70 Дарик – 10 гр.

* 7:71 Мина – 500 гр.

+ 8:1 Нәхәмия 3:26, Нәхәмия 12:37, Эзра 3:1, Эзра 7:6

+ 8:3 Канун 31:11

+ 8:6 Зәбур 133:2, Кайгы җыры 3:41

+ 8:12 Эстер 9:19, Эстер 9:22

+ 8:14 Левиләр 23:33-43, Канун 16:13-15

* 8:15 Мәрсид – мирт.

+ 8:16 Нәхәмия 3:26, IV Патшалар 14:13, Нәхәмия 12:39

+ 8:18 Канун 31:11, Левиләр 23:36, Саннар 29:35

+ 9:1 Нәхәмия 8:2, Ешуа 7:6, I Патшалар 4:12

+ 9:2 Эзра 6:21, Нәхәмия 10:28, Нәхәмия 13:3, Левиләр 26:40, III Патшалар 8:47, II Елъязма 6:37, Даниил 9:4

* 9:5 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек.

+ 9:6 IV Патшалар 19:15, Канун 10:14

+ 9:7 Яратылыш 11:31, Яратылыш 17:5

+ 9:8 Яратылыш 15:6, Яратылыш 15:18, Ешуа 21:45, Ешуа 23:14, III Патшалар 8:56

+ 9:9 Чыгыш 3:7, Чыгыш 14:10

+ 9:10 Чыгыш 7

+ 9:11 Чыгыш 14:21-29

+ 9:12 Чыгыш 13:21

+ 9:13 Чыгыш 19:18-20, Чыгыш 20:1-17

+ 9:14 Чыгыш 16:23, Чыгыш 20:8-11

+ 9:15 Чыгыш 16:4, Чыгыш 16:15, Чыгыш 17:1-7, Канун 1:8

+ 9:17 Саннар 14:1-4, Чыгыш 34:6

+ 9:18 Чыгыш 32:4

+ 9:19 Зәбур 105:45, Саннар 9:17-23

* 9:20 Манна – карагыз: «Чыгыш», 16:13.

+ 9:20 Саннар 11:17, Канун 8:3, Саннар 20:11

+ 9:21 Чыгыш 16:35, Канун 8:4, Канун 29:5

+ 9:22 Саннар 21:21-35

+ 9:23 Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17, Канун 10:22

+ 9:24 Ешуа 11:23, Зәбур 43:3-4

+ 9:25 Канун 6:10-11, Канун 32:15

+ 9:26 Хөкемчеләр 2:11-12, Зәбур 49:17, III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Иремия 2:30, Маттай 23:37, Рәсүлләр 7:52

+ 9:27 Хөкемчеләр 2:14, Зәбур 105:45, Хөкемчеләр 2:16, Хөкемчеләр 3:9, IV Патшалар 13:5

+ 9:28 Хөкемчеләр 3:12, Хөкемчеләр 4:1, Хөкемчеләр 6:1, Зәбур 105:43

+ 9:29 Левиләр 18:5

+ 9:30 IV Патшалар 17:13

+ 9:31 Зәбур 105:45, Чыгыш 34:6

+ 9:32 Нәхәмия 1:5, Даниил 9:4, IV Патшалар 17:3-4

+ 9:33 Эзра 9:15, Даниил 9:14

+ 9:34 Даниил 9:6

+ 9:35 Канун 28:47

+ 9:36 Эзра 9:9

+ 9:37 Канун 28:33, Канун 28:51

+ 9:38 Эзра 10:3

+ 10:1 Нәхәмия 12:2-21, Нәхәмия 1:1, Нәхәмия 8:9

+ 10:4 Эзра 8:2

+ 10:9 Эзра 3:9, Эзра 2:40

+ 10:14 Эзра 2:3-35

+ 10:28 Эзра 6:21, Нәхәмия 9:2, Нәхәмия 13:3

+ 10:30 Чыгыш 34:16, Канун 7:3

+ 10:31 Чыгыш 23:10-11, Левиләр 25:2-7, Канун 15:1

+ 10:32 Чыгыш 30:12-13

+ 10:33 Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 10:34 Нәхәмия 13:31, Левиләр 6:12

+ 10:35 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Канун 26:2

+ 10:36 Чыгыш 13:2

+ 10:37 I Елъязма 9:26, II Елъязма 31:11, Канун 18:4, Саннар 18:21

* 10:38 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

+ 10:38 Саннар 18:26

+ 10:39 II Елъязма 31:11, I Елъязма 9:33, Нәхәмия 13:11

• 11:1 I Елъязма 9:1-22

+ 11:1 Ишагыйя 48:2, Даниил 9:24, Маттай 4:5, Маттай 27:53, I Елъязма 24:31, I Елъязма 25:8, I Елъязма 26:13

+ 11:3 Эзра 2:43, Нәхәмия 7:46, Эзра 2:55, Нәхәмия 7:57

+ 11:4 Яратылыш 38:29

+ 11:5 Яратылыш 38:5, Саннар 26:20, I Елъязма 4:21

+ 11:11 I Елъязма 6:12-13, I Елъязма 9:11

+ 11:16 Эзра 10:15, Эзра 8:33, I Елъязма 26:29

+ 11:17 I Елъязма 6:39, Нәхәмия 12:8, I Елъязма 16:41-42

+ 11:19 Эзра 2:42, Нәхәмия 7:45

+ 11:21 II Елъязма 27:3, Нәхәмия 3:26

+ 11:22 I Елъязма 6:39

+ 11:24 Саннар 26:13, Саннар 26:19

+ 12:1 I Елъязма 3:19, Эзра 3:2, Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23, Зәкәрия 4:6-10, Нәхәмия 10:2-8

+ 12:8 Нәхәмия 11:17

+ 12:10 Эзра 3:2, Зәкәрия 3:1

+ 12:16 Зәкәрия 1:1

+ 12:22 Эзра 10:6

+ 12:24 Эзра 8:19, Эзра 8:18, Эзра 2:40, I Елъязма 25:1

+ 12:25 I Елъязма 26:15

+ 12:26 Нәхәмия 12:10

+ 12:27 I Елъязма 15:16

+ 12:30 Нәхәмия 13:22

+ 12:31 Нәхәмия 2:13, Нәхәмия 3:13

+ 12:35 I Елъязма 6:39

+ 12:36 I Елъязма 23:5, II Елъязма 29:26

+ 12:37 Нәхәмия 2:14, Нәхәмия 3:15, Нәхәмия 3:26, Нәхәмия 8:1, Нәхәмия 8:3, Нәхәмия 8:16

+ 12:38 Нәхәмия 3:11, Нәхәмия 3:8

+ 12:39 Нәхәмия 8:16, Нәхәмия 3:3, II Елъязма 33:14, Сефания 1:10, Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 3:1, Яхъя 5:2, Нәхәмия 3:25

+ 12:46 I Елъязма 25:1, I Елъязма 26:12

+ 12:47 Саннар 18:21-28

+ 13:1 Нәхәмия 8:3, Канун 23:3-4

+ 13:2 Саннар 22:5-6, Канун 23:3-6

+ 13:3 Эзра 6:21, Нәхәмия 9:2, Нәхәмия 10:28

+ 13:4 Нәхәмия 12:44, Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 2:19, Саннар 18:21, Саннар 18:24

+ 13:6 Нәхәмия 5:14

+ 13:9 II Елъязма 29:15-16

+ 13:10 Канун 12:19

+ 13:11 Нәхәмия 10:39

+ 13:12 II Елъязма 31:5

+ 13:14 Нәхәмия 5:19, Нәхәмия 13:22, Нәхәмия 13:31

+ 13:15 Чыгыш 20:8-10, Иремия 17:21

+ 13:22 Нәхәмия 12:30, Нәхәмия 5:19, Нәхәмия 13:14, Нәхәмия 13:31

+ 13:23 Эзра 9:2, Эзра 10:5, Малахи 2:11

+ 13:25 Чыгыш 34:15-16, Канун 7:3-4

+ 13:26 Канун 17:17, III Патшалар 11:2-4

+ 13:27 Эзра 10:2

+ 13:28 Нәхәмия 2:10, Нәхәмия 4:1, Нәхәмия 6:1

+ 13:29 Нәхәмия 6:14

+ 13:31 Нәхәмия 10:34, Нәхәмия 5:19, Нәхәмия 13:14, Нәхәмия 13:22

+ 1:1 Эстер 8:9, Эстер 9:30

+ 1:2 Нәхәмия 1:1

+ 1:10 Эстер 7:9

+ 1:14 Эзра 7:14

+ 1:19 Эстер 8:8, Даниил 6:8

+ 1:20 Эфеслеләргә хат 5:33

+ 2:1 Эстер 1:19-20

* 2:6 Якөнья – «IV Патшалар», 24:6 да «Яһояхин» дип бирелгән.

+ 2:6 IV Патшалар 24:14-15, II Елъязма 36:10, Иремия 24:1, Иремия 29:1-2

+ 2:15 Эстер 9:29

* 2:19 …Мәрдәкәй Патша капкасы төбендә утыра иде… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Мәрдәкәй патша сараенда хезмәт итә иде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин (2:21; 3:2, 3; 5:9, 13; 6:10,[12] дә шул ук мәгънә).

+ 2:23 Эстер 6:2, Эстер 10:2

* 3:1 …Агаг нәселеннән… – Агаг һәм аның нәселе яһүдиләр белән дошмани мөнәсәбәттә яшәгәннәр.

+ 3:7 Нәхәмия 2:1, Эстер 9:24, Эстер 9:26, Эзра 6:15

+ 3:8 Эзра 4:12, Рәсүлләр 16:20

* 3:9 Талант – 30 кг.

+ 3:10 Яратылыш 41:42, Эстер 8:2

+ 3:12 Эстер 8:9

+ 3:13 Эстер 8:10, Эзра 6:15

+ 3:15 Эстер 8:14

+ 4:3 Даниил 9:3

+ 4:7 Эстер 3:9

+ 4:8 Эстер 3:14

+ 4:11 Даниил 2:9

+ 4:16 Эзра 10:6

+ 5:1 Эстер 4:16

+ 5:2 Эстер 4:11

+ 5:3 Эстер 7:2, Марк 6:23

+ 5:8 Эстер 7:3

+ 5:9 Эстер 3:1

+ 5:10 Эстер 6:13

+ 5:11 Эстер 9:7-10, Эстер 3:1

* 5:14 Илле аршын – 20 м.

+ 5:14 Эстер 6:4, Эстер 7:9-10

+ 6:1 Эстер 2:23, Эстер 10:2

+ 6:2 Эстер 2:21-22

+ 6:4 Эстер 5:14, Эстер 7:9-10

+ 6:7 III Патшалар 1:33

+ 6:12 II Патшалар 15:30

+ 6:13 Эстер 5:10

+ 7:1 Эстер 5:3, Марк 6:23

+ 7:3 Эстер 5:8

+ 7:4 Эстер 3:9

+ 7:6 Эстер 3:10

+ 7:9 Эстер 1:10, Эстер 5:14, Эстер 6:4, Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 11:5, Даниил 6:24

+ 7:10 Яратылыш 40:22

+ 8:2 Яратылыш 41:42, Эстер 3:10

+ 8:3 Эстер 3:1

+ 8:4 Эстер 5:2

+ 8:8 Эстер 3:12

+ 8:9 Эстер 1:1, Эстер 3:12, Эстер 1:22

+ 8:10 Яратылыш 41:42, Эстер 3:10, Эстер 3:13

+ 8:12 Эзра 6:15

+ 8:14 Эстер 3:15

+ 8:15 Гыйбрәтле сүзләр 11:10

+ 8:16 Зәбур 96:11

+ 9:1 Эзра 6:15, Эстер 3:13

+ 9:4 II Патшалар 5:10, I Елъязма 11:9

+ 9:12 Эстер 5:6, Эстер 7:2

+ 9:19 Нәхәмия 8:12

+ 9:24 Эстер 3:7

+ 9:27 Ишагыйя 56:3, Зәкәрия 2:11

+ 9:29 Эстер 2:15

+ 9:30 Эстер 1:1, Эстер 8:9

+ 9:31 Эстер 4:3

+ 10:2 Эстер 2:23, Эстер 6:1-2

+ 10:3 Яратылыш 41:40, Нәхәмия 2:10

+ 1:1 Яратылыш 22:21, Иремия 25:20, Кайгы җыры 4:21, Яхәзкыл 14:14, Яхәзкыл 14:20, Ягъкубтан хат 5:11, Яратылыш 6:9, Зәбур 17:22-24

+ 1:3 Хөкемчеләр 6:3

+ 1:5 I Патшалар 16:5, Яратылыш 8:20

* 1:6 Аллаһы угыллары – Аллаһыга буйсынган гайре табигый җан ияләре.

* 1:6 Шайтан – яһүдчә «каршы торучы, гаепләүче, кешегә яла ягучы» мәгънәсендә.

+ 1:6 Әюб 2:1, Әюб 38:7

+ 1:7 I Петердән хат 5:8

+ 1:10 Зәбур 127:2

+ 1:11 Рут 1:13, Әюб 19:21

+ 1:15 III Патшалар 10:1

+ 1:16 IV Патшалар 1:10

+ 1:17 Хөкемчеләр 7:16, I Патшалар 11:11, IV Патшалар 24:2

+ 1:20 Яратылыш 37:29, Яратылыш 37:34

+ 1:21 Яратылыш 3:19, Вәгазьче 3:10, Вәгазьче 5:14, I Тимутәйгә хат 6:7, Зәбур 112:2

+ 2:1 Әюб 1:6

* 2:4 Тәненең тиресенә әле зыян тимәгән аның… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Тирегә – тире.

+ 2:7 Чыгыш 9:9, Канун 28:35

* 2:8 …көл өеменә утырды… – Көлгә утыру яки башка тузан сибү соң дәрәҗәдә кайгыру, тәүбә итү (42:6 ны карагыз) билгесе булган.

+ 2:8 Яхәзкыл 27:30, Юныс 3:6

+ 2:10 Зәбур 38:2

+ 2:11 Гыйбрәтле сүзләр 17:17, Яратылыш 36:15, Иремия 49:7, Яратылыш 25:2

+ 2:12 Яратылыш 37:29, Яхәзкыл 27:30

+ 2:13 Кайгы җыры 2:10, Яхәзкыл 3:15

+ 3:3 Иремия 20:14-18

* 3:8 Ливьятан – борынгылар күзаллаганча, явызлык, тәкәбберлек һәм чуалыш-буталышны белдерә торган диңгез аждаһасы; русчасы: Левиафан.

+ 3:11 Әюб 10:18-19

+ 3:16 Зәбур 57:8, Вәгазьче 6:3

+ 3:20 Иремия 20:18

+ 3:21 Иремия 8:3, Ачылыш 9:6

+ 3:22 Вәгазьче 3:20

+ 3:23 Әюб 19:8

+ 3:25 Гыйбрәтле сүзләр 10:24, Ишагыйя 66:4

+ 4:3 Ишагыйя 35:3

+ 4:6 Әюб 1:1

+ 4:7 Зәбур 33:10-11, Зәбур 36:25, Гыйбрәтле сүзләр 10:3

+ 4:8 Гыйбрәтле сүзләр 22:8, Гәләтиялеләргә хат 6:7-8

* 4:9 Гаип булу – югалу, юк булу.

+ 4:9 Чыгыш 15:8, Зәбур 17:16, Әюб 15:30, Ишагыйя 30:33

+ 4:13 Яратылыш 15:12, Әюб 33:15

+ 4:14 Зәбур 118:120

+ 4:16 III Патшалар 19:12

+ 4:17 Әюб 9:2, Әюб 25:4, Зәбур 142:2, Вәгазьче 7:20

+ 4:18 Әюб 15:15

+ 4:21 Әюб 36:12

+ 5:1 Әюб 15:15, Зәбур 88:6, Зәкәрия 14:5

+ 5:2 Гыйбрәтле сүзләр 29:11

+ 5:9 Әюб 9:10, Әюб 37:5

+ 5:10 Зәбур 64:10, Зәбур 146:8

+ 5:11 I Патшалар 2:7

+ 5:13 Әюб 18:7, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 5:14 Канун 28:29, Әюб 12:25, Ишагыйя 59:10

+ 5:15 Зәбур 34:10

+ 5:16 Зәбур 62:12, Зәбур 106:42

+ 5:17 Зәбур 93:12, Гыйбрәтле сүзләр 3:11

+ 5:18 Канун 32:39, Ишагыйя 30:26, Һошея 6:1

+ 5:19 Зәбур 33:20, Гыйбрәтле сүзләр 6:16, Гыйбрәтле сүзләр 30:18

+ 5:20 III Патшалар 17:6, Зәбур 32:19, Зәбур 36:19

+ 5:21 Зәбур 30:21

+ 5:25 Зәбур 71:16

+ 5:26 Яратылыш 15:15, Яратылыш 25:8

+ 6:3 Гыйбрәтле сүзләр 27:3

+ 6:4 Канун 32:23, Зәбур 37:3, Кайгы җыры 3:13

+ 6:9 III Патшалар 19:4, Юныс 4:3

* 6:14 Яһүд телендә әлеге җөмләне «Газап чигүче дустына шәфкать күрсәтмәгән кеше Кодрәт иясеннән куркуны оныткан» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 6:15 Зәбур 40:10, Иремия 15:18

+ 6:19 Яратылыш 25:15, Ишагыйя 21:14, Иремия 25:23, III Патшалар 10:1

+ 6:26 Әюб 15:2

+ 7:1 Әюб 14:6, Әюб 14:14

+ 7:2 Левиләр 19:13

+ 7:4 Канун 28:67

+ 7:6 Әюб 9:25, Ишагыйя 38:12, Әюб 17:11

+ 7:8 Әюб 20:9

+ 7:10 Зәбур 36:10, Зәбур 102:16

+ 7:16 Әюб 9:21, Әюб 10:1, Әюб 10:20, Вәгазьче 1:2, Зәбур 38:6-7, Зәбур 61:10, Зәбур 143:4

+ 7:17 Зәбур 8:5, Зәбур 143:3

+ 7:18 Зәбур 10:5

+ 7:19 Әюб 14:6, Зәбур 38:14

* 7:20 Назыйр – күзәтеп, тикшереп торучы.

+ 7:20 Әюб 16:12, Кайгы җыры 3:12

+ 8:1 Әюб 2:11

+ 8:3 Әюб 34:12

+ 8:6 Гыйбрәтле сүзләр 3:33

+ 8:8 Канун 32:7

+ 8:9 Зәбур 101:12, Вәгазьче 6:12

+ 8:12 Зәбур 128:6

* 8:13 Дәһри – денсез, имансыз.

+ 8:13 Зәбур 9:18, Әюб 27:8, Гыйбрәтле сүзләр 10:28, Гыйбрәтле сүзләр 11:7

+ 8:14 Ишагыйя 59:6

+ 8:15 Әюб 27:18

+ 8:18 Әюб 7:10

+ 8:21 Зәбур 125:2

+ 8:22 Зәбур 108:29

+ 9:2 Әюб 4:17, Әюб 15:14, Әюб 25:4

+ 9:3 Әюб 10:2

+ 9:6 Ишагыйя 2:19, Ишагыйя 13:13, Хәггәй 2:6

+ 9:8 Әюб 26:7, Зәбур 103:2, Ишагыйя 40:22, Иремия 10:12, Иремия 51:15

* 9:9 Өлкәр йолдызлыгы – русчасы: Плеяды.

+ 9:9 Әюб 38:31-32, Амос 5:8

+ 9:10 Әюб 5:9

* 9:13 Раһаб – борынгылар күзаллаганча, явызлык һәм җимергеч көчне белдерә торган диңгез аждаһасы.

+ 9:13 Әюб 26:12, Зәбур 88:11, Ишагыйя 51:9

+ 9:15 I Көринтлеләргә хат 4:4

+ 9:19 Иремия 49:19, Иремия 50:44

+ 9:20 Әюб 15:6

+ 9:21 Әюб 1:1, Әюб 1:8, Әюб 7:16, Әюб 10:1

+ 9:22 Вәгазьче 9:2, Яхәзкыл 21:3

+ 9:24 Әюб 12:17

+ 9:25 Әюб 7:6

+ 9:30 Иремия 2:22

+ 9:32 Әюб 33:13, Әюб 39:32, Вәгазьче 6:10, Ишагыйя 45:9, Римлыларга хат 9:20

+ 10:1 Әюб 7:16, Әюб 9:21

+ 10:2 Әюб 9:3

+ 10:4 I Патшалар 16:7

+ 10:7 Әюб 2:3, Канун 32:39, Ишагыйя 43:13

+ 10:8 Зәбур 118:71

+ 10:9 Әюб 4:19, Әюб 33:6, Ишагыйя 64:8

+ 10:10 Зәбур 138:13

+ 10:17 Әюб 19:12

+ 10:18 Әюб 3:11-12, Иремия 20:14-18

+ 10:20 Әюб 14:1, Әюб 7:16

+ 10:21 Зәбур 87:7, Зәбур 87:13, Зәбур 38:14

+ 11:1 Әюб 2:11

+ 11:4 Әюб 10:7

+ 11:8 Зәбур 138:8

+ 11:10 Әюб 9:12, Әюб 12:14

+ 11:13 Зәбур 142:6

+ 11:14 Әюб 22:23

+ 11:17 Әюб 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Ишагыйя 60:3, Даниил 12:3

+ 11:19 Гыйбрәтле сүзләр 3:24

+ 12:4 Зәбур 90:14, Әюб 16:10, Әюб 17:2, Әюб 30:1

+ 12:6 Әюб 21:7

+ 12:10 Саннар 16:22, Даниил 5:23, Рәсүлләр 17:28

+ 12:11 Әюб 34:3

+ 12:12 Әюб 32:7

+ 12:14 Вәгазьче 7:13, Әюб 11:10

+ 12:17 Әюб 9:24

+ 12:18 Даниил 2:21, Даниил 5:20

+ 12:21 Зәбур 106:40, Ишагыйя 40:23

+ 12:22 Даниил 2:22, Вәгазьче 12:14, I Көринтлеләргә хат 4:5

+ 12:23 Ишагыйя 9:3, Ишагыйя 26:15

+ 12:24 Зәбур 106:40

+ 12:25 Канун 28:29, Әюб 5:14, Зәбур 106:27

+ 13:3 Әюб 23:4

+ 13:5 Гыйбрәтле сүзләр 17:28

+ 13:9 Гәләтиялеләргә хат 6:7

* 13:14 Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Нигә миңа тәнемне тешләргә, җанымны уч төбенә салырга?

* 13:15 Яһүд телендә әлеге юл «Ул мине үтерсә дә, Аллаһыга өмет баглавым өзелмәс» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 13:19 Ишагыйя 50:8

+ 13:21 Зәбур 38:11, Әюб 33:7

+ 13:22 Әюб 14:15

+ 13:24 Әюб 19:11, Әюб 33:10

+ 13:25 Зәбур 82:14

+ 13:26 Зәбур 24:7

+ 13:27 Әюб 33:11

+ 13:28 Ишагыйя 50:9, Ягъкубтан хат 5:2

+ 14:1 Әюб 15:14, Әюб 25:4, Яратылыш 47:9

+ 14:2 I Елъязма 29:15, Зәбур 101:12, Зәбур 143:4, Вәгазьче 6:12, Вәгазьче 8:13

+ 14:4 Әюб 15:14

+ 14:6 Әюб 7:19, Әюб 7:1-2

+ 14:11 Ишагыйя 19:5

+ 14:12 Зәбур 88:30

+ 14:13 Әюб 21:13

+ 14:14 Ишагыйя 26:19, Әюб 7:1

+ 14:15 Әюб 13:22

+ 14:16 Әюб 31:4, Әюб 34:21

+ 14:21 Вәгазьче 9:5

+ 15:1 Әюб 2:11

* 15:2 …эссе җилләр… – Бөтен нәрсәне корытып, чүлдән искән эссе җил турында сүз бара. Биредә ул файдасыз-буш, хәтта бәла-каза китерүче бәхәсне аңлата.

+ 15:2 Әюб 16:3, Әюб 6:26

+ 15:6 Әюб 9:20, Лүк 19:22

+ 15:7 Гыйбрәтле сүзләр 8:25, Зәбур 89:3

+ 15:8 Иремия 23:18

+ 15:9 Әюб 12:3, Әюб 13:2

+ 15:14 Әюб 4:17, Әюб 9:2, Әюб 14:1, Әюб 25:4-6, Зәбур 50:7

+ 15:15 Әюб 4:18, Әюб 5:1, Зәбур 88:6, Зәкәрия 14:5

+ 15:16 Әюб 34:7, Гыйбрәтле сүзләр 19:28, Әюб 25:6

+ 15:18 Зәбур 77:4

+ 15:27 Зәбур 72:7

+ 15:30 Әюб 4:9

+ 15:32 Әюб 22:16, Зәбур 54:24

+ 15:34 Әюб 20:26, Зәбур 20:10

+ 15:35 Зәбур 7:15, Ишагыйя 59:4, Ягъкубтан хат 1:15

+ 16:3 Әюб 15:2

+ 16:7 Әюб 1:15-19

+ 16:9 Зәбур 34:15, Зәбур 36:12

+ 16:10 Әюб 12:4, Әюб 17:2, Әюб 30:1, Ишагыйя 50:6

+ 16:12 Әюб 7:20

+ 16:13 Әюб 20:25

+ 16:19 Зәбур 88:38

+ 17:2 Әюб 12:4, Әюб 16:10, Әюб 30:1

+ 17:3 Зәбур 118:122, Гыйбрәтле сүзләр 22:26

+ 17:6 Канун 28:37, Әюб 30:9

+ 17:11 Әюб 7:6

+ 17:12 Ишагыйя 5:20

+ 17:13 Вәгазьче 12:5

+ 18:1 Әюб 2:11, Әюб 8:1

+ 18:3 Зәбур 72:22

+ 18:5 Әюб 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 13:9, Гыйбрәтле сүзләр 24:20

+ 18:7 Әюб 5:13

+ 18:8 Зәбур 9:16, Зәбур 139:6

+ 18:11 Әюб 15:21, Әюб 20:25, Әюб 27:20

+ 18:15 Яратылыш 19:24, Зәбур 10:6, Яхәзкыл 38:22

+ 18:17 Әюб 24:20, Зәбур 33:17, Гыйбрәтле сүзләр 10:7

+ 18:19 Зәбур 20:11

+ 18:21 Хөкемчеләр 2:10, Иремия 9:3, II Тессалуникәлеләргә хат 1:8

+ 19:7 Әюб 24:12, Хабаккук 1:2

+ 19:8 Әюб 3:23, Кайгы җыры 3:9

+ 19:9 Зәбур 88:40

+ 19:11 Әюб 13:24, Әюб 33:10

+ 19:12 Әюб 10:17, Әюб 30:12, Кайгы җыры 3:5

+ 19:13 Зәбур 30:12, Зәбур 37:11, Зәбур 68:9, Зәбур 87:9

+ 19:17 Әюб 2:9

+ 19:18 IV Патшалар 2:23

+ 19:21 Рут 1:13, Әюб 1:11

+ 19:23 Ишагыйя 30:8

+ 19:24 Иремия 17:1

+ 19:25 Гыйбрәтле сүзләр 23:11, Ишагыйя 43:14

+ 19:26 Зәбур 16:15, I Яхъядан хат 3:2

+ 19:29 Вәгазьче 12:14

+ 20:1 Әюб 2:11, Әюб 11:1

+ 20:4 Яратылыш 2:7, Канун 4:32

+ 20:6 Ишагыйя 14:13-14

+ 20:7 Зәбур 82:11

+ 20:8 Ишагыйя 29:7

+ 20:9 Әюб 7:8, Әюб 7:10

+ 20:12 Зәбур 9:28

+ 20:25 Әюб 16:13

+ 20:26 Әюб 15:34, Зәбур 20:10, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 20:29 Әюб 27:13, Әюб 31:2

+ 21:3 Әюб 16:20

+ 21:5 Гыйбрәтле сүзләр 30:32, Михә 7:16

+ 21:7 Әюб 12:6, Зәбур 72:3-4, Вәгазьче 8:14, Иремия 12:1, Малахи 3:15

+ 21:14 Әюб 22:17

+ 21:15 Чыгыш 5:2

+ 21:16 Әюб 22:18, Зәбур 1:1

+ 21:17 Әюб 18:5-6, Гыйбрәтле сүзләр 13:9, Гыйбрәтле сүзләр 24:20

+ 21:18 Зәбур 1:4, Зәбур 82:14, Гыйбрәтле сүзләр 10:25

+ 21:19 Чыгыш 20:5

+ 21:20 Зәбур 74:8, Ишагыйя 51:17, Иремия 25:15, Убадия 1:16, Ачылыш 14:10

+ 21:22 Ишагыйя 40:14, Римлыларга хат 11:35, I Көринтлеләргә хат 2:16, Әюб 4:18, Әюб 15:15

+ 21:30 Гыйбрәтле сүзләр 16:4

+ 21:31 Канун 7:10

+ 22:1 Әюб 2:11, Әюб 4:1, Әюб 15:1

+ 22:3 Әюб 35:7

* 22:6 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 22:6 Чыгыш 22:6, Канун 24:13

+ 22:7 Әюб 31:17

+ 22:9 Әюб 31:21, Ишагыйя 10:2, Яхәзкыл 22:7

+ 22:10 Әюб 18:8

+ 22:11 Юныс 2:4

+ 22:12 Әюб 35:5

+ 22:13 Зәбур 72:11, Зәбур 93:7

+ 22:16 Әюб 15:32

+ 22:17 Әюб 21:14

+ 22:18 Әюб 21:16

+ 22:19 Зәбур 51:8, Зәбур 57:11

+ 22:22 Гыйбрәтле сүзләр 2:6

+ 22:23 Әюб 11:14

+ 22:24 Яратылыш 10:29, III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4

+ 22:26 Зәбур 36:4, Ишагыйя 58:14

+ 22:27 Зәбур 49:14, Вәгазьче 5:3

+ 22:28 Әюб 11:17, Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Ишагыйя 60:3, Даниил 12:3

+ 22:30 Ягъкубтан хат 5:15

+ 23:4 Әюб 13:3, Әюб 16:21

+ 23:10 Зәбур 138:3, Зәбур 65:10, I Петердән хат 1:7

* 23:12 …сүзләрен йөрәгемдә сакладым. – Борынгы грек телендәге тәрҗемәгә нигезләнеп эшләнгән әлеге урынны «мин Аның сүзләрен икмәктән дә артыграк күреп, кадерләп сакладым» дип тә аңларга мөмкин.

+ 23:13 Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Ишагыйя 14:26, Даниил 4:32

+ 24:2 Канун 19:14, Гыйбрәтле сүзләр 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 23:10

+ 24:4 Амос 2:7, Гыйбрәтле сүзләр 28:28

+ 24:7 Чыгыш 22:26-27

+ 24:12 Хабаккук 1:2

+ 24:13 Яхъя 3:19-20

+ 24:15 Гыйбрәтле сүзләр 7:9

* 24:17 Зольмәт – караңгылык.

+ 24:20 Әюб 18:17

+ 24:24 Зәбур 36:10

+ 25:1 Әюб 2:11, Әюб 8:1, Әюб 18:1

+ 25:3 Маттай 5:45

+ 25:4 Әюб 4:17, Әюб 9:2, Әюб 15:14, Зәбур 142:2

+ 25:6 Әюб 15:16, Зәбур 21:6, Ишагыйя 41:14

* 26:6 Һәлакәт урыны – ягъни үлеләр дөньясы (28:22 һәм 31:12 дә шул ук мәгънәдә).

+ 26:6 Зәбур 138:8, Гыйбрәтле сүзләр 15:11

+ 26:7 Әюб 9:8

+ 26:8 Гыйбрәтле сүзләр 30:4

+ 26:10 Яратылыш 1:9, Яратылыш 1:10, Гыйбрәтле сүзләр 8:29

+ 26:11 Зәбур 103:7

+ 26:12 Әюб 9:13, Зәбур 88:11, Ишагыйя 51:9

+ 26:13 Ишагыйя 27:1

+ 27:2 Әюб 34:5

+ 27:3 Әюб 33:4

+ 27:8 Әюб 8:13

+ 27:9 Зәбур 17:42, Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Яхъя 9:31

+ 27:13 Әюб 20:29

+ 27:14 Ишагыйя 1:22

+ 27:15 Зәбур 77:64

+ 27:16 Зәкәрия 9:3

+ 27:17 Зәбур 38:7, Гыйбрәтле сүзләр 13:22

+ 27:18 Әюб 8:15

+ 27:19 Зәбур 48:18

+ 27:21 Әюб 30:22

+ 27:23 Кайгы җыры 2:15

* 28:2 Мәгъдән – казылма байлык, руда.

+ 28:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:16, Вәгазьче 7:24

+ 28:13 Зәбур 26:13, Ишагыйя 53:8, Яхәзкыл 26:20

+ 28:15 Гыйбрәтле сүзләр 3:14-15

+ 28:16 Яратылыш 10:29, III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24

+ 28:18 Гыйбрәтле сүзләр 8:11

+ 28:26 Әюб 38:25

+ 28:27 Гыйбрәтле сүзләр 8:22

+ 28:28 Зәбур 110:10, Гыйбрәтле сүзләр 1:7, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Гыйбрәтле сүзләр 3:7, Гыйбрәтле сүзләр 14:16

+ 29:3 II Патшалар 22:29, Зәбур 17:29, Зәбур 118:105

+ 29:5 Әюб 1:2

+ 29:6 Яратылыш 49:12

+ 29:10 Зәбур 136:6

+ 29:12 Зәбур 81:5, Гыйбрәтле сүзләр 31:8

+ 29:14 Зәбур 131:9

+ 29:16 Гыйбрәтле сүзләр 14:21, Гыйбрәтле сүзләр 29:7

* 29:17 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 29:17 Зәбур 3:7, Зәбур 13:4, Зәбур 57:7, Гыйбрәтле сүзләр 30:14

+ 29:23 Зәбур 118:129

+ 30:1 Әюб 12:4, Әюб 16:10, Әюб 17:2

+ 30:9 Канун 28:37, Әюб 17:6

+ 30:10 Зәбур 87:9

+ 30:12 Әюб 19:12

+ 30:15 Әюб 18:11

+ 30:22 Әюб 27:21

+ 30:26 Иремия 8:15, Иремия 14:19

+ 30:30 Кайгы җыры 4:8, Зәбур 101:3

+ 31:1 Гыйбрәтле сүзләр 6:25, Маттай 5:28

+ 31:2 Әюб 20:29

+ 31:4 II Елъязма 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 15:3, Зәкәрия 4:10

+ 31:6 Даниил 5:27

+ 31:8 Левиләр 26:16

+ 31:9 Әюб 24:15

+ 31:10 Канун 28:30, Иремия 8:10

+ 31:12 Гыйбрәтле сүзләр 6:27-29

+ 31:15 Гыйбрәтле сүзләр 22:2

+ 31:17 Әюб 22:7

+ 31:18 Ягъкубтан хат 1:27

+ 31:20 Әюб 29:13

+ 31:21 Әюб 22:9

+ 31:24 Марк 10:22, Марк 10:24

+ 31:25 Зәбур 61:11

+ 31:27 Канун 4:19

+ 31:29 Гыйбрәтле сүзләр 24:17-18

+ 31:30 Маттай 5:44, Римлыларга хат 12:14

+ 31:32 Хөкемчеләр 19:20-21

* 31:33-34 …башкалар кебек… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Адәм кебек» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 31:33 Әюб 28:13

+ 31:35 Әюб 13:22

+ 31:40 Яратылыш 3:18

+ 32:2 Яратылыш 22:21

+ 32:4 Әюб 15:10

+ 32:7 Әюб 12:12

+ 32:8 Әюб 33:4, Зәбур 118:100

+ 32:20 Зәбур 38:4, Иремия 6:11, Иремия 20:10

+ 33:4 Яратылыш 2:7, Әюб 27:3, Әюб 32:8, Зәбур 103:30, Рәсүлләр 17:25

+ 33:6 Әюб 4:19, Әюб 10:9, Ишагыйя 64:8

+ 33:7 Әюб 13:21

+ 33:9 Әюб 9:21, Әюб 10:7, Әюб 12:4, Әюб 16:17, Әюб 27:5-6, Әюб 32:1

+ 33:10 Әюб 13:24, Әюб 19:11

+ 33:11 Әюб 13:27, Әюб 14:16

+ 33:13 Әюб 9:32, Әюб 39:32

+ 33:15 Саннар 12:6, Әюб 4:13

+ 33:16 Әюб 36:10

+ 33:19 Әюб 30:17

+ 33:20 Зәбур 101:5, Зәбур 106:18

+ 33:23 Зәбур 33:8

+ 33:24 Зәбур 48:8

+ 33:25 IV Патшалар 5:14

+ 33:26 Зәбур 16:15

+ 33:28 Зәбур 15:10, Ишагыйя 38:17

+ 33:30 Зәбур 55:14

+ 34:3 Әюб 12:11

+ 34:5 Әюб 27:2, Әюб 33:9

+ 34:7 Әюб 15:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:28

+ 34:8 Зәбур 1:1

+ 34:9 Әюб 9:22, Әюб 21:16

+ 34:10 Яратылыш 18:25, Зәбур 91:16

+ 34:11 Гыйбрәтле сүзләр 24:12, Зәбур 61:13

+ 34:12 Әюб 8:3

+ 34:15 Яратылыш 3:19, Зәбур 89:4, Зәбур 103:29, Вәгазьче 3:20, Вәгазьче 12:7

+ 34:19 Әюб 31:15, Гыйбрәтле сүзләр 22:2

+ 34:20 Даниил 8:25

+ 34:21 Әюб 14:16, Әюб 31:4

+ 34:22 Зәбур 138:12

+ 34:24 Зәбур 2:9

+ 34:28 Әюб 35:9

+ 34:35 Әюб 35:15

+ 34:37 Әюб 27:23, Кайгы җыры 2:15

+ 35:3 Әюб 9:22, Әюб 21:16

+ 35:5 Әюб 22:12

+ 35:7 Әюб 22:2-3

+ 35:9 Чыгыш 2:23, Әюб 34:28, Вәгазьче 4:1, Вәгазьче 5:7

+ 35:10 Зәбур 41:9

+ 35:12 Әюб 27:9

+ 35:14 Әюб 9:11, Әюб 23:9

+ 35:16 Әюб 34:35, Әюб 34:37, Әюб 38:2, Әюб 42:3

+ 36:4 Әюб 37:16

* 36:6 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 36:6 Әюб 34:28

+ 36:7 Зәбур 33:16, I Патшалар 2:8

+ 36:8 Зәбур 106:10

+ 36:10 Әюб 33:16

+ 36:12 Ишагыйя 1:19-20, Әюб 4:21

+ 36:16 Зәбур 4:2

+ 36:19 Зәбур 48:8, Гыйбрәтле сүзләр 11:4

+ 36:26 Зәбур 101:28

+ 36:27 Гыйбрәтле сүзләр 3:20

+ 36:32 Хабаккук 3:4

* 36:33 Яһүд телендәге әлеге урынны «гаделсезлеккә Аның ачуы кайный» дип тә аңларга мөмкин.

+ 37:3 Әюб 36:30, Әюб 36:32

+ 37:4 II Патшалар 22:14, Зәбур 17:14, Зәбур 28:3-4

+ 37:5 Әюб 5:9

+ 37:6 Зәбур 148:8

+ 37:8 Зәбур 103:22

+ 37:10 Әюб 38:29-30

+ 37:12 Зәбур 148:8

+ 37:13 Чыгыш 9:18, III Патшалар 18:45

+ 37:16 Әюб 36:4

+ 37:18 Ишагыйя 44:24

+ 37:19 Ишагыйя 60:2

+ 37:24 Гыйбрәтле сүзләр 15:33

+ 38:1 Әюб 40:1, Зәкәрия 9:14

+ 38:2 Әюб 35:16, Әюб 42:3

+ 38:3 Әюб 40:2

+ 38:4 Зәбур 103:5, Гыйбрәтле сүзләр 8:29

+ 38:6 I Патшалар 2:8

+ 38:7 Яратылыш 6:2, Әюб 1:6, Әюб 2:1

+ 38:8 Яратылыш 1:9, Зәбур 32:7, Зәбур 103:9, Иремия 5:22

+ 38:15 Әюб 18:5

+ 38:22 Зәбур 134:7

+ 38:23 Ешуа 10:11, Ишагыйя 30:30

+ 38:25 Әюб 28:26

+ 38:26 Зәбур 106:35, Ишагыйя 35:6, Ишагыйя 41:18

+ 38:28 Әюб 5:10

+ 38:29 Әюб 37:10, Зәбур 147:5

+ 38:30 Әюб 37:10

+ 38:31 Әюб 9:9, Амос 5:8

+ 38:32 Әюб 9:9

+ 38:33 Иремия 31:35

+ 38:39 Зәбур 103:21

+ 38:40 Зәбур 16:11

+ 38:41 Зәбур 146:9

+ 39:1 Зәбур 103:18

+ 39:16 Кайгы җыры 4:3

+ 39:20 Иремия 8:16

+ 39:24 Иремия 4:19, Амос 3:6

+ 39:32 Әюб 9:32, Әюб 33:13

+ 39:34 Әюб 42:6

+ 40:1 Әюб 38:1

+ 40:2 Әюб 38:3

+ 40:3 Әюб 32:2

+ 40:4 Әюб 37:4

* 40:8 Яһүд телендә әлеге юл «җир асты дөньясына ябып куй» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 40:9 Зәбур 97:1, Ишагыйя 59:16

* 40:10 Бегемот – яһүдчә яңгырашы: беһемот. Борынгылар күзаллаганча, гаҗәеп зур, сәер җанвар булырга да мөмкин.

+ 40:10 Саннар 22:4

* 40:20 Ливьятан – биредә, бәлки, крокодилны аңлатадыр. Шулай ук 3:8 гә искәрмәне карагыз.

+ 40:23 Ешуа 9:15, Ешуа 9:27

+ 41:1 Әюб 3:8, Әюб 40:20, Зәбур 73:14, Зәбур 103:26, Ишагыйя 27:1

+ 41:3 Чыгыш 9:29, Зәбур 23:1

+ 42:2 Яратылыш 18:14, Иремия 32:17, Маттай 19:26

+ 42:3 Әюб 38:2

+ 42:4 Әюб 38:3, Әюб 40:2

+ 42:6 Әюб 2:8

+ 42:7 Әюб 2:11

+ 42:8 Саннар 23:1, I Елъязма 15:26, Яратылыш 20:7, Ягъкубтан хат 5:16

+ 42:9 Әюб 2:11

+ 42:10 Ишагыйя 40:2, Ишагыйя 61:7

* 42:11 Кесита – акча берәмлеге, авырлыгы һәм кыйммәте билгеле түгел (карагыз: «Яратылыш», 33:19).

+ 42:11 Әюб 19:13

+ 42:13 Әюб 1:2

* 42:14 Емимә – яһүдчә «күгәрченкәй» мәгънәсендә.

* 42:14 Кытсига – яһүдчә «дарчин чәчәге» мәгънәсендә.

* 42:14 Кыйрен-Һәппух – яһүдчә «кара сөрмә» мәгънәсендә.

+ 42:15 Саннар 27:1-8

+ 42:16 Яратылыш 50:23

* Зәбур – яһүдиләрдә: «Мәдхияләр китабы».

+ 1:1 Әюб 21:16, Гыйбрәтле сүзләр 1:15, Гыйбрәтле сүзләр 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 24:1, Зәбур 25:4-5, Гыйбрәтле сүзләр 3:34, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 1:2 Ешуа 1:8, Зәбур 118:47-48, Зәбур 118:97

+ 1:3 Иремия 17:8, Яхәзкыл 47:12

+ 1:4 Әюб 21:18, Зәбур 34:5

+ 1:6 Зәбур 36:18

+ 2:1 Рәсүлләр 4:25-26

+ 2:2 Зәбур 17:51, Зәбур 19:7, Зәбур 88:20-21

+ 2:4 Зәбур 10:4, Зәбур 36:13, Зәбур 58:9, Гыйбрәтле сүзләр 1:26

+ 2:6 Зәбур 109:2, Ачылыш 14:1

+ 2:7 Рәсүлләр 13:33, Гыйбриләргә хат 1:5, Гыйбриләргә хат 5:5, II Патшалар 7:14

+ 2:9 Ачылыш 2:27, Ачылыш 12:5, Ачылыш 19:15, Ишагыйя 30:14, Иремия 19:11

+ 2:11 Гыйбриләргә хат 12:28, Филиппуйлыларга хат 4:4

* 2:12 …углына хөрмәт күрсәтегез… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Аңа чын күңелдән хөрмәт күрсәтегез» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 2:12 Зәбур 33:8

* 3:1 Карагыз: «II Патшалар», 15:14.

+ 3:1 II Патшалар 15:14-17

+ 3:2 II Патшалар 15:12

+ 3:3 Зәбур 70:11

+ 3:4 Яратылыш 15:1, Зәбур 26:6

+ 3:5 Зәбур 2:6, Зәбур 33:4

+ 3:6 Зәбур 4:8

+ 3:7 Зәбур 26:3

+ 3:8 Әюб 16:10, Әюб 29:17, Зәбур 57:7

+ 3:9 Зәбур 36:39, Ишагыйя 43:11, Юныс 2:10

+ 4:1 Хабаккук 3:19

+ 4:2 Әюб 36:16

+ 4:4 Чыгыш 11:7

+ 4:6 Канун 33:19, Зәбур 50:21

+ 4:7 Саннар 6:25, Зәбур 30:17, Зәбур 43:4, Зәбур 66:2

+ 4:9 Зәбур 3:6

* 5:3 Фөрьяд – ярдәм сорап ялвару.

+ 5:3 Зәбур 83:4

+ 5:4 Зәбур 87:10, Зәбур 118:147

+ 5:6 Зәбур 10:5

+ 5:7 Зәбур 54:24

+ 5:8 III Патшалар 8:29, Зәбур 10:4

+ 5:10 Иремия 5:16, Зәбур 11:2, Римлыларга хат 3:13

+ 5:13 Зәбур 113:21-22, Зәбур 102:4

+ 6:1 I Елъязма 15:20-21

+ 6:2 Зәбур 37:2

+ 6:4 Зәбур 89:13

+ 6:6 Зәбур 29:10, Зәбур 87:11, Зәбур 113:25, Вәгазьче 9:10, Ишагыйя 38:18

+ 6:8 Зәбур 30:10

+ 6:9 Әюб 21:16, Зәбур 118:115, Маттай 7:23

+ 6:11 Зәбур 39:13

+ 7:2 Зәбур 10:1, Зәбур 63:11, Зәбур 30:16

+ 7:3 Әюб 10:16

+ 7:5 Зәбур 54:21, I Патшалар 24:8, I Патшалар 26:9

+ 7:8 Ишагыйя 33:10

+ 7:9 Зәбур 25:1, Зәбур 34:24, Зәбур 42:1

+ 7:10 Әюб 23:10, Зәбур 10:5

+ 7:11 Яратылыш 15:1

+ 7:12 Нахум 1:5

+ 7:13 Канун 32:41, Канун 32:23

+ 7:14 Зәбур 20:13, Зәбур 63:8

+ 7:15 Әюб 15:35, Ишагыйя 59:4, Ягъкубтан хат 1:15

+ 7:16 Эстер 7:9, Гыйбрәтле сүзләр 11:5, Гыйбрәтле сүзләр 26:27, Гыйбрәтле сүзләр 28:10, Вәгазьче 10:8, Даниил 6:24

+ 7:18 Зәбур 9:3

* 8:1 Гиттит – әлеге яһүд сүзенең мәгънәсе анык түгел.

+ 8:1 Зәбур 80:1, Зәбур 83:1

+ 8:2 Зәбур 148:13, Ишагыйя 12:4, Зәбур 112:4, Маттай 21:16

+ 8:5 Әюб 7:17, Зәбур 143:3, Гыйбриләргә хат 2:6-8

+ 8:7 Яратылыш 1:26, Яратылыш 1:28, Зәбур 109:1, I Көринтлеләргә хат 15:27, Эфеслеләргә хат 1:22

+ 9:2 Зәбур 25:7, Зәбур 39:6, Зәбур 95:3

+ 9:3 Зәбур 7:18

+ 9:5 Зәбур 139:13, Зәбур 28:10

+ 9:6 Канун 9:14, Канун 29:20

+ 9:8 Зәбур 101:13, Зәбур 144:13, Кайгы җыры 5:19

+ 9:9 I Патшалар 2:10, Зәбур 57:12, Зәбур 66:5, Зәбур 95:13, Зәбур 97:9, Зәбур 109:6, Ишагыйя 2:4, Ишагыйя 3:13, Йоил 3:12

+ 9:10 II Патшалар 22:3

+ 9:11 Зәбур 90:14

* 9:13 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 9:14 Зәбур 106:18

+ 9:15 Ишагыйя 25:9

+ 9:16 Зәбур 7:16, Әюб 18:8, Гыйбрәтле сүзләр 29:5, Гыйбрәтле сүзләр 29:6

+ 9:17 Чыгыш 7:5, Чыгыш 14:4

+ 9:18 Әюб 8:13

+ 9:22 Зәбур 21:1

+ 9:25 Зәбур 13:1, Зәбур 52:1

+ 9:27 Зәбур 29:7

+ 9:28 Римлыларга хат 3:14, Әюб 20:12

+ 9:29 Зәбур 16:11, Зәбур 36:32, Гыйбрәтле сүзләр 24:15

+ 9:30 Әюб 38:40, Зәбур 58:4, Михә 7:2

+ 9:32 Ишагыйя 29:15, Яхәзкыл 8:12, Яхәзкыл 9:9

+ 9:35 Канун 10:18, Һошея 14:4

+ 9:36 Зәбур 36:17

+ 9:37 Чыгыш 15:18, Зәбур 28:10, Зәбур 145:10

+ 9:39 Зәбур 81:3

+ 10:1 Зәбур 7:2

+ 10:2 Зәбур 63:4

+ 10:3 Зәбур 81:5

+ 10:4 Михә 1:2, Юныс 2:8, Хабаккук 2:20, Зәбур 2:4, Ишагыйя 66:1, Әюб 7:18, Әюб 23:10

* 10:5 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 10:5 Яратылыш 22:1

+ 10:6 Яратылыш 19:24, Әюб 18:15, Зәбур 74:9

+ 10:7 Зәбур 32:5, Зәбур 61:8, Зәбур 98:4

+ 11:2 Ишагыйя 57:1, Михә 7:2

+ 11:3 Зәбур 5:10, Зәбур 40:6, Зәбур 143:8

+ 11:7 Зәбур 17:31, Зәбур 118:140, Гыйбрәтле сүзләр 30:5

+ 12:2 Зәбур 88:47, Кайгы җыры 5:20, Әюб 13:24, Хабаккук 1:2

+ 12:4 Эзра 9:8, Зәбур 18:9

+ 12:5 Канун 32:27

+ 12:6 Зәбур 114:7

• 13:1 Зәбур 52

+ 13:1 Зәбур 9:25, Михә 7:2, Римлыларга хат 3:10-12

+ 13:2 Яратылыш 11:5, Канун 26:15, Зәбур 32:14, Зәбур 101:19

+ 13:3 Әюб 15:16

+ 13:4 Гыйбрәтле сүзләр 30:14, Иремия 10:25, Яхәзкыл 34:3, Михә 3:3

+ 14:1 Зәбур 23:3-4, Ишагыйя 33:14-16

+ 14:2 Зәбур 105:3

+ 14:3 Левиләр 19:16

+ 14:4 Хөкемчеләр 11:35

* 14:5 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 14:5 Левиләр 25:36, Яхәзкыл 18:8, Чыгыш 23:5

+ 15:2 Зәбур 72:25

+ 15:4 Чыгыш 23:13, Ешуа 23:7, Һошея 2:17, Зәкәрия 13:2

+ 15:5 Саннар 18:20, Иремия 10:16, Иремия 51:19, Кайгы җыры 3:24

+ 15:8 Зәбур 108:31, Рәсүлләр 2:25-28

+ 15:10 Әюб 33:28, Зәбур 29:4, Зәбур 48:16, Зәбур 85:13, Ишагыйя 38:17, Рәсүлләр 2:27

+ 15:11 Маттай 7:14

+ 16:1 Зәбур 85:1, Зәбур 141:1

+ 16:3 Әюб 23:10, Зәбур 65:10

+ 16:5 Әюб 23:11

+ 16:7 Зәбур 30:22

+ 16:8 Канун 32:10, Зәкәрия 2:8, Рут 2:12, Зәбур 35:8, Зәбур 56:2, Зәбур 62:8, Зәбур 90:4

+ 16:10 Зәбур 118:70

+ 16:12 Әюб 38:40, Зәбур 9:29

+ 16:15 Әюб 19:26, Әюб 33:26

• 17:1 II Патшалар 22

* 17:1 Карагыз: «II Патшалар», 22:1.

+ 17:2 Канун 6:5, Зәбур 114:1

* 17:3 …коткаручы Коралым… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: мөгез (көч-кодрәт билгесе).

+ 17:3 Зәбур 18:15, Зәбур 30:3-4, Зәбур 70:3, Зәбур 90:2, Зәбур 143:2, Яратылыш 15:1

+ 17:4 I Елъязма 16:25, Зәбур 47:2, Зәбур 95:4, Зәбур 144:3

+ 17:5 Зәбур 41:7, Зәбур 92:4, Юныс 2:4

+ 17:6 Зәбур 114:3

+ 17:7 Юныс 2:8

+ 17:8 Хөкемчеләр 5:5, Зәбур 76:18, Зәбур 96:4

+ 17:9 Зәбур 20:9, Ишагыйя 30:33, Яхәзкыл 20:48

+ 17:10 Зәбур 143:5, Ишагыйя 64:1, Нахум 1:3

+ 17:11 Зәбур 103:3

+ 17:12 Чыгыш 20:21, Зәбур 96:2

+ 17:13 Ешуа 10:11, Ишагыйя 30:30

+ 17:14 I Патшалар 2:10, Әюб 37:4-5, Зәбур 67:34, Зәбур 76:18-19

+ 17:15 Хабаккук 3:11, Зәкәрия 9:14, I Патшалар 7:10

+ 17:16 Чыгыш 15:8, Зәбур 105:9

+ 17:17 Зәбур 143:7

+ 17:18 Зәбур 141:6

+ 17:20 Зәбур 30:8, Зәбур 117:5

+ 17:21 I Патшалар 26:23, Әюб 22:30

+ 17:24 Яратылыш 6:9, Әюб 1:1

+ 17:28 Зәбур 100:5

+ 17:29 II Патшалар 21:17, IV Патшалар 8:20, Зәбур 131:17

+ 17:31 Канун 32:4, Маттай 5:48, Зәбур 11:7, Гыйбрәтле сүзләр 30:5, Яратылыш 15:1

+ 17:32 IV Патшалар 5:15, Ишагыйя 45:5, Даниил 2:47

+ 17:34 Канун 32:13, Ишагыйя 58:14, Хабаккук 3:19

+ 17:35 Зәбур 143:1

+ 17:38 Чыгыш 23:27

+ 17:41 Чыгыш 23:27

+ 17:42 Әюб 27:9, Гыйбрәтле сүзләр 15:29

+ 17:43 Михә 7:10, Зәкәрия 10:5

+ 17:44 Ишагыйя 55:5

+ 17:45 Канун 33:29

+ 17:46 Михә 7:17

+ 17:48 Зәбур 46:3

+ 17:50 Римлыларга хат 15:9

+ 17:51 Зәбур 143:10, II Патшалар 7:16

+ 18:2 Зәбур 49:6, Зәбур 88:6, Зәбур 96:6

+ 18:5 Римлыларга хат 10:18

+ 18:6 Йоил 2:16, Вәгазьче 1:5

+ 18:8 Канун 4:7, Зәбур 22:3, Зәбур 118:130

+ 18:9 Римлыларга хат 7:12, Зәбур 12:4

+ 18:10 Зәбур 118:142, Зәбур 118:151, Зәбур 118:160

+ 18:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:14, Гыйбрәтле сүзләр 8:10, Гыйбрәтле сүзләр 24:13

+ 18:14 Саннар 15:30, Римлыларга хат 6:12, Римлыларга хат 6:14

+ 18:15 Зәбур 17:3

* 19:2 …сине… – Биредә Исраил патшасы күздә тотыла (7 нче аятьне карагыз).

+ 19:2 Зәбур 68:30, Гыйбрәтле сүзләр 18:10

* 19:3 Мәдәт – ярдәм, булышлык.

+ 19:3 Зәбур 127:5, Зәбур 133:3

+ 19:5 Зәбур 20:3

+ 19:8 Зәбур 32:17, Ишагыйя 31:1, Ишагыйя 36:9, I Патшалар 17:45, Гыйбрәтле сүзләр 21:31

+ 20:2 Зәбур 27:7

+ 20:3 Зәбур 19:5

+ 20:5 IV Патшалар 20:6, Зәбур 60:6, Зәбур 90:16

+ 20:8 Зәбур 15:8

+ 20:10 Зәбур 17:9, Малахи 4:1, Әюб 15:34, Әюб 20:26, Зәбур 96:3, Гыйбриләргә хат 10:27

+ 20:11 Әюб 18:19

+ 20:13 Зәбур 17:15

* 20:14 Мәдех – мактау.

+ 21:2 Маттай 27:46, Марк 15:34, Зәбур 9:22, Кайгы җыры 3:8

+ 21:3 Зәбур 87:2

+ 21:6 Хөкемчеләр 3:9

+ 21:7 Әюб 25:6, Ишагыйя 41:14, Ишагыйя 49:7, Ишагыйя 53:3

+ 21:8 Зәбур 90:14, Маттай 27:39-43, Марк 15:29-32, Лүк 23:35-37

+ 21:10 Зәбур 71:6

+ 21:12 Зәбур 106:12

+ 21:13 Зәбур 117:10-12, Иремия 50:27, Амос 4:1

+ 21:15 Зәбур 118:28

+ 21:17 Зәбур 58:7

+ 21:18 Лүк 23:35

+ 21:19 Яхъя 19:24

+ 21:21 Зәбур 34:17, Филиппуйлыларга хат 3:2

+ 21:22 II Тимутәйгә хат 4:17

+ 21:23 Гыйбриләргә хат 2:12

+ 21:24 Зәбур 134:20

+ 21:26 Зәбур 34:18, Левиләр 7:16

+ 21:28 Зәбур 95:7, Сефания 2:11

+ 21:29 Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 21:31 Зәбур 101:19

+ 21:32 Зәбур 77:6, Зәбур 101:19

+ 22:1 Зәбур 79:2, Вәгазьче 12:11, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11, Яхъя 10:11, Филиппуйлыларга хат 4:19

+ 22:2 Яхәзкыл 34:14, Яхъя 10:9

+ 22:3 Зәбур 18:8, Гыйбрәтле сүзләр 4:11, Гыйбрәтле сүзләр 8:20

+ 22:4 Зәбур 137:7, Гыйбрәтле сүзләр 10:9, Ишагыйя 43:2, Михә 7:14

* 22:5 …башыма хуш исле май сөрттең… – «Мине хөрмәтле кунак иттең» дигән мәгънәдә.

+ 22:5 Зәбур 91:11, Гыйбрәтле сүзләр 27:9, Вәгазьче 9:8, Лүк 7:46

+ 23:1 Чыгыш 9:29, Әюб 41:3, Зәбур 49:12, Зәбур 88:11

+ 23:2 I Патшалар 2:8, Зәбур 101:26, Зәбур 103:5, Гыйбрәтле сүзләр 8:29

+ 23:3 Зәбур 14, Ишагыйя 33:14-16

+ 23:4 Зәбур 50:12, Маттай 5:8

* 23:6 …Алласы хозурына килүче… – «Аллаһы йортына килүче» мәгънәсендә.

+ 23:7 Зәбур 117:19-20, Ишагыйя 26:2

+ 23:8 Чыгыш 15:3

+ 23:10 Малахи 1:14

+ 24:1 Зәбур 85:4, Зәбур 142:8

* 24:3 Хаинлек – хыянәтче булу.

+ 24:3 Ишагыйя 49:23

+ 24:4 Зәбур 26:11, Зәбур 85:11

+ 24:5 Зәбур 25:3

* 24:6 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек.

+ 24:6 Зәбур 102:17

+ 24:7 Әюб 13:26, Зәбур 118:9, Иремия 3:25, Зәбур 50:3

+ 24:11 Иремия 14:7, Зәбур 78:9, Даниил 9:19

+ 24:13 Зәбур 36:22, Гыйбрәтле сүзләр 2:21, Ишагыйя 60:21

+ 24:15 II Елъязма 20:12, Зәбур 122:1-2, Зәбур 140:8

+ 24:22 Зәбур 43:27, Зәбур 129:8

+ 25:1 Зәбур 7:9

+ 25:2 I Елъязма 28:9, I Елъязма 29:17, Зәбур 138:23, Гыйбрәтле сүзләр 17:3, Иремия 17:10

+ 25:3 Зәбур 24:5

+ 25:5 Зәбур 1:1, Зәбур 138:21

* 25:6-7 …кулларымны юармын… – Гыйбадәтханәгә керер алдыннан йола кушканча кул юу турында сүз бара.

+ 25:6 Канун 21:6, Зәбур 72:13, Маттай 27:24

+ 25:7 Зәбур 9:2

+ 25:9 Зәбур 27:3

+ 25:10 Чыгыш 23:8

+ 26:1 Ишагыйя 60:20, Михә 7:8

+ 26:3 Зәбур 3:7, Зәбур 22:4

+ 26:4 Зәбур 22:6, Зәбур 60:5, Зәбур 64:5

+ 26:6 Зәбур 3:4, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 26:8 Зәбур 104:4

+ 26:10 Ишагыйя 49:15

+ 26:11 Зәбур 24:4

+ 26:12 Зәбур 40:3, Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 6:19

+ 26:13 Ишагыйя 53:8, Яхәзкыл 26:20, Яхәзкыл 32:23

+ 26:14 Ешуа 1:6, Зәбур 30:25, Ишагыйя 8:17

+ 27:1 Зәбур 82:2, Зәбур 108:1, Зәбур 87:5, Зәбур 142:7, Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 27:2 Зәбур 133:2

+ 27:3 Гыйбрәтле сүзләр 26:23, Иремия 9:8, Зәбур 25:9

+ 27:5 Ишагыйя 5:12

+ 27:7 Яратылыш 15:1, Зәбур 20:2

+ 27:9 Ишагыйя 40:11, Ишагыйя 46:3

* 28:1 …илаһи затлар… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһы угыллары.

+ 28:1 Яратылыш 6:2, Әюб 1:6, Әюб 2:1, Зәбур 88:7, I Елъязма 16:28, Зәбур 95:7

+ 28:3 Әюб 37:4, Яхәзкыл 1:24

+ 28:5 Хөкемчеләр 9:15, Зәбур 103:16, Яхәзкыл 31:3

+ 28:6 Канун 3:9, Зәбур 113:4, Зәбур 113:6

+ 28:8 Саннар 13:27

* 28:9 Яһүд телендә әлеге юл «Раббының авазы ана боланнарны вакытыннан алда бозауларга мәҗбүр итә» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 28:10 Яратылыш 6:17, Чыгыш 15:18, Зәбур 9:5, Зәбур 9:37

+ 28:11 Зәбур 67:36

* 29:1 Мәрасим – рәсмиләшкән гадәтләр, йолалар.

+ 29:2 Зәбур 34:19

+ 29:4 Әюб 33:28, Зәбур 15:10, Зәбур 48:16, Зәбур 85:13, Ишагыйя 38:17

+ 29:6 Ишагыйя 57:16, Иремия 3:5, Кайгы җыры 3:31, Михә 7:18, Зәбур 125:5

+ 29:7 Зәбур 9:26

+ 29:10 Зәбур 6:6, Ишагыйя 38:18

+ 29:12 Иремия 31:13

• 30:1 Зәбур 70:1-3

+ 30:2 Даниил 9:16

+ 30:3 Зәбур 17:3

+ 30:6 Лүк 23:46

+ 30:7 Канун 32:21

+ 30:9 Зәбур 17:20

+ 30:10 Зәбур 6:8

+ 30:12 Әюб 19:13, Зәбур 30:12, Зәбур 37:11, Зәбур 68:9, Зәбур 87:9

+ 30:13 Вәгазьче 9:5

+ 30:14 Иремия 6:25, Иремия 46:5

+ 30:16 Зәбур 7:2

+ 30:17 Саннар 6:25, Зәбур 4:7

+ 30:22 Зәбур 16:7

+ 30:24 Зәбур 96:10

+ 30:25 Ешуа 1:6, Зәбур 26:14

+ 31:2 Яхъя 1:47, Римлыларга хат 4:7-8

+ 31:5 Зәбур 37:19, Зәбур 50:5, I Яхъядан хат 1:9

+ 31:7 Зәбур 118:114

* 31:8 Сезгә… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: сиңа.

+ 31:9 Гыйбрәтле сүзләр 26:3, Ягъкубтан хат 3:3

+ 31:11 Зәбур 67:4

+ 32:2 Зәбур 70:22

+ 32:3 Зәбур 39:4, Зәбур 95:1, Зәбур 97:1, Зәбур 143:9, Зәбур 149:1, Ишагыйя 42:10, Ачылыш 5:9

+ 32:5 Зәбур 32:5, Зәбур 61:8, Зәбур 118:64

+ 32:6 Яратылыш 1:6-7, Зәбур 148:5, Яхъя 1:3, Гыйбриләргә хат 11:3

+ 32:7 Яратылыш 1:9, Әюб 38:8-11, Зәбур 103:9, Иремия 5:22

+ 32:9 Яратылыш 1:3

+ 32:10 Ишагыйя 19:3

+ 32:11 Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Ишагыйя 46:10

+ 32:12 Канун 7:6, Зәбур 143:15

+ 32:13 Әюб 7:18, Әюб 23:10, Зәбур 10:4

+ 32:14 Канун 26:15, Ишагыйя 63:15

+ 32:16 Амос 2:14

+ 32:17 Зәбур 19:8, Гыйбрәтле сүзләр 21:31

+ 32:18 Зәбур 146:11

+ 32:19 III Патшалар 17:6, Әюб 5:20

+ 32:20 Яратылыш 15:1, Канун 33:29

* 33:1 Карагыз: «I Патшалар», 21:10-15.

+ 33:1 I Патшалар 21:12-13

+ 33:3 I Патшалар 2:1

+ 33:5 Зәбур 3:5

+ 33:7 Зәбур 17:1

+ 33:8 Әюб 33:23, Даниил 6:22

+ 33:9 I Петердән хат 2:3, Зәбур 2:12

+ 33:10 Зәбур 36:25, Гыйбрәтле сүзләр 10:3

+ 33:11 Әюб 4:10-11

+ 33:13 I Петердән хат 3:10-12

+ 33:14 Гыйбрәтле сүзләр 13:3

+ 33:15 Зәбур 36:27, Ишагыйя 1:16-17, III Яхъядан хат 1:11

+ 33:16 Әюб 36:7, Гыйбрәтле сүзләр 15:29

+ 33:17 Әюб 18:17, Гыйбрәтле сүзләр 10:7

+ 33:19 Зәбур 50:19

+ 33:20 Әюб 5:19, II Тимутәйгә хат 3:11

+ 33:21 Яхъя 19:36

+ 34:1 Ишагыйя 49:25

+ 34:4 Зәбур 39:15, Иремия 17:18, Зәбур 68:23-26, Зәбур 108:6-15

+ 34:5 Әюб 21:18, Зәбур 1:4

+ 34:6 Зәбур 72:18, Иремия 23:12

+ 34:7 Зәбур 56:7, Зәбур 118:85, Иремия 18:20

+ 34:8 Ишагыйя 47:11

+ 34:9 Лүк 1:47

+ 34:10 Чыгыш 15:11, Зәбур 70:19, Зәбур 85:8, Зәбур 88:7-9, Зәбур 112:5, Әюб 5:15

+ 34:12 Зәбур 37:20, Зәбур 108:5, Гыйбрәтле сүзләр 17:13, Иремия 18:20

+ 34:13 Саннар 29:7

+ 34:16 Әюб 16:9, Зәбур 36:12

+ 34:17 Хабаккук 1:13, Зәбур 21:21

+ 34:18 Зәбур 21:26

+ 34:19 Зәбур 68:5, Яхъя 15:25, Зәбур 29:2

+ 34:21 Кайгы җыры 2:16

+ 34:22 Зәбур 9:22, Зәбур 37:22

+ 34:23 Зәбур 43:24, Зәбур 77:65

+ 34:24 Зәбур 7:9

+ 34:25 Зәбур 39:16, Зәбур 69:4, Кайгы җыры 2:16

+ 34:28 Зәбур 70:8

+ 35:2 Римлыларга хат 3:18

+ 35:5 Гыйбрәтле сүзләр 4:16, Михә 2:1

+ 35:6 Зәбур 56:11, Зәбур 70:19, Зәбур 107:5, Кайгы җыры 3:23

+ 35:7 Римлыларга хат 11:33, Зәбур 103:14, Зәбур 144:16

+ 35:8 Зәбур 62:4, Зәбур 16:8

+ 35:10 Гыйбрәтле сүзләр 10:11, Гыйбрәтле сүзләр 13:14, Иремия 2:13, Яхъя 4:10, Яхъя 1:9, I Петердән хат 2:9, Ачылыш 22:5

+ 35:11 Иремия 22:16, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 35:13 Зәбур 1:5

+ 36:1 Гыйбрәтле сүзләр 3:31, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:19

+ 36:2 Әюб 14:2, Зәбур 89:6

+ 36:4 Әюб 22:26, Ишагыйя 58:14

+ 36:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:5, Гыйбрәтле сүзләр 16:3

+ 36:6 Хөкемчеләр 5:31, Ишагыйя 58:8

+ 36:9 Зәбур 24:13

+ 36:10 Әюб 7:10, Әюб 24:24

+ 36:11 Гыйбрәтле сүзләр 2:21, Маттай 5:5

+ 36:12 Әюб 16:9, Зәбур 34:16

+ 36:13 Зәбур 2:4

+ 36:15 I Патшалар 2:4

+ 36:16 Гыйбрәтле сүзләр 16:8

+ 36:17 Зәбур 9:36

+ 36:18 Зәбур 1:6

+ 36:19 III Патшалар 17:6, Әюб 5:20, Зәбур 32:19

+ 36:20 Зәбур 67:3, Зәбур 101:4, Һошея 13:3

+ 36:23 Ишагыйя 26:7

+ 36:24 Гыйбрәтле сүзләр 24:16, Михә 7:8

+ 36:25 Әюб 4:7, Зәбур 33:10-11, Гыйбрәтле сүзләр 10:3

+ 36:26 Канун 15:8, Зәбур 111:5

+ 36:27 Зәбур 33:15

+ 36:28 Зәбур 96:10, Ишагыйя 14:20

+ 36:30 Гыйбрәтле сүзләр 10:31, Гыйбрәтле сүзләр 15:28

+ 36:31 Канун 6:6, Зәбур 39:9, Зәбур 118:11, Ишагыйя 51:7, Иремия 31:33

+ 36:32 Зәбур 9:29

+ 36:34 Зәбур 90:8, Зәбур 91:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:16

+ 36:38 Зәбур 72:17

+ 36:39 Зәбур 3:9, Ишагыйя 43:11, Юныс 2:10

+ 36:40 Зәбур 10:1

+ 37:1 Зәбур 69:1

+ 37:2 Зәбур 6:2

+ 37:3 Канун 32:23, Әюб 6:4, Кайгы җыры 3:13

+ 37:4 Ишагыйя 1:6

+ 37:5 Эзра 9:6

+ 37:12 Әюб 19:13-14, Зәбур 87:18

+ 37:14 Ишагыйя 53:7

+ 37:16 Зәбур 38:8

+ 37:19 Зәбур 31:5

+ 37:21 Зәбур 34:12, Гыйбрәтле сүзләр 17:13, Иремия 18:20

+ 37:22 Зәбур 9:22, Зәбур 34:22

+ 38:1 I Елъязма 16:41, I Елъязма 25:1, Зәбур 61:1, Зәбур 76:1

+ 38:2 Әюб 2:10

+ 38:4 Әюб 32:20, Иремия 6:11, Иремия 20:9

+ 38:5 Зәбур 89:12

+ 38:6 Зәбур 88:48, Зәбур 90:5, Әюб 7:16, Зәбур 61:10, Зәбур 93:10-11, Зәбур 143:4, Вәгазьче 1:2

+ 38:7 Әюб 27:16-17, Зәбур 48:11, Вәгазьче 2:18

+ 38:8 Зәбур 37:16

+ 38:11 Әюб 13:21

* 38:13 Гариб – туган-үскән иленнән аерылып читтә яшәүче.

+ 38:13 IV Патшалар 20:5, Зәбур 55:9, I Елъязма 29:15, Зәбур 118:19, Зәбур 118:54

+ 38:14 Әюб 7:19, Әюб 10:21-22

+ 39:3 Зәбур 68:3, Иремия 38:6

+ 39:4 Зәбур 32:3, Зәбур 51:8

+ 39:6 Зәбур 9:2, Зәбур 70:16

+ 39:7 Зәбур 50:18, I Патшалар 15:22, Ишагыйя 50:4, Гыйбриләргә хат 10:5-7

+ 39:9 Зәбур 36:31, Зәбур 118:11

+ 39:13 Зәбур 68:4

+ 39:15 Зәбур 34:4, Иремия 17:18, Зәбур 6:11

+ 39:16 Зәбур 34:25

+ 39:18 Зәбур 85:1, Зәбур 108:22

+ 40:2 Гыйбрәтле сүзләр 14:21, Гыйбрәтле сүзләр 29:7, Зәбур 36:18

+ 40:3 Зәбур 26:12

+ 40:4 Ишагыйя 38:1-8

+ 40:7 Зәбур 11:3

+ 40:10 Яхъя 13:18

+ 40:14 I Елъязма 16:36, Зәбур 71:18, Зәбур 88:53, Зәбур 105:48

+ 41:1 II Елъязма 20:19

+ 41:2 Зәбур 62:1, Зәбур 83:2

* 41:3 Биредә Аллаһы йортында гыйбадәт кылу турында сүз бара.

+ 41:4 Зәбур 78:10, Зәбур 113:10, Йоил 2:17, Михә 7:10, Зәбур 79:6, Зәбур 101:10, Кайгы җыры 2:18

+ 41:5 Яхәзкыл 46:10

+ 41:6 Зәбур 42:5

+ 41:7 Канун 3:9, Зәбур 17:5, Зәбур 87:8, Юныс 2:4

+ 41:9 Зәбур 62:7, Рәсүлләр 16:25

+ 41:10 Зәбур 17:3, Зәбур 42:2

+ 42:1 Зәбур 7:9

+ 42:2 Зәбур 43:10, Зәбур 41:10

+ 42:3 Зәбур 2:6

+ 42:5 Зәбур 41:6

+ 43:2 Саннар 23:23, Канун 32:7, Зәбур 77:3

+ 43:3 Канун 7:1

+ 43:4 Ешуа 24:12, Саннар 6:25, Зәбур 4:7

+ 43:5 Зәбур 73:12

+ 43:7 I Патшалар 17:47, Зәбур 32:16-17

+ 43:10 Зәбур 42:2, Зәбур 88:39

+ 43:11 Левиләр 26:17, Канун 28:25, Ешуа 7:4

+ 43:12 Левиләр 26:33

+ 43:14 Зәбур 78:4, Даниил 9:16, Михә 6:16

+ 43:15 Канун 28:37

+ 43:20 Әюб 30:29

+ 43:22 I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Гыйбрәтле сүзләр 15:11, Рәсүлләр 1:24

+ 43:23 Римлыларга хат 8:36

+ 43:24 Зәбур 34:23, Зәбур 77:65

+ 43:27 Зәбур 24:20

+ 44:1 Зәбур 68:1

+ 44:4 Чыгыш 32:27, Җырлар җыры 3:8

* 44:7 Аллаһы биргән тәхетең мәңгелектер… – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Тәхетең Синең, и Аллам, мәңгелектер» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 44:7 Гыйбриләргә хат 1:8-9

* 44:9 Сабур – алоэ.

* 44:9 Кассия – күпьеллык куак.

+ 44:9 Гыйбрәтле сүзләр 7:17

+ 44:10 Яратылыш 10:29, III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24

+ 44:15 Җырлар җыры 1:3

* 45:1 Аламот – әлеге яһүд сүзенең мәгънәсе анык түгел.

+ 45:1 I Елъязма 15:20-21

+ 45:2 Зәбур 7:2, Канун 4:7, Нахум 1:7

+ 45:4 Зәбур 92:3

+ 45:5 Зәбур 64:10

+ 45:6 Ишагыйя 12:6

+ 45:7 Зәбур 2:1, Амос 1:2, Амос 9:5

* 45:9 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 45:9 Зәбур 65:5

+ 45:10 Ишагыйя 2:4, Михә 4:3, I Патшалар 2:4, Зәбур 75:4, Яхәзкыл 39:3

+ 46:2 Зәбур 94:1

+ 46:3 Канун 7:21, Зәбур 65:3, Зәбур 75:12, Малахи 1:14

+ 46:4 II Патшалар 22:48

* 46:5 Ягъкуб – биредә «Исраил халкы» мәгънәсендә.

+ 46:8 Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

* 46:10 …калканнары… – «Илбашлары» мәгънәсендә дип фаразлана.

+ 46:10 Зәбур 88:19

+ 47:2 I Елъязма 16:25, Зәбур 17:4

+ 47:3 Кайгы җыры 2:15

+ 47:5 Яратылыш 14:1, II Патшалар 10:6

+ 47:7 Ишагыйя 13:8

+ 47:8 III Патшалар 22:48, Яхәзкыл 27:26

+ 47:10 Зәбур 25:3

+ 47:11 Зәбур 112:3

+ 47:12 Зәбур 96:8

+ 48:2 Михә 1:2, Ишагыйя 34:1

+ 48:5 Зәбур 77:2

+ 48:7 Гыйбрәтле сүзләр 11:28

+ 48:8 Әюб 33:24, Әюб 36:18, Маттай 16:26, Марк 8:37

+ 48:10 Зәбур 88:49

+ 48:11 Вәгазьче 2:14-16, Вәгазьче 3:19, Вәгазьче 9:2, Зәбур 38:7, Вәгазьче 2:18

+ 48:13 Вәгазьче 3:18

+ 48:16 Зәбур 15:10, Зәбур 29:4

+ 48:18 Әюб 27:19, I Тимутәйгә хат 6:7

+ 48:20 Әюб 33:30

+ 48:21 Вәгазьче 3:19

+ 49:1 I Елъязма 6:39, I Елъязма 15:17, I Елъязма 25:1, II Елъязма 5:12, Канун 10:17, Зәбур 112:3

+ 49:2 Канун 33:2, Зәбур 79:2, Зәбур 93:1

+ 49:3 Чыгыш 19:16, Левиләр 10:2, Саннар 16:35, III Патшалар 19:11-12

+ 49:4 Канун 4:26, Канун 32:1, Ишагыйя 1:2

+ 49:6 Зәбур 18:2, Зәбур 96:6, Зәбур 57:12

+ 49:7 Зәбур 80:9

+ 49:8 I Патшалар 15:22, Зәбур 39:7

+ 49:10 Ишагыйя 40:16

+ 49:12 Чыгыш 9:29, Әюб 41:3, Зәбур 23:1, Рәсүлләр 17:25

+ 49:14 Зәбур 106:22, Гыйбриләргә хат 13:15, Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10

+ 49:15 Зәбур 80:8

+ 49:19 Зәбур 51:4

+ 49:21 Вәгазьче 8:11, Ишагыйя 57:11

+ 49:22 Зәбур 9:18

* 50:1-2 Карагыз: «II Патшалар», 11:1–12:25.

+ 50:2 II Патшалар 12:1

+ 50:3 Зәбур 24:7, Ишагыйя 43:25

+ 50:4 Левиләр 16:30, I Яхъядан хат 1:7, I Яхъядан хат 1:9

+ 50:5 Зәбур 31:5, Римлыларга хат 7:18

+ 50:6 II Патшалар 12:13, Римлыларга хат 3:4

+ 50:7 Әюб 14:4, Әюб 15:14, Зәбур 57:4

+ 50:9 Ишагыйя 1:18

+ 50:12 Маттай 5:12, Кайгы җыры 5:21

+ 50:16 II Патшалар 11:17, II Патшалар 12:9

+ 50:18 Зәбур 39:7

+ 50:19 Зәбур 33:19

+ 50:20 Зәбур 68:36, Зәбур 146:2

+ 50:21 Зәбур 4:6

* 51:1-2 Карагыз: «I Патшалар», 22:9-23.

+ 51:2 I Патшалар 22:9

+ 51:4 Зәбур 49:19

+ 51:7 Зәбур 26:13

+ 51:8 Зәбур 39:3, Әюб 22:19

+ 51:9 Зәбур 48:7

+ 51:10 Иремия 11:16

• 52:1 Зәбур 13

* 52:1 Махалат – әлеге яһүд сүзенең мәгънәсе анык түгел.

+ 52:2 Зәбур 9:25, Михә 7:2, Римлыларга хат 3:10-12

+ 52:3 Яратылыш 11:5, Канун 26:15, Зәбур 32:14, Зәбур 101:19

+ 52:4 Әюб 15:16

+ 52:5 Гыйбрәтле сүзләр 30:14, Иремия 10:25, Яхәзкыл 34:3, Михә 3:3

* 52:6 …сиңа… – Ягъни Исраил халкына.

+ 52:6 Левиләр 26:17, Гыйбрәтле сүзләр 28:1

* 53:1-2 Карагыз: «I Патшалар», 23:19; 26:1.

+ 53:1 I Патшалар 23:19, I Патшалар 26:1

+ 53:5 Зәбур 85:14

+ 53:7 Зәбур 142:12

+ 53:9 Зәбур 58:10, Зәбур 91:12, Зәбур 111:8, Зәбур 117:7

+ 54:3 Зәбур 63:1

+ 54:8 Иремия 9:2

+ 54:10 Иремия 6:7, Яхәзкыл 7:23

+ 54:15 Зәбур 41:5

+ 54:16 Саннар 16:30-33, Зәбур 123:3, Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 54:20 Канун 33:27, Зәбур 89:3, Зәбур 92:2, Хабаккук 1:12

* 54:21 …ул… – 14-15 нче аятьне карагыз.

+ 54:21 Зәбур 7:5

* 54:22 …балдай татлы… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: зәйтүн маедай йомшак.

+ 54:22 Гыйбрәтле сүзләр 5:3

* 54:23 …син… – Ихтимал, биредә автор үзен тыңлаучы кешеләрнең һәммәсенә аерым мөрәҗәгать итә.

+ 54:23 Зәбур 36:5, Ишагыйя 46:4, Маттай 11:28-30

* 54:24 Гаип булу – югалу, юк булу.

+ 54:24 Ачылыш 20:3, Зәбур 5:7, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

* 55:1 Карагыз: «I Патшалар», 21:10-15; 27:1-4.

+ 55:1 I Патшалар 21:13

+ 55:5 Зәбур 117:6, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12, Маттай 10:28

+ 55:7 Зәбур 70:10

* 55:9 Горбәт – иленнән аерылып чит, ят җирдә булучылык.

+ 55:9 Зәбур 38:13, Чыгыш 32:32, Зәбур 68:29, Зәбур 138:16, Малахи 3:16

+ 55:13 Левиләр 5:4, Саннар 30:3, Канун 23:21, Зәбур 49:14, Зәбур 115:8

+ 55:14 Зәбур 114:8, Әюб 33:30

• 56:1 Зәбур 107:2-6

* 56:1 Карагыз: «I Патшалар», 22:1; 24:3.

+ 56:1 Зәбур 57:1, Зәбур 58:1, Зәбур 74:1, I Патшалар 22:1, I Патшалар 24:3, Зәбур 141:1

+ 56:2 Рут 2:12, Зәбур 16:8

+ 56:4 Зәбур 143:5-7

+ 56:5 Зәбур 57:7, Даниил 6:16, Гыйбрәтле сүзләр 12:18, Гыйбрәтле сүзләр 30:14

+ 56:7 Зәбур 7:16

+ 56:8 Зәбур 111:7-8

+ 56:9 Хөкемчеләр 5:12, I Елъязма 15:16

+ 56:11 Зәбур 35:5

+ 57:1 Зәбур 56:1, Зәбур 58:1, Зәбур 74:1

+ 57:4 Зәбур 50:7

+ 57:5 Канун 32:33, Зәбур 139:4, Иремия 8:17

+ 57:7 Әюб 29:17, Зәбур 3:8, Зәбур 56:5

+ 57:9 Әюб 3:16, Вәгазьче 6:3

+ 57:11 Әюб 22:19, Зәбур 67:24

+ 57:12 Зәбур 9:9

* 58:1 Карагыз: «I Патшалар», 19:11.

+ 58:1 Зәбур 56:1, Зәбур 57:1, Зәбур 74:1, I Патшалар 19:11

+ 58:2 Зәбур 19:1

+ 58:4 Зәбур 9:30, I Патшалар 24:12

+ 58:7 Зәбур 21:17

+ 58:9 Зәбур 2:4, Зәбур 36:13

+ 58:10 Зәбур 9:10

+ 58:11 Зәбур 20:4, Зәбур 53:9

+ 58:12 Яратылыш 15:1

+ 58:13 Гыйбрәтле сүзләр 12:13

+ 58:15 Зәбур 21:17

+ 58:17 Зәбур 17:3

• 59:1 Зәбур 107:7-14

* 59:1-2 Карагыз: «I Патшалар», 8; 10; «I Елъязма», 18-19.

+ 59:1 Зәбур 79:1

+ 59:2 II Патшалар 8:3, II Патшалар 8:13

+ 59:3 Зәбур 79:3

+ 59:5 Ишагыйя 51:17

+ 59:8 Яратылыш 12:6, Яратылыш 33:18, Яратылыш 33:17

+ 59:13 Зәбур 145:3, Иремия 17:5

+ 60:4 Гыйбрәтле сүзләр 18:10

+ 60:5 Зәбур 14:1, Рут 2:12, Зәбур 16:8

+ 60:7 IV Патшалар 20:6, Зәбур 20:5

+ 60:9 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10

+ 61:1 I Елъязма 16:41, I Елъязма 25:1, Зәбур 38:1, Зәбур 76:1

+ 61:3 Зәбур 17:3, Зәбур 29:7

+ 61:5 Гыйбрәтле сүзләр 26:23, Иремия 9:8

+ 61:10 Әюб 7:16, Зәбур 38:6, Зәбур 143:4, Вәгазьче 1:2, Әюб 31:6, Ишагыйя 40:17, Даниил 4:32, Даниил 5:27

+ 61:11 Әюб 31:25, Лүк 12:15

+ 61:12 Ачылыш 19:1

+ 61:13 Чыгыш 34:6, Зәбур 85:5, Әюб 34:11, Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 62:1 I Патшалар 23:14, II Патшалар 16:14, II Патшалар 17:2, II Патшалар 17:29

+ 62:2 Ишагыйя 26:9, Зәбур 41:2, Зәбур 142:6

+ 62:4 Зәбур 35:8

* 62:5 Зекер кылу – искә алу.

+ 62:5 Зәбур 103:33

+ 62:7 Зәбур 41:9, Зәбур 149:5, Рәсүлләр 16:25

+ 62:8 Рут 2:12, Зәбур 16:8

+ 62:10 Саннар 16:32-33

+ 62:12 Канун 6:13, Әюб 5:16, Зәбур 106:42

+ 63:2 Зәбур 54:3-4

+ 63:3 Иремия 18:18

+ 63:4 Зәбур 10:2, Зәбур 56:4, Гыйбрәтле сүзләр 12:18, Гыйбрәтле сүзләр 30:14

+ 63:5 Гыйбрәтле сүзләр 1:11, Иремия 5:26

+ 63:6 Әюб 22:13, Зәбур 72:11

+ 63:8 Зәбур 7:13-14, Зәбур 17:15

+ 63:9 Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Гыйбрәтле сүзләр 18:7, Вәгазьче 10:12

+ 63:11 Зәбур 7:2, Зәбур 10:1

+ 64:2 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10

+ 64:3 Зәбур 85:9

+ 64:4 Ишагыйя 6:7

+ 64:5 Зәбур 23:4, Зәбур 26:4

+ 64:6 Зәбур 21:28

+ 64:8 Зәбур 88:10, Зәбур 106:29, Юныс 1:15, Маттай 8:26, Ишагыйя 17:12-13

+ 64:10 Левиләр 26:4, Әюб 5:10, Зәбур 45:5

+ 64:13 Ишагыйя 30:23, Йоил 2:22

+ 65:1 Зәбур 97:4, Зәбур 99:1

+ 65:3 Зәбур 46:3, Канун 33:29

+ 65:4 Зәбур 85:9

+ 65:5 Зәбур 45:9

* 65:6 Карагыз: «Чыгыш», 14-15; «Ешуа», 3.

+ 65:6 Чыгыш 14:21-22, Ешуа 3:14-17

+ 65:10 Әюб 23:10, Ишагыйя 1:25, Ишагыйя 48:10, Зәкәрия 13:9, Малахи 3:3, I Петердән хат 1:7

+ 65:11 Яхәзкыл 17:20, Һошея 7:12

+ 65:12 Ишагыйя 43:2

+ 65:13 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10

+ 65:16 Марк 5:19

+ 65:18 Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Ишагыйя 59:2

+ 66:2 Саннар 6:25, Зәбур 4:6

+ 66:3 Титуска хат 2:11

+ 66:5 Зәбур 9:9

+ 66:7 Левиләр 26:4, Зәбур 84:13

+ 67:2 Саннар 10:35, Ишагыйя 33:10, Саннар 10:35

+ 67:3 Зәбур 36:20, Һошея 13:3, Зәбур 96:5, Михә 1:4

+ 67:4 Зәбур 31:11

+ 67:5 Ишагыйя 40:3

+ 67:6 Һошея 14:4, Канун 10:18

* 67:7 Гыйсъянчы – фетнәче, баш күтәрүче.

+ 67:7 I Патшалар 2:5, Зәбур 112:9, Ишагыйя 61:1

+ 67:8 Чыгыш 13:21

+ 67:9 Чыгыш 19:18, Хөкемчеләр 5:4

* 67:13 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 67:13 Зәбур 109:5

+ 67:15 Хөкемчеләр 9:48

+ 67:17 Чыгыш 19:18, Зәбур 131:13-14

+ 67:18 IV Патшалар 6:17, Ишагыйя 66:15, Хабаккук 3:8

+ 67:19 Эфеслеләргә хат 4:8

+ 67:20 Зәбур 54:23, Ишагыйя 46:4, Маттай 11:28

+ 67:22 Зәбур 109:6

+ 67:23 Амос 9:3

+ 67:24 Зәбур 57:11

+ 67:28 I Патшалар 9:21

+ 67:29 Зәбур 75:12

+ 67:31 Зәбур 21:13

+ 67:32 Ишагыйя 11:11, Ишагыйя 45:14

+ 67:33 Зәбур 101:22-23

+ 67:34 Зәбур 17:11, Зәбур 103:3, II Патшалар 22:14, Әюб 37:4, Зәбур 17:14, Зәбур 28:3

+ 67:36 Зәбур 28:11

+ 68:1 Зәбур 44:1

+ 68:2 Кайгы җыры 3:54, Юныс 2:4, Юныс 2:6

+ 68:3 Әюб 22:11, Зәбур 17:5, Зәбур 39:3, Зәбур 41:7

+ 68:4 Зәбур 118:82, Ишагыйя 38:14

+ 68:5 Зәбур 34:19, Яхъя 15:25, Зәбур 39:13

* 68:8 Хәкарәт – хурлау, кимсетү.

+ 68:8 Иремия 15:15

+ 68:9 Әюб 19:13-14

+ 68:10 Яхъя 2:17, Римлыларга хат 15:3

+ 68:15 Иремия 38:6, Зәбур 143:7

+ 68:17 Зәбур 62:4, Зәбур 108:21

+ 68:22 Маттай 27:34, Яхъя 19:28-29

+ 68:23 Зәбур 34:4-8, Зәбур 108:6-15

+ 68:24 Римлыларга хат 11:9-10

+ 68:26 Рәсүлләр 1:20

+ 68:28 Нәхәмия 4:5

+ 68:29 Чыгыш 32:32, Зәбур 55:9, Малахи 3:16, Ачылыш 3:5

+ 68:30 Зәбур 19:2

+ 68:32 Зәбур 49:13

+ 68:35 Зәбур 95:11

+ 68:36 Зәбур 68:36, Зәбур 146:2

+ 68:37 Зәбур 101:29

• 69:1 Зәбур 39:13-17

+ 69:1 Зәбур 37:1

+ 69:3 Зәбур 34:4, Иремия 17:18, Зәбур 6:11

+ 69:4 Зәбур 34:25

+ 69:6 Зәбур 85:1, Зәбур 108:22

• 70:1 Зәбур 30:1-4

+ 70:2 Даниил 9:16

+ 70:3 Зәбур 17:3

+ 70:4 Зәбур 139:2, Зәбур 139:5

+ 70:5 Иремия 14:8, Иремия 17:7

+ 70:6 Зәбур 21:10-11

+ 70:8 Зәбур 34:28

+ 70:10 Зәбур 55:7

+ 70:11 Зәбур 3:3

+ 70:13 Зәбур 34:4, Зәбур 39:15, Иремия 17:18

+ 70:15 Зәбур 39:6

+ 70:19 Зәбур 35:6, Кайгы җыры 3:23, Чыгыш 15:11, Зәбур 34:10

+ 70:20 Һошея 6:2

+ 70:22 Зәбур 32:2

+ 71:1 Зәбур 126:1, Ишагыйя 16:5, Ишагыйя 32:1

+ 71:2 Ишагыйя 9:7, Ишагыйя 11:4, Ишагыйя 32:1

+ 71:4 Гыйбрәтле сүзләр 29:14

+ 71:5 Зәбур 88:37-38

+ 71:6 Канун 32:2

+ 71:7 Зәбур 91:13

+ 71:8 Чыгыш 23:31, III Патшалар 4:21, Зәбур 88:26, Михә 5:4, Зәкәрия 9:10

+ 71:9 Ишагыйя 49:23, Михә 7:17

+ 71:10 Яратылыш 10:4, Юныс 1:3, III Патшалар 10:1, Ишагыйя 43:3, Ишагыйя 45:14

+ 71:11 Ишагыйя 49:23

+ 71:12 Гыйбрәтле сүзләр 31:8

+ 71:14 Зәбур 115:6

+ 71:15 III Патшалар 10:10

+ 71:16 Әюб 5:25

+ 71:17 Зәбур 103:31, Яратылыш 12:3

+ 71:18 Зәбур 135:4

+ 71:19 Саннар 14:21, Ишагыйя 6:3, Ишагыйя 11:9, Хабаккук 2:14, Зәбур 40:14

+ 72:1 Зәбур 31:2, Яхъя 1:47

+ 72:3 Әюб 21:7, Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 3:31

+ 72:11 Әюб 22:13

+ 72:13 Канун 21:6, Әюб 34:9, Зәбур 25:6

+ 72:17 Зәбур 36:38

+ 72:18 Зәбур 34:6, Иремия 23:12

+ 72:22 Әюб 18:3, Вәгазьче 3:18

+ 72:25 Зәбур 15:2

+ 72:26 Зәбур 15:5, Кайгы җыры 3:24

+ 72:28 Ягъкубтан хат 4:8, Зәбур 117:17

+ 73:1 Зәбур 78:13, Зәбур 94:7, Зәбур 99:3, Яхәзкыл 34:31, Зәкәрия 9:16

+ 73:2 Чыгыш 3:1-2, Чыгыш 19:18

+ 73:4 Кайгы җыры 2:7

+ 73:6 III Патшалар 6:18, IV Патшалар 25:13-17

+ 73:8 Зәбур 82:5

+ 73:9 I Патшалар 3:1, Гыйбрәтле сүзләр 29:18, Амос 8:11

+ 73:11 Кайгы җыры 2:3

+ 73:12 Зәбур 43:5

+ 73:13 Әюб 3:8, Әюб 40:20, Әюб 41:1, Зәбур 103:26, Ишагыйя 27:1

* 73:14 Ливьятан – борынгылар күзаллаганча, явызлык, тәкәбберлек һәм чуалыш-буталышны белдерә торган диңгез аждаһасы; русчасы: Левиафан.

+ 73:15 Чыгыш 17:5-6, Саннар 20:11, Ешуа 3:13

+ 73:16 Зәбур 103:19, Иремия 33:25

+ 73:17 Яратылыш 8:22

+ 73:19 Җырлар җыры 2:14

+ 73:20 Левиләр 26:44, Зәбур 105:45

+ 73:23 Зәбур 64:7

+ 74:1 Зәбур 56:1, Зәбур 57:1, Зәбур 58:1

+ 74:3 Даниил 8:19, Хабаккук 2:3

+ 74:4 Ишагыйя 24:19-20, Әюб 9:7

+ 74:8 I Патшалар 2:7

+ 74:9 Ишагыйя 51:17, Иремия 25:15, Яхәзкыл 23:32-34, Убадия 1:16, Зәкәрия 12:2, Ачылыш 14:10

* 74:11 …куәтен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: мөгезен.

* 74:11 …ә тәкъва кешегә көч-гайрәт өстәрмен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ә тәкъва кешенең мөгезе югары күтәрелер.

+ 74:11 Зәбур 100:8

* 75:3 Салим – ягъни Иерусалим.

+ 75:3 Зәбур 47:3-4

+ 75:4 I Патшалар 2:4, Зәбур 45:10, Яхәзкыл 39:3

+ 75:6 Иремия 51:39

+ 75:7 Чыгыш 15:1, Чыгыш 15:21

+ 75:8 Йоил 2:11, Нахум 1:6, Ачылыш 6:17

* 75:12 Адарыну – нәзер әйтү.

+ 75:12 Саннар 30:3, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10, Зәбур 46:2-3, Зәбур 67:29, Малахи 1:14

+ 76:1 I Елъязма 16:41, I Елъязма 25:1, Зәбур 38:1, Зәбур 61:1

+ 76:3 Зәбур 85:7

+ 76:6 Канун 32:7, Зәбур 142:5

+ 76:12 Зәбур 104:5-6

+ 76:14 Чыгыш 15:11

+ 76:17 Зәбур 113:3, Хабаккук 3:10

+ 76:18 Зәбур 17:14, Зәбур 143:6

+ 76:19 Зәбур 96:4

+ 76:20 Хабаккук 3:15

+ 76:21 Чыгыш 12:50-51, Вәгазьче 12:12, Ишагыйя 63:11, Һошея 12:13

+ 77:2 Зәбур 48:5, Маттай 13:35

+ 77:3 Саннар 23:23, Канун 32:7, Зәбур 43:2

+ 77:4 Әюб 15:18, Канун 4:9, Канун 6:7, Канун 11:19, Канун 32:46

+ 77:5 Канун 31:12-13

+ 77:6 Зәбур 101:19

+ 77:8 Чыгыш 32:9, Иремия 5:23, IV Патшалар 17:14, Зәкәрия 1:4

+ 77:11 Канун 8:14, Зәбур 105:13, Һошея 13:6

* 77:12 Карагыз: «Чыгыш», 7-12.

+ 77:12 Саннар 13:23, Чыгыш 7, Михә 7:15

* 77:13 Карагыз: «Чыгыш», 13.

+ 77:13 Чыгыш 14:21-22, Чыгыш 15:8

* 77:14 Карагыз: «Чыгыш», 13:21.

+ 77:14 Чыгыш 13:21-22

+ 77:15 Чыгыш 17:6, Саннар 20:11

* 77:15-16 Карагыз: «Чыгыш», 7:1-7; «Саннар», 20:2-13.

+ 77:18 Чыгыш 17:7, Саннар 20:13, Саннар 11:4-6

* 77:18-20 Карагыз: «Чыгыш», 16:2-3; «Саннар», 11:4-6.

+ 77:21 Саннар 11:1

+ 77:23 Яратылыш 7:11

+ 77:24 Чыгыш 16:4, Чыгыш 16:14-31

* 77:23-25 Карагыз: «Чыгыш», 16:4-5.

+ 77:27 Чыгыш 16:13, Саннар 11:31

+ 77:29 Саннар 11:20

* 77:26-31 Карагыз: «Чыгыш», 16:13; «Саннар», 11:31-34.

+ 77:31 Саннар 11:33-34

+ 77:32 Саннар 14:11

+ 77:33 Зәбур 38:6

+ 77:35 Канун 32:4

+ 77:36 Ишагыйя 29:13, Һошея 7:13-14

+ 77:37 Яхәзкыл 20:16

+ 77:38 Чыгыш 34:6, Саннар 14:20

+ 77:39 Яратылыш 6:3

+ 77:40 Ишагыйя 63:10

+ 77:43 Чыгыш 7:3, Зәбур 104:27-36

+ 77:44 Чыгыш 7:17-24

+ 77:45 Чыгыш 8:2-14, Чыгыш 8:21-24

+ 77:46 Чыгыш 10:12-15

+ 77:47 Чыгыш 9:23-25

+ 77:48 Чыгыш 9:19-21

+ 77:49 Чыгыш 12:13, Чыгыш 12:23

+ 77:51 Чыгыш 12:29, Зәбур 134:8

* 77:43-52 Карагыз: «Чыгыш», 7-12.

+ 77:52 Зәбур 76:21

* 77:53 Карагыз: «Чыгыш», 14.

+ 77:53 Чыгыш 14:27-28, Чыгыш 15:10

+ 77:54 Чыгыш 15:17

* 77:54-55 Карагыз: «Ешуа», 24:8-13.

+ 77:55 Ешуа 23:4, Зәбур 134:12

+ 77:56 Хөкемчеләр 2:11-12

+ 77:57 Һошея 7:16

+ 77:58 Канун 31:29, Канун 32:16

* 77:56-59 Карагыз: «Хөкемчеләр», 2:11-15.

* 77:60 Ул заманнарда Исраил халкының гыйбадәт кылу урыны Шилоһ шәһәрендә урнашкан булган.

+ 77:60 Ешуа 18:1, Хөкемчеләр 18:30

* 77:61 …кодрәтен, дан-шөһрәтен… – Биредә Аллаһы сандыгы турында сүз бара (карагыз: «I Патшалар», 4).

* 77:61 Карагыз: «I Патшалар», 4.

+ 77:62 I Патшалар 4:10

+ 77:64 I Патшалар 4:11, Әюб 27:15

+ 77:65 Зәбур 34:23, Зәбур 43:24, Ишагыйя 42:13

+ 77:68 Яратылыш 49:8, I Елъязма 5:2, I Елъязма 28:4, Зәбур 86:2

* 77:70-71 Карагыз: «I Патшалар», 16:1-13.

+ 77:70 I Патшалар 16:12-13

+ 77:71 II Патшалар 5:2

+ 77:72 III Патшалар 9:4

+ 78:1 Кайгы җыры 1:10

* 78:2 Җәсәд – гәүдә.

+ 78:2 Канун 28:26

+ 78:3 Иремия 14:16, Сефания 1:17

+ 78:4 Зәбур 43:14, Даниил 9:16, Михә 6:16

+ 78:5 Зәбур 84:6, Зәбур 88:47

+ 78:6 Иремия 10:25, Ачылыш 16:1

+ 78:7 Зәбур 13:4

+ 78:8 Ишагыйя 64:9

+ 78:9 Зәбур 24:11, Иремия 14:7, Лүк 18:13

+ 78:10 Зәбур 41:4, Зәбур 113:10, Йоил 2:17, Михә 7:10, Канун 32:43

* 78:11 Мәхбүс – тоткын.

+ 78:11 Зәбур 101:21

+ 78:12 Яратылыш 4:15, Левиләр 26:21

+ 78:13 Зәбур 73:1, Яхәзкыл 34:31, Зәкәрия 9:16

+ 79:1 Зәбур 59:1

+ 79:2 Зәбур 76:21, Вәгазьче 12:12, I Патшалар 4:4, II Патшалар 6:2, Зәбур 98:1, Канун 33:2, Зәбур 49:2

+ 79:3 Саннар 2:18-24

+ 79:4 Зәбур 59:3, Саннар 6:25

+ 79:5 Зәбур 88:47, Зәкәрия 1:12

+ 79:6 Зәбур 41:4, Зәбур 101:10

+ 79:8 Саннар 6:25

+ 79:9 Ишагыйя 5:1, Иремия 2:21, Маттай 21:33, Канун 7:1

+ 79:12 Зәбур 71:8

+ 79:13 Зәбур 88:41, Кайгы җыры 2:2

+ 79:15 Ишагыйя 63:15

+ 79:17 IV Патшалар 25:9

+ 79:20 Саннар 6:25

+ 80:1 Зәбур 8:1, Зәбур 83:1

+ 80:4 Левиләр 23:24, Саннар 10:10

* 80:6 Йосыф – ягъни Исраил халкы.

+ 80:6 Чыгыш 11:4, Канун 28:49, Иремия 5:15

+ 80:7 Чыгыш 1:11

+ 80:8 Зәбур 49:15, Чыгыш 17:1-7, Саннар 20:2-13

+ 80:9 Зәбур 49:7

+ 80:10 Чыгыш 20:2-3

+ 80:13 Яхәзкыл 20:25

+ 80:14 Канун 5:29, Ишагыйя 48:18

+ 80:17 Канун 32:13-14

+ 81:1 Ишагыйя 3:13

+ 81:2 Левиләр 19:15, Канун 1:17, Гыйбрәтле сүзләр 18:5

+ 81:3 Зәбур 9:39, Иремия 22:3

+ 81:4 Әюб 29:12, Гыйбрәтле сүзләр 24:11

+ 81:5 Зәбур 10:3

+ 81:6 Яхъя 10:34

+ 81:7 Зәбур 48:13, Яхәзкыл 31:14

+ 82:2 Зәбур 27:1

+ 82:4 Нәхәмия 4:8

+ 82:5 Зәбур 73:8, Ешуа 7:9

+ 82:7 Яратылыш 25:12-16, I Елъязма 5:10

+ 82:8 Ешуа 13:5, III Патшалар 15:18, Яхәзкыл 27:9

* 82:9 Лутның нәсел варислары – аммониләр һәм мәабиләр.

+ 82:9 IV Патшалар 15:19

* 82:10 Карагыз: «Хакимнәр», 6-8.

* 82:10 Карагыз: «Хакимнәр», 4-5.

+ 82:10 Хөкемчеләр 4:13-15, Хөкемчеләр 7:19-25

+ 82:11 Ешуа 17:11, I Патшалар 28:7, Әюб 20:7

+ 82:12 Хөкемчеләр 7:25, Хөкемчеләр 8:21

+ 82:14 Әюб 13:25, Әюб 21:18

+ 82:15 Ишагыйя 10:16-17

+ 82:16 III Патшалар 19:11, Әюб 9:17, Әюб 38:1

+ 82:19 Чыгыш 6:3

+ 83:1 Зәбур 8:1, Зәбур 80:1

+ 83:3 Зәбур 41:2, Зәбур 62:1

+ 83:4 Зәбур 5:3

+ 83:5 Зәбур 22:6, Зәбур 64:5

+ 83:6 Зәбур 121:1

* 83:7 Коры үзән… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Бәкә үзәне» яисә «Егълау үзәне» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 83:7 Зиярәтче – изге җирләргә сәфәр кылучы.

+ 83:10 Яратылыш 15:1

+ 83:12 Яратылыш 15:1, Малахи 4:2, Лүк 1:78

+ 83:13 Гыйбрәтле сүзләр 16:20

+ 84:3 Зәбур 31:1

+ 84:4 Чыгыш 32:12

+ 84:6 Зәбур 78:5

+ 84:13 Левиләр 26:4, Зәбур 66:6

+ 84:14 Ишагыйя 58:8

+ 85:1 Зәбур 16:1, Зәбур 141:1, Зәбур 39:18

+ 85:4 Зәбур 24:1

+ 85:5 Чыгыш 34:6, Зәбур 144:8

+ 85:7 Зәбур 76:3

+ 85:8 Чыгыш 15:11, Зәбур 34:10, Зәбур 95:4, Зәбур 96:9, Иремия 10:6

+ 85:9 Зәбур 65:4, Ачылыш 15:4

+ 85:10 Канун 6:4, Ишагыйя 37:16

+ 85:11 Зәбур 24:4

+ 85:13 Әюб 33:28, Зәбур 15:10, Ишагыйя 38:17

+ 85:14 Зәбур 53:5

+ 85:15 Чыгыш 34:6

+ 85:16 Зәбур 115:7

+ 85:17 Хөкемчеләр 6:17

+ 86:2 Зәбур 47:2, Ишагыйя 28:16, Зәбур 77:68

+ 86:3 Зәбур 45:5-6

* 86:4 Раһаб – биредә: Мисыр.

* 86:4 …шунда… – Ягъни Иерусалимдә.

+ 86:5 Зәбур 47:9

+ 86:7 Зәбур 35:9, Яхәзкыл 47:1

* 87:1 Махалат леаннот – әлеге яһүд сүзләренең мәгънәсе анык түгел.

+ 87:1 III Патшалар 4:31, I Елъязма 2:6

+ 87:2 Зәбур 21:3, Лүк 18:7

+ 87:4 Зәбур 15:10

+ 87:5 Зәбур 27:1, Зәбур 142:7, Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 87:6 Ишагыйя 26:14

+ 87:7 Әюб 10:21-22, Зәбур 142:3, Кайгы җыры 3:6

+ 87:8 Зәбур 41:7-8

+ 87:9 Әюб 19:13, Зәбур 30:12, Әюб 30:10

+ 87:11 Зәбур 6:6, Ишагыйя 38:18

+ 87:13 Әюб 10:21-22, Вәгазьче 9:5

+ 87:14 Зәбур 5:4

+ 87:17 Әюб 6:4

+ 87:18 Зәбур 21:17

* 87:19 Зольмәт – караңгылык.

+ 87:19 Әюб 19:13-14, Зәбур 37:12

+ 88:1 III Патшалар 4:31, I Елъязма 2:6

+ 88:2 Зәбур 100:1

+ 88:5 II Патшалар 7:16, Зәбур 131:11-12

* 88:6 …фәрештәләр… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: изгеләр.

+ 88:6 Зәбур 18:1, Әюб 5:1, Әюб 15:15, Зәкәрия 14:5

* 88:7 Илаһи затлардан… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһы угылларыннан.

+ 88:7 Чыгыш 15:11, Яратылыш 6:2, Әюб 1:6

+ 88:9 Зәбур 34:10

+ 88:10 Әюб 38:11, Зәбур 64:8, Юныс 1:15

* 88:11 Раһаб – борынгылар күзаллаганча, явызлык һәм җимергеч көчне белдерә торган диңгез аждаһасы.

+ 88:11 Әюб 9:13, Әюб 26:12, Ишагыйя 51:9

+ 88:12 I Елъязма 29:11, Зәбур 23:1

+ 88:13 Канун 3:9, Хөкемчеләр 4:6

+ 88:15 Зәбур 96:2

+ 88:16 Саннар 6:25, Зәбур 4:7

* 88:18 …башыбызны… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: мөгезебезне.

+ 88:19 Зәбур 46:10

* 88:20-21 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

+ 88:20 I Патшалар 13:14, I Патшалар 16:13, Рәсүлләр 13:22

+ 88:24 Зәбур 2:9

* 88:25 …башын… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: мөгезен.

+ 88:26 Зәбур 71:8

+ 88:27 Канун 32:15, Зәбур 94:1

+ 88:28 II Патшалар 7:14, III Патшалар 10:22

+ 88:29 Ишагыйя 55:3

+ 88:30 Әюб 14:12

+ 88:33 II Патшалар 7:14

+ 88:34 Иремия 33:21

+ 88:36 Амос 4:2, Гыйбриләргә хат 6:17-18

+ 88:38 Әюб 16:19

+ 88:39 Зәбур 43:10

+ 88:40 Әюб 19:9, Иремия 13:18, Кайгы җыры 5:16

+ 88:41 Кайгы җыры 2:2

+ 88:46 II Патшалар 24:15

+ 88:47 Зәбур 12:1, Зәбур 78:5, Хабаккук 1:2, Зәкәрия 1:12, Зәбур 12:2, Зәбур 78:5

+ 88:48 Әюб 7:7

+ 88:49 Зәбур 48:10

+ 88:53 Зәбур 40:14

+ 89:1 Зәбур 33:1, Эзра 3:2

+ 89:2 Канун 33:27

+ 89:3 Гыйбрәтле сүзләр 8:25, Канун 33:27, Зәбур 92:2, Хабаккук 1:12

+ 89:4 Яратылыш 3:19, Әюб 34:15, Зәбур 102:14, Вәгазьче 3:20, Вәгазьче 12:7

+ 89:5 II Петердән хат 3:8, Зәбур 38:6

+ 89:6 Зәбур 36:2, Ишагыйя 40:6-8

+ 89:8 Иремия 16:17

+ 89:10 Яратылыш 6:3, Яратылыш 47:9

+ 89:12 Вәгазьче 7:2

+ 89:17 Зәбур 127:2

+ 90:1 Зәбур 31:7, Зәбур 120:5

+ 90:2 Зәбур 17:3

+ 90:3 Зәбур 123:7, Гыйбрәтле сүзләр 6:5

+ 90:4 Зәбур 16:8, Зәбур 35:5

+ 90:5 Җырлар җыры 3:8, Әюб 5:19-23, Гыйбрәтле сүзләр 3:23, Гыйбрәтле сүзләр 3:25

+ 90:8 Зәбур 36:34, Зәбур 91:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:16

+ 90:9 Канун 33:27, Зәбур 17:3

+ 90:10 Гыйбрәтле сүзләр 12:21

+ 90:12 Гыйбрәтле сүзләр 3:23, Маттай 4:6, Лүк 4:10-11

+ 90:13 Марк 16:18, Лүк 10:19

+ 90:14 Зәбур 21:8-9, Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Зәбур 9:11

+ 90:15 Әюб 12:4, Иремия 33:3

+ 90:16 Зәбур 20:5

* 91:1 Шимбә – яһүдиләрдә атнаның җиденче көне изге дип саналган.

+ 91:2 Зәбур 146:1

+ 91:6 Зәбур 110:2, Ачылыш 15:3

+ 91:9 Зәбур 92:4

* 91:11 Ә мине Син кыргый үгездәй көчле кыласың… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Минем мөгезне кыргый үгезнеке сыман югары чөясең.

+ 91:11 Зәбур 22:5, Гыйбрәтле сүзләр 27:9, Вәгазьче 9:8

+ 91:12 Зәбур 36:34, Зәбур 59:10, Зәбур 90:8, Гыйбрәтле сүзләр 29:16

+ 91:13 Зәбур 71:7, Гыйбрәтле сүзләр 11:28, Ишагыйя 65:22, Гыйбрәтле сүзләр 11:28

+ 91:14 Зәбур 134:2

+ 91:16 Зәбур 17:2, Яратылыш 18:25, Әюб 34:10

+ 92:1 I Елъязма 16:31, Зәбур 95:10, Зәбур 96:1, Зәбур 98:1, Зәбур 103:1

+ 92:2 Канун 33:27, Зәбур 54:20, Зәбур 89:3, Хабаккук 1:12

+ 92:3 Хабаккук 3:10

+ 92:4 Зәбур 91:9

+ 93:1 Канун 32:35, Канун 32:43, Ишагыйя 35:4, Канун 33:2, Зәбур 49:2

+ 93:2 Ишагыйя 33:10

+ 93:3 Ачылыш 6:10

+ 93:5 Ишагыйя 3:15

+ 93:6 Ишагыйя 10:2

+ 93:7 Әюб 22:13, Сефания 1:12, Малахи 3:14

+ 93:9 Гыйбрәтле сүзләр 20:12

+ 93:10 Әюб 7:16, Зәбур 38:6, Вәгазьче 1:2, I Көринтлеләргә хат 3:20

+ 93:12 Әюб 5:17, Гыйбрәтле сүзләр 3:11-12

+ 93:14 I Патшалар 12:22, Римлыларга хат 11:2

+ 93:17 Зәбур 123:1-3

+ 93:21 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Ишагыйя 5:23

+ 93:22 Зәбур 17:3

+ 94:1 Канун 32:15, Зәбур 88:27

+ 94:3 I Патшалар 5:3, II Елъязма 2:5, Зәбур 85:8, Зәбур 134:5

+ 94:5 Яратылыш 1:9-10

+ 94:6 II Елъязма 6:13, Даниил 6:10

+ 94:7 Зәбур 73:1, Яхәзкыл 34:31, Зәкәрия 9:16, Гыйбриләргә хат 3:7-11

* 94:8-9 Карагыз: «Чыгыш», 17:1-7; «Саннар», 20:1-13.

* 94:11 …тыныч-имин урыныма… – Ягъни Кәнган җиренә.

+ 94:11 Саннар 14:22-23, Канун 1:35, Канун 12:9, Яхәзкыл 20:15

• 95:1 I Елъязма 16:23-33

+ 95:1 Зәбур 32:3, Ишагыйя 42:10

+ 95:2 Зәбур 99:4

+ 95:3 Зәбур 9:2

+ 95:4 II Патшалар 22:4, Зәбур 17:4, Зәбур 144:3, Чыгыш 18:11

+ 95:5 Ишагыйя 44:24, Иремия 10:12

+ 95:7 Зәбур 28:1

+ 95:9 Зәбур 113:7

+ 95:10 Зәбур 92:1, Зәбур 96:1, Зәбур 98:1

+ 95:11 Ишагыйя 44:23, Ишагыйя 49:13, Зәбур 97:7

+ 95:13 Зәбур 9:9

+ 96:1 Зәбур 92:1, Зәбур 95:10, Зәбур 98:1

+ 96:2 Чыгыш 19:9, Чыгыш 20:21, Зәбур 17:12, Зәбур 88:15

+ 96:3 Зәбур 20:10

+ 96:4 Зәбур 76:19

+ 96:5 Ешуа 3:11, Михә 4:13, Зәкәрия 4:14, Зәкәрия 6:5, Зәбур 67:3, Михә 1:4, Нахум 1:5

+ 96:6 Зәбур 18:2, Зәбур 49:6

+ 96:7 Ишагыйя 42:17, Иремия 10:14, Гыйбриләргә хат 1:6

+ 96:8 Зәбур 47:12

+ 96:9 I Патшалар 5:3, II Елъязма 2:5, Зәбур 85:8

+ 96:10 Гыйбрәтле сүзләр 8:13, Амос 5:15, Римлыларга хат 12:9, Зәбур 30:24, Зәбур 36:28

+ 96:11 Зәбур 26:1, Зәбур 111:4, Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Михә 7:8

+ 96:12 Зәбур 31:11

+ 97:1 Зәбур 32:3, Ишагыйя 42:10, Ишагыйя 59:16

+ 97:3 Ишагыйя 52:10

+ 97:4 Зәбур 65:1, Зәбур 99:1

+ 97:6 Саннар 10:10

+ 97:7 Зәбур 95:11

+ 97:8 Ишагыйя 55:12

+ 97:9 Зәбур 95:13, Зәбур 109:6, Ишагыйя 2:4, Ишагыйя 3:13, Йоил 3:12

+ 98:1 Зәбур 92:1, Зәбур 95:10, Зәбур 96:1, Зәбур 79:2

+ 98:2 Зәбур 112:4

+ 98:4 Зәбур 10:7

+ 98:6 Чыгыш 32:11-14, Саннар 16:48, I Патшалар 7:9-10

+ 98:7 Чыгыш 33:9

+ 98:8 Саннар 14:20, Саннар 20:12

+ 98:9 Зәбур 2:6

+ 99:1 Зәбур 65:1, Зәбур 97:4

+ 99:3 III Патшалар 18:39, Зәбур 73:1, Яхәзкыл 34:31, Зәкәрия 9:16

+ 99:4 Зәбур 95:2

+ 99:5 Зәбур 105:1

+ 100:1 Зәбур 88:2

+ 100:2 Зәбур 118:1, III Патшалар 9:4

+ 100:5 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 6:17, Гыйбрәтле сүзләр 30:13

+ 100:8 Зәбур 74:11

+ 101:1 Зәбур 141:2

+ 101:4 Зәбур 36:20, Әюб 30:30, Кайгы җыры 1:13

+ 101:5 Зәбур 36:2, Әюб 33:20, Зәбур 106:18

+ 101:7 Сефания 2:14

+ 101:9 Ишагыйя 65:15, Иремия 29:22

+ 101:10 Зәбур 41:4, Зәбур 79:6

+ 101:12 I Елъязма 29:15, Әюб 8:9, Әюб 14:2, Зәбур 108:23, Зәбур 143:4

+ 101:13 Зәбур 9:8, Кайгы җыры 5:19, Зәбур 134:13

+ 101:14 Саннар 10:35, Ишагыйя 33:10, Иремия 29:20, Даниил 9:2

+ 101:15 Нәхәмия 4:2

+ 101:16 III Патшалар 8:41

+ 101:17 Ишагыйя 60:1

+ 101:19 Зәбур 21:31, Зәбур 77:6

+ 101:20 Яратылыш 11:5, Канун 26:15, Зәбур 13:2

+ 101:21 Зәбур 78:11

+ 101:22 Зәбур 67:33

+ 101:25 Хабаккук 1:12

+ 101:26 I Патшалар 2:8

+ 101:27 Ишагыйя 51:6, Ачылыш 20:11

+ 101:28 Әюб 36:26, Малахи 3:6, Гыйбриләргә хат 1:10-12, Гыйбриләргә хат 13:8

+ 101:29 Зәбур 68:37, Зәбур 111:2

+ 102:1 Зәбур 103:1, Зәбур 145:1

+ 102:3 Чыгыш 15:26, Чыгыш 34:7

+ 102:4 Зәбур 5:13

+ 102:5 Ишагыйя 40:31

* 102:6 Хәкыйрь – хурланган, мыскылланган, түбән дәрәҗәле.

+ 102:8 Чыгыш 34:6

+ 102:9 Ишагыйя 57:16, Иремия 3:5, Кайгы җыры 3:31, Михә 7:18

+ 102:10 Эзра 9:13, Яхәзкыл 20:44

+ 102:11 Зәбур 35:6, Ишагыйя 55:9

+ 102:12 Ишагыйя 43:25

+ 102:13 Малахи 3:17

+ 102:14 Яратылыш 2:7

+ 102:15 Әюб 14:11, Зәбур 89:6

+ 102:16 Әюб 7:10, Әюб 24:24, Зәбур 36:10

+ 102:17 Зәбур 24:6

+ 102:18 Чыгыш 20:6, Канун 7:9

+ 102:19 Зәбур 10:4, Зәбур 92:2

+ 102:20 Зәбур 148:2

+ 103:1 Зәбур 102:1, II Патшалар 7:22, Зәбур 92:1

+ 103:2 Әюб 9:8, Иремия 10:12, Иремия 51:15

* 103:3 …күктәге сулар… – Карагыз: «Яратылыш», 1:7; 7:11.

+ 103:3 Амос 9:6, Зәбур 17:11

+ 103:4 Зәкәрия 6:5, Яхәзкыл 1:13, Гыйбриләргә хат 1:7

+ 103:5 I Патшалар 2:8, Зәбур 23:2, Гыйбрәтле сүзләр 8:29, Зәбур 118:90, Вәгазьче 1:4

+ 103:7 Әюб 26:11, Зәбур 17:16, Ишагыйя 50:2

+ 103:9 Яратылыш 1:9, Әюб 38:8-11, Зәбур 32:7, Иремия 5:22

+ 103:14 Канун 11:14-15, Зәбур 146:8-9

+ 103:15 Хөкемчеләр 9:13, Гыйбрәтле сүзләр 31:6, Вәгазьче 10:19, Рәсүлләр 14:17

+ 103:18 Әюб 39:1

+ 103:19 Яратылыш 1:14, Зәбур 73:16, Иремия 33:25

+ 103:20 Ишагыйя 45:7

+ 103:21 Әюб 38:39, Йоил 1:20

+ 103:22 Әюб 37:8

+ 103:24 Гыйбрәтле сүзләр 3:19

+ 103:27 Зәбур 135:25

+ 103:28 Зәбур 144:16

+ 103:29 Яратылыш 3:19, Әюб 34:15, Зәбур 89:4, Зәбур 145:4, Вәгазьче 3:20, Вәгазьче 12:7

+ 103:30 Әюб 33:4

+ 103:31 Зәбур 71:17

+ 103:32 Зәбур 143:5

+ 103:33 Зәбур 62:5, Зәбур 145:2

* 103:35 Раббыны данлагыз! – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Һалелуя.

• 104:1 I Елъязма 16:8-22

* 104:1 Яд итү – телгә алу, искә төшерү.

+ 104:1 Ишагыйя 12:4

+ 104:2 Иремия 21:2

+ 104:4 Зәбур 23:6, Зәбур 26:8

+ 104:5 Зәбур 76:12-13

+ 104:7 Ишагыйя 26:9

+ 104:8 Канун 7:9, Левиләр 26:42

+ 104:9 Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3

+ 104:11 Яратылыш 35:11-12

+ 104:12 Канун 7:7, Канун 26:5

+ 104:14 Яратылыш 12:17, Яратылыш 20:3

+ 104:15 Яратылыш 20:7

+ 104:16 Яратылыш 41:54

+ 104:17 Яратылыш 37:28, Яратылыш 45:5

+ 104:19 Яратылыш 37:7, Яратылыш 41:54

+ 104:20 Яратылыш 41:14

+ 104:21 Яратылыш 41:40

+ 104:23 Яратылыш 46:6

+ 104:24 Чыгыш 1:7, Канун 26:5

* 104:23-25 Карагыз: «Чыгыш», 1:1-14.

+ 104:25 Чыгыш 9:12

+ 104:26 Чыгыш 3:10, Чыгыш 4:14

+ 104:27 Чыгыш 7:3, Зәбур 77:43-51

+ 104:28 Чыгыш 10:21-23

+ 104:29 Чыгыш 7:17-24

+ 104:30 Чыгыш 8:2-14

+ 104:31 Чыгыш 8:16-24

+ 104:32 Чыгыш 9:23-25

+ 104:34 Чыгыш 10:12-15

* 104:26-36 Карагыз: «Чыгыш», 3; 4; 7-12.

+ 104:36 Чыгыш 12:29

+ 104:37 Чыгыш 12:35-36

* 104:37-38 Карагыз: «Чыгыш», 12:35-36.

+ 104:38 Чыгыш 12:33

* 104:39 Карагыз: «Чыгыш», 13:21-22.

+ 104:39 Чыгыш 13:21-22

* 104:40 Карагыз: «Чыгыш», 16.

+ 104:40 Чыгыш 16:4, Чыгыш 16:14-31

* 104:41 Карагыз: «Чыгыш», 17:1-7.

+ 104:41 Чыгыш 17:6, Саннар 20:11

* 104:42 Карагыз: «Яратылыш», 12:1-3; 15; 17.

+ 104:42 Яратылыш 15:14

+ 104:43 Яратылыш 15

+ 104:44 Ешуа 24:13

+ 105:1 I Елъязма 16:34, II Елъязма 5:13, II Елъязма 20:21, Эзра 3:11, Иремия 33:11

+ 105:3 Зәбур 14:2

+ 105:6 Эзра 9:7, Иремия 3:25

+ 105:7 Чыгыш 14:11

+ 105:8 Чыгыш 9:16, Чыгыш 14:18

+ 105:9 Чыгыш 15:8, Зәбур 17:16, Чыгыш 14:21-22

+ 105:10 Лүк 1:71

+ 105:11 Чыгыш 14:28

* 105:7-12 Карагыз: «Чыгыш», 14:10-31.

+ 105:12 Чыгыш 14:31

+ 105:13 Канун 8:14, Зәбур 77:11, Һошея 13:6

+ 105:14 Саннар 11:4

* 105:13-15 Карагыз: «Саннар», 11.

+ 105:15 Саннар 11:20, Зәбур 77:29

+ 105:16 Саннар 16:1-3

+ 105:17 Саннар 16:31-32, Саннар 11:6

* 105:16-18 Карагыз: «Саннар», 16.

+ 105:18 Саннар 16:35

* 105:19 Хореб – Синай тавының икенче исеме.

+ 105:19 Чыгыш 32:4, Канун 9:8

+ 105:20 Иремия 2:11, Римлыларга хат 1:23

* 105:21-22 Хам иле – ягъни Мисыр.

+ 105:21 Канун 8:12-14, Зәбур 77:11, Гыйбрәтле сүзләр 3:12, Һошея 13:6

* 105:19-23 Карагыз: «Чыгыш», 32.

+ 105:23 Чыгыш 32:10, Канун 9:14

+ 105:24 Саннар 14:2-4

* 105:24-27 Карагыз: «Саннар», 13-14.

+ 105:27 Саннар 14:30

* 105:28 Багал-Пигур – мәҗүси мәабиләр табынган илаһ.

+ 105:28 Саннар 25:1-5, Һошея 9:10

+ 105:30 Саннар 25:7-8

* 105:28-31 Карагыз: «Саннар», 25.

+ 105:31 Яратылыш 15:6, Саннар 25:10-13

+ 105:32 Чыгыш 17:7, Саннар 20:13

* 105:32-33 Карагыз: «Чыгыш», 17:1-7; «Саннар», 20:2-13.

+ 105:33 Саннар 20:10

+ 105:34 Хөкемчеләр 1:21, Хөкемчеләр 1:27-36

+ 105:35 Хөкемчеләр 3:5-6, Һошея 7:8

+ 105:36 Чыгыш 23:33, Хөкемчеләр 2:3, Хөкемчеләр 2:13

+ 105:37 Канун 32:17

+ 105:38 Саннар 35:33

* 105:34-39 Карагыз: «Канун», 7:1-6; 18:9-13; «Хөкемчеләр», 1:19–2:5.

+ 105:41 Хөкемчеләр 2:14

+ 105:42 Хөкемчеләр 4:3

* 105:40-43 Карагыз: «Хөкемчеләр», 2:10-19.

+ 105:43 Хөкемчеләр 2:16

+ 105:44 Хөкемчеләр 3:9, Хөкемчеләр 4:3

+ 105:45 Левиләр 26:42, Зәбур 73:20, Кайгы җыры 3:32

+ 105:46 Эзра 1:1

+ 105:48 I Елъязма 16:35-36, Зәбур 40:14

+ 106:1 Зәбур 105:1

+ 106:2 Зәбур 105:10, Канун 30:3, Ишагыйя 11:12, Иремия 32:37, Яхәзкыл 11:17, Сефания 3:20

+ 106:9 Лүк 1:53

+ 106:10 Әюб 36:7, Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9

+ 106:11 Гыйбрәтле сүзләр 1:25

+ 106:12 Зәбур 21:12

+ 106:16 Ишагыйя 45:2

+ 106:18 Әюб 33:20, Зәбур 9:14

+ 106:20 IV Патшалар 20:5

+ 106:22 Зәбур 49:14, Гыйбриләргә хат 13:15

+ 106:25 Юныс 1:4

+ 106:27 Әюб 12:25, Ишагыйя 24:20

+ 106:29 Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Юныс 1:15, Маттай 8:26

+ 106:33 Ишагыйя 50:2

+ 106:34 Яратылыш 19:24-28, Иремия 4:26

+ 106:35 Әюб 38:26, Ишагыйя 35:6, Ишагыйя 41:18

+ 106:38 Яратылыш 12:2, Чыгыш 1:7, Әюб 42:10

+ 106:40 Әюб 12:21, Әюб 12:24

+ 106:41 I Патшалар 2:8, Зәбур 112:7

+ 106:42 Әюб 22:19, Зәбур 118:74, Әюб 5:16, Зәбур 62:12

+ 106:43 Даниил 12:10, Һошея 14:10

• 107:1 Зәбур 56:8-12, Зәбур 59:7-14

+ 107:2 Зәбур 111:7-8

+ 107:3 I Елъязма 15:16

+ 107:5 Зәбур 35:5

+ 107:8 Яратылыш 12:6, Яратылыш 33:18, Яратылыш 33:17

+ 107:13 Зәбур 145:3, Иремия 17:5

+ 108:1 Зәбур 27:1

+ 108:2 Зәбур 51:4

+ 108:3 Зәбур 34:19

+ 108:5 Зәбур 34:12, Гыйбрәтле сүзләр 17:13, Иремия 18:20

+ 108:6 Зәбур 34:4-8, Зәбур 68:23-26

+ 108:7 Гыйбрәтле сүзләр 28:10

+ 108:8 Рәсүлләр 1:20

+ 108:9 Чыгыш 22:24

+ 108:10 Иремия 18:21

* 108:11 Рибачы – процентка акча биреп торучы.

+ 108:13 Әюб 18:19, Зәбур 20:11

+ 108:14 Чыгыш 20:5

+ 108:15 Кайгы җыры 1:22, Әюб 18:17, Гыйбрәтле сүзләр 10:7

+ 108:18 Саннар 5:22

+ 108:21 Зәбур 68:17

+ 108:22 Зәбур 39:8

+ 108:23 Зәбур 101:12, Чыгыш 10:19

+ 108:29 Әюб 8:22

+ 108:31 Зәбур 15:8

* 109:1 …хуҗама… – Ягъни патшага.

+ 109:1 Маттай 22:44, Марк 12:36, Лүк 20:42-43, Рәсүлләр 2:34-35, Зәбур 8:7, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:13, Гыйбриләргә хат 10:13

+ 109:2 Зәбур 2:6, Зәбур 71:8

* 109:3 Яугир – сугышчы.

+ 109:4 Гыйбриләргә хат 6:17-18, Яратылыш 14:18-20, Гыйбриләргә хат 5:6, Гыйбриләргә хат 7:17, Гыйбриләргә хат 7:21

+ 109:5 Зәбур 67:13

+ 109:6 Зәбур 9:9, Йоил 3:12, Зәбур 67:22

+ 110:1 Зәбур 149:1, Зәбур 137:1

+ 110:2 Зәбур 91:6

+ 110:3 Зәбур 111:3

+ 110:4 Чыгыш 34:6

+ 110:5 Зәбур 104:8

+ 110:9 Лүк 1:68, Зәбур 98:3, Лүк 1:49

+ 110:10 Әюб 28:28, Гыйбрәтле сүзләр 1:7, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Канун 4:6

+ 111:1 Зәбур 1:2, Зәбур 127:1

+ 111:2 Гыйбрәтле сүзләр 11:21

+ 111:3 Зәбур 110:3

+ 111:4 Зәбур 26:1, Зәбур 96:11, Михә 7:8

+ 111:5 Зәбур 36:26

+ 111:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:7

+ 111:7 Зәбур 56:8, Зәбур 107:2

+ 111:8 Зәбур 53:9

* 111:9 …башын югары чөяр ул. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: аның мөгезе югары күтәрелер.

+ 111:9 Гыйбрәтле сүзләр 11:24-25, Канун 24:13, II Көринтлеләргә хат 9:9

+ 111:10 Әюб 16:9

+ 112:2 Әюб 1:21, Зәбур 113:26

+ 112:3 Зәбур 47:11, Зәбур 49:1, Михә 1:11

+ 112:4 Зәбур 98:2, Зәбур 148:13, Зәбур 8:1

+ 112:5 Зәбур 34:10

+ 112:6 Зәбур 10:4

+ 112:7 I Патшалар 2:8, Зәбур 106:41

+ 112:9 I Патшалар 2:5, Зәбур 67:7

+ 113:1 Чыгыш 12:37

+ 113:3 Чыгыш 14:21-22, Зәбур 76:17, Ешуа 3:13

+ 113:4 Зәбур 28:6

+ 113:7 Зәбур 95:9

+ 113:8 Чыгыш 17:6, Саннар 20:11, Зәбур 77:15

+ 113:10 Зәбур 41:4, Зәбур 78:10, Йоил 2:17, Михә 7:10

+ 113:11 Зәбур 2:4, Зәбур 10:4, Ишагыйя 66:1, Зәбур 134:6

+ 113:12 Зәбур 134:15-18

+ 113:13 Канун 4:28

+ 113:15 Ишагыйя 46:7, Иремия 10:5

+ 113:16 Ишагыйя 44:9

+ 113:18 Яратылыш 15:1

+ 113:22 Ишагыйя 65:23

+ 113:25 Зәбур 6:6, Вәгазьче 9:10, Ишагыйя 38:18

+ 113:26 Зәбур 112:2

+ 114:1 Канун 6:5, Зәбур 17:2

+ 114:3 Зәбур 17:5-6

+ 114:5 Чыгыш 34:6

+ 114:7 Зәбур 12:6

+ 114:8 Зәбур 55:14

+ 114:9 Зәбур 26:13

+ 115:1 II Көринтлеләргә хат 4:13

+ 115:2 Зәбур 61:8

+ 115:3 II Елъязма 32:25

+ 115:5 Саннар 30:3, Зәбур 49:14, Вәгазьче 5:3, Юныс 2:10

+ 115:6 Зәбур 71:14

+ 115:7 Зәбур 85:16

+ 115:8 Зәбур 49:14, Зәбур 55:13

+ 116:1 Римлыларга хат 15:11

+ 116:2 Зәбур 35:6, Ишагыйя 55:9

+ 117:1 Зәбур 105:1

+ 117:5 Зәбур 17:20, Зәбур 30:8

+ 117:6 Зәбур 55:5, Зәбур 55:12, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12, Гыйбриләргә хат 13:6

+ 117:7 Зәбур 53:9

+ 117:8 Зәбур 145:3, Иремия 17:5

+ 117:10 Зәбур 21:13

+ 117:14 Чыгыш 15:2, Ишагыйя 12:2

+ 117:15 Чыгыш 15:6

+ 117:17 Зәбур 72:28, Зәбур 106:22

+ 117:19 Зәбур 23:7, Ишагыйя 26:2

+ 117:20 Ачылыш 21:27

+ 117:22 Ишагыйя 28:16, Зәкәрия 10:4, Маттай 21:42, Марк 12:10, Лүк 20:17, Рәсүлләр 4:11, Эфеслеләргә хат 2:20, I Петердән хат 2:7

+ 117:26 Маттай 21:9, Маттай 23:39, Марк 11:9, Лүк 13:35, Лүк 19:38

+ 117:27 II Патшалар 21:17, IV Патшалар 8:20, Зәбур 17:29

+ 117:29 Зәбур 105:1

+ 118:1 Зәбур 100:2, Зәбур 100:6

+ 118:3 I Яхъядан хат 3:9, I Яхъядан хат 5:18

+ 118:6 Зәбур 118:80

+ 118:8 Зәбур 37:22

+ 118:9 Әюб 13:26, Зәбур 24:7, Иремия 3:25

+ 118:10 II Елъязма 15:2

+ 118:11 Әюб 23:12, Зәбур 36:3, Зәбур 39:9

+ 118:12 Зәбур 26:11

+ 118:13 Канун 6:7

+ 118:14 Гыйбрәтле сүзләр 3:14-15

+ 118:15 Зәбур 24:4

+ 118:19 I Елъязма 29:15, Зәбур 38:13

+ 118:20 Зәбур 41:2

+ 118:21 Канун 27:26, Иремия 11:3

+ 118:23 Зәбур 118:161, Даниил 6:4, Даниил 6:10

+ 118:28 Зәбур 21:15

+ 118:34 Зәбур 118:69

+ 118:36 Гыйбрәтле сүзләр 23:4

+ 118:42 Гыйбрәтле сүзләр 27:11

+ 118:46 Маттай 10:18, Рәсүлләр 26:1

+ 118:47 Зәбур 1:2

+ 118:51 Иремия 20:7, Кайгы җыры 3:14

+ 118:53 Нәхәмия 13:25

+ 118:54 I Елъязма 29:15, Зәбур 38:13

+ 118:57 Зәбур 15:5

+ 118:61 Әюб 18:8-10, Зәбур 139:6, Иремия 18:22

+ 118:62 Зәбур 41:9, Рәсүлләр 16:25

+ 118:64 Зәбур 32:5

+ 118:68 Зәбур 105:1, Марк 10:18

+ 118:69 Зәбур 118:34

+ 118:70 Зәбур 16:10

+ 118:71 Римлыларга хат 8:28

+ 118:72 Зәбур 18:11

+ 118:73 Әюб 10:8, Әюб 31:15

+ 118:74 Зәбур 106:42

+ 118:80 Зәбур 118:6

+ 118:82 Зәбур 68:4, Кайгы җыры 4:17

+ 118:84 Ачылыш 6:10

+ 118:85 Зәбур 7:16, Иремия 18:20

+ 118:89 Ишагыйя 40:8

+ 118:90 Зәбур 103:5, Вәгазьче 1:4

+ 118:91 Иремия 33:25

+ 118:98 Канун 4:6

+ 118:100 Әюб 32:7-9

+ 118:101 Гыйбрәтле сүзләр 1:15

+ 118:103 Зәбур 18:10, Ачылыш 10:9-10

+ 118:105 Гыйбрәтле сүзләр 6:23, II Петердән хат 1:19

+ 118:106 Нәхәмия 10:29

+ 118:110 Әюб 18:8-10, Зәбур 139:6, Иремия 18:22

+ 118:111 Канун 33:4, Иремия 15:16

+ 118:114 Зәбур 31:7, Яратылыш 15:1

+ 118:115 Әюб 21:16, Зәбур 6:9, Маттай 7:23

+ 118:120 Әюб 4:14

+ 118:122 Әюб 17:3

+ 118:123 Зәбур 118:82, Кайгы җыры 4:17

+ 118:127 Зәбур 18:11, Гыйбрәтле сүзләр 8:10

+ 118:130 Зәбур 18:8

+ 118:131 Әюб 29:23

+ 118:135 Саннар 6:25

+ 118:136 Иремия 9:1, Яхәзкыл 9:4

+ 118:140 Зәбур 11:7, Зәбур 17:31, Гыйбрәтле сүзләр 30:5

+ 118:142 Зәбур 18:10

+ 118:147 Зәбур 5:5

+ 118:151 Канун 4:7, Зәбур 144:18

+ 118:154 Кайгы җыры 3:58

+ 118:156 II Патшалар 24:14

+ 118:157 Зәбур 3:2

+ 118:158 Зәбур 138:20

+ 118:160 Яхъя 17:17

+ 118:161 I Патшалар 26:18, Зәбур 118:23

+ 118:162 I Патшалар 30:20, Иремия 15:16

+ 118:166 Яратылыш 49:18

+ 118:168 Әюб 23:10, Зәбур 138:3, Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Гыйбриләргә хат 4:13

+ 118:176 Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, I Петердән хат 2:25

+ 119:2 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 119:4 Зәбур 139:11, Гыйбрәтле сүзләр 25:22

* 119:5 …Мешехта яисә Кыдар чатырларында… – Әлеге урыннар Исраилдән бик ерак булып, анда мәҗүси халыклар яшәгән.

+ 119:5 Яратылыш 10:2, Яхәзкыл 27:13, Җырлар җыры 1:4, Иремия 49:28-29

+ 120:1 Зәбур 119:1

+ 120:2 Зәбур 123:8

+ 120:3 Гыйбрәтле сүзләр 3:23, Гыйбрәтле сүзләр 3:26

+ 120:5 Зәбур 90:1

+ 120:8 Саннар 6:24, Канун 28:6

+ 121:1 Зәбур 119:1, Ишагыйя 2:3, Зәкәрия 8:21

+ 121:4 Канун 16:16, Зәбур 119:1

+ 121:5 III Патшалар 7:7, II Елъязма 19:8

+ 121:6 Иремия 31:23

+ 121:9 Нәхәмия 2:10, Эстер 10:3

+ 122:1 Зәбур 119:1, Зәбур 10:4, II Елъязма 20:12, Зәбур 24:15

+ 122:3 Нәхәмия 4:4

+ 122:4 Иремия 20:7, Кайгы җыры 3:14

+ 123:1 Зәбур 119:1, Зәбур 128:1, Зәбур 93:17

+ 123:3 Саннар 16:30-33, Зәбур 54:16, Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 123:4 Әюб 22:11, Зәбур 68:3

+ 123:7 Зәбур 90:3

+ 123:8 Зәбур 120:2

+ 124:1 Зәбур 119:1

+ 124:5 Гыйбрәтле сүзләр 2:15, Зәбур 127:5, Гәләтиялеләргә хат 6:16

+ 125:1 Зәбур 119:1

+ 125:2 Әюб 8:21

+ 125:3 Йоил 2:21

+ 125:6 Зәбур 29:6

+ 126:1 Зәбур 119:1, Зәбур 71:1

+ 126:2 Вәгазьче 8:16, Яратылыш 3:17

+ 126:3 Яратылыш 33:5

+ 127:1 Зәбур 119:1, Зәбур 111:1

+ 127:2 Зәбур 89:17

+ 127:3 Зәбур 143:12

+ 127:5 Зәбур 19:3, Зәбур 133:3

+ 127:6 Зәбур 124:5, Гәләтиялеләргә хат 6:16

+ 128:1 Зәбур 119:1, Зәбур 128:1

+ 128:3 Михә 3:12

+ 128:5 Зәбур 34:4

+ 128:6 IV Патшалар 19:26, Әюб 8:12

+ 128:8 Рут 2:4, Зәбур 117:26

+ 129:1 Зәбур 119:1, Кайгы җыры 3:55

+ 129:2 Нәхәмия 1:6, Нәхәмия 1:11, II Елъязма 6:40

+ 129:4 Әюб 37:24, Ишагыйя 55:7

+ 129:7 Зәбур 130:3

+ 129:8 Зәбур 24:22

+ 130:1 Зәбур 119:1

+ 130:3 Зәбур 129:7

+ 131:1 Зәбур 119:1

+ 131:3 I Елъязма 22:7, Рәсүлләр 7:46

* 131:7 …аяклары баскан урында… – Биредә Аллаһы сандыгы торган урын күздә тотыла.

+ 131:7 Зәбур 98:5

* 131:8 …торагыңа… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: тыныч-имин урыныңа.

+ 131:8 Зәбур 77:61, II Елъязма 6:41

+ 131:9 Әюб 29:14

+ 131:10 II Елъязма 6:42

+ 131:11 Зәбур 88:34-35, Зәбур 109:4, II Патшалар 7:12

+ 131:12 III Патшалар 8:25

* 131:13 …Иерусалимне… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Сионны.

+ 131:13 Чыгыш 19:18, Зәбур 67:17, Зәбур 77:68

+ 131:15 Зәбур 147:3, Рут 1:6

+ 131:17 II Патшалар 21:17, IV Патшалар 8:20, Зәбур 17:29

+ 132:1 Зәбур 119:1, Яратылыш 13:8

+ 132:2 Чыгыш 29:7, Левиләр 8:12

+ 132:3 Канун 3:9, Левиләр 25:21, Канун 28:8

+ 133:1 Зәбур 119:1, I Елъязма 9:33

+ 133:2 Зәбур 27:2

+ 133:3 Саннар 6:24, Зәбур 19:3, Зәбур 127:5

+ 134:2 Зәбур 91:14

+ 134:4 Чыгыш 19:5, Канун 7:6

+ 134:5 II Елъязма 2:5, Зәбур 85:8, Зәбур 94:3

+ 134:6 Зәбур 113:11

+ 134:7 Әюб 38:22, Иремия 10:13, Иремия 51:16

+ 134:8 Чыгыш 12:29, Зәбур 77:51

+ 134:9 Канун 6:22

+ 134:10 Зәбур 135:17-20

+ 134:11 Саннар 21:21-35, Ешуа 12:7-24

+ 134:12 Канун 29:8, Ешуа 23:4, Зәбур 77:55

+ 134:13 Зәбур 101:13

+ 134:14 Канун 32:36

+ 134:15 Зәбур 113:12-16

+ 134:16 Канун 4:28

+ 134:17 Иремия 10:14, Хабаккук 2:19

+ 134:18 Ишагыйя 44:9

+ 134:20 Зәбур 21:24

+ 134:21 Зәбур 131:13

+ 135:1 Зәбур 105:1

+ 135:2 Канун 10:17

+ 135:4 Зәбур 71:18

+ 135:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:19, Иремия 10:12

+ 135:6 Ишагыйя 44:24

+ 135:7 Яратылыш 1:16-18

+ 135:10 Чыгыш 12:29, Зәбур 77:51

+ 135:11 Чыгыш 12:51

+ 135:13 Чыгыш 14:21-22, Зәбур 77:13

+ 135:15 Чыгыш 14:27

+ 135:16 Чыгыш 15:22

+ 135:17 Зәбур 134:10-12

+ 135:19 Саннар 21:21-26

+ 135:20 Саннар 21:33-35

+ 135:24 Зәбур 105:10

+ 135:25 Зәбур 103:27

+ 136:1 Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 3:15, Яхәзкыл 10:15

+ 136:5 Даниил 6:10

+ 136:6 Әюб 29:10, Яхәзкыл 3:26

+ 136:7 Ишагыйя 34:5, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4

+ 136:8 Ишагыйя 21:9, Ишагыйя 47:1, Иремия 50:1, Ачылыш 18:6

+ 136:9 IV Патшалар 8:12, Ишагыйя 13:16, Нахум 3:10

+ 137:1 Зәбур 110:1, I Патшалар 5:3, II Елъязма 2:5, Зәбур 85:8

+ 137:2 Зәбур 27:2

+ 137:7 Зәбур 70:20

+ 137:8 Зәбур 105:1

+ 138:1 Иремия 12:3

+ 138:2 IV Патшалар 19:27

+ 138:3 Әюб 23:10, Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Гыйбриләргә хат 4:13

+ 138:6 Римлыларга хат 11:33

+ 138:7 Иремия 23:23-24, Юныс 1:3

+ 138:8 Әюб 11:8, Әюб 26:6, Амос 9:2

+ 138:12 Әюб 34:21-22

+ 138:13 Әюб 10:10-11

* 138:15 …җир тирәнлегендә… – Биредә ана карыны белән чагыштыру рәвешендә бирелә (охшаш урыннар: «Әюб», 1:21; 10:9).

+ 138:15 Вәгазьче 11:5

+ 138:16 Чыгыш 32:32, Зәбур 55:9, Малахи 3:16

+ 138:17 Зәбур 91:6

+ 138:19 Әюб 4:9, Ишагыйя 11:4, II Тессалуникәлеләргә хат 2:8

+ 138:21 Зәбур 25:5, Зәбур 118:158

+ 138:23 Зәбур 25:2

+ 139:2 Зәбур 70:4

+ 139:4 Зәбур 57:5-6, Римлыларга хат 3:13

+ 139:5 Зәбур 140:9

+ 139:6 Әюб 18:8-10, Иремия 18:22

+ 139:11 Зәбур 10:6, Зәбур 119:4, Гыйбрәтле сүзләр 25:22

+ 139:13 Зәбур 9:5

+ 140:2 Чыгыш 30:7, Ачылыш 5:8, Ачылыш 8:3-4, Чыгыш 29:41

+ 140:3 Зәбур 33:13, Гыйбрәтле сүзләр 13:3, Вәгазьче 12:4

+ 140:5 Гыйбрәтле сүзләр 25:12, Гыйбрәтле сүзләр 27:6

+ 140:6 II Елъязма 25:12

+ 140:7 Ишагыйя 5:14

+ 140:8 II Елъязма 20:12, Зәбур 24:15, Зәбур 122:1-2

+ 140:9 Зәбур 139:5

+ 140:10 Зәбур 7:16

+ 141:1 I Патшалар 22:1, I Патшалар 24:3, Зәбур 56:1

+ 141:2 Зәбур 101:1

+ 141:3 Зәбур 142:4, Зәбур 139:6

+ 141:5 Зәбур 26:13

+ 141:6 Зәбур 17:18

+ 141:7 Ишагыйя 42:7

+ 142:2 Әюб 4:17, Әюб 9:2, Вәгазьче 7:20, Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16

+ 142:3 Зәбур 87:7, Кайгы җыры 3:6

+ 142:5 Канун 32:7, Зәбур 76:6

+ 142:6 Зәбур 41:2, Зәбур 62:2

+ 142:7 Зәбур 27:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:12

+ 142:8 Зәбур 24:1

+ 142:10 Нәхәмия 9:20

+ 142:11 Иремия 14:17

+ 142:12 Зәбур 53:7

+ 143:1 Зәбур 17:3, Зәбур 17:35

+ 143:2 Яратылыш 15:1, Зәбур 17:3

+ 143:3 Әюб 7:17, Зәбур 8:5

+ 143:4 Әюб 7:16, Зәбур 38:6-7, Зәбур 61:10, Вәгазьче 1:2, I Елъязма 29:15, Әюб 14:2, Зәбур 101:12

+ 143:5 II Патшалар 22:10, Зәбур 17:10, Ишагыйя 64:1, Зәбур 103:32

+ 143:6 Зәбур 76:18

+ 143:7 Зәбур 68:15

+ 143:8 Зәбур 11:3

+ 143:9 Зәбур 32:3, Ишагыйя 42:10

+ 143:10 Зәбур 17:51

+ 143:12 Зәбур 127:3

+ 143:14 Ишагыйя 3:25, Иремия 14:2

+ 143:15 Зәбур 32:12

+ 144:3 II Патшалар 22:4, Зәбур 17:4, Зәбур 47:2, Әюб 5:9, Әюб 9:10

+ 144:6 Зәбур 77:4

+ 144:8 Чыгыш 34:6, Зәбур 85:5

+ 144:13 Зәбур 9:37, Зәбур 101:13, Кайгы җыры 5:19

+ 144:14 Зәбур 145:8, Лүк 13:11-13

+ 144:15 Зәбур 103:27

+ 144:16 Зәбур 103:14, Зәбур 103:28

+ 144:18 Канун 4:7

+ 144:19 Гыйбрәтле сүзләр 10:24

+ 145:1 Зәбур 102:1, Зәбур 103:1

+ 145:2 Зәбур 103:33

+ 145:3 Зәбур 117:8, Иремия 17:5

+ 145:4 Зәбур 103:29, Ишагыйя 2:22

+ 145:7 Зәбур 102:6, Зәбур 106:9, Ишагыйя 61:1

+ 145:8 Маттай 9:28-30, Зәбур 144:14, Лүк 13:11-13

+ 145:9 Чыгыш 22:21, Канун 10:18

+ 145:10 Чыгыш 15:18, Зәбур 9:35

+ 146:1 Зәбур 91:2

+ 146:2 Зәбур 50:20, Зәбур 68:36, Канун 30:3, Иремия 32:37, Яхәзкыл 34:13

+ 146:3 Канун 32:39

+ 146:4 Ишагыйя 40:26

+ 146:5 Ишагыйя 40:28

+ 146:7 I Елъязма 15:16

+ 146:8 Канун 11:14, Әюб 5:10

+ 146:9 Әюб 38:41

+ 146:10 Зәбур 32:17

+ 146:11 Зәбур 32:18

+ 147:2 Нәхәмия 7:3

+ 147:3 Зәбур 131:15

+ 147:5 Әюб 37:6, Әюб 38:29

+ 147:9 Канун 7:6, Амос 3:2, Канун 4:8

+ 148:1 Маттай 21:9, Лүк 2:14, Лүк 19:38

+ 148:2 Зәбур 102:20

+ 148:4 Канун 10:14, Яратылыш 1:7

+ 148:5 Зәбур 32:6, Гыйбриләргә хат 11:3

+ 148:6 Әюб 14:15, Зәбур 103:9

+ 148:7 Яратылыш 1:21

+ 148:8 Әюб 37:6

+ 148:13 Зәбур 8:2-3, Зәбур 112:4

+ 149:1 Зәбур 32:3, Ишагыйя 42:10, Зәбур 110:1

+ 149:5 Зәбур 62:7

+ 149:9 Ишагыйя 65:6

+ 150:1 I Елъязма 15:16, II Елъязма 5:12, Яратылыш 1:6-8

+ 150:3 Зәбур 97:6, Зәбур 32:2, Зәбур 70:22

+ 150:4 Чыгыш 15:20

+ 150:5 I Елъязма 15:19

+ 1:1 III Патшалар 4:31, Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 25:1, Вәгазьче 12:9

+ 1:3 Гыйбрәтле сүзләр 2:9

+ 1:4 Гыйбрәтле сүзләр 8:5

* 1:7 Хәкарәт итү – хурлау, кимсетү.

+ 1:7 Әюб 28:28, Зәбур 110:10, Гыйбрәтле сүзләр 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Гыйбрәтле сүзләр 16:6

+ 1:8 Гыйбрәтле сүзләр 6:20

+ 1:9 Гыйбрәтле сүзләр 4:9

+ 1:10 Канун 13:8, Гыйбрәтле сүзләр 16:29

+ 1:11 Зәбур 9:30, Зәбур 63:5, Иремия 5:26

+ 1:12 Саннар 16:32-33, Зәбур 123:3, Зәбур 27:1

+ 1:15 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 1:16 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Ишагыйя 59:7, Римлыларга хат 3:15

+ 1:19 Гыйбрәтле сүзләр 15:27

+ 1:20 Гыйбрәтле сүзләр 8:1, Гыйбрәтле сүзләр 9:3

+ 1:22 Гыйбрәтле сүзләр 8:5, Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 1:24 Ишагыйя 65:12, Ишагыйя 66:4, Иремия 7:13

+ 1:25 Зәбур 106:11

+ 1:26 Зәбур 2:4

+ 1:28 I Патшалар 8:18, Әюб 27:8-9, Ишагыйя 1:15, Иремия 11:11, Яхәзкыл 8:18, Михә 3:4

+ 1:31 Иремия 6:19

+ 2:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

* 2:4 Мәгъдән – биредә: шахта.

+ 2:4 Гыйбрәтле сүзләр 3:14

+ 2:5 Гыйбрәтле сүзләр 1:7

+ 2:6 III Патшалар 3:9-12, Ягъкубтан хат 1:5

+ 2:7 Гыйбрәтле сүзләр 30:5

+ 2:8 I Патшалар 2:9, Зәбур 90:11

+ 2:9 Гыйбрәтле сүзләр 1:3

+ 2:14 Гыйбрәтле сүзләр 10:23, Гыйбрәтле сүзләр 15:21, Иремия 11:15

+ 2:15 Зәбур 124:5, Гыйбрәтле сүзләр 14:2

+ 2:16 Гыйбрәтле сүзләр 6:24, Гыйбрәтле сүзләр 7:5, Гыйбрәтле сүзләр 23:27

+ 2:18 Гыйбрәтле сүзләр 5:5, Гыйбрәтле сүзләр 7:27

+ 2:21 Зәбур 36:11, Маттай 5:5

+ 2:22 Гыйбрәтле сүзләр 10:30

+ 3:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 3:2 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 3:3 Гыйбрәтле сүзләр 6:21, Гыйбрәтле сүзләр 7:3

+ 3:5 Зәбур 36:5

+ 3:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:5

+ 3:7 Гыйбрәтле сүзләр 12:15, Иремия 9:23, Әюб 28:28

+ 3:9 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Канун 26:2

+ 3:10 Канун 28:8, Малахи 3:10

+ 3:11 Зәбур 93:12, Әюб 5:17

+ 3:12 Канун 8:5, I Көринтлеләргә хат 11:32, Гыйбриләргә хат 12:6, Ачылыш 3:19

+ 3:14 Әюб 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 8:19, Гыйбрәтле сүзләр 16:16

+ 3:15 Әюб 28:18, Гыйбрәтле сүзләр 8:11

+ 3:16 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27, Гыйбрәтле сүзләр 8:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:4

+ 3:18 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 13:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 3:19 Зәбур 103:24, Гыйбрәтле сүзләр 8:27, Иремия 10:12, Зәбур 135:5

+ 3:20 Яратылыш 7:11, Әюб 36:27

+ 3:23 Гыйбрәтле сүзләр 10:9, Зәбур 90:12, Гыйбрәтле сүзләр 4:12

+ 3:24 Әюб 11:19

+ 3:25 Зәбур 90:5

+ 3:27 Гәләтиялеләргә хат 6:10

+ 3:28 Левиләр 19:13, Канун 24:14-15

+ 3:31 Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:1, Гыйбрәтле сүзләр 24:19

+ 3:33 Зәкәрия 5:4, Малахи 2:2, Әюб 8:6, Гыйбрәтле сүзләр 14:11

+ 3:34 Зәбур 1:1, Ягъкубтан хат 4:6, I Петердән хат 5:5

+ 4:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 4:4 I Елъязма 28:9, Левиләр 18:5, Ишагыйя 55:3

+ 4:8 I Патшалар 2:30

+ 4:9 Гыйбрәтле сүзләр 1:9

+ 4:10 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 4:12 Гыйбрәтле сүзләр 3:23

+ 4:13 Гыйбрәтле сүзләр 3:18

+ 4:14 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:15

+ 4:16 Зәбур 35:5, Михә 2:1

+ 4:18 Әюб 11:17, Әюб 22:28, Зәбур 96:11, Ишагыйя 60:3, Даниил 12:3, Маттай 13:43

+ 4:19 I Патшалар 2:9, Иремия 23:12, Яхъя 12:35

+ 4:22 Гыйбрәтле сүзләр 14:30

+ 4:24 Гыйбрәтле сүзләр 6:12

+ 4:26 Гыйбриләргә хат 12:13

+ 4:27 Канун 5:32, Канун 28:14

+ 5:1 Гыйбрәтле сүзләр 4:20

+ 5:2 Малахи 2:7

+ 5:3 Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Зәбур 54:22

+ 5:4 Вәгазьче 7:26

+ 5:5 Гыйбрәтле сүзләр 2:18, Гыйбрәтле сүзләр 7:27

+ 5:15 Җырлар җыры 4:15

+ 5:18 Канун 24:5

+ 5:21 II Елъязма 16:9, Зәбур 138:3, Зәбур 118:168, Иремия 16:17, Иремия 32:19

+ 6:1 Әюб 17:3

+ 6:5 Зәбур 90:3

+ 6:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:26, Гыйбрәтле сүзләр 18:9

+ 6:8 Гыйбрәтле сүзләр 30:25

+ 6:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

+ 6:11 Гыйбрәтле сүзләр 13:4, Гыйбрәтле сүзләр 24:33-34, Вәгазьче 4:5

+ 6:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:27

+ 6:13 Гыйбрәтле сүзләр 10:19

+ 6:15 Ишагыйя 30:13

+ 6:16 Әюб 5:19, Гыйбрәтле сүзләр 30:18

+ 6:17 Зәбур 100:5, Гыйбрәтле сүзләр 16:5, Гыйбрәтле сүзләр 21:4, Гыйбрәтле сүзләр 12:22, Гыйбрәтле сүзләр 17:7, Зәбур 119:2, Канун 19:10

+ 6:18 Яратылыш 6:5, Гыйбрәтле сүзләр 15:26, Гыйбрәтле сүзләр 1:16, Ишагыйя 59:7, Римлыларга хат 3:15

* 6:19 Шәһадәт бирү – шаһит булу.

+ 6:19 Чыгыш 20:16, Зәбур 26:12

+ 6:20 Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 6:21 Гыйбрәтле сүзләр 3:3

+ 6:23 Зәбур 118:105, Гыйбрәтле сүзләр 10:17

+ 6:24 Гыйбрәтле сүзләр 2:16

+ 6:25 Маттай 5:28

+ 6:31 Чыгыш 22:4

+ 6:32 Чыгыш 20:14

+ 6:34 Гыйбрәтле сүзләр 27:4, Җырлар җыры 8:6

+ 7:1 Гыйбрәтле сүзләр 2:1

+ 7:2 Левиләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 4:4

+ 7:3 Гыйбрәтле сүзләр 3:3

+ 7:5 Гыйбрәтле сүзләр 2:16

+ 7:7 Гыйбрәтле сүзләр 1:4

+ 7:9 Әюб 24:15

+ 7:10 Яратылыш 38:14-15

+ 7:12 Гыйбрәтле сүзләр 23:28

* 7:17 Сабур – алоэ.

+ 7:17 Зәбур 44:9

+ 7:21 Гыйбрәтле сүзләр 5:3, Гыйбрәтле сүзләр 6:24

+ 7:22 Вәгазьче 9:12

+ 7:27 Гыйбрәтле сүзләр 2:18, Гыйбрәтле сүзләр 5:5

+ 8:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:20-21, Гыйбрәтле сүзләр 9:3

+ 8:5 Гыйбрәтле сүзләр 1:4, Гыйбрәтле сүзләр 1:22

+ 8:10 Зәбур 18:11, Зәбур 118:127, Гыйбрәтле сүзләр 3:14

+ 8:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:15

+ 8:13 Гыйбрәтле сүзләр 1:7, Гыйбрәтле сүзләр 9:10, Гыйбрәтле сүзләр 16:6, Зәбур 96:10, Гыйбрәтле сүзләр 4:24, Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 8:14 Вәгазьче 7:19

+ 8:17 Зәбур 90:14, Яхъя 14:21, Маттай 7:8

+ 8:18 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 22:4

+ 8:19 Гыйбрәтле сүзләр 3:14, Гыйбрәтле сүзләр 16:16

+ 8:22 Әюб 28:27, Ачылыш 3:14

+ 8:25 Әюб 15:7, Зәбур 89:3

+ 8:27 Гыйбрәтле сүзләр 3:19

+ 8:28 Яратылыш 1:6

+ 8:29 Яратылыш 1:9, Яратылыш 1:10, Әюб 26:10, I Патшалар 2:8, Зәбур 23:2, Зәбур 101:26, Зәбур 103:5

+ 8:32 Зәбур 118:1, Зәбур 127:1

+ 8:35 Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 4:22, Гыйбрәтле сүзләр 18:22

+ 9:2 Җырлар җыры 8:2

+ 9:3 Гыйбрәтле сүзләр 1:20, Гыйбрәтле сүзләр 8:1

+ 9:5 Яхъя 7:37

+ 9:8 Зәбур 140:5

+ 9:9 Маттай 13:12, Марк 4:25

+ 9:10 Әюб 28:28, Зәбур 110:10, Гыйбрәтле сүзләр 1:7

+ 9:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 9:13 Гыйбрәтле сүзләр 7:11

+ 9:17 Гыйбрәтле сүзләр 5:15, Гыйбрәтле сүзләр 20:17

+ 10:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 25:1, Гыйбрәтле сүзләр 15:20, Гыйбрәтле сүзләр 29:3, Гыйбрәтле сүзләр 17:21, Гыйбрәтле сүзләр 17:25

+ 10:2 Гыйбрәтле сүзләр 11:4, Гыйбрәтле сүзләр 11:6

+ 10:3 Әюб 4:7, Зәбур 33:10-11, Зәбур 36:25, Гыйбрәтле сүзләр 13:25

+ 10:4 Гыйбрәтле сүзләр 21:5

+ 10:7 Әюб 18:17, Зәбур 33:17

+ 10:9 Зәбур 22:4, Гыйбрәтле сүзләр 3:23, Гыйбрәтле сүзләр 28:18

+ 10:10 Гыйбрәтле сүзләр 6:13

+ 10:11 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 13:14, Гыйбрәтле сүзләр 14:27, Гыйбрәтле сүзләр 16:22

+ 10:12 Ягъкубтан хат 5:20, I Петердән хат 4:8

+ 10:13 Гыйбрәтле сүзләр 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 10:14 Гыйбрәтле сүзләр 18:7

+ 10:15 Гыйбрәтле сүзләр 18:11

+ 10:16 Гыйбрәтле сүзләр 11:19

+ 10:17 Гыйбрәтле сүзләр 6:23

+ 10:19 Маттай 12:36, Гыйбрәтле сүзләр 17:27, Вәгазьче 5:2

+ 10:21 Һошея 4:6

+ 10:23 Гыйбрәтле сүзләр 2:14, Иремия 11:15

+ 10:24 Әюб 3:25, Ишагыйя 66:4, Зәбур 144:19

+ 10:25 Әюб 21:19, Маттай 7:27, Гыйбрәтле сүзләр 12:3

+ 10:26 Гыйбрәтле сүзләр 6:6

+ 10:27 Гыйбрәтле сүзләр 3:2, Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 4:10, Гыйбрәтле сүзләр 9:11, Зәбур 54:24

+ 10:28 Әюб 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:7

+ 10:30 Гыйбрәтле сүзләр 2:21-22

+ 10:31 Зәбур 36:30, Гыйбрәтле сүзләр 15:28

+ 11:1 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 11:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 11:3 Гыйбрәтле сүзләр 13:6

+ 11:4 Әюб 36:19, Яхәзкыл 7:19, Сефания 1:18, Гыйбрәтле сүзләр 10:2

+ 11:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:6, Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Даниил 6:24

+ 11:6 Гыйбрәтле сүзләр 13:6

+ 11:7 Әюб 8:13, Гыйбрәтле сүзләр 10:28

+ 11:8 Гыйбрәтле сүзләр 21:18

+ 11:10 Эстер 8:15, Гыйбрәтле сүзләр 29:2

+ 11:11 Гыйбрәтле сүзләр 29:8

+ 11:13 Гыйбрәтле сүзләр 20:19

+ 11:14 Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 11:18 Һошея 10:12, Гәләтиялеләргә хат 6:8

+ 11:19 Гыйбрәтле сүзләр 10:16

+ 11:20 Зәбур 118:1

+ 11:21 Гыйбрәтле сүзләр 16:5, Зәбур 111:2

+ 11:24 Гыйбрәтле сүзләр 13:7, II Көринтлеләргә хат 9:6

+ 11:25 Зәбур 111:9

+ 11:26 Яратылыш 42:6

+ 11:27 Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 26:27, Даниил 6:24

+ 11:28 Зәбур 48:7, Зәбур 91:13

+ 11:30 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 13:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 11:31 I Петердән хат 4:18

+ 12:1 Гыйбрәтле сүзләр 15:10

+ 12:3 Гыйбрәтле сүзләр 10:25

+ 12:4 Рут 3:11, Гыйбрәтле сүзләр 18:22, Гыйбрәтле сүзләр 31:10, Гыйбрәтле сүзләр 14:30

+ 12:5 Маттай 12:35

+ 12:6 Зәбур 9:30, Зәбур 63:5, Иремия 5:26, Гыйбрәтле сүзләр 14:3

+ 12:10 Канун 25:4

+ 12:11 Гыйбрәтле сүзләр 28:19

+ 12:13 Зәбур 58:13, Гыйбрәтле сүзләр 18:7, Гыйбрәтле сүзләр 21:23

+ 12:14 Гыйбрәтле сүзләр 13:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:20, Ишагыйя 3:10, Иремия 22:15

+ 12:15 Гыйбрәтле сүзләр 3:7

+ 12:16 Гыйбрәтле сүзләр 29:11

+ 12:17 Гыйбрәтле сүзләр 14:5

+ 12:18 Зәбур 56:5, Гыйбрәтле сүзләр 4:22

+ 12:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:9

+ 12:21 Зәбур 90:10

+ 12:22 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 12:23 Гыйбрәтле сүзләр 13:16

+ 13:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:22, Зәбур 1:1

+ 13:2 Гыйбрәтле сүзләр 12:14, Гыйбрәтле сүзләр 18:20

+ 13:3 Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:23

+ 13:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:9-11, Гыйбрәтле сүзләр 21:25

+ 13:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:6, Гыйбрәтле сүзләр 11:3, Гыйбрәтле сүзләр 19:3

+ 13:7 Гыйбрәтле сүзләр 11:24

+ 13:9 Әюб 18:5-6, Әюб 21:17

+ 13:10 Гыйбрәтле сүзләр 28:25

+ 13:12 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 15:4

+ 13:14 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11

+ 13:16 Вәгазьче 10:3

+ 13:17 Гыйбрәтле сүзләр 25:13

+ 13:18 Гыйбрәтле сүзләр 15:31-32, Вәгазьче 7:5

+ 13:22 Әюб 27:16, Гыйбрәтле сүзләр 28:8

+ 13:24 Гыйбрәтле сүзләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:15, Гыйбрәтле сүзләр 23:13, Гыйбрәтле сүзләр 29:17

+ 13:25 Гыйбрәтле сүзләр 10:3

+ 14:2 Гыйбрәтле сүзләр 2:15

+ 14:3 Гыйбрәтле сүзләр 12:6

+ 14:5 Чыгыш 23:1, Гыйбрәтле сүзләр 12:17

+ 14:6 Гыйбрәтле сүзләр 15:14

+ 14:11 Гыйбрәтле сүзләр 3:33

+ 14:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:25

+ 14:13 Вәгазьче 2:2, Лүк 6:25

+ 14:19 Яратылыш 42:6, I Патшалар 2:36

+ 14:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:7, Гыйбрәтле сүзләр 19:4

+ 14:21 Зәбур 40:2, Гыйбрәтле сүзләр 29:7

+ 14:23 Гыйбрәтле сүзләр 21:5

+ 14:27 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11, Гыйбрәтле сүзләр 13:14

+ 14:29 Гыйбрәтле сүзләр 15:18, Гыйбрәтле сүзләр 16:32, Гыйбрәтле сүзләр 19:11, Вәгазьче 7:8-9

+ 14:30 Гыйбрәтле сүзләр 4:22, Гыйбрәтле сүзләр 12:4

+ 14:31 Гыйбрәтле сүзләр 17:5

+ 15:1 Хөкемчеләр 8:1-3, III Патшалар 12:13-17

+ 15:2 Вәгазьче 10:13-14

+ 15:3 II Елъязма 16:9, Әюб 31:4, Зәкәрия 4:10

+ 15:4 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Гыйбрәтле сүзләр 3:18, Гыйбрәтле сүзләр 11:30, Гыйбрәтле сүзләр 13:12

+ 15:8 Гыйбрәтле сүзләр 21:27, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Ишагыйя 1:11, Ишагыйя 66:3, Иремия 6:20, Вәгазьче 4:17

+ 15:10 Гыйбрәтле сүзләр 12:1

+ 15:11 Гыйбрәтле сүзләр 27:20, Әюб 26:6, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Зәбур 43:20, Рәсүлләр 1:24

+ 15:12 Амос 5:10

+ 15:13 Гыйбрәтле сүзләр 17:22, Нәхәмия 2:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:14

+ 15:14 Гыйбрәтле сүзләр 14:6

+ 15:16 Гыйбрәтле сүзләр 16:8, Вәгазьче 4:6

+ 15:17 Гыйбрәтле сүзләр 17:1

+ 15:18 Гыйбрәтле сүзләр 28:25, Гыйбрәтле сүзләр 29:22, Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 15:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:24, Гыйбрәтле сүзләр 22:5, Гыйбрәтле сүзләр 22:13

+ 15:20 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 29:3

+ 15:21 Гыйбрәтле сүзләр 2:14, Гыйбрәтле сүзләр 10:23, Иремия 11:15

+ 15:22 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 20:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 15:23 Гыйбрәтле сүзләр 25:11

+ 15:24 Көлессәйлеләргә хат 3:1-2

+ 15:25 Зәбур 67:6

+ 15:26 Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Гыйбрәтле сүзләр 16:24

+ 15:27 Гыйбрәтле сүзләр 1:19, Гыйбрәтле сүзләр 23:4, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбрәтле сүзләр 17:23

+ 15:28 Зәбур 36:30, Гыйбрәтле сүзләр 10:31

+ 15:29 Зәбур 17:42, Зәбур 33:16

+ 15:30 Гыйбрәтле сүзләр 25:25

+ 15:32 Гыйбрәтле сүзләр 13:18, Вәгазьче 7:5

+ 15:33 Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 16:1 Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Маттай 10:19, Лүк 12:12

+ 16:2 Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 16:3 Зәбур 36:5

+ 16:4 Әюб 21:30, Римлыларга хат 9:22

+ 16:5 Гыйбрәтле сүзләр 6:17, Гыйбрәтле сүзләр 11:21, Гыйбрәтле сүзләр 28:20

+ 16:6 Даниил 4:24

+ 16:7 Яратылыш 26:28

+ 16:8 Зәбур 36:16, Гыйбрәтле сүзләр 15:16

+ 16:9 Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 19:21, Гыйбрәтле сүзләр 20:24

+ 16:10 III Патшалар 3:28

+ 16:11 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 16:12 II Патшалар 23:3, Гыйбрәтле сүзләр 25:5, Гыйбрәтле сүзләр 29:14

+ 16:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:11

+ 16:14 Гыйбрәтле сүзләр 19:12, Гыйбрәтле сүзләр 20:2

+ 16:15 Зәбур 71:6

+ 16:16 Гыйбрәтле сүзләр 3:14, Гыйбрәтле сүзләр 8:19

+ 16:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 16:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:8, Зәбур 83:13

+ 16:22 Зәбур 35:10, Гыйбрәтле сүзләр 10:11, Гыйбрәтле сүзләр 13:14, Гыйбрәтле сүзләр 14:27

+ 16:24 Гыйбрәтле сүзләр 15:26

+ 16:25 Гыйбрәтле сүзләр 14:12

+ 16:26 Вәгазьче 6:7

+ 16:27 Гыйбрәтле сүзләр 6:12, Ягъкубтан хат 3:6

+ 16:28 Гыйбрәтле сүзләр 26:20

+ 16:29 Гыйбрәтле сүзләр 1:10

+ 16:31 Гыйбрәтле сүзләр 20:29

+ 16:32 Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 16:33 Рәсүлләр 1:26

+ 17:1 Гыйбрәтле сүзләр 15:17

+ 17:2 Гыйбрәтле сүзләр 19:26

+ 17:3 Гыйбрәтле сүзләр 27:21, I Елъязма 28:9, I Елъязма 29:17, Зәбур 25:2, Иремия 17:10

+ 17:5 Гыйбрәтле сүзләр 14:31, Әюб 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 24:18

+ 17:6 Зәбур 127:6

+ 17:7 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 17:8 Канун 16:19, Гыйбрәтле сүзләр 18:16, Гыйбрәтле сүзләр 21:14

+ 17:12 II Патшалар 17:8, Һошея 13:8

+ 17:13 Зәбур 34:12, Иремия 18:20

+ 17:14 Гыйбрәтле сүзләр 20:3, Гыйбрәтле сүзләр 25:8, I Тессалуникәлеләргә хат 4:11

+ 17:15 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Ишагыйя 5:23, Зәбур 93:21

+ 17:17 Гыйбрәтле сүзләр 18:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:10

+ 17:19 Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 17:21 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 19:13

+ 17:22 Гыйбрәтле сүзләр 15:13

+ 17:23 Гыйбрәтле сүзләр 15:27, Михә 7:3

+ 17:25 Гыйбрәтле сүзләр 10:1

+ 17:27 Гыйбрәтле сүзләр 10:19, Вәгазьче 5:2

+ 17:28 Әюб 13:5

+ 18:4 Гыйбрәтле сүзләр 20:5

+ 18:5 Гыйбрәтле сүзләр 24:24, Канун 1:17

+ 18:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 19:29, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 18:7 Гыйбрәтле сүзләр 10:14, Зәбур 63:8, Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Вәгазьче 10:12

+ 18:8 Гыйбрәтле сүзләр 26:22

+ 18:10 Чыгыш 34:5-7, Зәбур 19:2, Зәбур 60:4

+ 18:11 Гыйбрәтле сүзләр 10:15

+ 18:12 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:33, Гыйбрәтле сүзләр 29:23

+ 18:14 Гыйбрәтле сүзләр 15:13

+ 18:16 Гыйбрәтле сүзләр 17:8

+ 18:20 Гыйбрәтле сүзләр 12:14, Гыйбрәтле сүзләр 13:2

+ 18:22 Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 19:14, Гыйбрәтле сүзләр 8:35

+ 18:24 Гыйбрәтле сүзләр 17:17

+ 19:1 Гыйбрәтле сүзләр 28:6

+ 19:2 Гыйбрәтле сүзләр 21:5, Гыйбрәтле сүзләр 28:20

+ 19:3 Гыйбрәтле сүзләр 13:6

+ 19:4 Гыйбрәтле сүзләр 14:20

+ 19:5 Чыгыш 20:16, Канун 19:19, Гыйбрәтле сүзләр 21:28, Гыйбрәтле сүзләр 24:28, Гыйбрәтле сүзләр 25:18

+ 19:6 Гыйбрәтле сүзләр 29:26

+ 19:7 Гыйбрәтле сүзләр 14:20

+ 19:8 Гыйбрәтле сүзләр 16:20

+ 19:9 Чыгыш 20:16

+ 19:10 Гыйбрәтле сүзләр 26:1, Вәгазьче 10:7

+ 19:11 Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 19:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:14, Гыйбрәтле сүзләр 20:2, Гыйбрәтле сүзләр 28:15

+ 19:13 Гыйбрәтле сүзләр 17:21, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 19:14 Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 18:22

+ 19:15 Гыйбрәтле сүзләр 6:9, Гыйбрәтле сүзләр 20:4, Гыйбрәтле сүзләр 20:13

+ 19:16 Гыйбрәтле сүзләр 13:13

+ 19:17 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 22:9, Гыйбрәтле сүзләр 28:27, Вәгазьче 11:1, Маттай 5:7

+ 19:18 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 19:21 Әюб 23:13, Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Ишагыйя 14:27

+ 19:23 Гыйбрәтле сүзләр 10:16, Гыйбрәтле сүзләр 11:19

+ 19:24 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 22:13, Гыйбрәтле сүзләр 26:15

+ 19:25 Гыйбрәтле сүзләр 21:11

+ 19:26 Чыгыш 20:12

+ 19:28 Әюб 15:16

+ 19:29 Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 18:6, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 20:1 Яратылыш 9:21, Гыйбрәтле сүзләр 23:29-32, Гыйбрәтле сүзләр 31:4, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 20:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:14, Гыйбрәтле сүзләр 19:12

+ 20:4 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

+ 20:5 Гыйбрәтле сүзләр 18:4

+ 20:9 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 1:21, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23

+ 20:10 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:23, Яхәзкыл 45:10

+ 20:12 Чыгыш 4:11, Зәбур 93:9

+ 20:13 Гыйбрәтле сүзләр 19:15

* 20:16 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 20:16 Гыйбрәтле сүзләр 22:26-27, Гыйбрәтле сүзләр 27:13

+ 20:17 Гыйбрәтле сүзләр 9:17

+ 20:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 24:6

+ 20:19 Гыйбрәтле сүзләр 11:13

+ 20:20 Чыгыш 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 30:11, Гыйбрәтле сүзләр 30:17

+ 20:21 Гыйбрәтле сүзләр 13:11

+ 20:22 Левиләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 24:29, Римлыларга хат 12:19, Зәбур 26:14

+ 20:23 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:11, Гыйбрәтле сүзләр 20:10, Яхәзкыл 45:10

+ 20:24 Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 19:21

+ 20:25 Вәгазьче 5:4

+ 20:27 I Көринтлеләргә хат 2:11

+ 20:29 Левиләр 19:32, Гыйбрәтле сүзләр 16:31

+ 21:1 Эзра 6:22

+ 21:2 Гыйбрәтле сүзләр 16:2, Гыйбрәтле сүзләр 24:12, Лүк 16:15

+ 21:3 I Патшалар 15:22, Михә 6:6-8

+ 21:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 21:5 Гыйбрәтле сүзләр 14:23, Гыйбрәтле сүзләр 10:4

+ 21:6 Гыйбрәтле сүзләр 20:21

+ 21:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 25:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 21:11 Гыйбрәтле сүзләр 19:25

+ 21:13 I Яхъядан хат 3:17

+ 21:14 Гыйбрәтле сүзләр 17:8

+ 21:16 Зәбур 48:14-15

+ 21:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:8

+ 21:19 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 25:24, Гыйбрәтле сүзләр 27:15

+ 21:22 Вәгазьче 7:19, Вәгазьче 9:16, Вәгазьче 9:18

+ 21:23 Гыйбрәтле сүзләр 12:13, Гыйбрәтле сүзләр 13:3

+ 21:24 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:22

+ 21:25 Гыйбрәтле сүзләр 13:4

+ 21:26 Канун 15:7-8, Маттай 5:42

+ 21:27 Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Ишагыйя 66:3

+ 21:28 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:5

+ 21:30 Ишагыйя 44:25, I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 21:31 Зәбур 19:7-8, Зәбур 32:17, Ишагыйя 31:1

+ 22:1 Вәгазьче 7:1

+ 22:2 Әюб 31:15, Гыйбрәтле сүзләр 29:13

+ 22:3 Гыйбрәтле сүзләр 27:12

+ 22:4 Гыйбрәтле сүзләр 3:16, Гыйбрәтле сүзләр 8:18

+ 22:5 Гыйбрәтле сүзләр 15:19

+ 22:6 Эфеслеләргә хат 6:4

+ 22:8 Әюб 4:8, Гәләтиялеләргә хат 6:7

+ 22:9 Гыйбрәтле сүзләр 19:17

+ 22:10 Гыйбрәтле сүзләр 26:20

+ 22:11 Гыйбрәтле сүзләр 16:13

+ 22:13 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 19:24, Гыйбрәтле сүзләр 26:13

+ 22:14 Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Гыйбрәтле сүзләр 23:27, Вәгазьче 7:26

+ 22:15 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 22:16 Гыйбрәтле сүзләр 28:22

+ 22:17 Гыйбрәтле сүзләр 5:1, Гыйбрәтле сүзләр 24:23

+ 22:22 Чыгыш 23:6, Зәкәрия 7:10

+ 22:23 Гыйбрәтле сүзләр 23:11

+ 22:27 Гыйбрәтле сүзләр 20:16

+ 22:28 Канун 19:14, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 23:10

+ 23:4 Гыйбрәтле сүзләр 28:20, Маттай 6:19, I Тимутәйгә хат 6:9-10, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 23:5 Гыйбрәтле сүзләр 27:24, I Тимутәйгә хат 6:17

+ 23:10 Канун 19:14, Әюб 24:2, Гыйбрәтле сүзләр 22:28

+ 23:11 Гыйбрәтле сүзләр 19:25, Гыйбрәтле сүзләр 22:23

+ 23:13 Гыйбрәтле сүзләр 13:24, Гыйбрәтле сүзләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:15

+ 23:17 Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 3:31, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 23:18 Гыйбрәтле сүзләр 24:14

+ 23:20 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Ишагыйя 5:11-12, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 23:22 Чыгыш 20:12, Гыйбрәтле сүзләр 1:8

+ 23:27 Гыйбрәтле сүзләр 22:14, Гыйбрәтле сүзләр 2:16, Вәгазьче 7:26

+ 23:28 Гыйбрәтле сүзләр 7:12

+ 23:30 Ишагыйя 5:11, Ишагыйя 5:22

+ 23:31 Гыйбрәтле сүзләр 20:1

+ 23:35 Ишагыйя 56:12

+ 24:1 Зәбур 1:1, Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 1:15, Гыйбрәтле сүзләр 3:31, Гыйбрәтле сүзләр 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:19

+ 24:2 Зәбур 9:28

+ 24:4 Лүк 16:11

+ 24:5 Гыйбрәтле сүзләр 21:22

+ 24:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:14, Гыйбрәтле сүзләр 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:18

+ 24:9 Зәбур 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 3:34, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 24:10 Гыйбриләргә хат 12:3

+ 24:11 Зәбур 81:4, Ишагыйя 58:6

+ 24:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:2, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Әюб 34:11, Зәбур 61:13, Римлыларга хат 2:6

+ 24:13 Зәбур 18:11

+ 24:14 Гыйбрәтле сүзләр 23:18

+ 24:15 Зәбур 9:29

+ 24:16 Зәбур 36:24

+ 24:17 Әюб 31:29, Михә 7:8

+ 24:18 Гыйбрәтле сүзләр 17:5

+ 24:19 Иремия 12:1, Зәбур 36:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:17, Гыйбрәтле сүзләр 24:1

+ 24:20 Әюб 18:5-6, Әюб 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 13:9

+ 24:21 I Петердән хат 2:17

+ 24:23 Левиләр 19:15, Канун 1:17, Канун 16:19, Гыйбрәтле сүзләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 28:21

+ 24:24 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Ишагыйя 5:23

+ 24:28 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 25:18

+ 24:29 Гыйбрәтле сүзләр 20:22

+ 24:34 Гыйбрәтле сүзләр 6:10-11, Вәгазьче 4:5

+ 25:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:1, Гыйбрәтле сүзләр 10:1, IV Патшалар 18:5-7

+ 25:2 Канун 29:29

* 25:4 Мәгъдән – биредә: казылма байлык, руда.

+ 25:5 III Патшалар 2:44-45, Гыйбрәтле сүзләр 16:12

+ 25:6 Лүк 14:8-11

+ 25:11 Гыйбрәтле сүзләр 15:23

+ 25:12 Зәбур 140:5

+ 25:13 Гыйбрәтле сүзләр 13:17

+ 25:14 Яһүдәдән хат 1:12

+ 25:16 Гыйбрәтле сүзләр 27:7

+ 25:18 Чыгыш 20:16, Гыйбрәтле сүзләр 12:18, Гыйбрәтле сүзләр 19:5, Гыйбрәтле сүзләр 24:28

+ 25:21 IV Патшалар 6:22, II Елъязма 28:15, Маттай 5:44

+ 25:22 Зәбур 139:11, Римлыларга хат 12:20

+ 25:24 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 21:19

+ 25:25 Гыйбрәтле сүзләр 15:30

+ 26:1 Гыйбрәтле сүзләр 17:7, Гыйбрәтле сүзләр 19:10, Гыйбрәтле сүзләр 26:8

+ 26:2 Саннар 23:8, Канун 23:5

+ 26:3 Зәбур 31:9, Зәбур 31:9, Гыйбрәтле сүзләр 10:13, Гыйбрәтле сүзләр 19:29

+ 26:5 Маттай 21:24-27

+ 26:8 Гыйбрәтле сүзләр 26:1

+ 26:11 II Петердән хат 2:22

+ 26:12 Гыйбрәтле сүзләр 28:11, Гыйбрәтле сүзләр 29:20

+ 26:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:13

+ 26:15 Гыйбрәтле сүзләр 15:19, Гыйбрәтле сүзләр 19:24

+ 26:20 Гыйбрәтле сүзләр 16:28, Гыйбрәтле сүзләр 22:10

+ 26:22 Гыйбрәтле сүзләр 18:8

+ 26:23 Зәбур 28:3, Иремия 9:8, Маттай 23:27

+ 26:25 Иремия 12:6

+ 26:27 Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Вәгазьче 10:8, Даниил 6:24

+ 27:1 Лүк 12:19-20, Ягъкубтан хат 4:13-14

+ 27:3 Әюб 6:3

+ 27:4 Гыйбрәтле сүзләр 6:34

+ 27:5 Гыйбрәтле сүзләр 28:23

+ 27:6 Зәбур 140:5

+ 27:7 Гыйбрәтле сүзләр 25:16

+ 27:10 Гыйбрәтле сүзләр 17:17

+ 27:11 Зәбур 118:42

+ 27:12 Гыйбрәтле сүзләр 22:3

+ 27:13 Гыйбрәтле сүзләр 20:16

+ 27:15 Гыйбрәтле сүзләр 19:13, Гыйбрәтле сүзләр 21:9, Гыйбрәтле сүзләр 25:24

+ 27:18 I Көринтлеләргә хат 9:7

+ 27:20 Гыйбрәтле сүзләр 15:11, Хабаккук 2:5, Вәгазьче 1:8, Вәгазьче 4:8

+ 27:21 Гыйбрәтле сүзләр 17:3

+ 27:24 Гыйбрәтле сүзләр 23:5, I Тимутәйгә хат 6:17

+ 28:1 Левиләр 26:17, IV Патшалар 7:7, Левиләр 26:8, I Патшалар 17:32

+ 28:2 III Патшалар 16:8-28, IV Патшалар 15:8-15

+ 28:3 Маттай 18:30

+ 28:6 Гыйбрәтле сүзләр 19:1

* 28:8 Риба – биреп торган әйбер яки акчадан алынган процент.

+ 28:8 Чыгыш 22:25, Гыйбрәтле сүзләр 13:22

+ 28:9 Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:8

+ 28:10 Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 26:27

+ 28:11 Гыйбрәтле сүзләр 26:12

+ 28:12 Гыйбрәтле сүзләр 11:10, Әюб 24:4, Гыйбрәтле сүзләр 28:28, Гыйбрәтле сүзләр 29:2

+ 28:13 Әюб 31:33, I Яхъядан хат 1:9

+ 28:15 Гыйбрәтле сүзләр 19:12

+ 28:17 Яратылыш 4:12, Яратылыш 9:6

+ 28:18 Гыйбрәтле сүзләр 10:9

+ 28:19 Гыйбрәтле сүзләр 12:11

+ 28:20 Гыйбрәтле сүзләр 19:2, Гыйбрәтле сүзләр 21:5, Гыйбрәтле сүзләр 23:4

+ 28:21 Гыйбрәтле сүзләр 18:5, Гыйбрәтле сүзләр 24:23, Яхәзкыл 13:19

+ 28:22 Гыйбрәтле сүзләр 22:16

+ 28:23 Гыйбрәтле сүзләр 29:5, Гыйбрәтле сүзләр 27:5

+ 28:24 Чыгыш 20:12

+ 28:25 Гыйбрәтле сүзләр 13:10, Гыйбрәтле сүзләр 15:18

+ 28:27 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 19:17

+ 28:28 Гыйбрәтле сүзләр 28:12

+ 29:1 Гыйбрәтле сүзләр 1:25, Гыйбрәтле сүзләр 6:15

+ 29:2 Гыйбрәтле сүзләр 11:10, Гыйбрәтле сүзләр 28:12, Гыйбрәтле сүзләр 28:28

+ 29:3 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 15:20, Лүк 15:13, Лүк 15:30

+ 29:5 Гыйбрәтле сүзләр 28:23

+ 29:6 Зәбур 9:16

+ 29:7 Зәбур 40:2

+ 29:8 Гыйбрәтле сүзләр 11:11

+ 29:10 Яратылыш 4:5, Яратылыш 4:8

+ 29:11 Әюб 5:2, Гыйбрәтле сүзләр 12:16

+ 29:13 Гыйбрәтле сүзләр 22:2

+ 29:14 Зәбур 71:4, Гыйбрәтле сүзләр 16:12

+ 29:15 Гыйбрәтле сүзләр 10:1, Гыйбрәтле сүзләр 17:25

+ 29:16 Зәбур 36:34, Зәбур 90:8, Зәбур 91:12

+ 29:17 Гыйбрәтле сүзләр 13:24

+ 29:18 I Патшалар 3:1, Зәбур 73:9, Амос 8:11, Чыгыш 32:25

+ 29:20 Гыйбрәтле сүзләр 26:12

+ 29:22 Гыйбрәтле сүзләр 15:18

+ 29:23 Гыйбрәтле сүзләр 11:2, Гыйбрәтле сүзләр 16:18, Гыйбрәтле сүзләр 18:12, Гыйбрәтле сүзләр 15:33, Гыйбрәтле сүзләр 18:12

+ 29:24 Левиләр 5:1, Хөкемчеләр 17:2

+ 29:25 Лүк 12:4

+ 29:26 Гыйбрәтле сүзләр 19:6

+ 30:4 Яхъя 3:13, Әюб 28:26, Ишагыйя 40:12

+ 30:5 Зәбур 11:7, Зәбур 17:31, Зәбур 3:3, Гыйбрәтле сүзләр 2:7

+ 30:6 Канун 4:2, Канун 12:32, Ачылыш 22:18

+ 30:8 Маттай 6:11, I Тимутәйгә хат 6:8

+ 30:9 Канун 8:12-14, Канун 31:20, Зәбур 77:11, Зәбур 105:21, Һошея 13:6

+ 30:10 Вәгазьче 7:21

+ 30:11 Чыгыш 21:17, Гыйбрәтле сүзләр 20:20

+ 30:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:2

+ 30:13 Зәбур 100:5

+ 30:14 Әюб 29:17, Зәбур 13:4

+ 30:17 Яратылыш 9:22, Гыйбрәтле сүзләр 20:20

+ 30:18 Гыйбрәтле сүзләр 6:16

+ 30:22 Гыйбрәтле сүзләр 19:10

+ 30:25 Гыйбрәтле сүзләр 6:6-8

+ 30:27 Йоил 2:7

+ 30:32 Әюб 21:5, Михә 7:16

+ 31:3 Канун 17:17, III Патшалар 11:1-4, Гыйбрәтле сүзләр 7:26

+ 31:4 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Вәгазьче 10:17, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 31:6 Зәбур 103:15

+ 31:8 Әюб 29:12, Әюб 29:15

+ 31:9 Левиләр 19:15, Канун 1:16, Канун 16:18-19

+ 31:10 Рут 3:11, Гыйбрәтле сүзләр 12:4, Гыйбрәтле сүзләр 3:15

+ 31:15 Гыйбрәтле сүзләр 20:13

+ 31:20 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 22:9

+ 31:31 Гыйбрәтле сүзләр 11:16

+ 1:1 Вәгазьче 1:12, Вәгазьче 7:27, Вәгазьче 12:8-10

+ 1:2 Әюб 7:6, Зәбур 38:6-7, Зәбур 143:4, Вәгазьче 8:8, Римлыларга хат 8:20

+ 1:3 Вәгазьче 2:11, Вәгазьче 3:9, Вәгазьче 5:15

+ 1:4 Зәбур 103:5, Зәбур 118:90

+ 1:5 Зәбур 18:6

+ 1:7 Зәбур 103:8-9

+ 1:8 Гыйбрәтле сүзләр 27:20

+ 1:9 Вәгазьче 3:15

+ 1:11 Вәгазьче 2:16

+ 1:13 Вәгазьче 2:26, Вәгазьче 3:10

+ 1:15 Вәгазьче 7:13

+ 1:16 III Патшалар 3:12, III Патшалар 4:29, Вәгазьче 2:9

+ 1:18 Вәгазьче 12:12

+ 2:2 Гыйбрәтле сүзләр 14:13

+ 2:4 III Патшалар 7:1, Җырлар җыры 8:11

+ 2:5 Җырлар җыры 4:16

+ 2:8 III Патшалар 9:28, III Патшалар 10:10, III Патшалар 10:14, III Патшалар 11:3

+ 2:9 III Патшалар 3:12, I Елъязма 29:25, Вәгазьче 1:16

+ 2:11 Вәгазьче 1:3, Вәгазьче 3:9, Вәгазьче 5:15

+ 2:14 Зәбур 48:11, Вәгазьче 3:19, Вәгазьче 9:2

+ 2:16 Вәгазьче 1:11

+ 2:18 Зәбур 38:7, Зәбур 48:11

+ 2:23 Әюб 14:1

+ 2:24 Вәгазьче 3:12-13, Вәгазьче 5:18, Вәгазьче 8:15, Вәгазьче 5:18

+ 2:26 Вәгазьче 1:13

+ 3:2 Гыйбриләргә хат 9:27

+ 3:4 Римлыларга хат 12:15

+ 3:7 Яратылыш 37:29, Амос 5:13

+ 3:9 Вәгазьче 1:3, Вәгазьче 2:11, Вәгазьче 5:15

+ 3:10 Яратылыш 3:19, Вәгазьче 1:13, Вәгазьче 2:26

+ 3:11 Вәгазьче 8:17

+ 3:12 Вәгазьче 2:24

+ 3:13 Вәгазьче 2:24, Вәгазьче 5:19

+ 3:15 Вәгазьче 1:9

+ 3:17 Маттай 16:27, II Көринтлеләргә хат 5:10

+ 3:18 Зәбур 48:13, Зәбур 48:21, Зәбур 72:22

+ 3:19 Зәбур 48:11, Вәгазьче 2:14, Вәгазьче 9:2

+ 3:20 Яратылыш 3:19, Вәгазьче 12:7

+ 3:22 Вәгазьче 2:24

+ 4:1 Вәгазьче 9:11, Кайгы җыры 1:2, Әюб 35:9, Вәгазьче 5:7

+ 4:2 Әюб 3:22, Вәгазьче 7:1

+ 4:3 Әюб 3:16, Вәгазьче 6:3

+ 4:5 Гыйбрәтле сүзләр 6:10-11, Гыйбрәтле сүзләр 24:33-34

+ 4:6 Гыйбрәтле сүзләр 15:16

+ 4:8 Вәгазьче 1:8

+ 4:11 III Патшалар 1:2

+ 4:14 Яратылыш 41:14, Яратылыш 41:41-43

+ 4:17 Ишагыйя 1:12, I Патшалар 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 15:8

+ 5:1 Маттай 6:7

+ 5:2 Гыйбрәтле сүзләр 10:19

+ 5:3 Зәбур 49:14

+ 5:4 Левиләр 5:4, Саннар 30:3, Канун 23:21, Гыйбрәтле сүзләр 20:25

+ 5:5 Рәсүлләр 5:4

+ 5:6 Вәгазьче 12:13

+ 5:7 Әюб 35:9, Вәгазьче 3:16, Вәгазьче 4:1

+ 5:12 Вәгазьче 6:1

+ 5:14 Әюб 1:21

+ 5:15 Вәгазьче 1:3, Вәгазьче 2:11, Вәгазьче 3:9

+ 5:18 Вәгазьче 2:24

+ 6:1 Вәгазьче 5:12

+ 6:2 Зәбур 16:14, Зәбур 72:7, Лүк 12:20

+ 6:3 Ишагыйя 14:20, Иремия 8:2, Әюб 3:16, Вәгазьче 4:3

+ 6:7 Гыйбрәтле сүзләр 16:26

+ 6:8 Вәгазьче 2:15

+ 6:10 Вәгазьче 1:10, Вәгазьче 3:15, Әюб 9:32, Ишагыйя 45:9, Римлыларга хат 9:20

+ 6:11 Вәгазьче 5:2

+ 6:12 Әюб 8:9, Әюб 14:2

+ 7:1 Гыйбрәтле сүзләр 22:1, Вәгазьче 4:2

+ 7:2 Зәбур 89:12

+ 7:3 Маттай 5:4, Лүк 6:21, II Көринтлеләргә хат 7:10

+ 7:5 Гыйбрәтле сүзләр 15:31-32

+ 7:7 Канун 16:19, Гыйбрәтле сүзләр 17:8

+ 7:8 Гыйбрәтле сүзләр 14:29

+ 7:13 Әюб 12:14, Вәгазьче 1:15

+ 7:15 Вәгазьче 8:14

+ 7:17 Гыйбрәтле сүзләр 10:27

+ 7:19 Гыйбрәтле сүзләр 21:22, Вәгазьче 9:16, Вәгазьче 9:18

+ 7:20 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Зәбур 142:2, Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Ягъкубтан хат 3:2, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:10

+ 7:21 Гыйбрәтле сүзләр 30:10

+ 7:24 Әюб 28:12

+ 7:25 Вәгазьче 1:17

+ 7:26 Гыйбрәтле сүзләр 5:4, Гыйбрәтле сүзләр 22:14, Гыйбрәтле сүзләр 23:27

+ 7:29 Яратылыш 1:27, Яратылыш 3:6-7

+ 8:2 III Патшалар 2:43

+ 8:3 Вәгазьче 10:4

+ 8:4 Әюб 9:12, Даниил 4:32

* 8:8 Җил – яһүд телендә әлеге сүз ике мәгънәгә ия: «җил» һәм «рух».

+ 8:9 Вәгазьче 3:16, Вәгазьче 4:1

* 8:10 Яһүд телендәге төп нөсхәдә әлеге урын бик үк анык түгел.

+ 8:13 Әюб 14:2, Вәгазьче 6:12

+ 8:14 Вәгазьче 7:15

+ 8:15 Вәгазьче 2:24

+ 8:16 Зәбур 126:2

+ 8:17 Вәгазьче 3:11

+ 9:2 Әюб 9:22, Зәбур 48:11, Вәгазьче 2:14, Вәгазьче 3:19, Әюб 9:22

+ 9:5 Әюб 14:21, Зәбур 30:13, Зәбур 87:13, Ишагыйя 26:14

+ 9:7 Вәгазьче 2:24

+ 9:10 Зәбур 6:6, Ишагыйя 38:18

+ 9:12 Гыйбрәтле сүзләр 7:23

+ 9:16 Вәгазьче 7:19

+ 9:18 Ешуа 7:1

+ 10:4 Вәгазьче 8:3

+ 10:7 Гыйбрәтле сүзләр 19:10

+ 10:8 Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 26:27

+ 10:9 Канун 19:5

+ 10:11 Иремия 8:17

+ 10:12 Зәбур 63:8, Гыйбрәтле сүзләр 18:7

+ 10:14 Гыйбрәтле сүзләр 15:2

+ 10:17 Гыйбрәтле сүзләр 31:4

+ 10:19 Хөкемчеләр 9:13, Зәбур 103:15, Вәгазьче 7:12

+ 10:20 Чыгыш 22:28

+ 11:5 Зәбур 138:15

+ 11:9 Вәгазьче 2:10, Вәгазьче 9:7, Әюб 31:7, Вәгазьче 12:14, II Көринтлеләргә хат 5:10

+ 12:1 II Патшалар 19:35

+ 12:2 Ишагыйя 5:30

+ 12:4 Зәбур 140:3, Иремия 25:10

+ 12:5 Әюб 17:13, Ишагыйя 14:18

+ 12:6 Ишагыйя 30:14

+ 12:7 Яратылыш 2:7, Яратылыш 3:19, Зәбур 89:4, Вәгазьче 3:20, Саннар 16:22, Әюб 34:14-15

+ 12:8 Вәгазьче 1:2

+ 12:9 III Патшалар 4:31, Гыйбрәтле сүзләр 1:1

+ 12:11 Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Яхъя 10:11

+ 12:12 Вәгазьче 1:18

+ 12:13 Канун 6:2, Вәгазьче 5:6

+ 12:14 I Көринтлеләргә хат 4:5, Вәгазьче 11:9, II Көринтлеләргә хат 5:10, Римлыларга хат 2:15-16

* 1:1 Сөләйман турындагы җырлар җыры. – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Сөләйманның җырлар җыры» дигәнне дә аңлатырга мөмкин. (Сөләйман – Исраил патшасы, Давыт патшаның углы.)

* 1:1 Мәгъшука, мәгъшук – сөйгән яр.

+ 1:1 III Патшалар 4:32, Җырлар җыры 4:10

+ 1:2 Вәгазьче 7:1

+ 1:3 Зәбур 118:32, Зәбур 44:14-15

+ 1:4 Җырлар җыры 2:14, Җырлар җыры 4:3, Җырлар җыры 6:4, Зәбур 119:5, Ишагыйя 60:7

+ 1:6 Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Вәгазьче 12:11, Яхъя 10:11

+ 1:7 Җырлар җыры 5:9, Җырлар җыры 6:1

+ 1:8 II Елъязма 1:16-17

+ 1:10 Яхәзкыл 16:11-14

* 1:11 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

+ 1:11 Җырлар җыры 4:13-14

+ 1:12 Зәбур 44:9, Яхъя 19:39

+ 1:13 Ешуа 15:62, Җырлар җыры 4:13

+ 1:14 Җырлар җыры 4:1, Җырлар җыры 5:12

+ 1:16 Ишагыйя 37:24

+ 2:1 I Елъязма 5:16, Рәсүлләр 9:35

+ 2:3 Ишагыйя 25:4, Ишагыйя 32:2

+ 2:5 Җырлар җыры 5:8

+ 2:6 Канун 33:27, Җырлар җыры 8:3

+ 2:7 Җырлар җыры 3:5, Җырлар җыры 5:8, Җырлар җыры 8:4

+ 2:9 II Патшалар 2:18, Җырлар җыры 8:14

+ 2:12 II Патшалар 23:4

+ 2:14 Зәбур 73:19, Иремия 48:28

+ 2:16 Җырлар җыры 7:11, Җырлар җыры 6:3

+ 2:17 Җырлар җыры 4:6

+ 3:1 Ишагыйя 26:9, Җырлар җыры 5:6

+ 3:3 Җырлар җыры 5:7

+ 3:4 Җырлар җыры 8:2

+ 3:5 Җырлар җыры 5:8, Җырлар җыры 8:4

* 3:6 …ул. – Биредә хатын-кыз турында сүз бара.

+ 3:6 Җырлар җыры 8:5, Җырлар җыры 4:6, Җырлар җыры 4:14

+ 3:8 Зәбур 44:4, Зәбур 90:5

+ 4:1 Җырлар җыры 6:7, Җырлар җыры 1:14, Җырлар җыры 5:12, Михә 7:14, Җырлар җыры 6:5

+ 4:2 Җырлар җыры 6:6

+ 4:3 Җырлар җыры 6:7

* 4:4 Яугир – сугышчы.

+ 4:5 Җырлар җыры 7:4

+ 4:6 Җырлар җыры 2:17, Җырлар җыры 3:6

+ 4:8 Канун 3:9

* 4:9 …сеңлем минем… – Борынга заманда Көнчыгышта сөйгән ярга шулай дип тә мөрәҗәгать иткәннәр.

+ 4:9 Җырлар җыры 5:1, Җырлар җыры 5:2

+ 4:10 Җырлар җыры 1:1

+ 4:11 Гыйбрәтле сүзләр 24:13

+ 4:13 Җырлар җыры 1:11, Җырлар җыры 1:13

+ 4:15 Гыйбрәтле сүзләр 5:15-18

+ 4:16 Вәгазьче 2:5

+ 5:1 Җырлар җыры 4:9, Җырлар җыры 4:14, Гыйбрәтле сүзләр 9:5

+ 5:2 Ачылыш 3:20

+ 5:6 Гыйбрәтле сүзләр 1:28

+ 5:7 Җырлар җыры 3:3

+ 5:8 Җырлар җыры 2:5, Җырлар җыры 2:7, Җырлар җыры 3:5, Җырлар җыры 8:4

+ 5:9 Җырлар җыры 1:7, Җырлар җыры 6:1

+ 5:12 Җырлар җыры 1:14, Җырлар җыры 4:1

+ 6:1 Җырлар җыры 1:7, Җырлар җыры 5:9

+ 6:2 Җырлар җыры 4:16, Җырлар җыры 5:1

+ 6:3 Җырлар җыры 7:10, Җырлар җыры 2:16

+ 6:5 Михә 7:14, Җырлар җыры 4:1

+ 6:6 Җырлар җыры 4:2

+ 6:7 Җырлар җыры 4:3

+ 6:11 Җырлар җыры 7:13

* 7:1 …ике рәткә тезелгән биючеләр арасында… – Яһүд телендәге текстта бу урын бик үк анык түгел.

+ 7:4 Җырлар җыры 4:5

* 7:11 Вөҗүд – күңел, рух; барлык.

+ 7:11 Җырлар җыры 2:16

+ 7:13 Җырлар җыры 6:11

* 7:14 Адәмут – тамыры кеше гәүдәсен хәтерләткән һәм күзәнәкләрендә наркотик матдәләр булган күпьеллык үлән төре; русчасы: мандрагора.

+ 8:2 Җырлар җыры 3:4, Гыйбрәтле сүзләр 9:2, Җырлар җыры 5:1

+ 8:3 Җырлар җыры 2:6

+ 8:4 Җырлар җыры 2:7, Җырлар җыры 3:5, Җырлар җыры 5:8

+ 8:5 Җырлар җыры 3:6

+ 8:6 Иремия 22:24, Хәггәй 2:23, Римлыларга хат 8:35, Гыйбрәтле сүзләр 6:34, Канун 4:24

+ 8:11 Вәгазьче 2:4

+ 8:12 Гыйбрәтле сүзләр 27:18

+ 8:14 Җырлар җыры 2:9, Җырлар җыры 2:17

+ 1:1 Һошея 1:1, Амос 1:1, Михә 1:1

+ 1:2 Канун 32:1, Иремия 22:29

+ 1:3 Иремия 5:4, Иремия 8:7

+ 1:6 Зәбур 37:4, Лүк 10:34

* 1:7 Вәйран итү – җимерү, вату; юк итү.

+ 1:7 Канун 28:51

* 1:8 Сион-кыз – Иерусалим шәһәренең шигъри атамасы. Биредә һәм башка шундый урыннарда Сион белән Иерусалим хатын-кызга тиңләштерелә.

+ 1:9 Яратылыш 19:24, Римлыларга хат 9:29

* 1:10 Сәдүм җитәкчеләре, Гамура халкы – биредә Яһүдә җитәкчеләре һәм халкы күздә тотыла.

+ 1:10 Яратылыш 18:20, Иремия 23:14, Яхәзкыл 16:46

+ 1:11 I Патшалар 15:22, Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Һошея 6:6

+ 1:12 Чыгыш 23:17, Чыгыш 34:23, Вәгазьче 4:17

+ 1:13 Иремия 6:20, Амос 5:21-22, Малахи 1:10, Саннар 28:1-15

+ 1:15 Иремия 4:31, Кайгы җыры 1:17, I Патшалар 8:18, Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Иремия 11:11, Михә 3:4, Гыйбрәтле сүзләр 6:17, Ишагыйя 59:3

+ 1:16 Зәбур 50:4, Иремия 4:14, Ягъкубтан хат 4:8

+ 1:17 Чыгыш 22:22, Иремия 21:12, Иремия 22:3, Михә 6:8, Зәкәрия 7:9-10, Ягъкубтан хат 1:27

+ 1:18 Зәбур 50:9, Ишагыйя 44:22

+ 1:19 Канун 30:16

+ 1:20 Әюб 27:14

+ 1:21 Левиләр 17:7, Яхәзкыл 16:15, Яхәзкыл 23:3

+ 1:22 Иремия 6:30, Яхәзкыл 22:19-20

+ 1:23 Михә 3:11, Михә 7:3, Иремия 5:28, Зәкәрия 7:10

+ 1:24 Канун 32:41, Иремия 46:10

+ 1:25 Яхәзкыл 22:18, Зәкәрия 13:9, Малахи 3:2-3

+ 1:26 Зәкәрия 8:3

+ 1:28 Зәбур 1:6

+ 1:29 Ишагыйя 65:3, Ишагыйя 66:17

+ 1:30 Иремия 8:13

+ 1:31 Ишагыйя 66:24

• 2:1 Михә 4:1-3

+ 2:3 Ишагыйя 56:7, Ишагыйя 60:3, Ишагыйя 66:20, Малахи 1:11, Ишагыйя 27:13, Иремия 31:6, Зәкәрия 8:20-22

+ 2:4 Йоил 3:10, Яхәзкыл 39:9, Һошея 2:18, Зәкәрия 9:10

+ 2:5 Ишагыйя 60:1, I Яхъядан хат 1:7, Эфеслеләргә хат 5:8

+ 2:7 Ишагыйя 39:2, Канун 17:16-17

+ 2:8 Иремия 2:28, Ишагыйя 44:9-17

+ 2:10 Сефания 2:3, II Тессалуникәлеләргә хат 1:9

+ 2:11 Ишагыйя 5:15-16

+ 2:13 Яхәзкыл 27:6, Яхәзкыл 31:3, Зәкәрия 11:1-2

+ 2:16 Зәбур 47:8, Яхәзкыл 27:25

* 2:18 Гаип булу – югалу, юк булу.

+ 2:19 Әюб 9:6, Ишагыйя 13:13, Хәггәй 2:6, Ачылыш 6:15

+ 2:20 Ишагыйя 30:22, Ишагыйя 31:7

+ 2:22 Зәбур 145:3-4

+ 3:1 Левиләр 26:26, Яхәзкыл 4:16

+ 3:5 Михә 7:3-6

+ 3:9 Яратылыш 13:13, Яратылыш 18:20

+ 3:10 Гыйбрәтле сүзләр 12:14, Иремия 22:15

+ 3:13 Зәбур 9:9, Зәбур 81:1, Ишагыйя 2:4, Йоил 3:12

+ 3:14 Һошея 4:1, Михә 6:2, Амос 3:10

+ 3:15 Зәбур 93:5

+ 3:16 Ишагыйя 32:9, Амос 6:1, Сефания 1:12

+ 3:18 Хөкемчеләр 8:21

+ 3:25 Иремия 14:2, Әюб 2:3

+ 4:2 Иремия 23:5, Иремия 33:15, Зәкәрия 3:8, Зәкәрия 6:12

+ 4:3 Убадия 1:17

+ 4:4 Яхәзкыл 36:25, Йоил 3:21

+ 4:5 Чыгыш 13:21, Зәкәрия 2:5

+ 4:6 Ишагыйя 25:4

+ 5:1 Зәбур 79:9, Иремия 2:21, Һошея 9:10, Маттай 21:33, Яхъя 15:1

+ 5:5 Иремия 5:10, Иремия 39:8

+ 5:6 Ишагыйя 7:23-24, III Патшалар 17:1

+ 5:7 Зәбур 79:9

+ 5:8 Михә 2:2

* 5:10 …ун кишәрлек җир… – Ун пар үгез бер көндә сөрә торган җир мәйданы.

* 5:10 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 5:10 Хомер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 5:10 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 5:11 Гыйбрәтле сүзләр 23:20-21

+ 5:12 Зәбур 27:5

+ 5:13 Ишагыйя 1:3, Һошея 4:6

+ 5:14 Зәбур 140:7

+ 5:15 Ишагыйя 2:11, Ишагыйя 2:17

+ 5:19 Иремия 17:15, Яхәзкыл 12:22, II Петердән хат 3:4

+ 5:20 Әюб 17:12, Малахи 2:17

+ 5:21 Гыйбрәтле сүзләр 3:7

+ 5:23 Чыгыш 23:7, Гыйбрәтле сүзләр 17:15, Гыйбрәтле сүзләр 24:24

+ 5:24 Ишагыйя 47:14

+ 5:25 Иремия 4:24, Ишагыйя 9:12, Ишагыйя 9:17, Ишагыйя 9:21, Ишагыйя 10:4

+ 5:26 Канун 28:49, Ишагыйя 11:10, Ишагыйя 11:12

+ 5:28 Иремия 4:13

+ 5:29 Иремия 2:15, Нахум 2:11

+ 5:30 Вәгазьче 12:2, Ишагыйя 8:22, Иремия 4:23, Кайгы җыры 3:2

+ 6:1 II Елъязма 26:23, III Патшалар 22:19, Даниил 7:9, Ачылыш 4:2

* 6:2 Серафимнәр – ялкын сыман янып торган фәрештә затлары.

+ 6:2 Яхәзкыл 1:11, Ачылыш 4:8

+ 6:3 Саннар 14:21, Зәбур 71:19, Ишагыйя 11:9, Хабаккук 2:14, Ачылыш 4:8

+ 6:4 III Патшалар 8:10, Ачылыш 15:8

+ 6:7 Иремия 1:9, Даниил 10:16

+ 6:9 Канун 29:4, Иремия 5:21, Маттай 13:14-15, Марк 4:12, Рәсүлләр 28:26-27

+ 6:10 Иремия 5:21, Яхъя 12:40

+ 6:13 Канун 7:6

+ 7:1 IV Патшалар 16:1, IV Патшалар 15:37, IV Патшалар 16:5, II Елъязма 28:5

* 7:2 Эфраим – ягъни Исраил.

* 7:2 Арам белән Эфраим үзара килешү төзегәннәр! – Яһүд телендәге төп нөсхәдә моны «Арам, Эфраим җиренә килеп, стан корган!» дип тә аңларга мөмкин.

* 7:3 Шеар-Яшуб – яһүдчә «исән калган халык кире кайтачак» мәгънәсендә.

+ 7:3 IV Патшалар 18:17, Ишагыйя 36:2

+ 7:7 Ишагыйя 8:10

* 7:14 Иммануил – яһүдчә «Аллаһы безнең белән» мәгънәсендә.

+ 7:14 Ишагыйя 37:30, Ишагыйя 38:7, Маттай 1:23

+ 7:17 III Патшалар 12:16-17

+ 7:18 Ишагыйя 5:26

+ 7:20 IV Патшалар 18:13, Ишагыйя 36:1

* 7:23 Шәкыл – 10 гр.

+ 7:24 Ишагыйя 5:6, Ишагыйя 32:13

* 8:1 Маһер-Шалал-Хаш-Баз – яһүдчә «таларга, табыш эләктерергә ашыга» мәгънәсендә.

+ 8:1 Канун 27:8, Ишагыйя 30:8, Хабаккук 2:2

+ 8:2 IV Патшалар 16:10

+ 8:4 Ишагыйя 7:8-9

+ 8:6 Ишагыйя 7:1, Ишагыйя 7:4

+ 8:7 Ишагыйя 7:20

+ 8:8 Ишагыйя 30:28, Даниил 11:10

+ 8:10 Ишагыйя 7:7

+ 8:12 I Петердән хат 3:14

+ 8:14 Яхәзкыл 11:16, Ишагыйя 28:16, I Петердән хат 2:8

+ 8:16 Ишагыйя 29:11, Даниил 12:4, Ачылыш 5:1, Ачылыш 10:4, Ачылыш 22:10

+ 8:17 Ишагыйя 26:14

+ 8:18 Гыйбриләргә хат 2:13, Ишагыйя 20:3

+ 8:19 Левиләр 19:31, Ишагыйя 19:13, I Патшалар 28:11-14

+ 8:20 Ишагыйя 60:2

+ 8:21 Чыгыш 22:28

+ 8:22 Ишагыйя 5:30, Нахум 1:8

+ 9:1 IV Патшалар 15:29, II Елъязма 16:4

* 9:2 Зольмәт – караңгылык.

+ 9:2 Ишагыйя 42:6-7, Ишагыйя 49:6, Маттай 4:15-16, Лүк 1:79

* 9:3 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 9:3 Ишагыйя 26:15

+ 9:4 Хөкемчеләр 7:19-25, Ишагыйя 10:26

+ 9:5 Ишагыйя 2:4, Яхәзкыл 39:9, Һошея 2:18, Михә 4:3

+ 9:6 Ишагыйя 26:12, Михә 5:5

+ 9:7 Зәбур 88:4, Лүк 1:32, II Патшалар 7:13, IV Патшалар 19:31, Ишагыйя 37:32

* 9:8 Ягъкуб – аның икенче исеме Исраил. Ягъкуб – Исраил халкының нәселбашы. Текстта Ягъкуб, Исраил дигән сүзләр бөтен Исраил халкын, Исраил җирен аңлата (карагыз: «Яратылыш», 32:22-32).

+ 9:11 Ишагыйя 7:1, Ишагыйя 8:6

+ 9:12 IV Патшалар 16:6, II Елъязма 28:18, Ишагыйя 5:25, Ишагыйя 10:4

+ 9:13 Иремия 2:30

+ 9:14 Канун 28:13, Ишагыйя 19:15

+ 9:15 Михә 3:5

+ 9:17 Ишагыйя 5:25

+ 9:19 Ишагыйя 24:6

+ 9:20 Левиләр 26:26

+ 9:21 Ишагыйя 5:25

* 10:1-2 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 10:1 Иремия 8:8

+ 10:2 Чыгыш 22:31, Чыгыш 23:6, Амос 2:7, Әюб 22:9, Зәбур 93:6, Яхәзкыл 22:7

+ 10:4 Ишагыйя 5:25, Ишагыйя 9:12

+ 10:5 Хабаккук 1:12

+ 10:6 Ишагыйя 9:17

+ 10:7 Михә 4:12

+ 10:9 Амос 6:2

+ 10:11 IV Патшалар 18:33-35, Ишагыйя 36:18-20, Ишагыйя 37:12

+ 10:12 IV Патшалар 19:35-37, Ишагыйя 37:36-38

+ 10:13 Канун 32:27

+ 10:16 Зәбур 105:15

+ 10:17 Ишагыйя 27:4, Ишагыйя 33:12

+ 10:22 Яратылыш 22:17

+ 10:23 Ишагыйя 28:22, Римлыларга хат 9:27-28

+ 10:24 IV Патшалар 19:6, Ишагыйя 37:6

* 10:26 Карагыз: «Хөкемчеләр», 7:25.

+ 10:26 Хөкемчеләр 7:22, Хөкемчеләр 7:25, Ишагыйя 9:4, Чыгыш 14:27-30

+ 10:27 Нахум 1:13

+ 10:28 I Патшалар 14:2

+ 10:29 I Патшалар 13:23, I Патшалар 7:17, I Патшалар 11:4

+ 10:30 I Патшалар 25:44, Ешуа 21:18, Иремия 1:1

+ 10:32 I Патшалар 21:1

+ 10:33 Ишагыйя 10:18, Яхәзкыл 31:3, Амос 2:9

+ 11:2 Ишагыйя 42:1, Ишагыйя 61:1, Маттай 3:16

+ 11:4 Зәбур 71:2, Зәбур 71:4, Әюб 4:9, Зәбур 138:19, II Тессалуникәлеләргә хат 2:8, Ачылыш 2:16

+ 11:6 Ишагыйя 65:25

+ 11:9 Ишагыйя 65:25, Саннар 14:21, Зәбур 71:19, Хабаккук 2:14

+ 11:10 Канун 28:49, Ишагыйя 5:26, Ишагыйя 49:22, Ишагыйя 62:11, Ачылыш 5:5, Ачылыш 22:16, Римлыларга хат 15:12

+ 11:11 Һошея 11:11, Михә 7:12, Зәкәрия 7:10

+ 11:12 Канун 30:3, Иремия 32:37, Яхәзкыл 11:17, Сефания 3:20

+ 11:13 II Патшалар 19:41-43, Иремия 3:18, Яхәзкыл 37:16-17, Һошея 1:11

+ 11:14 Иремия 49:28

+ 11:15 Ишагыйя 7:20, Ачылыш 16:12

+ 11:16 Чыгыш 14:29, Ишагыйя 19:23

+ 12:1 Ишагыйя 11:11

+ 12:2 Чыгыш 15:2, Зәбур 117:13

* 12:4 Яд итү – телгә алу, искә төшерү.

+ 12:4 I Елъязма 16:8, Зәбур 104:1, Зәбур 8:2-3

+ 12:5 Чыгыш 15:1

+ 12:6 Сефания 3:14, Зәкәрия 2:10, Зәкәрия 9:9, Зәбур 45:6, Һошея 11:9

* 13:1 …вәхи… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: илаһи күренеш.

+ 13:1 Ишагыйя 21:1, Ишагыйя 47:1, Иремия 50:1

+ 13:2 Ишагыйя 5:6

+ 13:5 Иремия 50:24

+ 13:6 Яхәзкыл 30:3, Йоил 1:15, Убадия 1:15, Сефания 1:7

+ 13:7 Яхәзкыл 7:17

+ 13:8 Ишагыйя 42:14, Иремия 4:31, Иремия 30:6, Михә 4:9-10

+ 13:9 Ишагыйя 24:1

+ 13:10 Ишагыйя 24:23, Яхәзкыл 32:7-8, Йоил 2:31, Маттай 24:29, Ачылыш 6:12

* 13:11 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 13:11 Ишагыйя 2:11

+ 13:12 Яратылыш 10:29, III Патшалар 9:28, I Елъязма 29:4, Әюб 22:24, Зәбур 44:8

+ 13:13 Әюб 9:6, Хәггәй 2:6

+ 13:14 Иремия 50:16

+ 13:16 IV Патшалар 8:12, Зәбур 136:9, Нахум 3:10, Кайгы җыры 5:11, Зәкәрия 14:2

+ 13:17 Ишагыйя 21:12, Иремия 51:11, Иремия 51:28, Даниил 5:31

+ 13:18 Иремия 50:29

* 13:19 Карагыз: «Яратылыш», 19.

+ 13:19 Яратылыш 19:24, Канун 29:23, Иремия 49:18, Сефания 2:9

+ 13:20 Иремия 51:37, Иремия 3:2

+ 13:21 Әюб 30:29, Ишагыйя 34:13, Иремия 50:39, Михә 1:8

+ 14:1 Зәкәрия 1:17, Яхәзкыл 47:22, Эфеслеләргә хат 2:12-14

+ 14:2 Ишагыйя 49:22, Ишагыйя 66:20

+ 14:4 Хабаккук 2:6

+ 14:8 Яхәзкыл 31:16-17

+ 14:12 Ачылыш 9:1, Ачылыш 12:8-9

+ 14:13 Иремия 51:53

+ 14:14 Яхәзкыл 28:2, II Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 14:15 Әюб 20:6-7, Кайгы җыры 2:1, Маттай 11:23

+ 14:17 Иремия 50:33

* 14:18 Дәфен кылу – мәет күмү.

* 14:19 Җәсәд – гәүдә.

+ 14:20 Зәбур 36:28

+ 14:23 Ишагыйя 34:11

+ 14:25 Ишагыйя 10:5, Ишагыйя 37:36, Нахум 3:7, Сефания 2:13, Ишагыйя 10:27, Нахум 1:13

+ 14:27 Әюб 9:13, Әюб 23:13, Даниил 4:32

+ 14:28 IV Патшалар 16:20

+ 14:32 Сефания 3:12

+ 15:1 Ишагыйя 25:10, Иремия 48:1, Яхәзкыл 25:8, Амос 2:1, Сефания 2:8, Саннар 21:15, Канун 2:9, Канун 2:18, Канун 2:29

+ 15:2 Саннар 21:30, Саннар 32:38, Яхәзкыл 7:18

* 15:3 …өй түбәләрендә… – Ул заманда йортларның түбәләре яссы булып, кешеләр шунда ял иткәннәр, йоклаганнар, мәҗлесләр үткәргәннәр.

+ 15:4 Саннар 32:37, Иремия 48:34

+ 15:5 Иремия 48:5

* 15:9 Димон – яһүд телендәге кайбер кулъязмаларда «Дибон» дип язылган.

+ 16:1 IV Патшалар 14:7

+ 16:2 Хөкемчеләр 11:18

* 16:4 Мәабиләрнең кызлары әйткән сүзләр дип фаразлана.

+ 16:5 Ишагыйя 32:1

+ 16:6 Иремия 48:29

+ 16:7 IV Патшалар 3:25, Иремия 48:31-34

+ 16:8 Саннар 21:32

+ 16:9 Саннар 32:37, Иремия 48:34

+ 16:11 Иремия 4:19

+ 16:14 Ишагыйя 21:16, Ишагыйя 21:16, Иремия 48:13

+ 17:1 Ишагыйя 7:8-9, Иремия 49:23, Амос 1:3, Зәкәрия 9:1

+ 17:2 Канун 28:26, Иремия 7:33

* 17:4 …Ягъкубның… – Ягъни Исраил халкының.

+ 17:5 II Патшалар 5:18

+ 17:6 Ишагыйя 24:13, Михә 7:1

+ 17:8 Ишагыйя 27:9, Михә 5:13

+ 17:9 Михә 5:11

+ 17:10 Канун 32:18, Зәбур 105:21, Иремия 2:32

+ 17:12 Зәбур 64:8

+ 18:3 Ишагыйя 5:26

+ 18:4 Зәбур 10:4

+ 19:1 Иремия 46:2, Яхәзкыл 29:2, Йоил 3:19, Зәбур 17:10, Зәбур 103:3, Чыгыш 12:12, Саннар 33:4

+ 19:2 Хөкемчеләр 7:22

+ 19:3 Зәбур 32:10, Ишагыйя 8:19

+ 19:4 Иремия 46:13, Яхәзкыл 29:19

+ 19:5 Әюб 14:11

+ 19:6 Яхәзкыл 30:12

* 19:11 Соган – Нил тамагында урнашкан Мисыр шәһәре.

+ 19:11 Саннар 13:23, Зәбур 77:12, Зәбур 77:43

+ 19:12 III Патшалар 4:30

* 19:13 Мемфис – Мисырдагы шәһәр; яһүдчә «Ноф».

+ 19:13 Яхәзкыл 30:13

+ 19:14 Иремия 48:26

* 19:15 Ни баш, ни койрык, ни хөрмә ботагы, ни камыш… – 9:14,[15] не карагыз.

+ 19:15 Ишагыйя 9:14-15

+ 19:16 Иремия 50:37, Иремия 51:30, Нахум 3:13

* 19:18 …кәнганиләр телендә… – Биредә борынгы яһүд телендә дип аңларга кирәк.

* 19:18 Кояш каласы – Мисырдагы Гелиополь шәһәре (кояш – грек телендә «һелиос», шәһәр – «полис»).

+ 19:18 Сефания 3:9

+ 19:19 Яратылыш 28:18-19

+ 19:21 Юныс 1:16, Зәкәрия 14:16-18

+ 19:22 Иремия 46:26, Яхәзкыл 29:13

+ 19:23 Ишагыйя 11:16

+ 19:24 Яратылыш 12:2-3

* 20:1 Ашдод – Пелешет илендәге шәһәр.

+ 20:1 I Патшалар 5:1

+ 20:2 I Патшалар 19:24, Михә 1:8, Михә 1:11

+ 20:3 Ишагыйя 8:18

+ 20:4 Нахум 3:10

* 20:6 Бу ярда яшәүчеләр… – Ягъни Пелешет иленең диңгез буендагы төбәкләрендә яшәүчеләр.

* 21:1 Нәгеб – Кәнган җиренең көньягында урнашкан чүл-дала.

+ 21:1 Ишагыйя 13:1, Ишагыйя 47:1, Иремия 50:1, Иремия 51:42, Иремия 51:1

* 21:2 …вәхи… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: илаһи күренеш.

+ 21:2 Ишагыйя 24:16, Ишагыйя 33:1, Яратылыш 14:1, Иремия 49:34, Яхәзкыл 32:24, Даниил 8:2, Ишагыйя 13:17, Даниил 5:31

+ 21:3 Ишагыйя 13:8

+ 21:6 Иремия 6:17, Яхәзкыл 3:17, Яхәзкыл 33:2, Һошея 9:8

* 21:8 …күзәтче… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: арыслан.

+ 21:8 Хабаккук 2:1

+ 21:9 I Патшалар 5:4, Иремия 50:2, Иремия 51:8

+ 21:10 Иремия 51:33, Амос 1:3

* 21:11 Думаһ – яһүдчә «тынлык, тынычлык» мәгънәсендә. Биредә бу исем Эдом иле өчен кулланыла.

* 21:11 Сәгыйрь – Эдомның икенче исеме.

* 21:13 Деданиләр – гарәпләрнең бер кабиләсе, Ибраһимның икенче хатыны Кытураның нәсел варислары.

* 21:14 Тейма – гарәпләр җиренең төньягында урнашкан төбәк.

+ 21:14 Яратылыш 25:15, Әюб 6:19, Иремия 25:23

* 21:16 Кыдар – Исмәгыйльнең икенче углыннан барлыкка килгән һәм гарәпләр җиренең төньяк өлешендә яшәгән кабилә.

+ 21:16 Ишагыйя 16:14

* 22:1 …вәхи… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: илаһи күренеш. Биредә Иерусалим турында сүз бара дип фаразлана.

+ 22:2 Ишагыйя 32:13, Кайгы җыры 4:9

+ 22:4 Иремия 9:1, Михә 1:8

* 22:6 Садак – ук савыты.

+ 22:6 Ишагыйя 21:2, IV Патшалар 16:9, Амос 1:5, Амос 9:7

+ 22:9 II Патшалар 5:7

+ 22:12 Михә 1:16, II Патшалар 3:31

+ 22:13 Ишагыйя 56:12, I Көринтлеләргә хат 15:32

+ 22:15 IV Патшалар 18:18, Ишагыйя 36:3, Ишагыйя 37:2

+ 22:16 II Елъязма 16:14

+ 22:20 IV Патшалар 18:18, IV Патшалар 19:2

+ 22:22 Маттай 16:18, Ачылыш 3:7-8

* 23:1 Сур – Фойникә (русчасы: Финикия) иленең башкаласы; русчасы: Тир.

* 23:1 Таршиш – Испаниядә урнашкан Фойникә колониясе дип фаразлана.

* 23:1 Киттиләр җире – Кипр утравы.

+ 23:1 Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:2, III Патшалар 10:22, Юныс 1:3

+ 23:2 Яратылыш 10:15, Ешуа 19:28

* 23:3 Шихор – Нил елгасының көнчыгыш тармагы һәм аның тирәсендәге җирләр.

+ 23:3 Яхәзкыл 27:3-36

+ 23:11 Чыгыш 14:21

+ 23:13 Ишагыйя 47:1

+ 23:15 Иремия 25:11, Иремия 25:22

+ 23:17 Ачылыш 17:1-2

+ 24:1 Ишагыйя 13:9

+ 24:2 Һошея 4:9

+ 24:4 Иремия 4:28, Һошея 4:3, Йоил 1:10

+ 24:5 Саннар 35:33

+ 24:6 Канун 29:27, Зәкәрия 5:3, Ишагыйя 9:19

+ 24:7 Йоил 1:10

+ 24:8 Иремия 7:34, Иремия 16:9, Яхәзкыл 26:13, Һошея 2:11

+ 24:11 Йоил 1:12

+ 24:13 Ишагыйя 17:6, Михә 7:1

* 24:16 Хаинлек – хыянәтче булу.

+ 24:16 Ишагыйя 21:2, Ишагыйя 33:1

+ 24:17 Иремия 48:43-44, Кайгы җыры 3:47

+ 24:18 Амос 5:19, Яратылыш 7:11, Зәбур 17:8

+ 24:20 Әюб 12:25, Зәбур 106:27, Ишагыйя 29:9

+ 24:23 Зәбур 92:1, Ишагыйя 13:10

+ 25:1 Чыгыш 15:2

+ 25:2 Иремия 9:11

+ 25:4 Ишагыйя 4:6, Йоил 3:16

+ 25:6 Ишагыйя 2:2-3

+ 25:8 I Көринтлеләргә хат 15:54-55, Ачылыш 7:17, Ачылыш 21:4

+ 25:9 Зәбур 9:15

+ 25:10 Ишагыйя 15:1, Иремия 48:1, Яхәзкыл 25:8, Амос 2:1, Сефания 2:8

+ 26:2 Зәбур 23:7, Зәбур 117:19-20

+ 26:4 Канун 32:18, Ишагыйя 17:10, Ишагыйя 44:8

+ 26:7 Зәбур 36:23

* 26:8 Зекер кылу – искә алу.

+ 26:9 Зәбур 62:2, I Елъязма 16:14, Зәбур 104:7

+ 26:11 Михә 7:16, Зәбур 20:10, Гыйбриләргә хат 10:27

+ 26:12 Ишагыйя 9:6, Михә 5:5

+ 26:13 Чыгыш 1:11, Хөкемчеләр 3:8

+ 26:14 Вәгазьче 9:5

+ 26:15 Ишагыйя 9:3

+ 26:17 Ишагыйя 13:8, Яхъя 16:21

+ 26:19 Яхәзкыл 37:12, Даниил 12:2

+ 26:20 Ишагыйя 2:10, Сефания 2:3

+ 26:21 Михә 1:3

* 27:1 Ливьятан – борынгылар күзаллаганча, явызлык, тәкәбберлек һәм чуалыш-буталышны белдерә трган диңгез аждаһасы; русчасы: Левиафан.

+ 27:1 Канун 32:41

* 27:2 …гүзәл йөзем бакчасы… – Ягъни Исраил халкы.

+ 27:2 Ишагыйя 5:7

+ 27:4 Ишагыйя 27:4

+ 27:6 Ишагыйя 37:31, Һошея 14:6

+ 27:8 Чыгыш 15:8, Әюб 4:9, Ишагыйя 11:4

* 27:9 Биредә мәҗүсиләрнең илаһларына багышланган мәзбәхләр күздә тотыла.

+ 27:9 IV Патшалар 18:4, Ишагыйя 17:8

* 27:10 …кальга-шәһәр… – Биредә Иерусалим яки Самарея күздә тотыла.

+ 27:10 Ишагыйя 17:9, Михә 5:11

+ 27:11 Канун 32:28

+ 27:13 Маттай 24:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, Ишагыйя 11:11, Михә 7:12

* 28:1 …калага… – Биредә Төньяк патшалыкның (Исраилнең) башкаласы Самарея күздә тотыла.

* 28:2-3 …баһадиры… – Биредә Ашшур патшасы күздә тотыла булса кирәк.

+ 28:2 Ишагыйя 28:17, Яхәзкыл 13:11, Яхәзкыл 38:22

+ 28:6 III Патшалар 3:28

* 28:7 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 28:7 Һошея 4:11

+ 28:10 Иремия 6:10

+ 28:11 Канун 28:49, Ишагыйя 33:19, I Көринтлеләргә хат 14:21

+ 28:13 Ишагыйя 8:14-15

+ 28:14 Гыйбрәтле сүзләр 3:34, Гыйбрәтле сүзләр 21:24

+ 28:16 Зәбур 86:2, Зәбур 117:22, Зәкәрия 3:9, Римлыларга хат 9:33, Римлыларга хат 10:11, I Петердән хат 2:6

+ 28:17 Ишагыйя 28:2, Яхәзкыл 38:22

* 28:21 Карагыз: «II Патшалар», 5:17-21.

* 28:21 Карагыз: «Ешуа», 10:1-10 һәм «II Патшалар», 5:22-25.

+ 28:21 Ешуа 10:10, II Патшалар 5:20

+ 28:22 Ишагыйя 10:23

* 28:25 Әнеч – русчасы: тмин.

+ 28:29 Иремия 32:19, Римлыларга хат 11:33

* 29:1 Ариил – яһүдчә «мәзбәх учагы» мәгънәсендә. Биредә Иерусалимнең шигъри атамасы буларак кулланыла.

+ 29:1 II Патшалар 5:9

+ 29:3 IV Патшалар 25:1, Яхәзкыл 4:2

+ 29:6 Чыгыш 19:16-18, III Патшалар 19:11-12

+ 29:7 Әюб 20:8

+ 29:9 Ишагыйя 24:20

+ 29:10 Римлыларга хат 11:8

+ 29:11 Ишагыйя 8:16, Даниил 12:4, Ачылыш 5:1, Ачылыш 10:4, Ачылыш 22:10

+ 29:13 Зәбур 77:36, Иремия 12:2, Маттай 15:9, Марк 7:7, Көлессәйлеләргә хат 2:22

+ 29:14 I Көринтлеләргә хат 1:19

+ 29:15 Яхәзкыл 8:12, Яхәзкыл 9:9

+ 29:16 Ишагыйя 29:16, Иремия 18:6, Римлыларга хат 9:20-24

+ 29:18 Ишагыйя 32:2, Ишагыйя 35:5

+ 29:19 Ишагыйя 61:1

+ 29:21 Амос 5:10

+ 29:22 Ишагыйя 51:2

+ 30:2 Ишагыйя 31:1, Ишагыйя 36:6, Иремия 2:18

+ 30:3 IV Патшалар 18:21, Ишагыйя 22:20

* 30:4 Соган, Хәнес – Мисырдагы шәһәрләр.

+ 30:4 Саннар 13:23, Ишагыйя 19:11

+ 30:5 Иремия 2:36

* 30:7 Раһаб – борынгылар күзаллаганча, явызлыкны һәм җимергеч көчне белдерә торган диңгез аждаһасы.

+ 30:7 Ишагыйя 36:6, Иремия 46:17

+ 30:8 Канун 27:8, Әюб 19:23, Ишагыйя 8:1, Хабаккук 2:2

+ 30:10 Иремия 11:21, Амос 2:11, Михә 2:6, Яхәзкыл 13:8-9

+ 30:13 Гыйбрәтле сүзләр 6:15

+ 30:14 Зәбур 2:9, Вәгазьче 12:6, Иремия 19:11

+ 30:17 Левиләр 26:8, II Елъязма 24:24

+ 30:18 II Петердән хат 3:9

+ 30:22 Ишагыйя 2:20, Ишагыйя 31:7

+ 30:23 Зәбур 64:13-14

+ 30:25 Йоил 3:18

+ 30:26 Ишагыйя 60:19-20, Канун 32:39, Әюб 5:18

+ 30:27 Канун 4:24

+ 30:28 Ишагыйя 8:8, Даниил 11:10

+ 30:29 Ишагыйя 26:4

+ 30:30 Ешуа 10:11, Зәбур 17:13

* 30:33 Тофет – яһүдчә «яндыру урыны» мәгънәсендә.

+ 30:33 Яхәзкыл 24:9, Әюб 4:9, Әюб 15:30, Зәбур 17:8, Яхәзкыл 20:48

+ 31:1 Ишагыйя 30:2, Иремия 2:18, Зәбур 19:8, Гыйбрәтле сүзләр 21:31

+ 31:3 Иремия 17:5

+ 31:4 Һошея 11:10, Амос 3:8

+ 31:5 Канун 32:11

+ 31:7 Ишагыйя 2:20, Ишагыйя 30:22

+ 31:8 Ишагыйя 37:36

* 31:9 Ашшур патшасы куркып качачак… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аны саклаган ныгытма куркудан җимерелеп төшәчәк.

+ 31:9 Зәбур 20:10

+ 32:1 Зәбур 71:1, Ишагыйя 16:5

+ 32:2 Ишагыйя 4:6, Ишагыйя 25:4

+ 32:3 Ишагыйя 29:18, Ишагыйя 35:5

+ 32:6 I Патшалар 25:11

+ 32:9 Ишагыйя 3:16, Амос 6:1, Сефания 1:12

+ 32:13 Ишагыйя 5:6, Ишагыйя 7:24, Ишагыйя 22:2

+ 32:15 Яхәзкыл 39:29, Йоил 2:28

+ 32:19 Ишагыйя 28:2, Ишагыйя 28:17

+ 33:1 Ишагыйя 21:2, Ишагыйя 24:16, Иремия 30:16

+ 33:4 Йоил 2:9

+ 33:5 Ишагыйя 2:17

* 33:7 …батырлар… – Яһүд тексты биредә анык түгел; «Ариил халкы» дип тәрҗемә итәргә дә мөмкин.

+ 33:7 Ишагыйя 36:22

* 33:8 …шаһитлары… – Кумран кулъязмасыннан тәржемә ителгән. Масорет текстында: калалары.

+ 33:8 Левиләр 26:22

* 33:9 Ливан, Шарон, Башан, Кәрмил – әлеге җирләр иң уңдырышлы саналган.

+ 33:9 Иремия 4:28, Һошея 4:3, Йоил 1:10, Нахум 1:4

+ 33:10 Зәбур 67:2

+ 33:12 Ишагыйя 10:17

+ 33:14 Гыйбриләргә хат 10:31

+ 33:15 Зәбур 14, Зәбур 23:3-4

* 33:18 Ясак җыеп йөргән Ашшур түрәләре хакында сүз бара.

+ 33:19 Канун 28:49, Ишагыйя 28:11

* 33:23 Синең… – Биредә Яһүдә яки Ашшур күздә тотыла.

+ 34:1 Зәбур 48:1, Михә 1:2

+ 34:3 Йоил 2:20

+ 34:4 Йоил 2:10, Йоил 3:15, Маттай 24:29, Ачылыш 6:13-14

+ 34:5 Канун 32:41, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4

+ 34:6 Яратылыш 36:33, I Елъязма 1:44, Ишагыйя 63:1, Сефания 1:7, Яхәзкыл 39:17

+ 34:7 Саннар 23:22, Зәбур 21:13

+ 34:8 Ишагыйя 61:2, Ишагыйя 63:4

+ 34:9 Канун 29:23

+ 34:10 Ишагыйя 66:24, Иремия 17:27, Яхәзкыл 20:48, Ачылыш 14:11, Ачылыш 19:3

+ 34:11 Ишагыйя 14:23, Ишагыйя 13:21-22, Сефания 2:14

+ 34:13 Ишагыйя 32:13, Әюб 30:29, Ишагыйя 13:21, Михә 1:8

* 34:14 Төн иясе – ташландык урыннарда йөри торган, хатын-кыз затыннан булган җен-пәрине шулай атаганнар.

+ 34:14 Ачылыш 18:2

+ 34:15 Канун 14:13

+ 35:2 Ишагыйя 55:12, Ишагыйя 40:5

+ 35:3 Әюб 4:3, Гыйбриләргә хат 12:12

+ 35:4 Канун 32:35, Канун 32:43, Зәбур 93:1

+ 35:5 Ишагыйя 29:18, Ишагыйя 32:2, Ишагыйя 42:18, Маттай 11:5

+ 35:6 Рәсүлләр 3:8, Рәсүлләр 14:10, Ишагыйя 41:18, Ишагыйя 49:10

+ 35:8 Ишагыйя 40:3, Ишагыйя 52:1

+ 35:10 Ишагыйя 51:11, Ишагыйя 60:20

• 36:1 IV Патшалар 18:13-37, II Елъязма 32:1-19

+ 36:2 Ешуа 15:39, Ишагыйя 7:3

+ 36:3 Ишагыйя 22:20, Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 37:2

+ 36:6 Яхәзкыл 29:6, Ишагыйя 30:2

+ 36:7 IV Патшалар 18:4, II Елъязма 31:1

+ 36:11 Эзра 4:7, Даниил 2:4

+ 36:16 III Патшалар 4:25

+ 36:17 Канун 8:7-10

+ 36:19 IV Патшалар 17:24, Ишагыйя 10:9

+ 36:20 Даниил 3:15, IV Патшалар 19:12, Ишагыйя 10:11

• 37:1 IV Патшалар 19, II Елъязма 32:20-22

+ 37:2 Ишагыйя 22:15, Ишагыйя 36:3

+ 37:3 Һошея 13:13

+ 37:4 II Патшалар 16:12

+ 37:6 Ишагыйя 10:24

+ 37:8 Ешуа 10:29-30

+ 37:12 Яратылыш 11:31

+ 37:13 IV Патшалар 18:33-34

+ 37:16 Чыгыш 25:22, Канун 6:4, III Патшалар 18:39, Нәхәмия 9:6, Зәбур 85:10, Ишагыйя 44:6

+ 37:17 Зәбур 30:3, Зәбур 70:2, II Елъязма 6:40, Даниил 9:18

* 37:18 …барлык илләрне… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: барлык илләрне һәм аларның илен.

+ 37:19 Иремия 16:20, II Елъязма 32:19

+ 37:20 Зәбур 82:19

+ 37:24 Зәбур 19:8

+ 37:26 Ишагыйя 45:7

+ 37:27 Зәбур 128:6

+ 37:28 Зәбур 138:2

+ 37:29 Яхәзкыл 29:4, Яхәзкыл 38:4, Амос 4:2, Хабаккук 1:15

+ 37:30 Ишагыйя 7:11

+ 37:31 Ишагыйя 27:6

+ 37:32 Ишагыйя 9:7

+ 37:33 II Патшалар 20:15

+ 37:36 II Патшалар 24:16, I Елъязма 21:15, Нахум 3:3

+ 37:37 Яратылыш 10:11, Юныс 1:2

+ 37:38 Яратылыш 8:4, Иремия 51:27, Эзра 4:2

• 38:1 IV Патшалар 20:1-11, II Елъязма 32:24-26

+ 38:3 IV Патшалар 18:3

+ 38:5 Зәбур 38:13

+ 38:6 Ишагыйя 37:35

+ 38:8 Ешуа 10:13

+ 38:11 Зәбур 26:13, Ишагыйя 53:8, Яхәзкыл 26:20

+ 38:12 Әюб 7:6

+ 38:13 Кайгы җыры 3:4

+ 38:14 Яхәзкыл 7:16, Нахум 2:7, Зәбур 68:4

+ 38:17 Зәбур 15:10, Әюб 33:28, Михә 7:19

+ 38:18 Зәбур 6:6, Вәгазьче 9:10

+ 38:19 Канун 4:9, Канун 6:7, Зәбур 77:4

• 39:1 IV Патшалар 20:12-19, II Елъязма 32:31

+ 39:2 II Елъязма 32:27

+ 39:6 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:10, Иремия 20:5, Иремия 27:19-21, Михә 4:10

+ 39:7 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 25:7, II Елъязма 33:11

+ 40:1 Ишагыйя 49:13, Зәкәрия 1:17

+ 40:2 Һошея 2:14, Әюб 42:10, Иремия 16:18

+ 40:3 Ишагыйя 35:8, Зәбур 67:5, Маттай 3:3, Марк 1:3, Лүк 3:4-6, Яхъя 1:23

+ 40:5 Ишагыйя 35:2

+ 40:8 Зәбур 118:89, I Петердән хат 1:24-25, Ягъкубтан хат 1:11

+ 40:10 Ишагыйя 62:11, Ачылыш 22:12

+ 40:11 Зәбур 22:1, Иремия 31:10, Яхәзкыл 34:15, Михә 5:4, Яхъя 10:11

+ 40:12 Гыйбрәтле сүзләр 30:4

+ 40:13 Римлыларга хат 11:34, I Көринтлеләргә хат 2:16

+ 40:14 Әюб 21:22

+ 40:16 Зәбур 49:10

+ 40:17 Зәбур 61:10, Даниил 4:32

+ 40:18 Ишагыйя 46:5, Рәсүлләр 17:29

+ 40:20 Ишагыйя 44:9, Ишагыйя 46:7, Иремия 10:3-5

+ 40:22 Саннар 13:34, Әюб 9:8, Әюб 26:7, Зәбур 103:2, Иремия 10:12, Иремия 51:15

+ 40:23 Әюб 12:21, Зәбур 106:40

+ 40:26 Зәбур 146:4

+ 40:27 Ишагыйя 49:14

+ 40:28 Зәбур 146:5

+ 40:29 II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 40:31 Зәбур 102:5

+ 41:1 Ишагыйя 43:9

* 41:2 Яһүд телендә әлеге җөмлә «Җиңүчене көнчыгыш тарафыннан кем алып килде, аны Үзенә хезмәткә кем чакырды?» дигәнне дә аңлатырга мөмкин. Биредә Бабилне яулап алган һәм яһүдиләргә сөргеннән кайтырга рөхсәт биргән фарсы патшасы Кир күздә тотыла.

+ 41:2 II Елъязма 36:23

+ 41:4 Ишагыйя 44:6, Ишагыйя 48:12, Ачылыш 1:17

+ 41:7 Ишагыйя 40:19

+ 41:8 Ишагыйя 42:19, Ишагыйя 43:10, Ишагыйя 44:1, Иремия 30:10, II Елъязма 20:7, Ягъкубтан хат 2:23

+ 41:14 Әюб 25:6, Зәбур 21:7

+ 41:18 Ишагыйя 35:6

* 41:19 Мәрсид – мирт.

+ 41:19 Ишагыйя 55:13

+ 41:24 Иремия 10:5, I Көринтлеләргә хат 8:4

+ 41:25 Ишагыйя 41:2, Иремия 1:15, Иремия 50:3

+ 41:26 Ишагыйя 46:10, Ишагыйя 48:14

+ 41:27 Ишагыйя 40:9, Ишагыйя 52:7

+ 42:1 Ишагыйя 41:8, Ишагыйя 43:10, Ишагыйя 52:13, Ишагыйя 53:11, Маттай 3:17, Маттай 17:5, Марк 1:11, Лүк 3:22, Ишагыйя 11:2, Ишагыйя 61:1, Маттай 12:17-21

+ 42:5 Зәкәрия 12:1

+ 42:6 Ишагыйя 45:13, Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Лүк 2:3, Лүк 2:30-32, Рәсүлләр 13:47

+ 42:7 Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 49:9, Ишагыйя 61:1

+ 42:8 Ишагыйя 48:11

+ 42:10 Зәбур 32:3

+ 42:11 Ишагыйя 21:16

+ 42:13 Зәбур 77:65

+ 42:14 Ишагыйя 13:8

+ 42:15 Ишагыйя 50:2

+ 42:16 Ишагыйя 40:4

+ 42:17 Зәбур 96:7, Ишагыйя 45:16, Ишагыйя 44:11, Иремия 10:14

+ 42:18 Ишагыйя 35:5

+ 42:19 Ишагыйя 41:8

+ 42:20 Иремия 6:10, Яхәзкыл 12:2

+ 42:22 Иремия 50:33

+ 42:25 Һошея 7:9

+ 43:1 Ишагыйя 45:3

+ 43:2 Зәбур 65:12, Даниил 3:25

+ 43:3 Зәбур 71:10, Ишагыйя 45:14

+ 43:5 Һошея 11:11, Михә 7:12, Зәкәрия 8:7

+ 43:8 Ишагыйя 42:18-19

+ 43:9 Ишагыйя 41:1

+ 43:10 Ишагыйя 41:8, Иремия 30:10

+ 43:11 Ишагыйя 45:21, Һошея 13:4

+ 43:13 Канун 32:39, Әюб 10:7

+ 43:16 Чыгыш 14:21, Ишагыйя 51:10

+ 43:19 Ишагыйя 48:6, II Көринтлеләргә хат 5:17, Ачылыш 21:5, Ишагыйя 35:6-8

+ 43:20 Чыгыш 17:1-7

+ 43:22 Михә 6:3

+ 43:24 Малахи 2:17

+ 43:25 Зәбур 50:3, Иремия 31:34

+ 43:26 Ишагыйя 1:18

* 43:27 …арадашчы булганнар… – Ягъни руханилар һәм пәйгамбәрләр.

+ 43:27 Яратылыш 3:6, Иремия 5:31

+ 44:1 Ишагыйя 41:8, Иремия 30:10

* 44:2 Ешурун – яһүдчә «тугры» мәгънәсендә; биредә Исраилнең шигъри кушаматы буларак кулланыла (карагыз: «Канун», 32:15).

+ 44:3 Яхәзкыл 39:29, Йоил 2:28, Яхъя 7:38

+ 44:6 Ишагыйя 41:4, Ишагыйя 48:12, Ачылыш 1:8, Ачылыш 1:17, Канун 6:4, III Патшалар 18:39, Нәхәмия 9:6, Зәбур 85:10

+ 44:8 Канун 32:18, Ишагыйя 26:4

+ 44:9 Ишагыйя 41:24, Ишагыйя 41:29

+ 44:10 Иремия 10:3-5, Хабаккук 2:18

+ 44:11 Ишагыйя 42:17, Ишагыйя 45:16

* 44:13 Җәзбә – циркуль.

+ 44:18 Ишагыйя 45:20

+ 44:20 Һошея 12:1

+ 44:21 Ишагыйя 41:8

+ 44:22 Ишагыйя 1:18

+ 44:23 Зәбур 95:11, Ишагыйя 49:13, Ишагыйя 48:20

+ 44:24 Әюб 37:18, Зәбур 135:5, Ишагыйя 42:5

+ 44:25 I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 44:26 II Елъязма 36:22-23

+ 44:27 Ишагыйя 11:15, Ишагыйя 51:10, Иремия 50:38, Иремия 51:36

+ 44:28 II Елъязма 36:22, Эзра 1:1, Ишагыйя 45:1, Даниил 6:28, Рәсүлләр 13:22

+ 45:1 Нахум 2:6

+ 45:2 Зәбур 106:16

+ 45:3 Ишагыйя 43:1

+ 45:4 Ишагыйя 41:8

+ 45:5 Канун 4:35

+ 45:6 Чыгыш 15:11

+ 45:7 Кайгы җыры 3:38, IV Патшалар 19:25, Ишагыйя 37:26

+ 45:9 Ишагыйя 29:16, Иремия 18:6, Римлыларга хат 9:20-24, Әюб 9:32, Вәгазьче 6:10

+ 45:12 Ишагыйя 44:24, Иремия 27:5

+ 45:13 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 44:28

+ 45:14 Зәбур 71:10, Ишагыйя 43:3, Зәкәрия 8:23, I Көринтлеләргә хат 14:25

+ 45:16 Ишагыйя 42:17, Ишагыйя 44:11

+ 45:17 Ишагыйя 54:4

+ 45:19 Иремия 29:13-14

+ 45:20 Ишагыйя 44:17-18

+ 45:21 Ишагыйя 43:11, Һошея 13:4

+ 45:23 Римлыларга хат 14:11, Филиппуйлыларга хат 2:10-11

* 46:1 Бәл, Нәбу – Бабил илаһлары.

* 46:1 Бабилнең җиңелүе һәм андагы илаһларның «әсир төшүе» турында сүз бара.

+ 46:1 Иремия 50:2, Иремия 51:44, I Патшалар 5:3

+ 46:2 Иремия 48:7

+ 46:3 Канун 1:31

+ 46:4 Зәбур 67:20

* 46:5 Миңа… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Безгә.

+ 46:5 Ишагыйя 40:18, Рәсүлләр 17:29

+ 46:6 Хөкемчеләр 17:4, Ишагыйя 44:15

+ 46:7 Зәбур 113:15

+ 46:10 Ишагыйя 41:26

* 46:11 …кошны… – Биредә фарсы патшасы Кир күздә тотыла.

+ 46:11 Ишагыйя 41:2, Иремия 12:9

+ 46:13 Ишагыйя 51:5, Ишагыйя 56:1

+ 47:1 Амос 5:2, Ишагыйя 13:1, Ишагыйя 21:1, Иремия 50:1

+ 47:2 Хөкемчеләр 16:21

+ 47:3 Иремия 13:26, Нахум 3:5

+ 47:6 Зәкәрия 1:15

+ 47:7 Ачылыш 18:7

+ 47:8 Сефания 2:15

+ 47:11 Зәбур 34:8

+ 47:14 Ишагыйя 5:24, Нахум 1:10, Малахи 4:1

+ 48:1 Нәхәмия 11:1, Иремия 7:4, Михә 1:5

+ 48:3 Ишагыйя 41:26

+ 48:4 Чыгыш 32:9

+ 48:5 Иремия 44:17

+ 48:6 Ишагыйя 43:19, Иремия 33:3

+ 48:10 Әюб 23:10, Зәбур 65:10, Ишагыйя 1:25, Зәкәрия 13:9, Малахи 3:3

* 48:11 …Минем исем мәсхәрәгә калырга тиеш түгел! – Бу урын борынгы грек телендәге тәрҗемәгә нигезләнгән.

+ 48:11 Яхәзкыл 20:9, Ишагыйя 42:8

+ 48:12 Ишагыйя 41:4, Ишагыйя 44:6, Ачылыш 1:8, Ачылыш 1:17

+ 48:13 Әюб 9:8, Зәбур 103:2, Ишагыйя 42:5, Иремия 10:12, Иремия 51:15, Зәкәрия 12:1

* 48:14 …кешесе… – Биредә фарсы патшасы Кир күздә тотыла.

+ 48:14 Ишагыйя 41:26, Ишагыйя 41:2, Ишагыйя 46:10

+ 48:15 Ишагыйя 45:1-3

* 48:16 …мине… – Фарсы патшасы Кир сүзләре дип фаразлана.

+ 48:16 Ишагыйя 61:1

+ 48:18 Зәбур 80:14, Лүк 19:42

+ 48:19 Яратылыш 22:17

+ 48:20 Ишагыйя 52:11, Иремия 50:8, Зәкәрия 2:6-7, Ачылыш 18:4, Ишагыйя 44:23

+ 48:21 Чыгыш 17:6, Саннар 20:11

+ 49:1 Иремия 1:4-5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, Маттай 1:21, Лүк 1:31

+ 49:2 Ишагыйя 11:4

+ 49:3 Яхъя 17:10

+ 49:6 Ишагыйя 42:6, Иремия 1:5, Рәсүлләр 13:47, Рәсүлләр 26:23

+ 49:7 Зәбур 21:7, Ишагыйя 53:3

+ 49:8 II Көринтлеләргә хат 6:2, Ишагыйя 42:6

+ 49:9 Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 61:1

+ 49:10 Ачылыш 7:16-17, Ишагыйя 35:6

* 49:12 Севене – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Синим. Борынгы Мисырның көньягында урнашкан кала; хәзерге Асуан.

+ 49:12 Ишагыйя 43:5

+ 49:13 Зәбур 95:11, Ишагыйя 44:23, Ишагыйя 40:1

+ 49:14 Ишагыйя 40:27

+ 49:15 Зәбур 26:10

+ 49:18 Ишагыйя 60:4, Иремия 22:24, Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 16:48, Сефания 2:9, Римлыларга хат 14:11

+ 49:19 Иремия 31:27, Зәкәрия 2:4

+ 49:20 Зәкәрия 10:10

+ 49:22 Ишагыйя 11:10, Ишагыйя 14:2

+ 49:23 Зәбур 71:9, Михә 7:17, Зәбур 24:3

* 49:24 Залим кулына… – Кумран кулъязмасыннан тәржемә ителгән. Масорет текстында: тәкъва кешегә.

+ 49:24 Марк 3:27

+ 49:25 Зәбур 34:1

+ 49:26 Ачылыш 16:6

+ 50:1 Канун 24:1, Иремия 3:8

+ 50:2 Иремия 35:17, Саннар 11:23, Ишагыйя 59:1, Чыгыш 14:21-22, Зәбур 103:7, Зәбур 105:2, Зәбур 106:33, Ишагыйя 42:15

+ 50:3 Иремия 4:28, Ачылыш 6:12, Ачылыш 6:12

+ 50:4 Зәбур 39:7

+ 50:6 Ишагыйя 53:6, Маттай 26:67, Марк 14:65, Марк 15:19

+ 50:7 Иремия 1:18, Яхәзкыл 3:9

+ 50:8 Римлыларга хат 8:33, Әюб 13:19

+ 50:9 Әюб 13:28, Ишагыйя 51:8

+ 51:2 Яратылыш 12:2, Яхәзкыл 33:24

+ 51:3 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 52:9, Яратылыш 2:8, Яхәзкыл 28:13, Яхәзкыл 36:35

+ 51:4 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6

+ 51:5 Ишагыйя 46:13, Ишагыйя 60:9

+ 51:6 Зәбур 101:26-27, Марк 13:31

+ 51:7 Канун 6:6, Зәбур 36:28, Иремия 31:33, Маттай 10:28

+ 51:8 Ишагыйя 50:9

+ 51:9 Әюб 9:13, Әюб 26:12, Зәбур 88:11, Ишагыйя 30:7

+ 51:10 Чыгыш 14:21, Зәбур 105:9, Ишагыйя 43:16-17

+ 51:11 Ишагыйя 35:10

+ 51:12 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 66:13, Зәбур 55:5, Зәбур 117:6, Маттай 10:28

+ 51:13 Ишагыйя 40:12, Ишагыйя 48:14

* 51:14 …чокыр төбендә үлмәячәк… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «һәлак булмаячак, кабергә кермәячәк» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 51:15 Иремия 31:35

+ 51:17 Ишагыйя 52:1, Зәбур 74:8, Иремия 25:15, Убадия 1:16, Зәкәрия 12:2, Ачылыш 14:10

+ 51:19 Иремия 15:5, Нахум 3:7

+ 51:22 Иремия 25:17, Нахум 3:11

+ 52:1 Ишагыйя 51:17, Нәхәмия 11:1, Ишагыйя 48:2, Маттай 4:5, Маттай 27:53, Ишагыйя 35:8, Йоил 3:17, Нахум 1:15, Ачылыш 21:27

+ 52:5 Римлыларга хат 2:24

+ 52:7 Ишагыйя 41:27, Нахум 1:15, Римлыларга хат 10:15

+ 52:9 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 51:3

+ 52:10 Зәбур 97:3, Лүк 3:6

+ 52:11 Ишагыйя 48:20, Зәкәрия 2:7, Эзра 1:7-11

+ 52:12 Ишагыйя 58:8, Михә 2:13

+ 52:13 Ишагыйя 42:1

+ 52:15 Ишагыйя 49:23, Римлыларга хат 15:21, I Көринтлеләргә хат 2:9

+ 53:1 Яхъя 12:38, Римлыларга хат 10:16

* 53:2 …ул… – Алдагы бүлекләрдә телгә алынган Раббы колы турында сүз бара.

+ 53:2 Ишагыйя 11:1

+ 53:3 Ишагыйя 49:7

+ 53:4 Маттай 8:17

+ 53:5 I Петердән хат 2:24-25

+ 53:6 Зәбур 118:176, Иремия 50:6

+ 53:7 Иремия 11:19, Ишагыйя 37:14, Рәсүлләр 8:32-33

+ 53:8 Зәбур 26:13, Ишагыйя 38:11, Яхәзкыл 26:20, Яхәзкыл 32:23

* 53:9 …бай кеше… – Биредә кешеләрне талап-рәнҗетеп мал туплаучылар күздә тотыла. Пәйгамбәрләр үз язмаларында андый юл белән баеган кешеләрне еш кына фаш итә торган булганнар.

+ 53:9 I Петердән хат 2:22, Марк 15:46

* 53:11 …яктылык… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай.

+ 53:11 Ишагыйя 42:1, Ишагыйя 52:13, Римлыларга хат 5:16

+ 54:1 I Патшалар 2:5, Гәләтиялеләргә хат 4:27

+ 54:4 Ишагыйя 45:17, Сефания 3:11

+ 54:5 Иремия 3:14, Һошея 2:7

+ 54:6 Ишагыйя 62:4

+ 54:7 Иремия 51:5

+ 54:8 Зәбур 88:29-30, Ишагыйя 55:3

+ 54:9 Яратылыш 8:21, Яратылыш 9:11

+ 54:10 Саннар 25:12-13, Яхәзкыл 34:25, Яхәзкыл 37:26, Һошея 2:18

+ 54:13 Иремия 31:33-34, Яхъя 6:45, I Көринтлеләргә хат 2:13, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9

+ 54:17 Зәбур 4:2

+ 55:1 Ишагыйя 44:3, Яхъя 7:37

+ 55:2 Яхъя 6:27

+ 55:3 Ишагыйя 61:8, Иремия 32:40, Яхәзкыл 16:60, Зәбур 88:29-30, Ишагыйя 54:6, Рәсүлләр 13:34

+ 55:5 II Патшалар 22:44

+ 55:6 I Елъязма 28:9, II Елъязма 15:2, Иремия 29:13, Амос 5:4, Амос 5:6, Сефания 2:3

+ 55:9 Зәбур 102:11

+ 55:11 Канун 32:2, Яхәзкыл 12:25

+ 55:12 Зәбур 97:8, Ишагыйя 35:2

+ 55:13 Ишагыйя 41:19

+ 56:1 Ишагыйя 46:13, Ишагыйя 51:5

+ 56:2 Чыгыш 20:8

+ 56:3 Чыгыш 12:38, Канун 23:8, Эстер 9:27, Ишагыйя 14:1, Зәкәрия 2:11

+ 56:7 Ишагыйя 2:2-3, Ишагыйя 60:3, Ишагыйя 66:20, Малахи 1:11, Маттай 21:13, Марк 11:17, Лүк 19:46

+ 56:8 Ишагыйя 11:12, Яхъя 10:16

+ 56:9 Иремия 12:9, Яхәзкыл 39:17, Ачылыш 19:17-18

+ 56:10 Иремия 6:17

+ 56:11 Яхәзкыл 34:2

+ 56:12 Гыйбрәтле сүзләр 23:35, Ишагыйя 22:13

+ 57:2 Даниил 12:13

+ 57:3 Марк 8:38

* 57:5 Биредә мәҗүси халыкларның дини йолалары турында сүз бара.

+ 57:5 Яхәзкыл 16:20-21

+ 57:8 Яхәзкыл 16:25, Яхәзкыл 23:17

* 57:9 Молых илаһына… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «патшага» дигәнне дә аңлатырга мөмкин. Молых – аммониләр илаһы; аңа багышлап балаларны корбан иткәннәр (57:5 не карагыз).

+ 57:11 Зәбур 49:21

+ 57:13 Иремия 11:12

+ 57:15 IV Патшалар 22:19, II Елъязма 34:27

+ 57:16 Зәбур 102:9

+ 57:17 Иремия 6:13

+ 57:18 Иремия 3:22, Ишагыйя 40:1

+ 57:19 Римлыларга хат 2:10, Эфеслеләргә хат 2:17

+ 57:21 Ишагыйя 48:22

+ 58:1 Михә 1:5, Михә 3:8

+ 58:3 Левиләр 16:29, Саннар 29:7, Малахи 3:14

+ 58:5 Левиләр 16:29, Зәкәрия 7:5, Маттай 6:16

+ 58:6 Лүк 4:18, Зәбур 81:4, Гыйбрәтле сүзләр 24:11

+ 58:7 Маттай 25:35, Лүк 3:11, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 58:8 Зәбур 36:6, Зәбур 84:14, Ишагыйя 52:12

+ 58:11 Иремия 31:12, Яхъя 7:38

+ 58:12 Әюб 3:14, Ишагыйя 61:4

+ 58:13 Нәхәмия 13:15-21

+ 58:14 Әюб 22:26, Зәбур 36:4, Канун 32:13

+ 59:1 Саннар 11:23, Ишагыйя 50:2

+ 59:2 Һошея 5:4, Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Гыйбрәтле сүзләр 28:9

+ 59:3 Ишагыйя 1:15, Гыйбрәтле сүзләр 6:17

+ 59:4 Әюб 15:35, Зәбур 7:15, Ягъкубтан хат 1:15

+ 59:6 Әюб 8:14

+ 59:7 Гыйбрәтле сүзләр 1:16, Гыйбрәтле сүзләр 6:18, Ишагыйя 59:7, Римлыларга хат 3:15-17

+ 59:10 Канун 28:29, Әюб 5:14, Сефания 1:17

+ 59:11 Яхәзкыл 7:16, Нахум 2:7

+ 59:16 Иремия 5:1, Яхәзкыл 22:30, Зәбур 97:1, Ишагыйя 63:5

+ 59:17 Эфеслеләргә хат 6:14, Эфеслеләргә хат 6:17, I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 59:18 Канун 7:10, Иремия 51:56

+ 59:20 Римлыларга хат 11:26-27

+ 59:21 Иремия 31:31

+ 60:1 Зәбур 101:17, Малахи 4:2, I Яхъядан хат 1:7

+ 60:2 Әюб 37:19

+ 60:3 Ишагыйя 2:2-3, Ишагыйя 56:7, Ишагыйя 66:20, Малахи 1:11, Әюб 11:17, Әюб 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Даниил 12:3, Ачылыш 21:24

+ 60:4 Ишагыйя 49:18, Ишагыйя 66:20

+ 60:5 Ишагыйя 61:6

+ 60:6 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1, Маттай 2:11

+ 60:7 Зәбур 119:5, Җырлар җыры 1:4, Ишагыйя 21:16, Яратылыш 25:13

+ 60:8 Һошея 11:11

+ 60:9 Ишагыйя 51:5, III Патшалар 10:22, Ишагыйя 23:1, Юныс 1:3

+ 60:10 Зәкәрия 6:15

+ 60:11 Ачылыш 21:25

+ 60:12 Зәкәрия 14:17-19

+ 60:14 Ишагыйя 49:23, Яхәзкыл 48:35

+ 60:16 Ишагыйя 66:12, Яратылыш 49:24

+ 60:18 Ишагыйя 11:9

+ 60:19 Ишагыйя 30:26, Ачылыш 21:23, Ачылыш 22:5

+ 60:20 Зәбур 26:1, Ишагыйя 35:10, Ишагыйя 65:19, Ачылыш 21:4

+ 60:21 Зәбур 36:9, Яхәзкыл 37:25, Маттай 15:13

+ 61:1 Ишагыйя 11:2, Лүк 4:18-19, Лүк 7:22, Ишагыйя 29:19, Левиләр 25:8-15, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9

+ 61:2 Левиләр 25:10, Ишагыйя 34:8, Ишагыйя 63:4, Маттай 5:4

+ 61:3 Маттай 15:13

+ 61:4 Әюб 3:14, Ишагыйя 58:12, Амос 9:14

+ 61:6 Чыгыш 19:6, I Петердән хат 2:9, Ишагыйя 60:5

+ 61:7 Әюб 42:10, Ишагыйя 40:2, Зәкәрия 9:12

+ 61:8 Зәбур 10:7, Ишагыйя 55:3, Иремия 32:40, Яхәзкыл 16:60

+ 61:9 Ишагыйя 65:23

+ 61:10 Зәкәрия 3:4, Иремия 2:32, Ачылыш 21:2

+ 62:2 Ачылыш 2:17, Ачылыш 3:12

+ 62:3 Зәкәрия 9:16

+ 62:4 Ишагыйя 54:6, Һошея 1:10, Һошея 2:23

+ 62:5 Иремия 32:41, Сефания 3:17

+ 62:8 Канун 28:33, Иремия 5:17

+ 62:10 Ишагыйя 11:10, Ишагыйя 49:22

+ 62:11 Ишагыйя 40:10, Ачылыш 22:12

+ 63:1 Яратылыш 36:33, I Елъязма 1:44, Ишагыйя 34:6

+ 63:3 Йоил 3:13, Ачылыш 19:15

+ 63:4 Ишагыйя 34:8, Ишагыйя 61:2

+ 63:5 Ишагыйя 59:16

+ 63:6 Ишагыйя 51:22

+ 63:9 Хөкемчеләр 10:16, Чыгыш 14:9, Чыгыш 23:20

+ 63:10 Зәбур 77:40, Рәсүлләр 7:51, Эфеслеләргә хат 4:30

+ 63:11 Чыгыш 12:50-51, Зәбур 76:21, Һошея 12:13

+ 63:12 Чыгыш 14:21

+ 63:15 Яратылыш 11:5, Канун 26:15, Зәбур 13:2, Зәбур 32:14

+ 63:16 Канун 32:6, Ишагыйя 64:8, Яхъя 8:41

+ 63:19 Иремия 14:8

+ 64:1 II Патшалар 22:10, Зәбур 17:10, Зәбур 143:5

+ 64:4 I Көринтлеләргә хат 2:9

+ 64:5 Рәсүлләр 10:35

+ 64:6 Зәбур 1:4, Зәбур 89:6

+ 64:7 Ишагыйя 43:22, Һошея 7:7

+ 64:8 Канун 32:6, Ишагыйя 63:16, Яхъя 8:41, Әюб 10:9, Әюб 33:6, Ишагыйя 45:9, Иремия 18:6, Римлыларга хат 9:20-24

+ 64:11 IV Патшалар 25:9, Хәггәй 1:9, Хәггәй 2:3

+ 65:2 Римлыларга хат 10:20

+ 65:3 Ишагыйя 1:29, Ишагыйя 66:17

+ 65:4 Левиләр 11:7

+ 65:6 Зәбур 149:9, Чыгыш 20:5

+ 65:8 Яратылыш 18:26, Марк 13:20

+ 65:10 Ишагыйя 33:9, Ишагыйя 35:2, Ешуа 7:24, Сефания 2:6

* 65:11 Бәхет илаһы, Язмыш илаһы – мәҗүсиләрнең илаһлары.

+ 65:12 Гыйбрәтле сүзләр 1:24, Ишагыйя 66:4, Иремия 7:13

+ 65:13 Ишагыйя 55:1, Лүк 6:25

+ 65:14 Лүк 6:25

+ 65:15 Иремия 29:22, Ишагыйя 62:2, Ачылыш 2:17, Ачылыш 3:12

+ 65:16 Иремия 4:2

+ 65:17 Ишагыйя 66:22, II Петердән хат 3:13, Ачылыш 21:1, I Көринтлеләргә хат 2:9

+ 65:19 Ишагыйя 35:10, Ишагыйя 60:20, Ачылыш 21:4

+ 65:21 Иремия 31:5, Яхәзкыл 28:26

+ 65:22 Зәбур 21:13

+ 65:23 Канун 28:41, Зәбур 113:22, Ишагыйя 61:9

+ 65:24 Даниил 9:21

+ 65:25 Ишагыйя 11:6, Яратылыш 3:14, Ишагыйя 11:9

+ 66:1 Яхәзкыл 43:7, Маттай 5:35, III Патшалар 8:27, II Елъязма 2:6, Рәсүлләр 7:49-50

+ 66:2 Эзра 9:4

+ 66:3 Ишагыйя 1:11

+ 66:4 Әюб 3:25, Гыйбрәтле сүзләр 10:24, Гыйбрәтле сүзләр 1:24, Ишагыйя 65:12, Иремия 7:13

+ 66:7 Ишагыйя 13:8, Ачылыш 12:5

* 66:12 …сезне… – Ягъни Иерусалим халкын.

+ 66:12 Ишагыйя 60:16

+ 66:13 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 51:12

+ 66:15 II Петердән хат 3:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:8, Зәбур 67:18, Хабаккук 3:8

+ 66:16 Канун 32:41, Иремия 25:33

+ 66:17 Ишагыйя 1:29, Ишагыйя 65:3, Левиләр 11:7, Левиләр 11:29

+ 66:18 Ишагыйя 2:2, Зәкәрия 14:16

* 66:19 Пул – ягъни Ливия.

+ 66:20 Ишагыйя 14:2, Ишагыйя 49:22, Ишагыйя 60:4, Ишагыйя 2:2-3, Ишагыйя 56:7, Ишагыйя 60:3, Малахи 1:11

+ 66:21 Чыгыш 19:6, Ишагыйя 61:6

+ 66:22 Ишагыйя 65:17

+ 66:24 Ишагыйя 1:31, Маттай 18:9, Марк 9:47

+ 1:1 Ешуа 21:18, III Патшалар 2:26

+ 1:2 IV Патшалар 22:1, Иремия 3:6, Иремия 25:3, Сефания 1:1

+ 1:3 IV Патшалар 23:36, IV Патшалар 24:18, Иремия 39:2, IV Патшалар 25:8-11

+ 1:4 Ишагыйя 49:1, Гәләтиялеләргә хат 1:15, Ишагыйя 49:6, Рәсүлләр 9:15

+ 1:6 Чыгыш 4:10

+ 1:8 Яхәзкыл 2:6, Яхәзкыл 3:11, Маттай 10:28, Иремия 15:20

+ 1:9 Ишагыйя 6:7, Даниил 10:16, Иремия 5:14

+ 1:10 Иремия 18:7, Иремия 31:28

* 1:11 Бадәм – русчасы: миндаль.

+ 1:11 Амос 7:8, Амос 8:2

* 1:11-12 Биредә сүз уйнату: яһүд телендә «бадәм» һәм «күзәтеп торачакмын» – аваздаш сүзләр.

+ 1:13 Зәкәрия 6:6

+ 1:14 Иремия 4:6, Иремия 6:1, Иремия 10:22, Иремия 13:20, Иремия 47:2, Яхәзкыл 26:7

+ 1:15 Иремия 25:9

+ 1:17 III Патшалар 18:46

+ 1:18 Ишагыйя 50:7, Иремия 6:27, Иремия 15:20, Яхәзкыл 3:8-9

+ 2:2 Иремия 3:4, Яхәзкыл 16:8, Канун 2:7

+ 2:3 Чыгыш 19:6, Чыгыш 28:36, Канун 7:6, Ягъкубтан хат 1:18, Ачылыш 14:4

* 2:4 Исраил – Ягъкубның икенче исеме (карагыз: «Яратылыш», 32:22-32).

+ 2:5 Михә 6:3, IV Патшалар 17:15, Римлыларга хат 1:21

+ 2:6 Канун 8:15

* 2:7 …нәҗесләдегез… – Биредә дини йолаларны бозу турында сүз бара.

+ 2:7 Канун 8:7, Канун 11:11, Левиләр 18:25, Саннар 35:33, Яхәзкыл 36:17

+ 2:8 Иремия 23:13

+ 2:9 Чыгыш 20:5-6

* 2:10 …утрауга… – Ягъни Кипр утравына. Биредә Исраилдән көнбатышта яшәгән барлык халыклар күздә тотыла.

* 2:10 Кыдар – Гарәбстан чүлендәге күчмә бәдәвиләр җире. Биредә Исраилдән көнчыгышта яшәгән барлык халыклар күздә тотыла.

+ 2:10 Ишагыйя 21:16-17

+ 2:11 Ишагыйя 37:19, Иремия 16:20, Зәбур 105:20, Римлыларга хат 1:23

+ 2:13 Зәбур 35:10, Иремия 17:13, Яхъя 4:10

+ 2:15 Ишагыйя 5:29, Иремия 4:7, Нахум 2:11, Иремия 9:11, Иремия 46:19

* 2:16 Мемфис – Мисырдагы шәһәр; яһүд телендәге төп нөсхәдә: Ноф.

* 2:16 Тахпанхес – Мисырдагы шәһәр.

* 2:16 …ярачак… – Яһүд телендә әлеге сүз «кырачак» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 2:18 Исраил, ярдәм сорап, еш кына Мисырга һәм Ашшурга мөрәҗәгать итә торган булган.

+ 2:18 Ишагыйя 30:2, Ишагыйя 31:1, Иремия 2:18, Яхәзкыл 16:28, Яхәзкыл 23:12

* 2:20 …камытыңны…бауларны… – Биредә Аллаһының халык белән төзегән килешү шартлары турында сүз бара, Исраил исә монда чыгымчы хайванны гәүдәләндерә.

+ 2:20 Иремия 30:8, Яхәзкыл 34:27, Яхәзкыл 6:13, Яхәзкыл 16:15-16, Һошея 4:13

+ 2:21 Ишагыйя 5:1, Зәбур 79:9, Маттай 21:33

+ 2:22 Әюб 9:30, Яхәзкыл 24:12

+ 2:24 Һошея 8:9

+ 2:25 Канун 32:16, Иремия 3:13, Иремия 18:12

+ 2:26 Иремия 32:32

+ 2:27 Хөкемчеләр 10:10

+ 2:28 Канун 32:37, Иремия 11:12-13

+ 2:30 Ишагыйя 9:13, Иремия 5:3, III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Маттай 23:37, Рәсүлләр 7:52

+ 2:32 Ишагыйя 61:10, Канун 32:18, Ишагыйя 17:10, Иремия 3:21, Һошея 8:14

+ 2:33 Иремия 22:20, Иремия 30:14

+ 2:34 IV Патшалар 21:16, IV Патшалар 24:4, Иремия 19:4

+ 2:36 Ишагыйя 30:3-5

+ 3:1 Канун 24:1-4

* 3:2 Бәдәви – күчмә тормыш алып баручы чүл кешесе.

+ 3:2 Ишагыйя 13:20, Яхәзкыл 16:25

+ 3:3 Канун 28:24, Амос 4:7

+ 3:5 Зәбур 102:9, Кайгы җыры 3:31

* 3:6 …уйнашлык итте. – Биредә чит илаһларга гыйбадәт кылу турында сүз бара.

+ 3:6 IV Патшалар 22:1, Иремия 1:2, Яхәзкыл 6:13, Яхәзкыл 16:15-16, Һошея 4:13

+ 3:8 Канун 24:1, Ишагыйя 50:1, IV Патшалар 17:19, Яхәзкыл 23:11

+ 3:9 Чыгыш 34:15

+ 3:10 Яхәзкыл 23:4

+ 3:11 Яхәзкыл 16:51

+ 3:12 Зәбур 102:9

+ 3:13 Яхәзкыл 6:13, Яхәзкыл 16:15-16, Һошея 4:13

+ 3:15 Иремия 23:4

+ 3:16 Чыгыш 25:10

+ 3:18 Ишагыйя 11:13, Иремия 50:4, Яхәзкыл 37:19, Һошея 1:11

+ 3:20 Һошея 3:1

+ 3:21 Канун 32:18, Ишагыйя 17:10, Иремия 2:32

+ 3:22 Ишагыйя 57:18, Иремия 30:17

* 3:23 …калкулыкларда… тауларда… – Ягъни пот-сыннарга гыйбадәт кылу урыннарында.

* 3:24 …чирканыч илаһ… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: чирканыч. Биредә мәҗүсиләрнең Багал исемле илаһы турында сүз бара (11:13 белән чагыштырыгыз).

+ 3:25 Эзра 9:6-7, Зәбур 105:6

+ 4:1 II Елъязма 30:6, Йоил 2:12

+ 4:2 Канун 6:13, Иремия 5:2, Иремия 9:24

+ 4:3 Һошея 10:12, Маттай 13:7, Марк 4:7, Гыйбриләргә хат 6:8

+ 4:4 Канун 10:16, Канун 30:6, Римлыларга хат 2:29, Иремия 21:11

+ 4:5 Һошея 5:8, Һошея 8:1

+ 4:6 Иремия 1:14, Яхәзкыл 26:7

+ 4:7 Ишагыйя 5:29, Иремия 2:15, Нахум 2:11

+ 4:8 Ишагыйя 22:12, Йоил 1:13

+ 4:10 Иремия 14:13, Яхәзкыл 14:9

+ 4:12 Иремия 51:1, Һошея 4:19, Һошея 13:15

+ 4:13 Яхәзкыл 38:9, Ишагыйя 5:28, Кайгы җыры 4:19, Хабаккук 1:8

+ 4:14 Зәбур 50:4, Ишагыйя 1:16, Ягъкубтан хат 4:8

+ 4:17 IV Патшалар 25:1-4

+ 4:18 Иремия 2:17

+ 4:19 Ишагыйя 16:11

* 4:20 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 4:20 Яхәзкыл 7:26, Иремия 10:20

+ 4:22 Канун 32:28

+ 4:23 Яратылыш 1:2, Ишагыйя 5:30

+ 4:24 Яхәзкыл 38:20, Нахум 1:5

+ 4:25 Иремия 9:10

+ 4:26 Зәбур 106:34

+ 4:27 Иремия 5:10

+ 4:28 Ишагыйя 24:4, Һошея 4:3, Йоил 1:10, Ишагыйя 50:3

+ 4:30 Кайгы җыры 1:19, Яхәзкыл 23:22, Яхәзкыл 23:40

+ 4:31 Ишагыйя 13:8, Иремия 6:24, Иремия 13:21, Иремия 22:23, Михә 4:9-10, Ишагыйя 1:15, Кайгы җыры 1:17

+ 5:1 Ишагыйя 59:16, Яхәзкыл 22:30, Яратылыш 18:26

+ 5:2 Канун 6:13, Иремия 4:2

+ 5:3 Иремия 2:30, Амос 4:6, Хәггәй 2:17

+ 5:4 Иремия 8:7

* 5:5 …камытларын…бауларын… – 2:20 гә искәрмәне карагыз.

+ 5:5 Иремия 2:20

+ 5:6 Ишагыйя 5:29, Иремия 2:15, Һошея 13:7-8, Нахум 2:11

+ 5:7 Канун 32:21, II Елъязма 13:9, Чыгыш 23:13, Ешуа 23:6

+ 5:8 Чыгыш 20:14, Чыгыш 20:17, Яхәзкыл 22:11

+ 5:9 Иремия 9:9

* 5:10 Аллаһы биредә Исраил дошманнарына мөрәҗәгать итә.

+ 5:10 Иремия 4:27

+ 5:12 Ишагыйя 28:15, Иремия 6:14, Иремия 14:13

+ 5:13 II Елъязма 36:16, Зәкәрия 1:4

+ 5:14 Иремия 1:9, Ачылыш 11:5

+ 5:15 Хабаккук 1:6, Канун 28:49

* 5:16 Садак – ук савыты.

+ 5:16 Зәбур 5:10

+ 5:17 Левиләр 26:16, Канун 28:51

+ 5:19 Иремия 13:22, Иремия 16:10, Иремия 22:8

+ 5:21 Канун 32:6, Канун 29:4, Ишагыйя 6:9, Марк 8:18

+ 5:22 Иремия 10:7, Ачылыш 15:4, Яратылыш 1:9, Әюб 38:8-11, Зәбур 32:7, Зәбур 103:9

+ 5:23 Чыгыш 32:9, Зәбур 77:8

+ 5:24 Канун 11:14

+ 5:26 Зәбур 63:5, Гыйбрәтле сүзләр 1:11, Гыйбрәтле сүзләр 12:6

+ 5:28 Ишагыйя 1:23

+ 5:29 Иремия 5:9, Иремия 9:9

+ 5:31 Иремия 6:13, Иремия 14:14, Иремия 29:9, Кайгы җыры 2:14, Яхәзкыл 13:6

+ 6:1 II Патшалар 14:2, Нәхәмия 3:14, Иремия 1:14, Яхәзкыл 26:7

+ 6:4 Йоил 3:9

+ 6:6 Канун 20:19-20, Сефания 3:1

+ 6:7 Зәбур 54:10, Яхәзкыл 7:23

* 6:10 …колаклары томаланган… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: колаклары сөннәтләнмәгән.

+ 6:10 Ишагыйя 28:10, Ишагыйя 42:20, Яхәзкыл 12:2, Яхъя 8:43

+ 6:11 Иремия 20:9

+ 6:12 Канун 28:30

+ 6:13 Ишагыйя 57:17, Иремия 5:31, Иремия 23:11, Михә 3:11

+ 6:14 Иремия 23:17, Яхәзкыл 13:10, Михә 3:5

+ 6:15 Сефания 2:1, Иремия 8:10-12

+ 6:16 Иремия 18:15, Маттай 11:29

+ 6:17 Иремия 44:16

+ 6:19 Гыйбрәтле сүзләр 1:31

+ 6:20 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1, Ишагыйя 1:13, Амос 5:21, Малахи 1:10

+ 6:21 Яхәзкыл 3:20, Яхәзкыл 18:24

+ 6:22 Иремия 1:13, Иремия 50:41-43

+ 6:24 Ишагыйя 13:8, Иремия 4:31, Михә 4:9-10

+ 6:25 Зәбур 30:14, Иремия 20:3, Иремия 20:10, Иремия 46:5

+ 6:26 Амос 8:10, Зәкәрия 12:10, Иремия 48:8

* 6:27 Мәгъдән – биредә: казылма байлык, руда.

+ 6:27 Иремия 9:7, Иремия 1:18

* 6:29 Биредә борынгы ысул – кургаш кушып, мәгъдәннән саф көмеш аерып алу турында сүз бара.

+ 6:30 Ишагыйя 1:22, Ишагыйя 1:25, Яхәзкыл 22:19-20

+ 7:2 Иремия 19:14, Иремия 26:2

+ 7:3 Иремия 18:11, Иремия 26:13

+ 7:4 Ишагыйя 48:1, Михә 3:11

+ 7:5 Иремия 22:3

+ 7:7 Иремия 25:5

+ 7:9 Иремия 5:2, Һошея 4:2

+ 7:11 Маттай 21:13, Марк 11:17, Лүк 19:46

+ 7:13 Гыйбрәтле сүзләр 1:24, Ишагыйя 65:12, Ишагыйя 66:4

+ 7:15 IV Патшалар 17:6, IV Патшалар 17:23

+ 7:16 Чыгыш 32:10, Канун 9:14, Иремия 11:14, Иремия 14:11

* 7:18 Күк алиһәсе – Ашторет (Сүзлекне карагыз) исемле алиһә булса кирәк.

+ 7:20 II Елъязма 34:25

+ 7:21 Һошея 8:13

+ 7:22 I Патшалар 15:22

+ 7:23 Левиләр 26:12, Иремия 11:4, Канун 4:40, Канун 5:33, Канун 18:17

+ 7:24 Зәбур 80:11-12

+ 7:25 II Елъязма 36:15

+ 7:26 Иремия 16:12

+ 7:30 IV Патшалар 21:4-5, Иремия 32:34-35, Левиләр 15:31, II Елъязма 36:14, Яхәзкыл 5:11

* 7:31 Тофет – яһүдчә «яндыру урыны» мәгънәсендә.

+ 7:31 Ешуа 15:8, IV Патшалар 23:10, Иремия 19:2, Канун 12:31

+ 7:33 Канун 28:26, Ишагыйя 17:2

+ 7:34 Ачылыш 18:23, Левиләр 26:31, Иремия 16:9, Иремия 25:10

+ 8:2 Канун 4:19, Яхәзкыл 8:16, Иремия 9:22, Иремия 16:4, Иремия 25:33

+ 8:3 Әюб 3:21, Ачылыш 9:6

+ 8:7 Иремия 5:4

+ 8:8 Ишагыйя 10:1

+ 8:10 Канун 28:30

+ 8:11 Яхәзкыл 13:10, Михә 3:5

+ 8:12 Сефания 2:1, Иремия 6:12-15

+ 8:13 Ишагыйя 1:30

+ 8:14 Иремия 9:15, Иремия 23:15, Кайгы җыры 3:15

+ 8:15 Әюб 30:26, Иремия 14:19

+ 8:16 Әюб 39:20-25

+ 8:17 Саннар 21:6, Канун 32:24, Зәбур 57:5-6, Вәгазьче 10:11

* 8:19 Фөрьяд – ярдәм сорап ялвару.

+ 8:19 Михә 4:9, Канун 32:21

+ 8:21 Иремия 14:17

+ 8:22 Иремия 46:11

+ 9:1 Иремия 13:17, Кайгы җыры 1:2, Кайгы җыры 1:16

+ 9:2 Зәбур 54:8

+ 9:3 Зәбур 63:4, Хөкемчеләр 2:10, Әюб 18:21, Һошея 4:1, II Тессалуникәлеләргә хат 1:8

* 9:4 …һәммәсе үз туганының үкчәсенә баса… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Ягъкуб кебек, үз туганын алдый» дигәнне дә аңлатырга мөмкин. Биредә абыйсы Эсауны алдаган Ягъкуб турындагы хикәягә ишарә (карагыз: «Яратылыш», 27).

+ 9:4 Иремия 12:6, Михә 7:5

* 9:5-6 …хәлдән тайганчы гөнаһ кылалар да тәүбә итәргә көчләре калмый. Җәбер өстенә җәбер, мәкер өстенә мәкер! – Бу урын борынгы грек телендәге төп нөсхәгә нигезләнеп тәрҗемә ителде.

+ 9:7 Иремия 6:27

+ 9:8 Зәбур 27:3, Зәбур 61:5, Гыйбрәтле сүзләр 26:23, Михә 6:12

+ 9:9 Иремия 5:9, Иремия 5:29

+ 9:10 Йоил 1:19-20, Иремия 4:25

+ 9:11 Ишагыйя 25:2, Иремия 2:15, Иремия 34:22, Иремия 46:19

+ 9:15 Иремия 8:14, Иремия 23:15, Ачылыш 8:11

+ 9:16 Левиләр 26:33, Канун 28:64, Иремия 49:37

+ 9:17 Амос 5:16

+ 9:18 Иремия 14:17

+ 9:22 Иремия 8:2

+ 9:23 Гыйбрәтле сүзләр 3:5, Гыйбрәтле сүзләр 21:30

+ 9:24 Ягъкубтан хат 1:9, I Көринтлеләргә хат 1:31, II Көринтлеләргә хат 10:17

* 9:25 …йөрәкләре сөннәтләнмәгән… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: тәне генә сөннәтләнгән.

+ 9:26 Иремия 49:32, Канун 10:16, Иремия 4:4

+ 10:4 Ишагыйя 40:19-20, Ишагыйя 41:7

+ 10:5 Зәбур 113:12-15, Ишагыйя 46:7, Ишагыйя 41:23-24

+ 10:6 Чыгыш 15:11, Зәбур 85:8

+ 10:7 Иремия 5:22, Ачылыш 15:4

+ 10:9 III Патшалар 10:22

* 10:11 Яһүд телендәге төп нөсхәдә бу аять арамей телендә язылган.

+ 10:11 Зәбур 95:5

+ 10:12 Әюб 9:8, Зәбур 103:2, Зәбур 135:5, Гыйбрәтле сүзләр 3:19

+ 10:13 Әюб 38:22, Зәбур 134:7, Иремия 51:16

+ 10:14 Зәбур 96:7, Ишагыйя 42:17, Зәбур 134:17, Хабаккук 2:18-19, Римлыларга хат 1:25

+ 10:16 Саннар 18:20, Зәбур 15:5, Канун 32:9, Иремия 51:15-19

+ 10:19 Иремия 14:17, Иремия 30:12

+ 10:20 Иремия 4:20

+ 10:21 Яхәзкыл 34:2, Яхәзкыл 34:5-6

+ 10:22 Иремия 1:14, Яхәзкыл 26:7

+ 10:23 Гыйбрәтле сүзләр 16:1, Гыйбрәтле сүзләр 20:24, Даниил 5:23

+ 10:24 Зәбур 6:2, Зәбур 37:2

+ 10:25 Иремия 10:25, Ачылыш 16:1, Зәбур 13:4, Зәбур 78:6-7

+ 11:3 Канун 27:26

+ 11:4 Канун 4:20, III Патшалар 8:51, Левиләр 26:12, Иремия 7:22

+ 11:5 Чыгыш 3:8, Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3

+ 11:8 Левиләр 26:14-45, Канун 28:15-65

+ 11:9 Яхәзкыл 22:25

+ 11:10 Канун 31:16

+ 11:11 I Патшалар 8:18, Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Ишагыйя 1:15, Яхәзкыл 8:18, Михә 3:4

+ 11:12 Ишагыйя 57:13, Иремия 2:28

+ 11:13 Иремия 2:28

+ 11:14 Иремия 7:16, Иремия 14:11

* 11:15 Яһүд телендәге төп нөсхәдә соңгы ике юл бик үк анык түгел.

+ 11:15 Гыйбрәтле сүзләр 2:14, Гыйбрәтле сүзләр 10:23, Гыйбрәтле сүзләр 15:21, Ишагыйя 1:11-12

+ 11:16 Зәбур 51:10, Римлыларга хат 11:17

+ 11:17 Ишагыйя 5:2, Иремия 2:21

+ 11:19 Ишагыйя 53:7

+ 11:20 I Патшалар 16:7, Иремия 17:10, Иремия 20:12, Ачылыш 2:23, Иремия 15:15, Иремия 20:12

+ 11:21 Ишагыйя 30:10, Амос 2:11, Михә 2:6, Ешуа 21:18, Иремия 1:1

+ 12:1 Эзра 9:15, Даниил 9:7, Яхъя 17:25, Ачылыш 16:5, Әюб 12:6, Әюб 21:7, Зәбур 72:3, Зәбур 91:8, Гыйбрәтле сүзләр 24:19, Хабаккук 1:13, Малахи 3:15

+ 12:2 Ишагыйя 29:13

+ 12:3 Зәбур 16:3, Зәбур 138:1

* 12:4 Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай.

+ 12:4 Ишагыйя 40:24, Иремия 9:10, Иремия 23:10, Йоил 1:10, Римлыларга хат 8:22, Иремия 4:25, Һошея 4:3

+ 12:6 Иремия 9:4, Гыйбрәтле сүзләр 26:25

+ 12:9 Ишагыйя 46:11, Ишагыйя 56:9, Яхәзкыл 39:17, Ачылыш 19:17-18

+ 12:10 Ишагыйя 5:1-2

+ 12:13 Канун 28:38, Михә 6:15

+ 12:14 Яхәзкыл 25

+ 12:15 Иремия 48:47, Иремия 49:6

+ 12:16 Иремия 4:2

+ 13:1 Чыгыш 28:39, Левиләр 16:4

+ 13:13 Ишагыйя 51:17

+ 13:14 Зәкәрия 11:6

+ 13:16 Ишагыйя 5:30, Ишагыйя 8:22, Амос 8:9, Яхъя 11:10, Яхъя 12:35

+ 13:17 Иремия 9:1, Зәкәрия 10:3, Зәкәрия 13:7

+ 13:18 IV Патшалар 24:12, Иремия 22:26, Әюб 19:9, Иремия 13:18, Кайгы җыры 5:16

+ 13:20 Иремия 1:14, Иремия 6:22

+ 13:21 Ишагыйя 13:8, Иремия 4:31, Михә 4:9-10

+ 13:22 Иремия 5:19

+ 13:24 Зәбур 1:4, Зәбур 82:14

+ 13:25 Әюб 20:29

+ 13:26 Ишагыйя 47:3, Нахум 3:5, Хабаккук 2:16

+ 13:27 Иремия 5:8, Ишагыйя 1:16

+ 14:2 Ишагыйя 3:25

+ 14:4 Иремия 3:3, Йоил 1:11

+ 14:7 Зәбур 24:11, Зәбур 78:9

+ 14:8 Зәбур 70:5, Иремия 17:13

+ 14:10 Һошея 8:13, Һошея 9:9

+ 14:11 Иремия 7:16, Иремия 11:14

+ 14:12 Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Ишагыйя 1:15, Михә 3:4, Иремия 6:20, Канун 32:24, Иремия 16:4, Иремия 24:10, Иремия 32:24, Яхәзкыл 5:17, Яхәзкыл 14:21

+ 14:13 Ишагыйя 28:15, Иремия 5:12

* 14:14 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

+ 14:14 Иремия 5:31, Яхәзкыл 13:6, Марк 13:6

+ 14:15 Канун 18:20

* 14:16 Җәсәд – гәүдә.

+ 14:16 Зәбур 78:3

+ 14:17 Иремия 13:17, Иремия 8:21

* 14:18 Яһүд телендә әлеге җөмлә «Пәйгамбәрләр вә руханилар үзләре белмәгән җиргә баралар» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 14:18 Яхәзкыл 7:15

+ 14:19 Кайгы җыры 5:22, Иремия 8:15

+ 14:20 Зәбур 105:6, Даниил 9:5, Даниил 9:8

+ 14:21 Левиләр 26:42

+ 14:22 Левиләр 26:4, Яхәзкыл 34:26, Зәкәрия 10:1

+ 15:1 Чыгыш 32:11-14, I Патшалар 7:10, Зәбур 98:6

+ 15:2 Иремия 43:11, Зәкәрия 11:9, Ачылыш 13:10

+ 15:3 Левиләр 26:16-22, Ачылыш 6:8

+ 15:4 IV Патшалар 21:3-7, IV Патшалар 21:11, Иремия 34:17

+ 15:5 Ишагыйя 51:19, Нахум 3:7

+ 15:9 I Патшалар 2:5, Амос 8:9

+ 15:10 Әюб 3:3, Иремия 20:14, Чыгыш 22:25

+ 15:13 Иремия 17:2

+ 15:14 Иремия 16:13, Канун 32:22

+ 15:15 Иремия 11:20, Зәбур 68:8

+ 15:16 Яхәзкыл 3:1-3, Ачылыш 10:9-10, Зәбур 118:111, Зәбур 118:162

+ 15:17 Кайгы җыры 3:28

+ 15:18 Иремия 30:12, Әюб 6:15

+ 15:20 Ишагыйя 50:7, Иремия 1:18, Яхәзкыл 3:8-9, Иремия 1:8

+ 16:4 Иремия 8:2, Иремия 25:33, Иремия 14:12, Яхәзкыл 5:17, Яхәзкыл 14:21, Канун 28:26

+ 16:5 Яхәзкыл 24:16

+ 16:6 Левиләр 19:28, Канун 14:1

+ 16:9 Ишагыйя 24:8, Иремия 7:34, Яхәзкыл 26:13, Һошея 2:11, Амос 8:10, Ачылыш 18:23

+ 16:10 Иремия 5:19

+ 16:11 Канун 29:24-26, Иремия 22:9

+ 16:12 Иремия 7:26

+ 16:13 Канун 4:28, Канун 28:36

+ 16:15 Иремия 23:7-8

+ 16:16 Хабаккук 1:14-15

+ 16:17 II Елъязма 16:9, Зәбур 89:8, Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Иремия 32:19

+ 16:18 Ишагыйя 40:2, Ачылыш 18:6

+ 16:19 Зәбур 27:7, Зәбур 31:3, Иремия 17:17, Амос 2:4

+ 16:20 Ишагыйя 37:19, I Көринтлеләргә хат 8:4

* 17:1 …мәзбәхләренең мөгезенә… – Корбан китерә торган мәзбәхләрнең һәр дүрт почмагында мөгез сыман чыгынты булган (карагыз: «Чыгыш», 27:2).

+ 17:1 Әюб 19:24, Чыгыш 27:2

+ 17:2 Канун 16:21, Иремия 15:13

+ 17:4 Канун 32:22

+ 17:5 Зәбур 117:8, Зәбур 145:3, Ишагыйя 31:3

+ 17:6 Иремия 48:6

+ 17:7 Зәбур 70:5

+ 17:8 Зәбур 1:3

+ 17:10 I Елъязма 28:9, I Елъязма 29:17, Зәбур 25:2, Гыйбрәтле сүзләр 17:3, Иремия 32:19

+ 17:11 Зәбур 38:7

+ 17:13 Зәбур 70:5, Иремия 14:18, Зәбур 35:10, Иремия 2:13, Яхъя 4:10

+ 17:15 Ишагыйя 5:19

* 17:16 Яһүд телендә әлеге юл «Афәт аркасында ашыкмадым мин Синең арттан» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 17:17 Иремия 16:19

+ 17:18 Зәбур 34:4, Зәбур 39:15

+ 17:21 Нәхәмия 13:15

+ 17:22 Чыгыш 20:8

+ 17:25 Иремия 22:4

+ 17:26 Левиләр 7:12, II Елъязма 33:16

+ 17:27 Яхәзкыл 20:48, Һошея 8:14, Амос 2:5

+ 18:1 Зәкәрия 11:13

+ 18:3 Маттай 27:9-10

+ 18:6 Әюб 10:9, Әюб 33:6, Ишагыйя 29:16, Ишагыйя 45:9, Ишагыйя 64:8, Римлыларга хат 9:20-24

+ 18:7 Иремия 1:10, Иремия 31:28, Иремия 42:10

+ 18:8 Чыгыш 32:14, II Патшалар 24:16, Яхәзкыл 18:21, Юныс 3:10

+ 18:10 I Патшалар 2:30

+ 18:11 Иремия 36:3, Юныс 3:8, Иремия 7:3, Иремия 26:13

+ 18:12 Иремия 2:25

* 18:14 Яһүд телендәге төп нөсхәдә әлеге урын бик үк анык түгел.

+ 18:15 Иремия 2:31, Иремия 6:16

+ 18:16 Иремия 25:9, Левиләр 26:32

+ 18:17 Һошея 13:15

+ 18:18 Иремия 11:19

+ 18:20 Зәбур 34:12, Гыйбрәтле сүзләр 17:13, Зәбур 118:85

+ 18:21 Зәбур 108:9-10

+ 18:22 Зәбур 139:6

+ 18:23 Зәбур 63:3, Нәхәмия 4:5, Зәбур 68:28

+ 19:1 Иремия 18:2

+ 19:2 Ешуа 15:8, IV Патшалар 23:10, Иремия 7:31-32

+ 19:3 I Патшалар 3:11, IV Патшалар 21:12

+ 19:4 IV Патшалар 21:16, IV Патшалар 24:4, Иремия 2:34

+ 19:5 Левиләр 18:21, Канун 12:31

+ 19:7 Канун 28:26, Иремия 7:33

+ 19:8 Сефания 2:15

+ 19:9 Левиләр 26:29, Канун 28:53, Кайгы җыры 2:20, Кайгы җыры 4:10, Яхәзкыл 5:10

+ 19:11 Зәбур 2:9, Ишагыйя 30:14, Иремия 7:32

+ 19:13 Канун 4:19, Иремия 32:29, Сефания 1:5

+ 19:14 Иремия 7:2, Иремия 26:2

+ 20:2 Иремия 29:26

* 20:3 Магор-Миссабиб – яһүдчә «һәр тарафтан дәһшәт яный!» мәгънәсендә.

+ 20:3 Иремия 6:25

+ 20:5 IV Патшалар 24:13-14

+ 20:6 Иремия 14:14

+ 20:7 Яхәзкыл 14:9, Зәбур 118:50, Кайгы җыры 3:14

+ 20:9 Әюб 32:20, Зәбур 38:3, Иремия 6:11

+ 20:10 Иремия 6:25, Иремия 46:5

+ 20:11 Иремия 1:8, Иремия 23:40

+ 20:12 I Патшалар 16:7, Иремия 11:20, Ачылыш 2:23, Иремия 15:15

+ 20:13 Зәбур 108:30-31

+ 20:14 Әюб 3:3, Иремия 15:10

+ 20:16 Яратылыш 19:24-25

+ 20:17 Әюб 3:10-11

+ 20:18 Әюб 3:20

* 21:1-3 Нәбухаднессар – б. э. к. 605–562 нче елларда Бабил империясендә хакимлек иткән мәшһүр патша; русчасы: Навуходоносор.

+ 21:1 Иремия 38:1, IV Патшалар 25:18, Иремия 29:25, Иремия 37:3, Иремия 52:24

+ 21:2 IV Патшалар 25:1, Зәбур 104:2

+ 21:5 Яхәзкыл 20:33

+ 21:7 Иремия 37:17, Иремия 39:5, Иремия 52:9, Канун 28:50, Яхәзкыл 5:11

+ 21:8 Канун 30:15

+ 21:9 Иремия 38:2, Иремия 39:18, Иремия 45:5

+ 21:10 II Елъязма 36:19

+ 21:11 Ишагыйя 1:17, Михә 6:8, Зәкәрия 7:9-10, Иремия 4:4

* 21:12 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 21:13 Иремия 49:4

+ 21:14 Яхәзкыл 20:47

+ 22:3 Ишагыйя 1:17, Иремия 7:5-6, Иремия 21:12

+ 22:4 Иремия 17:25

+ 22:5 Иремия 44:6, Иремия 49:13

+ 22:7 Ишагыйя 37:24, Иремия 6:6

+ 22:8 Левиләр 26:32, III Патшалар 9:8, II Елъязма 7:21

+ 22:9 Канун 29:24-26, Иремия 16:11

+ 22:10 II Елъязма 35:24-25

* 22:11 Шаллум – Яһүәхәз патшаның икенче исеме (карагыз: «IV Патшалар», 23:31).

+ 22:12 IV Патшалар 23:34

+ 22:13 Левиләр 19:13, Канун 24:15, Хабаккук 2:12

+ 22:15 IV Патшалар 23:25, Ишагыйя 3:10

* 22:16 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 22:16 Гыйбрәтле сүзләр 31:9

+ 22:18 IV Патшалар 23:36

+ 22:19 Иремия 36:30

+ 22:20 Саннар 27:12, Канун 32:49

+ 22:23 Иремия 4:31

* 22:24 Яһояхин – яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Көнья (Яһояхинның икенче исеме).

+ 22:24 Ишагыйя 49:18, Яхәзкыл 5:11, Сефания 2:9, Римлыларга хат 14:11, Эстер 8:8, Җырлар җыры 8:6, Хәггәй 2:23, IV Патшалар 24:8-12, Иремия 24:1

+ 22:26 IV Патшалар 24:12, Иремия 13:18

+ 22:28 Иремия 48:38

* 22:29 Әй җир… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Әй җир, җир, җир.

+ 22:29 Ишагыйя 1:2

+ 22:30 Иремия 36:30

+ 23:1 Яхәзкыл 34:1-10, Зәкәрия 11:16-17

+ 23:3 Канун 30:3, Иремия 32:37, Яхәзкыл 34:13

+ 23:4 Иремия 3:15

+ 23:5 Һошея 3:5, Яхәзкыл 34:23

+ 23:6 Иремия 32:37, Яхәзкыл 28:26, Иремия 33:14-16

+ 23:8 Иремия 16:14-15

+ 23:11 Иремия 6:13, Иремия 7:30, Иремия 32:34, Сефания 3:4

+ 23:12 Зәбур 34:6, Зәбур 72:18, Гыйбрәтле сүзләр 4:19

+ 23:13 Иремия 2:8

+ 23:14 Иремия 29:23, Яхәзкыл 13:22, Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Ишагыйя 1:10, Яхәзкыл 16:46

+ 23:15 Иремия 8:14, Иремия 9:15, Ачылыш 8:11

+ 23:16 Яхәзкыл 13:2

+ 23:17 Иремия 6:14, Яхәзкыл 13:10, Михә 3:5

+ 23:18 Әюб 15:8

+ 23:19 III Патшалар 19:11, Яхәзкыл 1:4

+ 23:20 Иремия 30:23-24

+ 23:21 Иремия 5:31, Иремия 14:14, Яхәзкыл 13:6

+ 23:23 Зәбур 138:7-12

+ 23:24 Ишагыйя 66:1

+ 23:25 Канун 13:1, Зәкәрия 10:2

+ 23:27 Хөкемчеләр 3:27

+ 23:30 Канун 18:20, Иремия 14:15, Яхәзкыл 13:8

+ 23:32 Михә 3:5

* 23:33 …вәхи… йөк… – биредә сүз уйнату: яһүд телендә әлеге сүзләрнең язылышы бертөрле.

+ 23:40 Иремия 20:11

+ 24:1 Амос 8:1, Михә 7:1, IV Патшалар 24:12-15, Яхәзкыл 17:12

+ 24:2 Иремия 29:16

+ 24:6 Иремия 31:28, Иремия 42:10

+ 24:7 Канун 30:6, Иремия 32:39

+ 24:8 Иремия 21:1

+ 24:9 Канун 28:37

+ 24:10 Иремия 14:12, Яхәзкыл 5:17, Яхәзкыл 14:21

+ 25:1 IV Патшалар 24:1, Иремия 36:1, Даниил 1:1

+ 25:3 Иремия 1:2, Иремия 7:13, Иремия 26:5

+ 25:4 II Елъязма 24:19

+ 25:5 Иремия 7:7

+ 25:6 Чыгыш 20:3-4

+ 25:9 Иремия 1:15, Иремия 27:6, Иремия 43:10, Иремия 18:16

+ 25:10 Вәгазьче 12:4, Иремия 7:34

+ 25:11 Иремия 29:10, Даниил 9:2, Зәкәрия 1:12, Зәкәрия 7:5

+ 25:13 Иремия 46

+ 25:14 Иремия 27:7, Иремия 50:9, Иремия 51:28

+ 25:15 Зәбур 74:8, Ишагыйя 51:17, Убадия 1:16, Ачылыш 14:10

+ 25:16 Иремия 47:6

+ 25:17 Ишагыйя 51:22, Нахум 3:11

+ 25:19 Иремия 46:25

+ 25:20 Яратылыш 22:21, Әюб 1:1, Кайгы җыры 4:21, Иремия 47:1

+ 25:21 Иремия 48

+ 25:22 Ишагыйя 23:1, Иремия 27:3, Иремия 47:4

+ 25:23 Яратылыш 22:21, Ишагыйя 21:13, Иремия 49:8

+ 25:25 Иремия 49:34-39

* 25:26 Шешах – әлеге исем биредә Бабилне аңлата.

+ 25:27 Яхәзкыл 38:21

+ 25:28 Иремия 49:12

+ 25:29 I Петердән хат 4:17, Яхәзкыл 38:22

+ 25:30 Йоил 3:16, Амос 1:2

+ 25:32 Иремия 23:19, Иремия 30:23

+ 25:33 Ишагыйя 66:16, Иремия 8:2, Иремия 16:4

+ 25:34 Иремия 4:8

+ 26:1 IV Патшалар 23:36

+ 26:2 Иремия 7:2, Иремия 19:14, Канун 4:2, Ачылыш 22:18

+ 26:3 Иремия 18:8, Иремия 36:3, Юныс 3:10

+ 26:4 Левиләр 26:14, Канун 28:15

+ 26:5 Иремия 25:3-4

+ 26:10 Иремия 36:10

+ 26:13 Иремия 7:3, Иремия 18:11, Канун 30:2-3, Юныс 3:10

+ 26:14 Ешуа 9:25

+ 26:17 Рәсүлләр 5:34

* 26:18 Карагыз: «Михә», 3:12.

+ 26:18 Михә 3:12

+ 26:19 II Елъязма 32:26, Чыгыш 32:14

+ 26:20 Ешуа 9:17, I Патшалар 7:1

+ 26:21 IV Патшалар 23:36

+ 26:22 Иремия 36:12, Иремия 36:25

+ 26:24 IV Патшалар 22:12

* 27:1 Сәдыкыйя – яһүд телендәге кайбер чыганакларда «Яһоякыйм» дип язылган.

+ 27:1 IV Патшалар 24:18

+ 27:2 Иремия 28:10

+ 27:3 Иремия 25:21-22

+ 27:5 Ишагыйя 45:12, Даниил 4:14

+ 27:6 Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Иремия 25:9, Иремия 43:10, Даниил 2:38, Даниил 4:19

+ 27:7 Иремия 52:31, Иремия 25:12-14

+ 27:8 Иремия 28:10, Яхәзкыл 34:27, Иремия 14:20

+ 27:9 Иремия 29:8

+ 27:10 Иремия 5:31

+ 27:12 Иремия 38:17

+ 27:13 Иремия 14:12

+ 27:16 Иремия 28:3

* 27:19-21 Диңгез – Раббы йорты ишегалдындагы «диңгез» дип аталган бассейн.

+ 27:19 IV Патшалар 24:14-15

+ 27:22 IV Патшалар 25:13, Эзра 1:7, Иремия 29:10

+ 28:1 IV Патшалар 24:18, Ешуа 9:3, Ешуа 21:17

+ 28:2 Канун 28:48, Иремия 27:8

+ 28:3 Иремия 27:16

+ 28:9 Иремия 6:14, Канун 18:22

+ 28:10 Иремия 27:2

+ 28:14 Иремия 27:6

+ 28:15 Иремия 29:31-32

+ 29:1 Яхәзкыл 8:1

+ 29:2 IV Патшалар 24:12, Иремия 24:1

+ 29:7 Эзра 6:10, I Тимутәйгә хат 2:1-2

+ 29:8 Иремия 27:9, Иремия 27:15

+ 29:9 Иремия 5:31

+ 29:10 Иремия 25:11-12, Даниил 9:2, Зәкәрия 1:12, II Елъязма 36:22, Эзра 1:1

+ 29:12 III Патшалар 8:48, II Елъязма 6:38, Даниил 9:3

+ 29:13 I Елъязма 28:9, II Елъязма 15:2, Ишагыйя 55:6

+ 29:14 Канун 4:29, Канун 30:3

+ 29:16 Иремия 24:3, Иремия 24:8

+ 29:18 Иремия 14:12, Иремия 15:4, Иремия 18:16

+ 29:19 II Елъязма 24:19, Иремия 25:4

+ 29:21 Иремия 5:31

+ 29:22 Ишагыйя 65:15

+ 29:23 Иремия 23:14

+ 29:24 IV Патшалар 25:18, Иремия 21:1

+ 29:26 IV Патшалар 9:11, Һошея 9:7, Иремия 20:2

+ 29:31 Иремия 28:15-16

+ 30:2 Иремия 36:2, Хабаккук 2:2, Зәкәрия 5:1

+ 30:3 Канун 30:3, Иремия 29:14, Иремия 12:15, Яхәзкыл 20:42

+ 30:6 Ишагыйя 13:8, Йоил 2:6, Нахум 2:10

+ 30:7 Йоил 2:11, Сефания 1:14, Даниил 12:1

+ 30:8 Иремия 2:20, Иремия 27:8, Яхәзкыл 34:27

+ 30:9 Яхәзкыл 23:5, Яхәзкыл 34:23-24, Яхәзкыл 37:24

+ 30:10 Ишагыйя 41:8, Левиләр 26:6, Иремия 46:27, Яхәзкыл 39:26, Михә 4:4

+ 30:11 Иремия 46:27-28

+ 30:12 Иремия 15:18

+ 30:16 Ишагыйя 33:1

+ 30:17 Иремия 3:22, Иремия 33:6, Һошея 6:1

+ 30:19 Яхәзкыл 36:10

+ 30:22 Левиләр 26:12

+ 30:23 III Патшалар 19:11, Яхәзкыл 1:4

+ 30:24 Иремия 23:19-20

+ 31:3 Канун 7:8, Малахи 1:2

+ 31:4 Чыгыш 15:20

+ 31:5 Ишагыйя 65:21

+ 31:6 Ишагыйя 2:3

+ 31:8 Иремия 3:18

+ 31:9 Иремия 50:4, Чыгыш 4:22, Һошея 11:1, Малахи 1:6

+ 31:10 Ишагыйя 40:11

+ 31:11 Чыгыш 13:13, Левиләр 25:49, Ишагыйя 49:24

+ 31:12 Ишагыйя 58:11

+ 31:13 Зәбур 29:12

* 31:15 Рахилә – Ягъкубның хатыны, Йосыф белән Беньяминнең анасы. Биредә әлеге исем бөтен Исраилне белдерә.

+ 31:15 Маттай 2:18

+ 31:18 Кайгы җыры 5:21

+ 31:20 Чыгыш 4:22, Һошея 11:1, Малахи 1:6

* 31:22 …хатын-кыз ирне яклый. – Әлеге катлаулы урынны тәрҗемә итүнең бер мөмкинлеге.

+ 31:22 Иремия 49:4

+ 31:23 Иремия 29:14, Зәбур 121:6

+ 31:27 Ишагыйя 49:19, Яхәзкыл 36:11, Зәкәрия 2:4, Зәкәрия 10:8

+ 31:28 Иремия 1:10, Иремия 18:7, Иремия 24:6, Иремия 42:10

+ 31:29 Кайгы җыры 5:7, Яхәзкыл 18:2-4

+ 31:30 Канун 24:16

+ 31:31 Лүк 22:20, II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 31:32 Иремия 3:14

+ 31:33 Иремия 32:40, Яхәзкыл 37:26, Канун 6:6, Ишагыйя 51:7, Римлыларга хат 2:15-16, Левиләр 26:12

+ 31:34 Һошея 2:20, Ишагыйя 43:25, Гыйбриләргә хат 8:8-12, Гыйбриләргә хат 10:16-17

+ 31:35 Яратылыш 1:16, Әюб 38:33, Ишагыйя 51:15

+ 31:36 Иремия 33:20-26

+ 31:37 Иремия 33:26, Римлыларга хат 11:1

+ 31:38 Нәхәмия 3:1, IV Патшалар 14:13

* 31:39 Шәһәр чиге… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: үлчәү бавы.

+ 31:40 Иремия 7:31-32, II Елъязма 23:15, Нәхәмия 3:28

+ 32:1 IV Патшалар 24:18

+ 32:2 IV Патшалар 25:1, Нәхәмия 3:25

+ 32:5 Иремия 21:10, Иремия 34:3, Иремия 38:3

+ 32:7 Иремия 22:11, Ешуа 21:18, Иремия 1:1, Левиләр 25:25, Саннар 27:11

+ 32:8 Левиләр 25:25, Саннар 27:11, Рут 4:4

* 32:9 Шәкыл – 10 гр.

+ 32:12 Иремия 36:4, Иремия 43:3, Иремия 45:1

+ 32:17 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Маттай 19:26

+ 32:18 Чыгыш 20:5, Чыгыш 34:7, Канун 5:9

+ 32:19 II Елъязма 16:9, Иремия 16:17, Иремия 17:10

+ 32:20 Зәбур 134:9

+ 32:21 Чыгыш 6:6, Канун 4:34

+ 32:22 Чыгыш 3:8, Канун 26:15

+ 32:23 Даниил 9:10-14

+ 32:24 Иремия 14:12, Яхәзкыл 5:17

+ 32:26 Яратылыш 18:14

+ 32:29 II Елъязма 36:19, Иремия 21:10, Иремия 19:13, Сефания 1:5

+ 32:30 Иремия 3:25

+ 32:32 Иремия 2:26

+ 32:34 IV Патшалар 21:4-5, Иремия 7:30-31, Иремия 23:11

+ 32:35 Левиләр 18:21, Канун 18:10, Канун 12:31

+ 32:36 Иремия 21:10

+ 32:37 Канун 30:3, Ишагыйя 11:12, Яхәзкыл 11:17, Сефания 3:20, Иремия 23:6, Яхәзкыл 28:26

+ 32:38 Левиләр 26:12

+ 32:39 Яхәзкыл 11:19

+ 32:40 Ишагыйя 55:3, Иремия 31:33, Яхәзкыл 16:60

+ 32:41 Ишагыйя 62:5, Сефания 3:17, Канун 28:63

+ 32:42 Зәкәрия 8:15

+ 32:44 Иремия 29:14

+ 33:1 Иремия 32:2

+ 33:3 Ишагыйя 48:6

+ 33:4 Канун 31:17

+ 33:6 Иремия 3:22, Иремия 30:17, Һошея 6:1

+ 33:7 Иремия 29:14

+ 33:8 Левиләр 16:30, Яхәзкыл 36:25, Зәкәрия 13:1

+ 33:10 Иремия 32:43

+ 33:11 Иремия 7:34, Иремия 16:9, Зәбур 105:1

+ 33:15 Һошея 3:5, Яхәзкыл 34:23

+ 33:16 Иремия 32:37, Яхәзкыл 28:26, Иремия 23:5-6

+ 33:17 II Патшалар 7:16

+ 33:19 Яратылыш 8:22

+ 33:21 Зәбур 88:34

+ 33:22 Яратылыш 15:5, Яратылыш 22:17, III Патшалар 4:20

+ 33:25 Зәбур 73:17, Зәбур 103:19

+ 33:26 Иремия 31:37, Иремия 29:14

+ 34:1 IV Патшалар 25:1, Иремия 39:1, Иремия 52:4

+ 34:2 IV Патшалар 24:18, Иремия 32:1, Иремия 21:10

+ 34:3 Иремия 32:3-5

+ 34:5 Иремия 38:20, Иремия 39:7, II Елъязма 16:14

+ 34:7 Ешуа 10:3, Ешуа 10:10

* 34:9 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы; тамыры Гыйбер дигән кеше исеменнән алынган (карагыз: «Яратылыш», 10:21).

+ 34:9 Левиләр 25:39-46

+ 34:13 Чыгыш 20:2, Левиләр 26:13

+ 34:14 Чыгыш 21:2, Канун 15:12

+ 34:17 Иремия 14:12, Иремия 15:4

* 34:18-19 …икегә ярган бозау арасыннан чыгып, аны расладылар… – Карагыз: «Яратылыш», 15:9-10, 17.

+ 34:20 Канун 28:26, Иремия 7:33

+ 34:21 Иремия 37:5, Иремия 37:11

+ 34:22 Иремия 37:8, Иремия 4:7

+ 35:1 IV Патшалар 23:36, Иремия 25:1

+ 35:2 I Елъязма 2:55, I Елъязма 9:26, I Елъязма 9:33

+ 35:6 IV Патшалар 10:15, IV Патшалар 10:23

+ 35:11 IV Патшалар 24:1, Иремия 46:2

+ 35:15 Чыгыш 20:3, Иремия 18:11, Иремия 25:5

+ 35:17 Ишагыйя 50:2

+ 36:1 IV Патшалар 24:1, Иремия 25:1, Иремия 45:1

+ 36:2 Иремия 30:1, Хабаккук 2:2, Зәкәрия 5:1, Иремия 1:2

+ 36:3 Яхәзкыл 12:3, Иремия 18:11, Иремия 26:3, Юныс 3:10

+ 36:4 Иремия 32:12

+ 36:9 Эзра 8:21, II Елъязма 20:3, Юныс 3:5

+ 36:10 Иремия 26:10, I Елъязма 9:26, I Елъязма 9:33

+ 36:12 Иремия 26:22

+ 36:22 Амос 3:15

* 36:24 …киемнәрен дә ертмады… – Киемнәрен ертып, кешеләр үкенү һәм кайгыруны белдергәннәр.

+ 36:24 Ешуа 7:6

+ 36:26 Иремия 26:20-23

+ 36:29 Иремия 26:9

+ 36:30 Иремия 22:30, IV Патшалар 22:19

+ 37:1 IV Патшалар 24:17, Яхәзкыл 17:13

+ 37:2 II Елъязма 36:12

+ 37:3 Иремия 38:1, Иремия 21:1

+ 37:4 Иремия 32:2

+ 37:5 Иремия 34:21

+ 37:6 Кайгы җыры 4:17

+ 37:8 Иремия 34:22

+ 37:13 Зәкәрия 14:10, Иремия 38:19

+ 37:15 Иремия 38:6

+ 37:17 Иремия 21:7

+ 37:19 Иремия 28:2

+ 37:21 Иремия 32:2, Иремия 38:9, Иремия 52:6

+ 38:1 Иремия 37:3, Иремия 21:1

+ 38:2 Канун 30:15, Иремия 21:9

+ 38:3 Иремия 32:3

+ 38:4 Иремия 26:11, Иремия 37:15

+ 38:5 II Патшалар 3:39

+ 38:6 Яратылыш 37:24, Зәкәрия 9:11, Зәбур 68:15

+ 38:7 Иремия 39:16, Рәсүлләр 8:27, Иремия 37:13

+ 38:9 Иремия 52:6

+ 38:17 Иремия 27:12

+ 38:18 Иремия 21:10

+ 38:19 Иремия 37:13

+ 38:20 Иремия 34:5

+ 38:22 Иремия 38:6

+ 38:23 Иремия 39:6

+ 38:26 Иремия 37:20

• 39:1 IV Патшалар 25:1-21, Иремия 52:4-16

+ 39:1 Канун 28:52

+ 39:2 Иремия 1:3

+ 39:5 Ешуа 5:10, Саннар 34:11, IV Патшалар 23:33, Иремия 21:7

+ 39:7 Иремия 34:4-5

+ 39:8 Иремия 21:10, Яхәзкыл 16:41, Нәхәмия 1:3

+ 39:9 Иремия 40:1, Иремия 52:12

+ 39:14 IV Патшалар 22:12, Иремия 26:24, Иремия 40:5

* 39:15 Хронология буенча 39:15-18 дәге вакыйга 38:13 тәге хәлләрдән соң дәвам итә.

+ 39:15 Иремия 32:2, Иремия 33:1

+ 39:16 Иремия 38:7

+ 39:17 Иремия 22:25

+ 39:18 Иремия 21:9

+ 40:1 Иремия 39:11, Ешуа 18:25, Иремия 31:15

+ 40:2 Канун 29:24-28

+ 40:3 Иремия 44:23, Даниил 9:10-12

+ 40:5 IV Патшалар 22:12

+ 40:6 Ешуа 18:26

• 40:7 IV Патшалар 25:22-26

+ 40:7 IV Патшалар 22:12, Иремия 39:14, Иремия 40:5

+ 40:8 Ешуа 18:26

+ 40:13 Иремия 40:8, Иремия 42:1, Иремия 43:2

+ 41:1 Ешуа 18:26, Иремия 40:14

+ 41:2 IV Патшалар 25:25

* 41:5 …сакаллары кырылган, киемнәре ерткаланган, тәннәре җәрәхәт белән капланган… – Тирән кайгыны белдерүче билгеләр.

+ 41:5 Ешуа 17:7, Ешуа 18:1, III Патшалар 16:24

* 41:9 …бик зур… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай.

+ 41:9 III Патшалар 15:16

+ 41:11 Иремия 40:15

+ 41:12 II Патшалар 2:13

+ 41:15 Иремия 40:14

* 42:1 Азария – борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә: Язания.

+ 42:1 Иремия 40:13

+ 42:2 I Патшалар 7:8, I Патшалар 12:19

+ 42:5 Яратылыш 31:50, Хөкемчеләр 11:10

+ 42:6 Иремия 7:23

+ 42:10 Иремия 24:6, Иремия 31:28

+ 42:14 Иремия 4:19, Иремия 43:7

+ 42:16 Яхәзкыл 11:8

+ 43:2 Иремия 40:13, Иремия 42:1, Иремия 42:19

+ 43:3 Иремия 32:12

+ 43:6 Иремия 39:10, Иремия 40:7, Иремия 40:5

+ 43:7 Иремия 2:16

+ 43:10 Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Иремия 25:9, Иремия 27:6

+ 43:11 Иремия 44:13, Иремия 15:2, Зәкәрия 11:9, Ачылыш 13:10

+ 43:12 Иремия 46:25, Яхәзкыл 30:13

* 43:13 Кояш йорты – әлеге йорт Он (грекча: Гелиополис) шәһәрендә урнашып, анда мисырлыларның кояш илаһы Рага сәҗдә кылу үзәге булган.

+ 44:1 Иремия 43:8, Иремия 46:14

+ 44:3 Канун 16:14, Иремия 19:4

+ 44:4 II Елъязма 36:15-16

+ 44:9 III Патшалар 11:8, IV Патшалар 11:1

+ 44:12 Иремия 42:15-17

+ 44:13 Иремия 43:11

+ 44:16 Иремия 6:17, Иремия 42:13-14

+ 44:17 Иремия 19:13

+ 44:22 Яхәзкыл 8:6, IV Патшалар 22:19

+ 44:23 Иремия 40:3

+ 44:27 Иремия 31:28

+ 44:28 Яхәзкыл 6:8

+ 44:30 Иремия 46:17, Яхәзкыл 30:21

+ 45:1 Иремия 32:12, IV Патшалар 24:1, Иремия 36:1, Иремия 36:23

+ 45:2 Иремия 36:26

+ 45:5 Иремия 21:9, Иремия 39:18

+ 46:1 Иремия 25:13

+ 46:2 Ишагыйя 19:1, Яхәзкыл 29:1, Йоил 3:19, IV Патшалар 23:29, II Елъязма 35:20, Иремия 25:1, Иремия 36:1, Иремия 45:1

+ 46:5 Иремия 6:25, Иремия 20:10

* 46:9 Пут, Луд – Мисыр ягында сугышкан илләр.

* 46:9 Яугир – сугышчы.

+ 46:10 Ишагыйя 13:19, Йоил 1:15, Сефания 1:7, Ишагыйя 1:24, Канун 32:42, Иремия 46:2

+ 46:11 Иремия 8:22, Яхәзкыл 30:21

+ 46:12 Нахум 2:5

+ 46:14 Иремия 2:16, Иремия 44:1, Яхәзкыл 30:13

* 46:15 Апис – Птах исемле илаһны гәүдәләндергән, Мемфис халкы табынган изге үгез сыны. Бу урын борынгы грек телендәге тәрҗемәгә нигезләнеп эшләнде.

+ 46:16 Левиләр 26:37

+ 46:17 Ишагыйя 30:7

+ 46:18 Иремия 4:2, Хөкемчеләр 4:6, III Патшалар 18:42, Иремия 48:15

+ 46:19 Яхәзкыл 29:12, Яхәзкыл 30:23, Иремия 2:15, Иремия 9:11, Иремия 44:1

+ 46:20 Һошея 10:11

+ 46:24 Иремия 1:14-15

* 46:25 Фива – көньяк Мисырда урнашкан бу шәһәр яһүд текстында Но дип бирелгән.

+ 46:25 Яхәзкыл 30:14, Нахум 3:8, Иремия 25:19

+ 46:26 Ишагыйя 19:22, Яхәзкыл 29:13

+ 46:27 Ишагыйя 41:8, Иремия 30:10, Левиләр 26:6, Яхәзкыл 39:26, Михә 4:4

+ 46:28 Иремия 30:10-11

+ 47:1 Ишагыйя 14:29, Иремия 25:20, Яхәзкыл 25:15, Йоил 3:4, Амос 1:6, Сефания 2:4, Зәкәрия 9:5

+ 47:2 Иремия 1:14, Яхәзкыл 26:7

* 47:4 Кәфтур – Крит утравы.

+ 47:4 Ишагыйя 23:1, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:4, Яратылыш 10:14, Амос 9:7

* 47:5 Кайгы билгесе итеп үз-үзеңне җәрәхәтләү турында сүз бара.

* 47:6 Пелештиләр сүзе булса кирәк.

+ 47:6 Канун 32:41, Иремия 25:16

+ 47:7 Яхәзкыл 14:17

+ 48:1 Ишагыйя 15:1, Ишагыйя 25:10, Иремия 25:21, Яхәзкыл 25:8, Амос 2:1, Сефания 2:8, Саннар 32:3, Саннар 32:37-38

* 48:2 Хишбун – амориләрнең башкаласы.

* 48:2…Хишбунда аңа каршы явызлык кылырга ниятлиләр… – Биредә сүз уйнату: яһүд телендә «Хишбун» һәм «ният» – аваздаш сүзләр.

* 48:2 Син дә тынып калырсың, Мадмен… – Биредә сүз уйнату: яһүд телендә «Мадмен» һәм «тынып калу» – аваздаш сүзләр.

* 48:3 Хорунаим – Мәаб илендәге шәһәр булса кирәк.

* 48:4 …балалары үкереп елый. – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «үкереп елаган тавышлар Согарга кадәр җитә» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

* 48:5 Лухит – Мәаб илендәге шәһәр булса кирәк.

+ 48:5 Ишагыйя 15:5

* 48:6 …кыргый ишәк… – Борынгы грек телендәге тәрҗемәдә шулай; яһүд телендәге төп нөсхәдә исә: чәнечкеле куак.

+ 48:6 Иремия 17:6

+ 48:7 Саннар 21:29, Иремия 49:3-4

+ 48:8 Иремия 6:26

* 48:9 Мәаб тәмам җимерелер, шуңа күрә аның өстенә тоз сибегез… – Яһүд телендә әлеге җөмлә «Мәабка канатлар бирегез, һәм ул очып китәр» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 48:11 Сефания 1:12

+ 48:13 Ишагыйя 16:14

+ 48:15 Иремия 46:18

+ 48:18 Саннар 21:30

+ 48:19 Канун 2:35, Ешуа 13:9

* 48:25 Мөгез – көч-кодрәт билгесе.

+ 48:26 Иремия 25:27, Иремия 51:39, Ишагыйя 19:14

+ 48:27 Сефания 2:8

+ 48:28 Җырлар җыры 2:14

+ 48:29 Ишагыйя 16:6

* 48:31 Кыйр-Херес – Мәабның элеккеге башкаласы.

+ 48:31 Ишагыйя 16:7-10

+ 48:32 Саннар 21:32

+ 48:34 Саннар 32:37, Ишагыйя 15:4

+ 48:37 Иремия 47:5

+ 48:38 Иремия 22:28

+ 48:40 Канун 28:49, Иремия 49:22, Яхәзкыл 17:3

+ 48:41 Иремия 49:22

+ 48:43 Ишагыйя 24:17-18

+ 48:44 Амос 5:19

+ 48:45 Саннар 24:17

+ 48:46 Саннар 21:28-29

+ 48:47 Иремия 12:15, Иремия 49:6, Иремия 49:39

* 49:1 Милкүм – аммониләр табынган илаһ. Аның икенче исеме: Молых.

* 49:1 …халкы аның… – Биредә аммониләр турында сүз бара.

+ 49:1 Яхәзкыл 21:28, Яхәзкыл 25:1, Амос 1:13, Сефания 2:8, III Патшалар 11:5, III Патшалар 11:33

+ 49:2 Канун 3:11, II Патшалар 12:26

+ 49:3 Иремия 48:2, Иремия 48:6-7, Амос 1:15

+ 49:4 Иремия 31:22, Иремия 21:13

+ 49:6 Иремия 12:15, Иремия 48:47, Иремия 49:39

• 49:7 Убадия 1:1-9

* 49:7 Эдом – Эсауның икенче исеме (карагыз: «Яратылыш», 25:30); эдомиләрнең нәселбашы.

* 49:7 Теман – Эдом (Эсау) оныгының исеме белән аталган төбәк. Биредә бөтен Эдом иле күздә тотыла.

+ 49:7 Ишагыйя 34:5, Яхәзкыл 25:12-14, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4, Яратылыш 36:15, Әюб 2:11

+ 49:8 Яратылыш 25:3, Иремия 25:23

+ 49:12 Иремия 25:28-29

+ 49:13 Иремия 22:5, Иремия 48:24

+ 49:16 Саннар 24:21, Хабаккук 2:9

+ 49:17 Яхәзкыл 35:3, Яхәзкыл 35:7, Яхәзкыл 35:9

+ 49:18 Яратылыш 19:24, Канун 29:23, Сефания 2:9, Иремия 50:40

+ 49:19 Иремия 12:5, Әюб 9:19, Иремия 50:44-46

+ 49:20 Ишагыйя 14:24

+ 49:22 Канун 28:49, Яхәзкыл 17:3, Иремия 48:40-41

+ 49:23 Ишагыйя 17:1, Амос 1:3, Зәкәрия 9:1, IV Патшалар 18:34

+ 49:24 Иремия 48:41

+ 49:26 Иремия 50:30

+ 49:27 III Патшалар 15:18, IV Патшалар 6:24, Иремия 17:27, Амос 1:4

* 49:28 Кыдар, Хатсор – гарәп кабиләләре яшәгән төбәкләр.

+ 49:28 Зәбур 119:5, Ишагыйя 21:16, Ишагыйя 60:7, Ишагыйя 11:14

+ 49:29 Әюб 15:21, Иремия 6:25

+ 49:31 Хөкемчеләр 18:9-10, Яхәзкыл 38:11

+ 49:32 Иремия 9:26

+ 49:33 Иремия 9:11

+ 49:34 IV Патшалар 24:18, Яратылыш 14:1, Ишагыйя 21:2, Яхәзкыл 32:24, Даниил 8:2, Иремия 25:25

+ 49:36 Даниил 7:2, Ачылыш 7:1

+ 49:37 Иремия 9:16

+ 49:39 Иремия 12:15, Иремия 48:47, Иремия 49:6

+ 50:1 Ишагыйя 13:1, Ишагыйя 21:1, Ишагыйя 47:1

* 50:2 Бәл, Мардук (яһүдчә: Меродах) – бабиллеләр табынган баш илаһлар.

+ 50:2 Ишагыйя 46:1, Иремия 51:44, I Патшалар 5:4, Ишагыйя 21:9

+ 50:3 Иремия 1:15, Иремия 51:62

+ 50:4 Ишагыйя 11:13, Иремия 3:18, Яхәзкыл 37:19, Һошея 1:11, Иремия 31:9, Һошея 3:5

+ 50:5 Иремия 32:40

+ 50:6 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Зәкәрия 10:2, I Петердән хат 2:25, Яхәзкыл 34:2

+ 50:8 Ишагыйя 48:20, Иремия 51:6, Иремия 51:45, Зәкәрия 2:6-7, Ачылыш 18:4

+ 50:9 Иремия 25:12-14

+ 50:13 Иремия 18:16

+ 50:14 Ишагыйя 21:2

+ 50:15 Иремия 51:58, Зәбур 136:8, Ачылыш 18:6

+ 50:16 Ишагыйя 13:14

+ 50:17 Ишагыйя 53:6, Зәкәрия 10:2, IV Патшалар 17:6, IV Патшалар 25:1

+ 50:18 Ишагыйя 10:12, Ишагыйя 14:25

+ 50:19 Яхәзкыл 34:13, Михә 7:14

+ 50:20 Ишагыйя 33:24

* 50:21 Мератаим, Пыкод – Бабил илендәге өлкәләр. Яһүд телендәге текстта сүз уйнату: «мератаим» – фетнә өстенә фетнә, «пекод» – җәза бирү. Бабилнең үзен тасвирлап, әлеге сүзләр аның фетнә өстенә фетнә оештырган өчен җәзага тартылачагын аңлата.

+ 50:21 Яхәзкыл 23:23

+ 50:22 Иремия 51:54

+ 50:23 Иремия 51:20

+ 50:25 Ишагыйя 13:5

+ 50:28 Иремия 51:11

+ 50:29 Ишагыйя 13:18, Яхәзкыл 35:15, Убадия 1:15, Хабаккук 2:8

+ 50:30 Иремия 49:26

+ 50:32 Иремия 17:27

+ 50:33 Ишагыйя 14:17, Ишагыйя 42:22

+ 50:37 Ишагыйя 19:16, Иремия 51:30, Нахум 3:13

* 50:38 Корылык башланып… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «кылыч төшеп» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 50:38 Ишагыйя 44:27

+ 50:39 Әюб 30:29, Ишагыйя 13:21, Ишагыйя 34:13, Михә 1:8

+ 50:40 Яратылыш 19:24, Канун 29:23, Сефания 2:9, Иремия 49:19

+ 50:41 Иремия 1:15, Иремия 6:22-24

+ 50:43 Ишагыйя 13:8, Иремия 4:31, Михә 4:9-10

+ 50:44 Иремия 12:5, Әюб 9:19, Иремия 49:19-21

+ 50:45 Ишагыйя 14:24

* 51:1 Ләб-Камай – яһүдчә «дошманнарымның йөрәге» мәгънәсендә. Әлеге исем биредә Бабилне аңлата.

+ 51:1 Иремия 4:11, Һошея 4:19, Һошея 13:15

+ 51:4 Иремия 49:26

+ 51:5 Ишагыйя 54:7

+ 51:6 Иремия 50:8, Яратылыш 19:15

+ 51:7 Ачылыш 14:8, Ачылыш 17:2, Кайгы җыры 4:21, Хабаккук 2:15

+ 51:8 Ачылыш 14:8, Ачылыш 18:9

+ 51:11 Ишагыйя 13:17, Даниил 5:31, Иремия 50:28

+ 51:13 Ачылыш 17:1

+ 51:14 Амос 6:8

+ 51:15 Әюб 9:8, Зәбур 103:2

+ 51:16 Әюб 38:22, Зәбур 134:7, Иремия 51:16

+ 51:17 Ишагыйя 42:17, Зәбур 134:17, Хабаккук 2:18-19

+ 51:19 Саннар 18:20, Зәбур 15:5, Канун 32:9, Иремия 10:12-16

+ 51:20 Иремия 50:23

+ 51:27 Иремия 4:5, Һошея 5:8, Һошея 8:1, Яратылыш 8:4, IV Патшалар 19:37

+ 51:28 Ишагыйя 13:17, Иремия 25:14

+ 51:29 Иремия 50:45

+ 51:30 Ишагыйя 19:16, Нахум 3:13, Амос 1:5

+ 51:33 Ишагыйя 21:10

+ 51:34 Зәбур 73:13-14

+ 51:36 Ишагыйя 44:27

+ 51:37 Ишагыйя 13:20-22

+ 51:38 Нахум 2:11-12

+ 51:43 Иремия 50:12, Иремия 50:40

+ 51:44 Ишагыйя 46:1, Иремия 50:2

+ 51:45 Иремия 50:8

+ 51:47 Иремия 50:2

+ 51:48 Ачылыш 18:20

+ 51:51 Кайгы җыры 1:10

+ 51:52 Яхәзкыл 26:15

+ 51:53 Ишагыйя 14:13

+ 51:54 Иремия 50:22

+ 51:56 Ишагыйя 59:18

* 51:58 …халыкларның… – Биредә Бабил яклы булган халыклар күздә тотыла.

+ 51:58 Иремия 50:15, Хабаккук 2:13

+ 51:59 Иремия 28:1

+ 51:62 Иремия 50:3

+ 51:63 Ачылыш 18:21

• 52:1 IV Патшалар 24:18, II Елъязма 36:11-21

+ 52:1 IV Патшалар 23:31

+ 52:3 Яхәзкыл 17:15

+ 52:4 Канун 28:52

+ 52:9 Саннар 34:11, IV Патшалар 23:33, Иремия 21:7, Яхәзкыл 23:24

+ 52:10 Сефания 1:8

+ 52:11 Канун 28:36, IV Патшалар 20:18

+ 52:12 Иремия 32:1, Иремия 39:9, Иремия 40:1

+ 52:13 Левиләр 26:31, Яхәзкыл 16:41

+ 52:14 Нәхәмия 1:3

+ 52:17 III Патшалар 7:15-37, II Елъязма 4:1-15, Иремия 27:19

+ 52:18 III Патшалар 7:45, III Патшалар 7:50

+ 52:20 III Патшалар 7:47

+ 52:21 III Патшалар 7:15-22

* 52:23 Яһүд телендә әлеге җөмлә «Һәр багана тирәли анар җимешләре – туксан алты, челтәрдә исә барлыгы йөз данә иде» дигәнне дә аңлатырга мөмкин. (Карагыз: «III Патшалар», 7:17-21.)

+ 52:24 I Елъязма 6:14, Эзра 7:1, Иремия 21:1, Иремия 29:25, Иремия 37:3

+ 52:28 IV Патшалар 24:12-14

• 52:31 IV Патшалар 25:27-30

+ 52:31 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 24:15, Иремия 27:7

* Әлеге китапның 1-4 нче бүлекләре акростих белән язылган, ягъни бүлекнең һәр аяте яһүд алфавитының чираттагы хәрефеннән башлана. Әмма өченче бүлекнең 1-3 нче аятьләре яһүд алфавитының беренче хәрефеннән, 4-6 нчы аятьләре алфавитның икенче хәрефеннән башланып, ахыргача шул тәртип саклана. Бишенче бүлек акростих белән язылмаган, ләкин ул да яһүд алфавитындагы хәрефләр санынча 22 аятьтән тора.

* 1:1 Мәликә – патшабикә.

* 1:2 …аның сөйгәннәре… – Яһүдә иленең хыянәтче тарафдарлары турында сүз бара (19 нчы аятьтә шул ук мәгънә).

+ 1:2 Иремия 9:1, Вәгазьче 4:1, Ишагыйя 51:19, Нахум 3:7, Яхәзкыл 23:22-26

+ 1:3 Иремия 52:27

* 1:4 Сион – әүвәле Иерусалимдәге тау шулай аталган, әмма биредә бөтен шәһәр күздә тотыла.

+ 1:5 Иремия 30:14-15, Даниил 9:16, Канун 28:41, II Елъязма 36:20

* 1:6 Сион-кыз – Иерусалим шәһәренең шигъри атамасы.

+ 1:7 Убадия 1:12-13

+ 1:8 Яхәзкыл 16:37, Яхәзкыл 23:29, Һошея 2:10

+ 1:9 Кайгы җыры 1:2

+ 1:10 Иремия 51:51, Канун 23:3-4

+ 1:11 Иремия 38:9, Иремия 52:6, Кайгы җыры 2:12, Кайгы җыры 4:4

+ 1:13 Әюб 30:30, Зәбур 101:3, Яхәзкыл 17:20, Һошея 7:12

+ 1:14 Ишагыйя 10:27, Нахум 1:13

+ 1:16 Иремия 9:1, Иремия 13:17

* 1:17 Ягъкуб – аның икенче исеме Исраил. Ягъкуб – Исраил халкының нәселбашы.

+ 1:17 Ишагыйя 1:15, Иремия 4:31

+ 1:18 Иремия 12:1

+ 1:19 Иремия 3:1-2, Иремия 4:30

+ 1:20 Канун 32:25, Яхәзкыл 7:15

+ 1:22 Зәбур 108:15

+ 2:1 Ишагыйя 14:15

+ 2:2 Зәбур 88:41

+ 2:3 Зәбур 73:11, Зәбур 78:5, Зәбур 88:47

* 2:4 Сион-кыз чатыры – ягъни Иерусалимдәге Аллаһы йорты.

+ 2:4 Кайгы җыры 3:12

* 2:6 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 2:9 Иремия 51:30, Амос 1:5, I Патшалар 3:1

+ 2:10 Ешуа 7:6, I Патшалар 4:12, Нәхәмия 9:1, Әюб 2:8, Әюб 2:13, Яхәзкыл 3:15, Яхәзкыл 7:18

+ 2:12 Иремия 38:9, Иремия 52:6, Кайгы җыры 1:11, Кайгы җыры 4:4

+ 2:14 Иремия 5:31, Яхәзкыл 13:6

+ 2:15 Әюб 27:23, Әюб 34:37, Зәбур 47:3

+ 2:16 Кайгы җыры 3:46, Зәбур 34:25, Зәбур 34:21

+ 2:17 Левиләр 26:14, Канун 28:15, Кайгы җыры 2:17

+ 2:18 Зәбур 41:4

+ 2:19 I Патшалар 7:6, II Патшалар 14:14, II Патшалар 23:16

+ 2:20 Левиләр 26:29, Канун 28:53, Кайгы җыры 4:10, Иремия 19:9, Яхәзкыл 5:10

+ 3:1 Иремия 20:18

+ 3:2 Ишагыйя 5:30

+ 3:4 Ишагыйя 38:13

+ 3:5 Әюб 19:12

+ 3:6 Зәбур 87:7, Зәбур 142:3

+ 3:8 Зәбур 21:2

+ 3:9 Әюб 19:8

+ 3:10 Һошея 13:8

* 3:12-13 Садак – ук савыты.

+ 3:12 Кайгы җыры 2:4, Канун 32:23, Әюб 16:12-13

+ 3:13 Канун 32:23, Әюб 6:4, Зәбур 37:3

+ 3:14 Әюб 30:9, Иремия 20:7

+ 3:15 Иремия 8:14, Иремия 9:15, Иремия 23:15

+ 3:23 Зәбур 35:6

+ 3:24 Зәбур 15:5, Зәбур 72:26

+ 3:28 Иремия 15:17

+ 3:30 Ишагыйя 50:6, Маттай 5:39

+ 3:31 Ишагыйя 57:16, Иремия 3:5, Михә 7:18

+ 3:32 Зәбур 105:45

+ 3:37 Рәсүлләр 5:38

+ 3:38 Әюб 2:10, Ишагыйя 45:7, Амос 3:6

+ 3:41 Нәхәмия 8:6, Зәбур 133:2

+ 3:42 Даниил 9:5

+ 3:46 Кайгы җыры 2:16

+ 3:47 Ишагыйя 24:17, Иремия 48:43

+ 3:48 Иремия 13:17, Кайгы җыры 1:16

+ 3:49 Яратылыш 11:5, Зәбур 13:2, Зәбур 32:14, Ишагыйя 63:15

+ 3:52 Зәбур 10:1

+ 3:53 Иремия 38:6

+ 3:54 Зәбур 68:2, Юныс 2:4, Юныс 2:6

+ 3:55 Зәбур 129:1

+ 3:58 Зәбур 118:154

+ 3:60 Иремия 11:19

+ 4:1 Кайгы җыры 2:19

+ 4:2 Зәбур 2:9, Иремия 19:11

+ 4:4 Иремия 38:9, Иремия 52:6, Кайгы җыры 1:11, Кайгы җыры 2:12

* 4:5 Җете кызыл киемне гадәттә патшалар гына кигән.

+ 4:6 Яратылыш 19:24

+ 4:8 Әюб 30:30

+ 4:9 Ишагыйя 22:2

+ 4:10 Левиләр 26:29, Канун 28:57, IV Патшалар 6:29, IV Патшалар 25:3, Иремия 19:9, Яхәзкыл 5:10

+ 4:11 Канун 32:22, Иремия 17:27

+ 4:13 Иремия 5:31, Иремия 23:21

+ 4:14 Саннар 19:16

+ 4:16 Кайгы җыры 5:12

+ 4:17 Зәбур 118:82, Зәбур 118:123

+ 4:18 Яхәзкыл 7:2-3, Амос 8:2

+ 4:19 Иремия 4:13, Хабаккук 1:8

+ 4:20 Яхәзкыл 19:4

* 4:21 Раббының ачу касәсе – карагыз: «Ишагыйя», 51:17.

+ 4:21 Яратылыш 22:21, Әюб 1:1, Иремия 25:20, Иремия 25:15, Иремия 51:7, Хабаккук 2:15

+ 4:22 Ишагыйя 40:2, Убадия 1:10

+ 5:2 Зәбур 78:1

+ 5:6 Һошея 12:1

+ 5:7 Иремия 31:29, Яхәзкыл 18:1

+ 5:11 Ишагыйя 13:6, Зәкәрия 14:2

+ 5:12 Кайгы җыры 4:16

+ 5:13 Хөкемчеләр 16:21

+ 5:15 Иремия 16:9, Һошея 2:11, Амос 8:10

+ 5:16 Зәбур 88:40, Иремия 13:18

+ 5:19 Зәбур 9:8, Зәбур 101:13, Зәбур 144:13

+ 5:20 Зәбур 12:2

+ 5:21 Иремия 31:18, Зәбур 50:12

+ 5:22 Иремия 14:19

• 1:1 Яхәзкыл 10:7-20

* 1:1 Утызынчы елда… – моны «Утызынчы яшем белән барганда» (утыз яше тулганнан соң, Яхәзкылга рухани хезмәтен башкарырга мөмкин булган) яки «Йошия патшаның Изге йортта Аллаһыга гыйбадәт кылуны яңартып җибәрүенең утызынчы елында» дип тә аңларга мөмкин.

+ 1:1 Яхәзкыл 3:15, Яхәзкыл 10:15, Яхәзкыл 43:3, Рәсүлләр 7:56, Рәсүлләр 10:11, Ачылыш 19:11, Яхәзкыл 8:3, Яхәзкыл 40:2

+ 1:2 IV Патшалар 24:15

* 1:3 Килданиләр – ягъни бабиллеләр.

+ 1:3 III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 3:14, Яхәзкыл 3:22, Яхәзкыл 8:1, Яхәзкыл 33:22, Яхәзкыл 37:1, Яхәзкыл 40:1, Ачылыш 1:10

+ 1:4 III Патшалар 19:11, Иремия 23:19, Иремия 30:23

+ 1:5 Яхәзкыл 8:2, Ачылыш 4:6-8

+ 1:7 Яхәзкыл 1:7, Яхәзкыл 40:3, Даниил 10:6

+ 1:10 Ачылыш 4:7

+ 1:11 Ишагыйя 6:2

+ 1:13 Зәбур 103:4

+ 1:16 Даниил 10:6

+ 1:18 Ачылыш 4:8

+ 1:22 Яратылыш 1:7-8, Яхәзкыл 10:1, Ачылыш 4:6

+ 1:24 Яхәзкыл 43:2, Ачылыш 1:15

+ 1:26 Чыгыш 24:10, Яхәзкыл 10:1, Даниил 7:13

+ 1:27 Яхәзкыл 8:2, Яратылыш 9:13, Ачылыш 4:3, Ачылыш 10:1

+ 2:1 Даниил 8:17

+ 2:2 Яхәзкыл 3:24

+ 2:3 Яхәзкыл 20:21

+ 2:5 Яхәзкыл 3:11, Яхәзкыл 33:33, Зәкәрия 2:9, Зәкәрия 4:9, Зәкәрия 6:15

+ 2:6 Иремия 1:8, Яхәзкыл 3:11, Михә 7:4

+ 2:9 Яхәзкыл 8:3, Даниил 10:10, Зәкәрия 5:1, Ачылыш 10:2

+ 2:10 Ачылыш 5:1

+ 3:1 Иремия 15:16, Ачылыш 10:9-10

+ 3:8 Иремия 1:18

+ 3:9 Зәкәрия 7:12, Ишагыйя 50:7, Иремия 1:18

+ 3:11 Яхәзкыл 2:5, Яхәзкыл 2:7

+ 3:12 IV Патшалар 2:16, Яхәзкыл 8:3, Яхәзкыл 11:1, Яхәзкыл 11:24, Яхәзкыл 43:5, Рәсүлләр 8:39

+ 3:13 Яхәзкыл 1:11, Яхәзкыл 1:15, Яхәзкыл 1:24

+ 3:14 III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3

+ 3:15 Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 10:15, Яхәзкыл 43:3, Әюб 2:13, Кайгы җыры 2:10

• 3:16 Яхәзкыл 33:1-9

+ 3:17 Ишагыйя 21:6, Иремия 6:17, Һошея 9:8, Хабаккук 2:1, II Елъязма 19:10

+ 3:19 Яхәзкыл 33:9

+ 3:20 Иремия 6:21, Яхәзкыл 18:24

+ 3:22 III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3, Яхәзкыл 8:4, Яхәзкыл 37:1

+ 3:23 Яхәзкыл 2:1-2

+ 3:25 Яхәзкыл 4:8

+ 3:26 Әюб 29:10, Зәбур 136:6

+ 3:27 Яхәзкыл 24:27

+ 4:2 IV Патшалар 25:1, Яхәзкыл 17:17

+ 4:6 Саннар 14:34

+ 4:8 IV Патшалар 25:1-3, Иремия 39:1-2, Иремия 52:4-6, Яхәзкыл 3:25

* 4:10 Шәкыл – 10 гр.

* 4:11 Һин – сыеклык үлчәү берәмлеге, 3,5 л.

* 4:13 Нәҗес – яһүд дине буенча, кабул ителми торган шакшы нәрсә.

+ 4:13 Даниил 1:8, Һошея 9:3

+ 4:14 Левиләр 11:2, Канун 14:3, Рәсүлләр 10:14, Чыгыш 22:31, Левиләр 11:39, Левиләр 22:8

+ 4:16 Левиләр 26:26, Ишагыйя 3:1, Яхәзкыл 5:16, Яхәзкыл 14:13, Яхәзкыл 12:19

+ 5:2 Яхәзкыл 4:8, Яхәзкыл 5:12

+ 5:3 Иремия 40:6, Иремия 52:16

+ 5:6 Яхәзкыл 16:47-48

+ 5:8 Яхәзкыл 13:8

+ 5:9 Даниил 9:12

+ 5:10 Левиләр 26:29, Канун 28:57, Кайгы җыры 4:10, Иремия 19:9, Левиләр 26:33, Канун 4:27, Канун 28:64, Нәхәмия 1:8, Иремия 9:16, Яхәзкыл 12:14-15, Зәкәрия 2:6, Зәкәрия 7:14

+ 5:11 Левиләр 15:31, II Елъязма 36:14, Иремия 7:30, Яхәзкыл 8:5-6, Ишагыйя 49:18, Сефания 2:9, Яхәзкыл 7:4, Яхәзкыл 8:18, Яхәзкыл 9:10

+ 5:12 Яхәзкыл 5:2

+ 5:13 Яхәзкыл 16:42

+ 5:15 Канун 28:37

+ 5:16 Канун 32:23, Левиләр 26:26, Яхәзкыл 4:16

+ 5:17 Канун 32:24, Яхәзкыл 14:21, Ачылыш 6:8

+ 6:2 Яхәзкыл 21:2-3, Яхәзкыл 36:1

+ 6:4 II Елъязма 14:5

+ 6:5 Левиләр 26:30, IV Патшалар 23:16

+ 6:8 Яхәзкыл 12:16, Яхәзкыл 14:22

+ 6:9 Чыгыш 34:15, Яхәзкыл 16:61, Яхәзкыл 20:43, Яхәзкыл 36:31

+ 6:11 Яхәзкыл 5:12

+ 6:13 Иремия 2:20, Һошея 4:13

+ 7:2 Кайгы җыры 4:18, Амос 8:2

+ 7:4 Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 7:9, Яхәзкыл 8:18, Яхәзкыл 9:10

+ 7:7 Сефания 1:14-15

+ 7:9 Яхәзкыл 5:11

+ 7:13 Левиләр 25:13-14

+ 7:15 Канун 32:25, Кайгы җыры 1:21, Яхәзкыл 5:12, Яхәзкыл 6:11, Иремия 14:18

+ 7:16 Ишагыйя 38:14, Нахум 2:7

+ 7:17 Ишагыйя 13:7, Яхәзкыл 21:7

+ 7:18 Ишагыйя 15:2-3

+ 7:19 Гыйбрәтле сүзләр 11:4, Сефания 1:18

* 7:21 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 7:23 Зәбур 54:10, Иремия 6:7

+ 7:24 Хабаккук 1:7

+ 7:26 Иремия 4:20

* 8:1 …алтынчы елның… – Яһояхин патша куылганнан соң алтынчы елда дигән мәгънәдә; 1:2 не карагыз. 20:1; 24:1; 26:1; 29:1, 17; 30:20; 31:1; 32:1,[17] дә шул мәгънәне аңлата.

+ 8:1 Яхәзкыл 14:1, Яхәзкыл 20:1, III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3

+ 8:2 Яхәзкыл 1:5, Яхәзкыл 1:27-28

+ 8:3 Яхәзкыл 2:9, III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 11:1, Яхәзкыл 40:2, III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12, Рәсүлләр 8:39

+ 8:4 Яхәзкыл 37:1

+ 8:8 Яхәзкыл 12:5

+ 8:10 Чыгыш 20:4-5, Канун 4:16-18

+ 8:12 Зәбур 9:32, Ишагыйя 29:15, Яхәзкыл 9:9

+ 8:16 Яхәзкыл 40:28, III Патшалар 6:3, Йоил 2:17, Иремия 8:2

* 8:17 …алар агач ботагын Минем борын төбенә китерәләр. – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: алар агач ботагын үзләренең борын төбенә китерәләр.

+ 8:18 Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 7:4, Яхәзкыл 9:10, I Патшалар 8:18, Әюб 27:8-9, Ишагыйя 1:15, Михә 3:4

+ 9:2 IV Патшалар 15:35, II Елъязма 23:20, Даниил 10:5, Ачылыш 1:13

+ 9:4 Зәбур 118:136, Ачылыш 7:3-4

+ 9:5 Яхәзкыл 5:11

+ 9:6 Канун 28:49-50, II Елъязма 36:17, Чыгыш 12:13

+ 9:8 Яхәзкыл 11:13

+ 9:9 Яхәзкыл 7:23, Зәбур 9:32, Ишагыйя 29:15, Яхәзкыл 8:12

+ 9:10 Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 7:4, Яхәзкыл 8:18, Һошея 13:14, Яхәзкыл 11:21

• 10:1 Яхәзкыл 1:4-28

+ 10:2 Яхәзкыл 9:2

+ 10:3 III Патшалар 8:10

+ 10:12 Ачылыш 4:6

+ 10:15 Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 3:15, Яхәзкыл 43:3

+ 10:19 Яхәзкыл 11:22

+ 11:1 III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 10:19, Яхәзкыл 8:16

+ 11:6 Яхәзкыл 7:23, Яхәзкыл 24:7

+ 11:8 Иремия 42:16

+ 11:13 Яхәзкыл 9:8

+ 11:16 Ишагыйя 8:14, Ачылыш 21:22

+ 11:17 Канун 30:3, Ишагыйя 11:12, Иремия 32:37, Сефания 3:20

+ 11:19 Иремия 32:39, Яхәзкыл 18:31, Яхәзкыл 36:26

+ 11:20 Левиләр 26:12, Яхәзкыл 14:11, Зәкәрия 13:9

+ 11:21 Яхәзкыл 9:10

+ 11:22 Яхәзкыл 10:19

+ 11:23 Зәкәрия 14:4

+ 11:24 III Патшалар 18:12, Яхәзкыл 3:12

+ 12:2 Ишагыйя 42:18-20, Иремия 5:21, Маттай 13:13, Марк 8:18

+ 12:3 Иремия 36:3

+ 12:5 Яхәзкыл 8:8

* 12:6 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 12:9 Яхәзкыл 21:7, Яхәзкыл 24:19, Яхәзкыл 37:18

+ 12:10 II Елъязма 36:11-13, Яхәзкыл 21:25

+ 12:13 Яхәзкыл 17:20, Яхәзкыл 19:8, Яхәзкыл 32:3, Һошея 7:12

+ 12:14 Левиләр 26:33, Яхәзкыл 5:10

+ 12:15 Яхәзкыл 6:7

+ 12:16 Яхәзкыл 6:8, Яхәзкыл 14:22

+ 12:19 Яхәзкыл 4:16

+ 12:22 Ишагыйя 5:19, II Петердән хат 3:4, Яхәзкыл 16:44, Яхәзкыл 18:2

+ 12:24 Яхәзкыл 13:23, Михә 3:6

+ 12:25 Ишагыйя 55:11

+ 12:27 Даниил 10:14

+ 13:2 Иремия 23:16, Иремия 23:26

+ 13:5 Яхәзкыл 22:30

+ 13:6 Иремия 5:31, Иремия 14:14, Иремия 23:21, Яхәзкыл 22:28

+ 13:8 Иремия 23:30, Яхәзкыл 5:8

+ 13:9 Яхәзкыл 20:38, Яхәзкыл 6:7

+ 13:10 Иремия 6:14, Иремия 8:11, Михә 3:5

+ 13:11 Ишагыйя 28:2, Ишагыйя 28:17, Яхәзкыл 38:22

+ 13:14 Яхәзкыл 6:7

+ 13:19 Гыйбрәтле сүзләр 28:21

+ 13:22 Иремия 23:14, Яхәзкыл 18:21

+ 13:23 Яхәзкыл 12:24, Михә 3:6

+ 14:1 Яхәзкыл 8:1, Яхәзкыл 20:1

+ 14:3 IV Патшалар 3:13, Яхәзкыл 20:3, Яхәзкыл 20:31

+ 14:6 Яхәзкыл 18:30

+ 14:8 Канун 28:37, Яхәзкыл 5:15, Яхәзкыл 6:7

+ 14:9 III Патшалар 22:22-23, Иремия 20:7

+ 14:11 Левиләр 26:12, Яхәзкыл 11:20, Зәкәрия 13:9

+ 14:13 Левиләр 26:25-26, Ишагыйя 3:1, Яхәзкыл 4:16, Яхәзкыл 5:16-17

+ 14:14 Яратылыш 6:9, Әюб 1:1, Даниил 1:6, Даниил 6:4

+ 14:16 Яхәзкыл 5:11

+ 14:17 Яхәзкыл 29:8

+ 14:21 Иремия 14:12, Яхәзкыл 5:17, Ачылыш 6:8

+ 14:22 Яхәзкыл 6:8, Яхәзкыл 12:16

+ 15:2 Яхәзкыл 17:6

+ 15:6 Иремия 4:12, Иремия 51:1, Яхәзкыл 19:10, Һошея 4:19

+ 16:2 Яхәзкыл 20:4, Яхәзкыл 22:2

+ 16:3 Яратылыш 15:16, Канун 7:1, Хөкемчеләр 1:26

+ 16:6 Канун 32:10

+ 16:8 Рут 3:9, Чыгыш 19:5

+ 16:12 Яратылыш 24:22

+ 16:13 Канун 32:13-14

+ 16:15 Левиләр 17:7, Ишагыйя 1:21, Яхәзкыл 23:3, Иремия 2:20, Һошея 1:2

+ 16:17 Яхәзкыл 7:20, Яхәзкыл 23:40-41

+ 16:19 Һошея 2:8

+ 16:21 Яхәзкыл 20:26, Яхәзкыл 23:37

+ 16:25 Иремия 3:2

+ 16:26 Яхәзкыл 20:7, Яхәзкыл 23:19

+ 16:28 IV Патшалар 16:7-18, Иремия 2:18, Яхәзкыл 23:12

+ 16:29 Яхәзкыл 23:14-17

+ 16:32 Һошея 3:1

+ 16:33 Һошея 8:9

+ 16:37 Яхәзкыл 23:22, Кайгы җыры 1:8, Яхәзкыл 23:29, Һошея 2:10

+ 16:38 Левиләр 20:10, Канун 22:22, Яхәзкыл 23:45

+ 16:39 Яхәзкыл 23:26, Һошея 2:3

+ 16:40 Яхәзкыл 23:47

+ 16:41 IV Патшалар 25:9, Иремия 39:8, Иремия 52:13, Яхәзкыл 23:27

+ 16:42 Яхәзкыл 5:13

+ 16:44 Яхәзкыл 12:22, Яхәзкыл 18:2

+ 16:45 Яхәзкыл 16:3

+ 16:46 Яратылыш 18:20, Ишагыйя 1:10, Иремия 23:14

+ 16:47 Яхәзкыл 5:6-7

+ 16:48 Яхәзкыл 5:11

+ 16:49 Яратылыш 13:10

+ 16:50 Яратылыш 13:13, Яратылыш 18:20

+ 16:51 Иремия 3:11

+ 16:53 Яхәзкыл 29:14, Яхәзкыл 39:25

+ 16:60 Левиләр 26:42, Ишагыйя 55:3, Иремия 32:40

+ 16:61 Яхәзкыл 6:9, Яхәзкыл 20:43, Яхәзкыл 36:31

+ 16:62 Яхәзкыл 6:7

+ 17:3 Канун 28:49, Иремия 48:40, Иремия 49:22

+ 17:5 Канун 8:7

+ 17:6 Яхәзкыл 15:2-3

+ 17:10 Яхәзкыл 19:12

+ 17:12 IV Патшалар 24:12-15, Иремия 24:1-2

+ 17:13 IV Патшалар 24:17, Иремия 37:1

+ 17:15 IV Патшалар 24:20, II Елъязма 36:13

+ 17:16 Яхәзкыл 5:11

+ 17:17 IV Патшалар 25:1, Яхәзкыл 4:2, Иремия 37:5

+ 17:20 Яхәзкыл 12:13, Яхәзкыл 17:20, Яхәзкыл 32:3, Һошея 7:12

+ 17:21 Яхәзкыл 5:10

+ 17:23 Яхәзкыл 20:40, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9, Маттай 13:32, Марк 4:32

+ 17:24 Яхәзкыл 20:47

• 18:1 Яхәзкыл 33:10-20

+ 18:2 Иремия 31:29, Кайгы җыры 5:7, Яхәзкыл 12:22, Яхәзкыл 16:44

+ 18:3 Яхәзкыл 5:11

+ 18:4 Чыгыш 32:33, Канун 24:16

+ 18:6 Яхәзкыл 22:9, Чыгыш 20:14, Левиләр 18:19

* 18:7 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 18:7 Чыгыш 22:26

* 18:8 Рибачы – процентка акча биреп торучы.

+ 18:8 Чыгыш 22:25, Зәбур 14:5

+ 18:9 Левиләр 18:5, Яхәзкыл 20:11, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

+ 18:13 Левиләр 20:9, Левиләр 20:11, Яхәзкыл 33:4

+ 18:19 Чыгыш 20:5

+ 18:20 Канун 24:16, IV Патшалар 14:6, Римлыларга хат 2:9, Ишагыйя 3:10-11

+ 18:23 II Петердән хат 3:9, I Тимутәйгә хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:6

+ 18:24 Яхәзкыл 3:20

+ 18:30 Яхәзкыл 14:6

+ 18:31 Яхәзкыл 11:19, Яхәзкыл 36:26

+ 19:2 Яратылыш 49:9

+ 19:4 Кайгы җыры 4:20

+ 19:5 IV Патшалар 23:34, IV Патшалар 23:36

+ 19:8 Яхәзкыл 12:13, Яхәзкыл 17:20, Яхәзкыл 32:3, Һошея 7:12

+ 19:10 Яхәзкыл 15:2, Яхәзкыл 15:6

+ 19:12 Иремия 4:12, Иремия 51:1, Яхәзкыл 17:10, Һошея 4:19

+ 20:1 Яхәзкыл 8:1, Яхәзкыл 14:1

+ 20:3 IV Патшалар 3:13, Яхәзкыл 14:3, Яхәзкыл 20:31, Яхәзкыл 5:11

+ 20:4 Яхәзкыл 22:2, Яхәзкыл 23:36, Яхәзкыл 16:2, Яхәзкыл 22:2

+ 20:5 Чыгыш 6:7

+ 20:6 Чыгыш 3:8

+ 20:7 Левиләр 18:3, Яхәзкыл 16:26, Яхәзкыл 23:19

+ 20:9 Зәбур 105:8, Ишагыйя 48:11

+ 20:10 Чыгыш 13:18, Чыгыш 13:20

+ 20:11 Левиләр 18:5, Яхәзкыл 18:9

+ 20:12 Яхәзкыл 37:28, Яхәзкыл 38:23, Чыгыш 20:8-11

+ 20:13 Левиләр 19:30, Левиләр 26:2, Яхәзкыл 22:8, Яхәзкыл 23:38, Чыгыш 32:10-14, Саннар 14:12-20

+ 20:15 Саннар 14:28-30, Зәбур 94:11

+ 20:16 Зәбур 77:37

+ 20:18 II Елъязма 30:7, Ешуа 24:14

+ 20:19 Канун 5:32-33

+ 20:20 Чыгыш 20:8

+ 20:21 Яхәзкыл 2:3

+ 20:23 Канун 28:64

+ 20:25 Зәбур 80:13

+ 20:26 Яхәзкыл 16:20-21, Яхәзкыл 6:7

+ 20:28 Яхәзкыл 6:13

+ 20:31 Яхәзкыл 16:20-21, IV Патшалар 3:13, Яхәзкыл 14:3, Яхәзкыл 20:3, Яхәзкыл 5:11

+ 20:32 Канун 4:28, IV Патшалар 19:18

+ 20:33 Иремия 21:5

+ 20:34 Иремия 31:8

+ 20:35 Һошея 2:14

+ 20:36 Саннар 14:20-23, Саннар 14:28-30

+ 20:38 Яхәзкыл 13:9

+ 20:39 Яхәзкыл 39:7, Яхәзкыл 43:7

+ 20:40 Ишагыйя 56:7, Яхәзкыл 17:23

+ 20:41 Яхәзкыл 11:17, Яхәзкыл 28:25, Яхәзкыл 36:23, Яхәзкыл 39:27

+ 20:42 Чыгыш 6:8

+ 20:43 Яхәзкыл 6:9, Яхәзкыл 16:61, Яхәзкыл 36:31

+ 20:44 Зәбур 102:10

+ 20:47 Иремия 21:14, Яхәзкыл 17:24, Лүк 23:31, Яхәзкыл 21:4

+ 20:48 Ишагыйя 34:9-10, Иремия 17:27

+ 20:49 Яхәзкыл 17:2, Яхәзкыл 24:3

+ 21:2 Яхәзкыл 6:2

+ 21:3 Канун 32:41, Иремия 47:6, Әюб 9:22, Вәгазьче 9:2

+ 21:4 Яхәзкыл 20:47

+ 21:7 Яхәзкыл 12:9, Яхәзкыл 7:17

+ 21:9 Канун 32:41

* 21:10 Углымның… – «Яһүдә вә аның нәсел токымнарының» дип аңларга кирәк (карагыз: «Яратылыш», 49:9).

+ 21:20 Канун 3:11, II Патшалар 12:26, Яхәзкыл 25:4-5

+ 21:22 IV Патшалар 25:1, Иремия 39:1, Иремия 52:4, Яхәзкыл 4:2

+ 21:25 II Елъязма 36:13, Яхәзкыл 12:10, Яхәзкыл 35:5, Лүк 1:52

+ 21:28 Иремия 49:1-6, Амос 1:13-15, Сефания 2:8

+ 21:29 Яхәзкыл 13:6

+ 21:30 Яратылыш 19:30-37

+ 21:32 Яхәзкыл 25:10

+ 22:2 Яхәзкыл 20:4, Яхәзкыл 23:36, Яхәзкыл 16:2, Яхәзкыл 20:4

+ 22:4 Яхәзкыл 5:14

+ 22:7 Чыгыш 20:12, Чыгыш 22:21, Канун 24:17, Ишагыйя 10:2

+ 22:8 Яхәзкыл 20:13, Яхәзкыл 23:38

+ 22:9 Левиләр 19:16, Яхәзкыл 18:6

+ 22:10 Яратылыш 35:22, Яратылыш 49:4, Канун 22:30, Канун 27:20

+ 22:11 Чыгыш 20:14, Чыгыш 20:17, Иремия 5:8, Левиләр 18:7-16

+ 22:12 Канун 27:25, Чыгыш 22:25, Левиләр 25:36

+ 22:15 Яхәзкыл 5:10

+ 22:18 Ишагыйя 1:25, Зәкәрия 13:9, Малахи 3:3

+ 22:24 III Патшалар 8:35

+ 22:25 Иремия 11:9, Яхәзкыл 19:3

+ 22:26 Иремия 23:11, Сефания 3:4, Левиләр 10:10, Левиләр 11:47, Малахи 2:8, Иремия 17:27

+ 22:27 Сефания 3:3

+ 22:28 Яхәзкыл 13:6, Яхәзкыл 13:10

+ 22:30 Зәбур 105:23, Яхәзкыл 13:5

+ 22:31 Яхәзкыл 9:10

+ 23:3 Левиләр 17:7, Ишагыйя 1:21, Яхәзкыл 16:15

+ 23:5 Һошея 2:5

+ 23:9 IV Патшалар 17:5-6

+ 23:11 IV Патшалар 17:19, Иремия 3:8, Иремия 3:11

+ 23:12 Иремия 2:18, Яхәзкыл 16:28

+ 23:14 Нахум 2:3, Яхәзкыл 16:29

+ 23:17 Ишагыйя 57:8

+ 23:19 Яхәзкыл 16:26, Яхәзкыл 20:7

+ 23:22 Яхәзкыл 16:37

+ 23:23 Иремия 50:21

+ 23:24 IV Патшалар 25:6

+ 23:26 Яхәзкыл 16:39

+ 23:27 Яхәзкыл 16:41

+ 23:30 Чыгыш 34:15

+ 23:31 Ишагыйя 51:17

+ 23:34 Зәбур 74:9

+ 23:35 III Патшалар 14:9

+ 23:36 Яхәзкыл 20:4, Яхәзкыл 22:2

+ 23:37 Яхәзкыл 16:38, Яхәзкыл 16:20-21, Яхәзкыл 20:26

+ 23:38 Левиләр 15:31, II Елъязма 36:14, Яхәзкыл 5:11, Иремия 7:30, Яхәзкыл 20:13, Яхәзкыл 22:8

+ 23:39 Яхәзкыл 23:11

+ 23:40 Иремия 4:30, Яхәзкыл 16:17-18, Һошея 2:13

+ 23:45 Яхәзкыл 16:38

+ 23:47 Яхәзкыл 16:40, II Елъязма 36:17-19

+ 23:48 Яхәзкыл 16:41

+ 23:49 Яхәзкыл 6:7

+ 24:2 IV Патшалар 25:1, Иремия 39:1, Иремия 52:4

+ 24:3 Яхәзкыл 11:3, Яхәзкыл 11:7

+ 24:6 Яхәзкыл 22:2, Нахум 3:1

+ 24:7 Левиләр 17:13, Канун 12:16, Канун 12:24

+ 24:9 Нахум 3:1, Ишагыйя 30:33

+ 24:12 Иремия 2:22

+ 24:14 Яхәзкыл 5:11

+ 24:16 Иремия 16:5

+ 24:17 Левиләр 10:6, Левиләр 21:10, Канун 26:14

+ 24:19 Яхәзкыл 12:9, Яхәзкыл 21:7

+ 24:21 II Елъязма 36:17, Яхәзкыл 23:47

+ 24:23 Яхәзкыл 4:17, Яхәзкыл 33:10

+ 24:24 Яхәзкыл 6:7

+ 24:26 Яхәзкыл 33:21-22

+ 24:27 Яхәзкыл 3:26-27

+ 25:2 Иремия 49:1-6, Яхәзкыл 21:28, Амос 1:13-15, Сефания 2:8

+ 25:3 Сефания 2:8

+ 25:5 II Патшалар 11:1, II Патшалар 12:26, Яхәзкыл 21:20

+ 25:7 Яхәзкыл 6:14

+ 25:9 Ишагыйя 15:1, Ишагыйя 25:10, Иремия 48:1, Амос 2:1-3, Сефания 2:8, Ешуа 13:17-19

+ 25:10 Яхәзкыл 21:32

+ 25:12 II Елъязма 28:17

+ 25:13 Ишагыйя 34:5, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 32:29, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4, Яратылыш 36:34, Әюб 2:11, Ишагыйя 21:13

+ 25:16 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18, Ишагыйя 14:29, Йоил 3:4, Амос 1:6, Сефания 2:4

+ 26:2 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:4

+ 26:5 Яхәзкыл 47:10

+ 26:6 Яхәзкыл 6:7

+ 26:7 IV Патшалар 24:1, Иремия 25:1, Даниил 1:1, Эзра 7:12, Даниил 2:37, Ачылыш 17:14

+ 26:8 Яхәзкыл 4:2

+ 26:9 Яхәзкыл 21:22

+ 26:13 Ишагыйя 24:8, Иремия 7:34, Иремия 16:9, Ачылыш 18:22

+ 26:14 Яхәзкыл 47:10

+ 26:15 Иремия 51:52

+ 26:16 Юныс 3:6, Яхәзкыл 27:35, Яхәзкыл 32:10

+ 26:17 Яхәзкыл 27:2

+ 26:20 Яхәзкыл 31:14, Яхәзкыл 32:23, Зәбур 26:13

+ 26:21 Яхәзкыл 27:36, Яхәзкыл 28:19

+ 27:2 Яхәзкыл 26:17, Яхәзкыл 28:12

+ 27:5 Канун 3:9, I Елъязма 5:23

+ 27:6 Ишагыйя 2:13, Зәкәрия 11:2

+ 27:8 Яратылыш 10:18

+ 27:9 Ешуа 13:5, III Патшалар 15:18, Зәбур 82:8

+ 27:10 Яхәзкыл 30:5, Яхәзкыл 38:5

+ 27:12 III Патшалар 10:22, Яхәзкыл 38:13

* 27:13 Яван – Грециянең борынгы атамасы.

+ 27:13 Яратылыш 10:2, Яхәзкыл 32:26, Яхәзкыл 38:2, Яхәзкыл 39:1

+ 27:14 Яратылыш 10:3, Яхәзкыл 38:6

+ 27:15 Яратылыш 10:7, Ишагыйя 21:13

+ 27:17 Хөкемчеләр 11:33

* 27:18-19 Кассия – күпьеллык куак.

+ 27:18 Ишагыйя 7:8

+ 27:19 Чыгыш 30:24

+ 27:21 Зәбур 119:5, Җырлар җыры 1:4, Ишагыйя 60:7

+ 27:22 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

+ 27:23 Яратылыш 11:31, Амос 1:5

+ 27:25 Зәбур 47:8, Ишагыйя 2:16

+ 27:26 Зәбур 47:8

+ 27:29 Ачылыш 18:17

+ 27:30 Әюб 2:8, Кайгы җыры 2:10, Ачылыш 18:19

+ 27:32 Ачылыш 18:18

+ 27:33 Ачылыш 18:3

+ 27:35 Яхәзкыл 26:16, Яхәзкыл 32:10

+ 27:36 Иремия 18:16, Яхәзкыл 26:21, Яхәзкыл 28:19

+ 28:2 Яхәзкыл 26:2, Яхәзкыл 27:2, Ишагыйя 14:14, II Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 28:3 Яхәзкыл 14:14, Даниил 1:17

+ 28:4 Зәкәрия 9:3

+ 28:7 Яхәзкыл 31:12, Хабаккук 1:7

+ 28:10 Яхәзкыл 31:18, Яхәзкыл 32:19

+ 28:12 Яхәзкыл 26:17, Яхәзкыл 27:2-3

+ 28:13 Яратылыш 2:8-9, Ишагыйя 51:3, Яхәзкыл 31:8-9, Чыгыш 28:17-20

+ 28:14 Яратылыш 3:24

+ 28:19 Яхәзкыл 26:21, Яхәзкыл 27:36

+ 28:21 Ишагыйя 23:2, Йоил 3:4

+ 28:23 Яхәзкыл 5:17

+ 28:24 Саннар 33:55, Ешуа 23:13, Яхәзкыл 6:7

+ 28:25 Яхәзкыл 11:17, Яхәзкыл 20:41

+ 28:26 Иремия 23:6, Иремия 32:37, Ишагыйя 65:21, Амос 9:14, Михә 4:4

+ 29:2 Ишагыйя 19:1, Иремия 46:2, Яхәзкыл 30:4, Яхәзкыл 31:2, Яхәзкыл 32:2, Йоил 3:19

+ 29:3 Зәбур 73:13-14, Ишагыйя 27:1, Ишагыйя 51:9, Яхәзкыл 32:2

+ 29:4 Яхәзкыл 38:4, Амос 4:2, Хабаккук 1:15, IV Патшалар 19:28, Ишагыйя 37:29

+ 29:5 Канун 28:26, I Патшалар 17:44

+ 29:6 Яхәзкыл 6:7, IV Патшалар 18:21, Ишагыйя 36:7

+ 29:8 Яхәзкыл 14:17

+ 29:10 Яхәзкыл 30:6

+ 29:12 Яхәзкыл 30:7, Яхәзкыл 30:23, Яхәзкыл 30:26

+ 29:13 Иремия 46:26

+ 29:14 Яхәзкыл 16:53

+ 29:16 Яхәзкыл 6:7

+ 29:19 Иремия 46:13, Иремия 46:26, Яхәзкыл 30:10

+ 30:3 Ишагыйя 13:6, Йоил 1:15, Убадия 1:15, Сефания 1:7

+ 30:4 Яхәзкыл 29:8

* 30:5 Луб – ягъни Ливия.

* 30:5 …Килешү җирендәге угыллар… – ягъни исраилиләр.

+ 30:5 Яхәзкыл 27:10, Яхәзкыл 38:5

+ 30:6 Яхәзкыл 29:10

+ 30:7 Яхәзкыл 29:12

+ 30:8 Яхәзкыл 6:7

+ 30:10 Иремия 46:26, Яхәзкыл 29:19

+ 30:12 Ишагыйя 19:6

* 30:13 Мемфис – Мисырдагы бу шәһәр яһүд текстында Ноф дип бирелгән.

+ 30:13 Иремия 43:12, Иремия 46:25, Ишагыйя 19:13

* 30:14 Фива – көньяк Мисырда урнашкан бу шәһәр яһүд текстында Но дип бирелгән.

+ 30:14 Яхәзкыл 29:14, Саннар 13:23, Иремия 46:25, Амос 6:2

* 30:15 Пелүсим – Мисырдагы бу шәһәр яһүд текстында Син дип бирелгән.

* 30:17 Он – Мисырдагы шәһәр (карагыз: «Яратылыш», 41:45).

+ 30:17 Яратылыш 41:45, Яратылыш 46:20, Ишагыйя 19:18

+ 30:18 Иремия 2:16

+ 30:19 Яхәзкыл 6:7

+ 30:21 Иремия 46:11

+ 30:23 Яхәзкыл 29:12

+ 31:2 Яхәзкыл 29:2, Яхәзкыл 30:4, Яхәзкыл 32:2

+ 31:3 Хөкемчеләр 9:15, Даниил 4:7-9

+ 31:6 Яхәзкыл 17:23, Даниил 4:9, Маттай 13:32, Марк 4:32

+ 31:8 Яратылыш 2:8, Ишагыйя 51:3, Яхәзкыл 28:13

+ 31:10 Даниил 4:27, Даниил 5:20

+ 31:12 Яхәзкыл 28:7, Хабаккук 1:7

+ 31:13 Яхәзкыл 32:4

+ 31:14 Яхәзкыл 26:20, Яхәзкыл 32:18

+ 31:16 Ишагыйя 14:8-9

+ 31:18 Яхәзкыл 28:10, Яхәзкыл 32:19

+ 32:2 Яхәзкыл 29:2, Яхәзкыл 30:4, Яхәзкыл 31:2, Яхәзкыл 29:3

+ 32:3 Яхәзкыл 12:13, Яхәзкыл 17:20, Яхәзкыл 19:8, Һошея 7:12

+ 32:4 Яхәзкыл 31:13

+ 32:7 Ишагыйя 13:10, Йоил 2:31, Ачылыш 6:12

+ 32:8 Чыгыш 10:22, Ишагыйя 5:3

+ 32:10 Яхәзкыл 26:16

+ 32:11 Иремия 46:26

+ 32:12 Яхәзкыл 28:7

+ 32:15 Яхәзкыл 6:7

+ 32:18 Яхәзкыл 26:20, Яхәзкыл 31:14

+ 32:19 Яхәзкыл 28:10, Яхәзкыл 31:18

+ 32:21 Яхәзкыл 28:10, Яхәзкыл 31:18, Ишагыйя 14:9-10

+ 32:22 Яхәзкыл 31:15

+ 32:23 Нахум 1:14, Зәбур 26:13, Яхәзкыл 26:20

+ 32:24 Яратылыш 14:1, Ишагыйя 21:2, Иремия 49:34, Даниил 8:2

+ 32:26 Яратылыш 10:2, Яхәзкыл 27:13, Яхәзкыл 38:2, Яхәзкыл 39:1

+ 32:28 Яхәзкыл 28:10

+ 32:29 Яхәзкыл 25:12-14

+ 32:30 Ишагыйя 23:2

• 33:1 Яхәзкыл 3:16-21

+ 33:2 Ишагыйя 21:6, Иремия 6:17, Һошея 9:8, Хабаккук 2:1

+ 33:3 Һошея 5:8, Йоил 2:1, Амос 3:6

+ 33:4 Левиләр 20:9, Левиләр 20:11, Яхәзкыл 18:13

+ 33:7 II Елъязма 19:10

+ 33:9 I Тимутәйгә хат 4:16

• 33:10 Яхәзкыл 18

+ 33:10 Яхәзкыл 4:17, Яхәзкыл 24:23

+ 33:11 Яхәзкыл 16:48, II Петердән хат 3:9, I Тимутәйгә хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:6

+ 33:13 Яхәзкыл 3:20

+ 33:15 Чыгыш 22:26, Левиләр 6:2-5

+ 33:22 III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3, Яхәзкыл 24:26-27

+ 33:24 Ишагыйя 51:2

+ 33:25 Яратылыш 9:4, Левиләр 3:17, Яхәзкыл 22:3

+ 33:27 Яхәзкыл 5:11, Канун 28:26

+ 33:29 Яхәзкыл 6:7

+ 33:31 Яхәзкыл 8:1, Яхәзкыл 14:1, Яхәзкыл 20:1

+ 33:33 Яхәзкыл 2:5, Зәкәрия 2:9, Зәкәрия 4:9, Зәкәрия 6:15

+ 34:2 Иремия 23:1-4, Иремия 50:6, Зәкәрия 11:16-17

+ 34:3 Зәбур 13:4, Михә 3:3, Зәкәрия 11:5

+ 34:5 Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Маттай 9:36, Марк 6:34

+ 34:8 Яхәзкыл 5:11

+ 34:9 Яхәзкыл 13:8, Яхәзкыл 13:21

+ 34:11 Ишагыйя 40:11, Михә 5:4, Яхъя 10:11

+ 34:12 Яхәзкыл 30:3

+ 34:13 Канун 30:3, Яхәзкыл 11:17

+ 34:14 Зәбур 22:2

+ 34:16 Михә 4:6-7

+ 34:17 Зәкәрия 10:3, Маттай 25:32-33

+ 34:21 Канун 33:17, Даниил 8:4

+ 34:23 Яхәзкыл 37:24, Яхъя 10:16, Иремия 23:5, Иремия 30:9, Һошея 3:5, Михә 5:4

+ 34:24 Левиләр 26:12

+ 34:25 Ишагыйя 54:10, Яхәзкыл 37:26, Һошея 2:18, Левиләр 26:6

+ 34:26 Левиләр 26:4, Иремия 14:22, Зәкәрия 10:1, Малахи 3:10

+ 34:27 Иремия 2:20, Иремия 27:8, Иремия 30:8

+ 34:31 Зәбур 73:1, Зәбур 99:3, Зәкәрия 9:16, Яхъя 10:14

+ 35:2 Яратылыш 32:3

+ 35:3 Ишагыйя 34:5, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4

+ 35:4 Яхәзкыл 6:7

+ 35:5 Яхәзкыл 21:25, Амос 1:11

+ 35:6 Яхәзкыл 5:11, Яратылыш 9:6

* 35:10 Ике җир… – биредә сүз Исраил белән Яһүдә турында бара.

+ 35:11 Яхәзкыл 5:11

+ 35:12 Зәбур 136:7

+ 35:15 Иремия 50:29, Убадия 1:15, Хабаккук 2:8

+ 36:1 Яхәзкыл 6:2-3, Канун 32:13, Ишагыйя 58:14

+ 36:4 Михә 6:2

+ 36:5 Яхәзкыл 35:15

+ 36:10 Иремия 30:19

+ 36:11 Яратылыш 1:28, Ишагыйя 49:19, Иремия 31:27, Зәкәрия 2:4, Зәкәрия 10:8, Әюб 42:12

+ 36:12 Яхәзкыл 5:17

+ 36:13 Саннар 13:33

+ 36:17 Левиләр 18:25, Иремия 2:7

+ 36:18 Яхәзкыл 5:11, Яхәзкыл 22:3

+ 36:19 Левиләр 26:33, Яхәзкыл 5:10

+ 36:21 Зәбур 105:8, Ишагыйя 48:11, Яхәзкыл 20:9

+ 36:23 Яхәзкыл 20:41

+ 36:24 Канун 30:3, Яхәзкыл 11:17

+ 36:25 Ишагыйя 4:4, Йоил 3:21, Левиләр 16:30, Иремия 33:8, Зәкәрия 13:1

+ 36:26 Яхәзкыл 11:19, Яхәзкыл 18:31

+ 36:27 Яхәзкыл 37:14

+ 36:28 Левиләр 26:12, Яхәзкыл 11:20

+ 36:29 Яхәзкыл 37:23, Яхәзкыл 34:29

+ 36:30 Левиләр 26:4

+ 36:31 Яхәзкыл 6:9, Яхәзкыл 16:61, Яхәзкыл 20:43

+ 36:35 Яратылыш 2:8, Ишагыйя 51:3, Яхәзкыл 28:13, Яхәзкыл 31:8-9

+ 36:37 Яхәзкыл 34:31

+ 36:38 II Елъязма 35:7, Яхәзкыл 6:7

+ 37:1 III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3, Яхәзкыл 3:22, Яхәзкыл 8:4

+ 37:3 I Көринтлеләргә хат 15:35

+ 37:5 Яратылыш 2:7

+ 37:10 Ачылыш 11:11

+ 37:12 Ишагыйя 26:19, Даниил 12:2, Яхъя 5:21

+ 37:14 Яхәзкыл 36:27

+ 37:18 Яхәзкыл 12:9, Яхәзкыл 21:7, Яхәзкыл 24:19

+ 37:19 Ишагыйя 11:13, Иремия 3:18, Иремия 50:4, Һошея 1:11

+ 37:21 Канун 30:3, Яхәзкыл 11:17

+ 37:23 Яхәзкыл 14:11, Яхәзкыл 36:25, Левиләр 26:12, Яхәзкыл 11:20

+ 37:24 Иремия 30:10, Иремия 23:5, Яхәзкыл 34:23-24, Яхъя 10:16

+ 37:25 Йоил 3:20

+ 37:26 Яхәзкыл 34:25, Һошея 2:18

+ 37:27 Зәкәрия 2:10-11, Ачылыш 21:3, Левиләр 26:11-12, Яхәзкыл 11:20

+ 37:28 Яхәзкыл 6:7, Яхәзкыл 20:12

+ 38:2 Яратылыш 10:2, Яхәзкыл 27:13, Яхәзкыл 32:26, Яхәзкыл 39:1

+ 38:4 IV Патшалар 19:28, Яхәзкыл 29:4, Амос 4:2, Хабаккук 1:15

+ 38:5 Яхәзкыл 27:10

+ 38:6 Яратылыш 10:3, Яхәзкыл 27:14

+ 38:8 Яхәзкыл 34:28

+ 38:9 Иремия 4:13

+ 38:11 Хөкемчеләр 18:9-10, Иремия 49:31

* 38:13 …яшь арысланнары… – яһүдчә «сугышчылары» мәгънәсендә.

+ 38:13 III Патшалар 10:1, Яхәзкыл 27:15, Яхәзкыл 27:22

+ 38:16 Яхәзкыл 20:41

+ 38:17 Иремия 6:22-23

+ 38:19 Амос 1:1, Хәггәй 2:6, Ачылыш 16:18

+ 38:20 Иремия 4:24, Нахум 1:5

+ 38:21 Иремия 25:27, Иремия 25:29

+ 38:22 Яхәзкыл 5:17, Яхәзкыл 14:16, Яратылыш 19:24, Әюб 18:15, Зәбур 10:6, Яхәзкыл 13:11, Яхәзкыл 13:13

+ 38:23 Яхәзкыл 20:12, Яхәзкыл 6:7

+ 39:1 Яратылыш 10:2, Яхәзкыл 27:13, Яхәзкыл 32:26, Яхәзкыл 38:2

+ 39:2 Яхәзкыл 38:6, Яхәзкыл 38:15

+ 39:3 Зәбур 75:3

+ 39:4 Канун 28:26

+ 39:6 Яхәзкыл 28:18, Яхәзкыл 30:8, Ачылыш 20:9

+ 39:7 Яхәзкыл 20:39, Яхәзкыл 43:7

+ 39:9 Ишагыйя 2:4, Ишагыйя 9:5, Һошея 2:18, Михә 4:3

+ 39:10 Зәкәрия 2:9

* 39:16 Һәмүнә – яһүдчә «күп санлы халыклар» мәгънәсендә.

+ 39:17 Ишагыйя 34:6, Сефания 1:7, Ачылыш 19:17-18

+ 39:18 Амос 4:1

+ 39:22 Йоил 2:27

+ 39:23 Канун 29:24-28

+ 39:25 Иремия 30:3, Яхәзкыл 20:9

+ 39:26 Левиләр 26:6, Иремия 30:10, Иремия 46:27, Михә 4:4

+ 39:27 Яхәзкыл 20:41

+ 39:29 Ишагыйя 32:15, Ишагыйя 44:3, Йоил 2:28

• 40:1 III Патшалар 6, II Елъязма 3

* 40:1 …айның унынчы көнендә… – Яһүдиләрнең җир эшкәртү календаре буенча, яңа ел җиденче айда башланган (карагыз: «Чыгыш», 23:16); шул айның унынчы көне «гөнаһ йолу көне» дип аталган (карагыз: «Левиләр», 16:29; 25:9).

+ 40:1 Яхәзкыл 33:21, III Патшалар 18:46, Яхәзкыл 1:3

+ 40:2 Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 8:3, Ачылыш 21:10

+ 40:3 Яхәзкыл 1:7, Яхәзкыл 47:3, Зәкәрия 2:1, Ачылыш 11:1, Ачылыш 21:15

+ 40:4 Яхәзкыл 44:5

* 40:5 …әлеге терсәк бер уч киңлеген өстәп санала иде. – Гадәттә, терсәкнең озынлыгы 45 см, учның киңлеге 7,5 см булып, Изге йорт турында сүз барганда, бер терсәк 52,5 см тәшкил итә.

+ 40:5 Яхәзкыл 42:20

+ 40:6 Яхәзкыл 43:1

* 40:14 Әлеге аять яһүд телендәге төп нөсхәдә бик үк анык түгел.

+ 40:16 III Патшалар 6:4, Яхәзкыл 41:16, Яхәзкыл 41:26, Яхәзкыл 41:18

+ 40:17 Яхәзкыл 41:6, Яхәзкыл 42:1

+ 40:28 Яхәзкыл 8:16

+ 40:38 II Елъязма 4:6

+ 40:39 Левиләр 1:3, Левиләр 4:2-3, Левиләр 5:1-6

+ 40:44 I Елъязма 6:31-32

+ 40:46 III Патшалар 2:35, Яхәзкыл 43:19

+ 40:47 Яхәзкыл 41:13-15

+ 40:49 III Патшалар 6:3

+ 41:2 III Патшалар 6:17

+ 41:4 III Патшалар 6:20, II Елъязма 3:8

+ 41:5 III Патшалар 6:5, III Патшалар 6:8

+ 41:6 Яхәзкыл 40:17, III Патшалар 6:6

+ 41:13 Яхәзкыл 40:47

* 41:15 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

+ 41:16 III Патшалар 6:4, Яхәзкыл 40:16

+ 41:18 III Патшалар 6:29, III Патшалар 7:36, Яхәзкыл 40:16

+ 41:19 Яхәзкыл 1:10, Яхәзкыл 10:14

+ 41:21 Чыгыш 25:23-30

+ 41:24 III Патшалар 6:34

+ 41:25 III Патшалар 7:6

+ 41:26 III Патшалар 6:4

+ 42:1 Яхәзкыл 40:17

+ 42:13 Саннар 18:9

+ 42:14 Левиләр 6:11, Яхәзкыл 44:19

+ 42:20 Яхәзкыл 40:5

+ 43:1 Яхәзкыл 40:6

+ 43:2 Яхәзкыл 10:18, Яхәзкыл 11:22-23, Яхәзкыл 1:24, Ачылыш 1:15, Ачылыш 18:1

+ 43:3 Яхәзкыл 1:1, Яхәзкыл 3:15, Яхәзкыл 10:15, Яхәзкыл 2:1

+ 43:5 Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:16

* 43:7 Дәфенләү – мәет күмү.

* 43:7 …патшаларны дәфенләү йоласы… – үлгән патшаларга гыйбадәт кылу күздә тотыла (43:9 да шул ук мәгънә).

+ 43:7 I Елъязма 28:2, Ишагыйя 60:13, Ишагыйя 66:1, Яхәзкыл 20:39, Яхәзкыл 39:7

+ 43:10 Яхәзкыл 40:4

* 43:13 Карыш – 22 см.

+ 43:13 Чыгыш 27:1-8

+ 43:15 Чыгыш 27:2, III Патшалар 1:50, III Патшалар 2:28

+ 43:17 Чыгыш 20:26

+ 43:18 Левиләр 1:5

+ 43:19 III Патшалар 2:35, Яхәзкыл 40:46, Яхәзкыл 45:18

+ 43:20 Чыгыш 29:12, Левиләр 8:15, Яхәзкыл 45:19

+ 43:21 Чыгыш 29:14

+ 43:24 Левиләр 2:13

+ 43:25 Чыгыш 29:35, Левиләр 8:33

+ 43:27 Левиләр 1:3, Левиләр 3:1

+ 44:4 Яхәзкыл 1:28

+ 44:5 Яхәзкыл 40:4

+ 44:6 Яхәзкыл 45:9

* 44:7 …йөрәге сөннәтләнмәгән… – Раббыга буйсынмаучы кешеләрне белдерә торган гыйбарә.

+ 44:7 Рәсүлләр 21:28, Левиләр 3:11

+ 44:15 III Патшалар 2:35, Яхәзкыл 40:46

+ 44:16 Яхәзкыл 41:21

+ 44:18 Чыгыш 28:39-43, Левиләр 16:4

* 44:19 …Изге киемнәре белән халыкка орынмас өчен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: изге киемнәре белән орынып, халыкны изгеләндермәс өчен.

+ 44:19 Левиләр 6:11, Левиләр 16:23, Яхәзкыл 42:14

+ 44:20 Левиләр 21:5, Саннар 6:5

+ 44:21 Левиләр 10:9

+ 44:22 Левиләр 21:7, Левиләр 21:13

+ 44:23 Левиләр 10:10, Левиләр 11:47

+ 44:24 Канун 17:9, Канун 19:17

+ 44:25 Левиләр 21:1-3

+ 44:26 Саннар 19:11-12

+ 44:27 Левиләр 4:3

+ 44:28 Саннар 18:20, Канун 10:9

+ 44:29 Левиләр 27:21, Саннар 18:14

+ 44:30 Чыгыш 23:19, Чыгыш 34:26, Канун 26:2, Саннар 15:20, Малахи 3:10

+ 44:31 Чыгыш 22:31, Левиләр 11:39, Левиләр 22:8, Яхәзкыл 4:14

+ 45:1 Яхәзкыл 47:21

+ 45:2 Яхәзкыл 48:9-10

+ 45:4 Яхәзкыл 48:11-12

+ 45:5 Яхәзкыл 48:13

+ 45:6 Яхәзкыл 48:15

+ 45:7 Яхәзкыл 48:21

+ 45:9 Яхәзкыл 44:6, Саннар 36:7, III Патшалар 21:1-16

* 45:10 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 45:10 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 45:10 Левиләр 19:36, Канун 25:13, Гыйбрәтле сүзләр 11:1

* 45:11 Хомер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 220 л.

* 45:12 Гера – 0,5 гр.

* 45:12 Мина – 500 гр.

+ 45:12 Чыгыш 30:13

* 45:14 Кор – сыеклык үлчәү берәмлеге, 220 л.

+ 45:17 Саннар 28:9-15

+ 45:18 Левиләр 16:16

+ 45:19 Чыгыш 12:7, Чыгыш 29:12, Левиләр 8:15, Яхәзкыл 43:20

+ 45:21 Левиләр 23:5-6

+ 45:23 Левиләр 23:8, Саннар 28:15

+ 45:24 Левиләр 2:1

* 45:25 …бәйрәм… – «Чатырлар бәйрәме» турында сүз бара (карагыз: «Левиләр», 23:33).

+ 45:25 Левиләр 23:34

+ 46:2 Яхәзкыл 44:3

+ 46:4 Саннар 28:9-10, Яхәзкыл 45:17

+ 46:6 Саннар 28:11-15

+ 46:9 Чыгыш 23:14-17, Канун 16:16

+ 46:12 Левиләр 7:16, Левиләр 22:23

+ 46:13 Чыгыш 29:38, Саннар 28:3

* 46:17 Азат итү елы – коллыкка сатылган кеше һәр илленче елда, азат ителеп, үз гаиләсенең биләмәсенә кайта алган, сатылган җир кабат сатучысына кайтарылган (карагыз: «Левиләр», 25:10-16).

+ 46:17 Левиләр 25:10

+ 46:18 Саннар 36:7, III Патшалар 21:1-16

* 46:20 Кешеләр әлеге изге ризыкка орынмасын өчен… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: кешеләрне изгеләндерү өчен. Яһүд телендә әлеге гыйбарә «үтерелергә тиеш» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 47:1 Йоил 3:18, Зәкәрия 14:8, Ачылыш 22:1

+ 47:3 Яхәзкыл 40:3

+ 47:8 Канун 3:17, Ешуа 3:16

* 47:10 Бөек диңгез – ягъни Урта диңгез.

+ 47:10 Ешуа 15:62, Ишагыйя 15:8, Яхәзкыл 26:5

+ 47:12 Яратылыш 2:9, Ачылыш 22:2

• 47:13 Саннар 34:1-15

+ 47:14 Яратылыш 12:7

+ 47:19 Яхәзкыл 48:28

* 47:20 Лебо-Хамат – яһүд телендә әлеге гыйбарә «Хамат җиренә бара торган юл» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 47:22 Ишагыйя 14:1

+ 48:1 Саннар 2:25-31, Ешуа 19:40

+ 48:2 Ешуа 19:24

+ 48:3 Ешуа 19:32

+ 48:4 Ешуа 16:1, Ешуа 16:5

+ 48:5 Ешуа 17:7

+ 48:6 Ешуа 13:15

+ 48:7 Ешуа 15:1

+ 48:8 Яхәзкыл 45:1-6

+ 48:9 Яхәзкыл 45:2-3

+ 48:11 III Патшалар 2:35, Яхәзкыл 40:46, Яхәзкыл 44:10

+ 48:13 Яхәзкыл 45:4

+ 48:15 Яхәзкыл 45:6

+ 48:16 Ачылыш 21:16

+ 48:21 Яхәзкыл 45:7

+ 48:23 Ешуа 18:11

+ 48:24 Ешуа 19:1

+ 48:25 Ешуа 19:17

+ 48:26 Ешуа 19:10

+ 48:27 Ешуа 13:24

+ 48:28 Яхәзкыл 47:19

+ 48:30 Ачылыш 21:13

+ 48:35 Ишагыйя 60:14, Йоил 3:21

* 1:1 Нәбухаднессар – б. э. к. 605–562 нче елларда Бабил империясендә хакимлек иткән мәшһүр патша; русчасы: Навуходоносор.

+ 1:1 IV Патшалар 24:1, Иремия 25:1, II Елъязма 36:5-7

+ 1:2 IV Патшалар 24:13, II Елъязма 36:10

+ 1:6 Яхәзкыл 14:14, Яхәзкыл 14:20

+ 1:7 IV Патшалар 23:34, IV Патшалар 24:17

+ 1:8 Яхәзкыл 4:13, Һошея 9:3

+ 1:9 Яратылыш 39:21

+ 1:12 Римлыларга хат 14:2

+ 1:17 Яратылыш 41:12

+ 1:20 Яратылыш 41:8, Яратылыш 41:24

+ 1:21 Даниил 6:28, Даниил 10:1

+ 2:1 Яратылыш 41:8

* 2:4—7:28 Борынгы кулъязмаларда әлеге өзек арамей телендә язылган.

+ 2:4 III Патшалар 1:31, Даниил 3:9, Даниил 5:10, Даниил 6:6, Даниил 6:21

+ 2:5 Эзра 6:11, Даниил 3:29

+ 2:6 Даниил 5:7, Даниил 5:16

+ 2:9 Эстер 4:11

+ 2:12 Даниил 3:13, Даниил 3:19

+ 2:17 Даниил 1:6

+ 2:21 Әюб 12:18, Даниил 5:20

+ 2:22 Әюб 12:22, Вәгазьче 12:14, I Көринтлеләргә хат 4:5

+ 2:28 Яратылыш 40:8, Даниил 10:14

+ 2:30 Яратылыш 41:16

+ 2:37 Эзра 7:12, Яхәзкыл 26:7, Ачылыш 17:14

+ 2:38 Иремия 27:6

+ 2:39 Зәкәрия 6:1

+ 2:40 Даниил 7:7, Даниил 7:23

+ 2:44 Хәггәй 2:22, Гыйбриләргә хат 12:28

+ 2:46 Рәсүлләр 10:25, Рәсүлләр 16:29, Рәсүлләр 14:13

+ 2:47 Канун 10:17, IV Патшалар 5:15

* 3:1 Терсәк – 45 см.

+ 3:1 Яратылыш 11:2

+ 3:6 Ачылыш 13:15

+ 3:8 Даниил 6:12-13

+ 3:9 III Патшалар 1:31

+ 3:12 Даниил 2:49

+ 3:13 Даниил 2:12

+ 3:15 IV Патшалар 18:35

+ 3:19 Даниил 2:12

+ 3:25 Ишагыйя 43:2

+ 3:26 Рәсүлләр 16:17

+ 3:29 Эзра 6:11, Даниил 2:5

+ 3:31 Даниил 6:25, I Петердән хат 1:2, II Петердән хат 1:2

+ 3:33 Даниил 2:44

+ 4:2 Даниил 2:1, Даниил 7:15

+ 4:4 Даниил 2:2, Даниил 2:10-11

* 4:5-6 …аллалар… – Арамей телендә «Аллаһы» дип тә аңларга мөмкин.

+ 4:5 Даниил 1:7, Яратылыш 41:38, Даниил 5:11, Даниил 5:14

+ 4:7 Хөкемчеләр 9:15, Яхәзкыл 31:3-7, Марк 4:32

* 4:13 …ел… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: вакыт (4:20-21, 22, 29; 7:25; 12:7 дә шул ук мәгънә).

+ 4:14 Иремия 27:5

+ 4:15 Яратылыш 41:8

+ 4:16 I Патшалар 25:26, II Патшалар 18:32

+ 4:19 Иремия 27:6

* 4:24 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 4:24 Гыйбрәтле сүзләр 16:6, Рәсүлләр 8:22, II Тимутәйгә хат 2:25

+ 4:31 Даниил 2:44, Даниил 6:26

+ 4:32 Зәбур 61:10, Ишагыйя 40:17, Әюб 23:13, Ишагыйя 14:27

+ 4:33 II Елъязма 33:13

+ 5:1 Даниил 7:1, Даниил 8:1, Яратылыш 40:20, Эстер 1:3, Эстер 2:18, Марк 6:21

+ 5:2 Даниил 1:2

+ 5:4 Зәбур 113:12-15

+ 5:6 Нахум 2:10

+ 5:7 Даниил 2:2, Даниил 4:6

+ 5:8 Яратылыш 41:8

+ 5:10 III Патшалар 1:31, Даниил 2:4

+ 5:11 Яратылыш 41:38, Даниил 4:5, Даниил 2:48

+ 5:12 Даниил 1:7, Даниил 4:5, Даниил 1:17

+ 5:17 IV Патшалар 5:16

+ 5:20 Даниил 4:27-30

+ 5:21 Даниил 4:31

+ 5:23 Әюб 12:10, Иремия 10:23, Рәсүлләр 12:23, Ачылыш 16:9

+ 5:27 Әюб 31:6, Зәбур 61:10

* 5:28 Перес – «парсин» сүзенең берлек саны.

+ 5:31 Иремия 51:11, Даниил 9:1

+ 6:3 Яратылыш 41:40, Эстер 10:3

+ 6:4 Яхәзкыл 14:14

+ 6:6 III Патшалар 1:31, Даниил 2:4

+ 6:8 Эстер 1:19, Эстер 8:8

+ 6:10 Зәбур 136:5-6, III Патшалар 8:48, II Елъязма 6:38, Зәбур 118:23

+ 6:13 Даниил 3:8

+ 6:17 Маттай 27:66, Ачылыш 20:3

+ 6:21 III Патшалар 1:31, Даниил 2:4

+ 6:23 Даниил 3:25

+ 6:24 Канун 19:19, Эстер 7:9, Зәбур 7:16, Гыйбрәтле сүзләр 11:5

+ 6:25 Даниил 3:31

+ 6:26 Даниил 4:31

+ 6:27 Даниил 3:33

+ 6:28 II Елъязма 36:22, Эзра 1:1, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1

* 7:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

+ 7:1 Даниил 5:1, Даниил 8:1

+ 7:2 Иремия 49:36, Ачылыш 7:1

+ 7:3 Ачылыш 12:18-Ачылыш 13:2

+ 7:6 Ачылыш 13:2

+ 7:7 Ачылыш 12:3, Ачылыш 17:3, Ачылыш 17:12

+ 7:8 Даниил 8:9, Ачылыш 9:7, Ачылыш 13:5

* 7:9 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек. (Әзәли – «әзәл» сүзеннән ясалган сыйфат.)

+ 7:9 Ачылыш 20:4, III Патшалар 22:19, Ишагыйя 6:1, Ачылыш 4:2, Ачылыш 1:14

+ 7:10 Канун 33:2, Ачылыш 5:11, Ачылыш 20:12

+ 7:11 Ачылыш 19:20

+ 7:13 Яхәзкыл 1:26, Ачылыш 1:13, Маттай 26:64, Марк 14:62, Ачылыш 1:7, Ачылыш 14:14

+ 7:14 Зәбур 109:1-2, Ишагыйя 9:6, Маттай 28:18, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 7:15 Даниил 4:2

+ 7:18 Маттай 25:34

+ 7:21 Даниил 8:24, Ачылыш 13:7

+ 7:23 Даниил 2:43

+ 7:27 Даниил 7:14

+ 7:28 Лүк 2:19, Лүк 2:51

+ 8:1 Даниил 5:1, Даниил 7:1

+ 8:2 Нәхәмия 1:1, Эстер 1:2

+ 8:7 Даниил 11:11

+ 8:8 Даниил 7:3

* 8:9 …гүзәл җир… – Биредә Исраил күздә тотыла (11:16,[41] дә шул ук мәгънә).

+ 8:9 Даниил 7:8

+ 8:10 Ачылыш 12:4

+ 8:11 Чыгыш 29:38-42, Даниил 11:31, Даниил 12:11

* 8:13 …ике изгенең… – Биредә фәрештәләр турында сүз баруы ихтимал.

* 8:13 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 8:13 Даниил 12:6

+ 8:16 Даниил 9:21, Лүк 1:19, Лүк 1:26

+ 8:17 Ачылыш 1:17, Яхәзкыл 2:1

+ 8:18 Даниил 10:9, Зәкәрия 4:1

+ 8:19 Даниил 11:36

* 8:21 Яван – Грециянең борынгы атамасы.

+ 8:21 Даниил 11:3

+ 8:24 Даниил 7:21, Ачылыш 13:7

+ 8:25 Әюб 34:20

+ 8:26 Даниил 10:14

+ 9:1 Даниил 5:31, Даниил 6:1, Даниил 11:1

+ 9:2 Иремия 25:11, Иремия 29:10, Зәкәрия 1:12, Зәкәрия 7:5

+ 9:3 Эстер 4:3

+ 9:4 Левиләр 26:40, III Патшалар 8:47, II Елъязма 6:37, Нәхәмия 9:2, Нәхәмия 1:5, Нәхәмия 9:32, Канун 7:9

+ 9:5 Эзра 9:6-7, Нәхәмия 1:7

+ 9:6 Нәхәмия 9:34

+ 9:9 Нәхәмия 9:17

+ 9:11 Канун 8:19-20, Канун 28:15

+ 9:12 Яхәзкыл 5:9

+ 9:13 Левиләр 26:14-45, Канун 28:15-68

+ 9:14 Нәхәмия 9:33

+ 9:15 Чыгыш 32:11

+ 9:16 Зәбур 30:2, Зәбур 70:2, Зәбур 43:14, Зәбур 78:4, Михә 6:16

+ 9:17 Саннар 6:25

+ 9:18 IV Патшалар 19:16, Нәхәмия 1:6

+ 9:19 Зәбур 78:9, Лүк 18:13, Зәбур 24:10, Зәбур 78:9

+ 9:20 Нәхәмия 1:6

+ 9:21 Ишагыйя 65:24, Даниил 8:16, Лүк 1:19, Лүк 1:26, Чыгыш 29:39

+ 9:23 Даниил 10:11, Даниил 10:19

* 9:24 …җидешәр ел… – Төп нөсхәдә «атна» дип язылган; моны «җиде ел» дип тә аңларга мөмкин (9:25, 26,[27] дә шул ук мәгънә).

+ 9:24 Нәхәмия 11:1, Ишагыйя 48:2, Маттай 4:5, Маттай 27:53

+ 9:26 Маттай 24:6-14

* 9:27 …Изге йортка нәҗес бер нәрсә… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге йортны ташландык хәлгә китерүче нәҗес бер нәрсә. Биредә мәҗүсиләрнең пот-сыннары турыда сүз бара.

+ 9:27 Даниил 11:31, Даниил 12:11, Маттай 24:15, Марк 13:14

+ 10:1 II Елъязма 36:22, Эзра 1:1, Ишагыйя 44:28, Ишагыйя 45:1, Даниил 1:7, Даниил 4:5

+ 10:4 Яратылыш 2:14

+ 10:5 Яхәзкыл 9:2, Ачылыш 1:13

+ 10:6 Яхәзкыл 1:14, Яхәзкыл 1:16, Маттай 28:3, Ачылыш 1:14, Ачылыш 19:12, Яхәзкыл 1:7, Ачылыш 1:15

+ 10:7 Рәсүлләр 9:7

+ 10:9 Даниил 8:18, Зәкәрия 4:1, Яхъя 18:6, Ачылыш 1:17

+ 10:10 Яхәзкыл 2:9, Яхәзкыл 8:3

+ 10:11 Даниил 9:23, Даниил 10:19

+ 10:12 Даниил 9:23

* 10:13 Түрә – биредә «фәрештә» мәгънәсендә.

+ 10:13 Даниил 10:21, Даниил 12:1, Яһүдәдән хат 1:9, Ачылыш 12:7

+ 10:14 Даниил 2:28, Даниил 8:26, Хабаккук 2:3

+ 10:16 Ишагыйя 6:7, Иремия 1:9

+ 10:19 Даниил 9:23, Даниил 10:11

+ 10:20 Даниил 12:1

+ 11:1 Даниил 5:31, Даниил 6:1, Даниил 9:1

+ 11:2 Даниил 10:21

+ 11:3 Даниил 7:6, Даниил 8:5, Даниил 8:21

+ 11:10 Ишагыйя 8:8, Ишагыйя 30:28

+ 11:11 Даниил 8:7

+ 11:15 Яхәзкыл 4:2

+ 11:16 Даниил 8:9

+ 11:19 Яхәзкыл 26:21

* 11:22 …Килешүнең түрәсен… – Изге йортта хезмәт итүче баш рухани яки Мисырның баш каһине (рухание) дип фаразлана.

* 11:24 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

* 11:28 Изге килешү – биредә «яһүд иле, яһүд дине» мәгънәсендә.

+ 11:31 Даниил 8:11, Даниил 9:27, Маттай 24:15, Марк 13:14

+ 11:33 Даниил 12:3, Даниил 12:10

+ 11:36 II Тессалуникәлеләргә хат 2:4, Канун 10:17, Даниил 2:47, Ачылыш 13:5, Даниил 8:19

+ 11:41 Ишагыйя 11:14

* 11:43 Лубиләр – ягъни ливиялеләр.

+ 11:43 II Елъязма 12:3, Яхәзкыл 30:4, Нахум 3:9

* 12:1 Китап – Аллаһыга тугры булган тәкъва кешеләрнең исемнәре теркәлгән китап турында сүз бара (карагыз: «Зәбур», 68:29).

+ 12:1 Даниил 10:13, Яһүдәдән хат 1:9, Ачылыш 12:7, Иремия 30:7, Маттай 24:21, Марк 13:19, Ачылыш 16:18, Чыгыш 32:32, Чыгыш 32:33, Даниил 10:21, Ачылыш 20:12

+ 12:2 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Маттай 25:46, Яхъя 5:28-29, Рәсүлләр 24:15

+ 12:3 Даниил 11:33, Даниил 12:10, Маттай 13:43, Әюб 11:17, Әюб 22:28, Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Ишагыйя 60:3

+ 12:4 Ишагыйя 8:16, Ишагыйя 29:11, Ачылыш 5:1, Ачылыш 10:4, Ачылыш 22:10

+ 12:6 Даниил 10:5, Даниил 8:13

+ 12:10 Даниил 11:35, Ачылыш 22:11, Даниил 11:33, Даниил 12:3, Зәбур 106:43, Һошея 14:10

+ 12:11 Даниил 8:11, Даниил 9:27, Даниил 11:31

+ 12:13 Ишагыйя 57:2

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

+ 1:1 IV Патшалар 14:23, IV Патшалар 15:1, IV Патшалар 16:1, IV Патшалар 18:1, Ишагыйя 1:1, Амос 1:1, Михә 1:1

+ 1:2 Һошея 2:4, Яхәзкыл 16:15

* 1:4 Исраил патшасының һәм аның туганнарының җанын кыеп, Еһүнең Изрегылда үзен патша дип игълан итүе турында сүз бара (карагыз: «IV Патшалар», 9–10).

+ 1:4 IV Патшалар 10:11

+ 1:5 Ешуа 17:16, Хөкемчеләр 6:33

* 1:6 Ло-Рухама – яһүдчә «шәфкать күрсәтелмәгән» мәгънәсендә.

+ 1:6 I Петердән хат 2:10

+ 1:7 I Патшалар 17:47, Зәкәрия 4:6

* 1:9 Ло-Амми – яһүдчә «минем халкым түгел» мәгънәсендә.

+ 1:10 Яратылыш 22:17, Ишагыйя 62:4, Римлыларга хат 9:26

* 1:11 Изрегыл – яһүдчә «Аллаһы чәчә» мәгънәсендә.

+ 1:11 Ишагыйя 11:13, Иремия 3:18, Иремия 50:4, Яхәзкыл 37:19

* 2:1 Амми – яһүдчә «минем халкым» мәгънәсендә.

* 2:1 Рухама – яһүдчә «шәфкать күрсәтелгән» мәгънәсендә.

+ 2:1 Һошея 1:6, Һошея 1:9

* 2:2 Әнкәгезне… – Биредә Исраил халкы күздә тотыла.

+ 2:2 Ишагыйя 50:1

+ 2:3 Яхәзкыл 16:39

+ 2:4 Һошея 1:6, Һошея 1:2

+ 2:7 Ишагыйя 54:5, Иремия 3:14

+ 2:8 Яхәзкыл 16:19

+ 2:10 Кайгы җыры 1:8, Яхәзкыл 16:37, Яхәзкыл 23:29

+ 2:11 Саннар 28:9-15, Ишагыйя 24:8, Иремия 7:34, Иремия 16:9, Амос 8:10

+ 2:12 Һошея 9:1, Михә 1:7

+ 2:13 III Патшалар 16:31-32, Һошея 11:2, Яхәзкыл 23:40

+ 2:14 Яхәзкыл 20:35, Ишагыйя 40:2

* 2:15 Ахор – яһүдчә «хәвеф-хәтәр» мәгънәсендә (карагыз: «Ешуа», 7:24-26).

* 2:16 …багалым… – Яһүдчә «хуҗам» мәгънәсендә.

+ 2:17 Чыгыш 23:13, Зәкәрия 13:2

+ 2:18 Ишагыйя 54:10, Яхәзкыл 34:25, Яхәзкыл 37:26, Ишагыйя 2:4, Яхәзкыл 39:9, Михә 4:3

+ 2:19 II Көринтлеләргә хат 11:2

+ 2:20 Иремия 31:34

+ 2:23 Һошея 1:10, Һошея 1:6, I Петердән хат 2:10, Һошея 1:9, Римлыларга хат 9:25

* 3:1 Илаһларга багышлап китерелгән йөземле көлчәләр турында сүз бара.

* 3:2 Шәкыл – 10 гр.

* 3:2 Хомер – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 200 л.

+ 3:2 Левиләр 27:16

+ 3:5 Иремия 50:4, Иремия 23:5, Иремия 33:15, Яхәзкыл 34:23

+ 4:1 Ишагыйя 3:14, Михә 6:2

+ 4:3 Ишагыйя 24:4, Иремия 4:28, Йоил 1:10, Йоил 1:18, Сефания 1:3

+ 4:6 Гыйбрәтле сүзләр 10:21, Ишагыйя 5:13

+ 4:8 Левиләр 10:17

+ 4:9 Ишагыйя 24:2

+ 4:10 Левиләр 26:26, Михә 6:14, Хәггәй 1:6

+ 4:11 Гыйбрәтле сүзләр 20:1

+ 4:12 Хөкемчеләр 18:5, Һошея 5:4

+ 4:13 Яхәзкыл 6:13

+ 4:14 Канун 23:17

* 4:15 Бәйт-Авен – яһүдчә «явызлык йорты» мәгънәсендә. Бәйт-Элгә («Раббы йорты») капма-каршы мәгънәдә китерелә. Яробам патша заманында исраилиләр шунда алтын бозауга табынганнар (карагыз: «III Патшалар», 12:25-33; «Амос», 5:5).

+ 4:15 Һошея 9:15, Һошея 12:11, Амос 4:4, Амос 5:5

* 4:17 Эфраим – Исраилдәге унике ыругбашының берсе. Әлеге китапта бу исем күп очракта Исраил халкын аңлата.

+ 4:19 Иремия 4:11-12, Иремия 51:1, Һошея 13:15

+ 5:1 Хөкемчеләр 4:6

+ 5:2 Саннар 25:2

+ 5:4 Ишагыйя 59:2, Һошея 4:12

+ 5:5 Һошея 7:10

+ 5:6 Ишагыйя 1:11, Һошея 6:6

+ 5:8 Иремия 4:5, Һошея 8:1, Һошея 9:9, Һошея 4:15, Һошея 10:5, Йоил 2:1, Амос 3:6

+ 5:10 Канун 19:14

+ 5:13 IV Патшалар 15:19, Һошея 7:11, Һошея 8:9, Һошея 12:1, Михә 1:9, Нахум 3:19

+ 5:14 Һошея 13:7

+ 5:15 Левиләр 26:40-42

+ 6:1 Канун 30:1-10, I Патшалар 7:3, III Патшалар 8:48, Йоил 2:12, Канун 32:39, Әюб 5:18, Зәбур 102:3, Зәбур 146:3, Иремия 30:17

+ 6:2 Зәбур 70:20

+ 6:4 Һошея 13:3

+ 6:5 Иремия 23:29, III Патшалар 19:17

+ 6:6 Маттай 9:13, Маттай 12:7

* 6:7 Вәгъдә ителгән җиргә исраилиләр Адәм шәһәре янында керде (карагыз: «Ешуа», 3:16). Яһүдчә «Адәм шәһәре янында» дигәнне «Адәм сыман» дип тә аңларга мөмкин.

+ 6:8 Һошея 12:11

+ 6:9 Ешуа 24:1

+ 6:11 Йоил 3:13

* 7:5 Яһүд телендәге төп нөсхәнең шушы урыны бик үк анык түгел.

+ 7:7 IV Патшалар 15:10, IV Патшалар 15:14, IV Патшалар 15:25, IV Патшалар 15:30

+ 7:8 Зәбур 105:35

+ 7:9 Ишагыйя 42:25

+ 7:10 Һошея 5:5

+ 7:11 IV Патшалар 17:3-4, Һошея 5:13

* 7:12 Яһүд телендәге төп нөсхәнең шушы урыны бик үк анык түгел.

+ 7:12 Яхәзкыл 12:13

* 7:14 …җәрәхәт сала… – Мәҗүси халыкларда Багал исемле илаһ белән бәйле дини йола.

+ 7:14 Зәбур 77:36-37

* 7:16 Хәкарәтле – кимсетүле, мыскыллы.

+ 7:16 Зәбур 77:57

+ 8:1 Иремия 4:5, Һошея 5:8, Канун 28:49

+ 8:2 Маттай 7:21-23

+ 8:4 III Патшалар 12:20, Һошея 7:7

+ 8:5 III Патшалар 12:28, Һошея 10:5, Һошея 13:2

+ 8:7 Һошея 10:13

+ 8:8 IV Патшалар 17:6

+ 8:9 Һошея 5:13, Һошея 7:11, Иремия 2:24, Яхәзкыл 16:33-34

+ 8:13 Иремия 7:21, Иремия 14:10, Канун 28:68

+ 8:14 Канун 32:18, Ишагыйя 17:10, Иремия 3:21, Иремия 17:27, Амос 2:5

+ 9:1 Һошея 2:5

+ 9:3 Канун 28:68, Һошея 8:13, Яхәзкыл 4:13, Даниил 1:8

+ 9:4 Канун 26:14, Саннар 19:11-22

* 9:6 Мемфис – Мисырдагы бу шәһәр яһүд телендәге текстта «Моф» дип бирелгән.

+ 9:7 IV Патшалар 9:11, Иремия 29:26

+ 9:8 Яхәзкыл 3:17, Яхәзкыл 33:7

+ 9:9 Хөкемчеләр 19:22, Һошея 10:9, Иремия 14:10, Һошея 8:13

+ 9:10 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Маттай 21:33, Саннар 25:1-5, Зәбур 105:28

+ 9:13 Һошея 14:1

+ 9:15 Һошея 4:15, Һошея 12:11, Амос 4:4, Амос 5:5

+ 9:17 Канун 28:64-65

+ 10:1 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Маттай 21:33

* 10:5 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 10:5 III Патшалар 12:28, Һошея 4:15, Һошея 8:5, Һошея 13:2

+ 10:8 Лүк 23:30, Ачылыш 6:16

+ 10:9 Хөкемчеләр 19:22, Һошея 9:9

+ 10:11 Иремия 46:20

+ 10:12 Гыйбрәтле сүзләр 11:19, Гәләтиялеләргә хат 6:8, Иремия 4:3

+ 10:13 Һошея 8:7

+ 10:14 IV Патшалар 17:3-4, Ишагыйя 13:16

+ 11:1 Канун 7:8, Чыгыш 4:22, Иремия 31:9, Малахи 1:6, Маттай 2:15

+ 11:3 Чыгыш 15:26

+ 11:4 Яхъя 6:44, Яхъя 12:32, Чыгыш 16:14-31

+ 11:9 Саннар 23:19, Ишагыйя 12:6

+ 11:10 Ишагыйя 31:4, Ишагыйя 11:11, Михә 7:12, Зәкәрия 8:7

+ 11:11 Ишагыйя 60:8, Зәкәрия 10:10

+ 12:1 Ишагыйя 44:20, Һошея 5:13

+ 12:3 Яратылыш 32:24-32

+ 12:4 Яратылыш 28:12, Яратылыш 28:19, Яратылыш 35:9, Яратылыш 35:15

+ 12:5 Чыгыш 3:15

+ 12:6 Михә 6:8

+ 12:7 Амос 8:5, Михә 6:11

+ 12:8 Зәкәрия 11:5, Ачылыш 3:17

+ 12:11 Һошея 6:8, Һошея 4:15, Амос 4:4, Амос 5:5

+ 12:12 Яратылыш 28:5, Яратылыш 29:20

+ 12:13 Чыгыш 12:50-51, Зәбур 76:21

+ 12:14 IV Патшалар 17:17

+ 13:1 Һошея 11:2

+ 13:2 III Патшалар 12:28, Һошея 8:5, Һошея 10:5

+ 13:3 Һошея 6:4, Зәбур 1:4, Зәбур 36:20

+ 13:4 Чыгыш 20:3, Ишагыйя 43:11, Ишагыйя 45:21

+ 13:5 Канун 8:15, Канун 32:10

+ 13:6 Канун 8:12-14, Канун 31:20, Зәбур 77:11, Зәбур 105:21, Гыйбрәтле сүзләр 30:9

+ 13:7 Иремия 5:6, Һошея 5:14

+ 13:8 II Патшалар 17:8, Гыйбрәтле сүзләр 17:12, Кайгы җыры 3:10

+ 13:10 I Патшалар 8:5, I Патшалар 8:19

+ 13:11 I Патшалар 8:22, I Патшалар 15:23

+ 13:13 IV Патшалар 19:3

+ 13:14 Зәбур 48:16, Ишагыйя 25:8, Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Яхәзкыл 9:10, I Көринтлеләргә хат 15:55

+ 13:15 Иремия 4:12, Иремия 51:1, Яхәзкыл 19:12, Һошея 4:19

+ 14:1 IV Патшалар 18:12, IV Патшалар 8:12, Һошея 9:13, Амос 1:13

+ 14:2 Һошея 6:1, Һошея 12:6

+ 14:3 Гыйбриләргә хат 13:15

+ 14:4 Һошея 5:13, Зәбур 9:35

+ 14:6 Ишагыйя 27:6

+ 14:10 Зәбур 106:43, Даниил 12:10

+ 1:3 Канун 4:9, Зәбур 77:4

+ 1:4 Канун 28:38, Канун 28:42

+ 1:5 Ишагыйя 24:11

+ 1:6 Ачылыш 9:8

+ 1:10 Ишагыйя 24:4, Иремия 4:28, Һошея 4:3, Ишагыйя 24:7

+ 1:11 Иремия 14:4

+ 1:12 Ишагыйя 24:11

+ 1:13 Иремия 4:8, Йоил 1:9, Йоил 2:14

+ 1:14 Йоил 2:15-16

+ 1:15 Ишагыйя 13:6, Убадия 1:15, Сефания 1:7

+ 1:16 Канун 12:6-7

+ 1:19 Иремия 9:10

+ 1:20 Зәбур 103:21

+ 2:1 Һошея 5:8, Амос 3:6

* 2:2 Зольмәтле – караңгы.

+ 2:2 Амос 5:18, Амос 5:20, Сефания 1:15, Йоил 1:6

* 2:3 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 2:3 Йоил 1:19, Яратылыш 2:8

+ 2:4 Ачылыш 9:7, Ачылыш 9:9

+ 2:6 Нахум 2:10

+ 2:7 Гыйбрәтле сүзләр 30:27

+ 2:9 Ишагыйя 33:4

+ 2:10 Йоил 3:15, Ачылыш 8:12

+ 2:11 Малахи 3:2, Ачылыш 6:17

+ 2:12 Канун 30:1-10, I Патшалар 7:3, III Патшалар 8:48, Ишагыйя 55:7, Иремия 4:1, Һошея 6:1, Һошея 12:6

+ 2:13 Чыгыш 34:6

+ 2:14 II Патшалар 12:22, Амос 7:3, Амос 7:6, Юныс 1:6, Юныс 3:9, Йоил 1:9, Йоил 1:13

+ 2:15 Йоил 2:1, Саннар 10:3

+ 2:16 Йоил 1:14

+ 2:17 III Патшалар 6:3, Яхәзкыл 8:16, Зәбур 41:4, Зәбур 78:10, Зәбур 113:10, Михә 7:10

+ 2:18 Зәкәрия 1:14, Зәкәрия 8:2

+ 2:20 Зәкәрия 14:8, Ишагыйя 34:3

+ 2:21 Зәбур 125:2-3

+ 2:22 Йоил 1:18

+ 2:23 Хабаккук 3:18, Зәкәрия 10:7, Левиләр 26:4, Канун 11:14, Иремия 5:24

+ 2:25 Йоил 1:4

• 2:27 Рәсүлләр 2:17-21

+ 2:27 Чыгыш 20:2, Яхәзкыл 39:18

* 2:28 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 2:28 Ишагыйя 32:15, Ишагыйя 44:3, Яхәзкыл 39:29

+ 2:30 Маттай 24:30, Лүк 21:11, Ачылыш 8:7

+ 2:31 Ишагыйя 13:10, Яхәзкыл 32:7-8, Ачылыш 6:12

+ 2:32 Римлыларга хат 10:13, Убадия 1:17

+ 3:1 Иремия 30:3

+ 3:2 Сефания 3:8, Зәкәрия 14:2, Ишагыйя 66:16

+ 3:3 Убадия 1:11, Нахум 3:10

+ 3:4 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 28:21, Амос 1:9

+ 3:5 II Елъязма 21:16-17

+ 3:8 III Патшалар 10:1, II Елъязма 9:1

* 3:9 Яугир – сугышчы.

+ 3:10 Ишагыйя 2:4, Михә 4:3

+ 3:12 Зәбур 95:13, Зәбур 97:9, Зәбур 109:6, Ишагыйя 2:4, Ишагыйя 3:13, Маттай 25:32

+ 3:13 Һошея 6:11, Маттай 13:39, Марк 4:29, Ачылыш 14:15, Ачылыш 14:19, Ачылыш 19:15

+ 3:14 Йоил 1:15

+ 3:15 Йоил 2:10

+ 3:16 Иремия 25:30, Амос 1:2, Ишагыйя 25:4

+ 3:17 Ишагыйя 52:1, Нахум 1:15

* 3:18 …Шиттим үзәненә… – Коры туфраклы әлеге үзәндә сәрви куаклары гына үскән.

+ 3:18 Амос 9:13, Ишагыйя 30:25, Яхәзкыл 47:1, Зәкәрия 14:8, Саннар 25:1

+ 3:19 Ишагыйя 19:1, Яхәзкыл 29:2, Ишагыйя 34:5, Иремия 49:10, Яхәзкыл 35:3, Амос 1:11, Убадия 1:10, Малахи 1:3

+ 3:20 Яхәзкыл 37:25

+ 3:21 Ишагыйя 4:4, Яхәзкыл 36:25

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан күренеш иңде.

+ 1:1 II Патшалар 14:2, II Елъязма 11:6, Нәхәмия 3:5, IV Патшалар 14:23, IV Патшалар 15:1, II Елъязма 26:1, Ишагыйя 1:1, Һошея 1:1, Зәкәрия 14:5

+ 1:2 Иремия 25:30, Йоил 3:16, Ешуа 19:26, III Патшалар 18:19

* 1:3 Гилыгад – Үрдүннән көнчыгышта урнашкан өлкә.

+ 1:3 Ишагыйя 17:1, Иремия 49:23, IV Патшалар 10:32-33, Ишагыйя 21:10

* 1:4 Хазаил – Дәмәшкъ патшасы.

* 1:4 Бен-Һадад – Дәмәшкъ патшасы, Хазаилнең углы дип фаразлана.

+ 1:4 IV Патшалар 8:12, IV Патшалар 13:22, Иремия 49:27

* 1:5 Авен үзәне – яһүдчә «явызлык үзәне» мәгънәсендә; Арам җирендә урнашкан үзән.

* 1:5 Бәйт-Эден – яһүдчә «ләззәт йорты» мәгънәсендә; Арам иленең Фырат елгасы буенда урнашкан бер төбәге булырга мөмкин.

* 1:5 Кыйр – арамиләрнең туган иле.

+ 1:5 Иремия 51:30, Һошея 4:15, Яхәзкыл 27:23, IV Патшалар 16:9, Ишагыйя 22:6, Амос 9:7

* 1:6 Эдом – Сәгыйрь тауларында, Үле диңгездән көньяктарак урнашкан ил. Эдомиләр – Эсауның (аның икенче исеме – Эдом) нәсел варислары. Эсау үзе – Исраил халкының нәселбашы булган Ягъкубның бертуган кардәше.

+ 1:6 Иремия 47:1, Иремия 47:5, II Елъязма 28:18, Йоил 3:6

* 1:6-8 Газа, Ашдод, Ашкылун, Экрон – пелештиләрнең иң зур биш шәһәренең дүртесе (бишенчесе – Гәт).

+ 1:8 I Патшалар 5:1, Амос 3:9, Сефания 2:4, Зәкәрия 9:5

* 1:9 Сур – Фойникә (русчасы: Финикия) иленең башкаласы; русчасы: Тир.

+ 1:9 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Зәкәрия 9:4, III Патшалар 5:1

+ 1:11 Ишагыйя 34:5, Ишагыйя 63:1, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Убадия 1:1-16, Малахи 1:3-4, II Елъязма 28:17, Яхәзкыл 35:5

* 1:12 Теман – Эдом илендәге төбәк.

* 1:12 Босра – Эдом иленең төньягында урнашкан шәһәр.

+ 1:13 Иремия 49:1, Яхәзкыл 21:28, Яхәзкыл 25:2, Сефания 2:8, IV Патшалар 8:12, Һошея 14:1

* 1:14 Рабаһ – аммониләрнең башкаласы.

+ 1:14 Канун 3:11, II Патшалар 12:26

+ 1:15 Иремия 49:3

* 2:1 Мәаб – Үле диңгездән көнчыгышта урнашкан ил.

+ 2:1 Ишагыйя 15:1, Ишагыйя 25:10, Иремия 48:1, Яхәзкыл 25:8, Сефания 2:8

* 2:2 Кыръют – Мәаб илендәге төп шәһәрләрнең берсе.

+ 2:2 Иремия 48:24

+ 2:4 Левиләр 26:14-15, Иремия 16:19-20

+ 2:5 Иремия 17:27, Һошея 8:14

+ 2:6 Левиләр 25:39, IV Патшалар 4:1, Амос 8:6

* 2:7 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 2:7 Әюб 24:4, Ишагыйя 10:2, Левиләр 18:8, Канун 22:30

* 2:8 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 2:9 Саннар 13:33-34, Ешуа 24:8

+ 2:10 Чыгыш 12:51, Канун 8:2

* 2:11 Нәзир – яһүдиләрдә үзен Аллаһыга багышлаган адәм (карагыз: «Саннар», 6).

+ 2:11 Саннар 6:2, Ишагыйя 30:10, Иремия 11:21, Амос 7:13, Михә 2:6

+ 2:14 Зәбур 32:16-17

+ 3:1 Чыгыш 12:51

+ 3:2 Канун 7:6, Канун 10:15

+ 3:6 Яхәзкыл 33:4, Һошея 5:8, Йоил 2:1, Кайгы җыры 3:38, Михә 1:12

+ 3:7 Яратылыш 18:17

+ 3:8 Ишагыйя 31:4, Саннар 22:38

+ 3:9 III Патшалар 21:1

+ 3:10 Ишагыйя 3:14, Михә 6:10-12

+ 3:11 Канун 28:52, IV Патшалар 17:5-6, IV Патшалар 18:9-12

* 3:13 Ягъкуб – Исраил халкының ерак бабасы Ягъкубка Аллаһы «Исраил» дип исем кушкан (карагыз: «Яратылыш», 32:28).

+ 3:14 Чыгыш 27:2, III Патшалар 13:1-3, IV Патшалар 23:15

* 3:15 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 3:15 Иремия 36:22, III Патшалар 22:39

* 4:1 Башан – Үрдүннән көнчыгышта урнашкан әлеге таулы, уңдырышлы туфраклы төбәк үзенең сыерлары белән дан тоткан.

+ 4:1 Зәбур 21:12, Яхәзкыл 39:18

+ 4:2 Зәбур 88:36, IV Патшалар 19:28, Яхәзкыл 29:4, Яхәзкыл 38:4, Хабаккук 1:15

+ 4:3 Яхәзкыл 12:5, Яхәзкыл 12:12

* 4:4 Бәйт-Эл, Гилгәл – Яһүдә патшалыгыннан аермалы буларак, Исраил патшалыгының гыйбадәт кылу урыны шушы шәһәрләрдә урнашкан булган.

* 4:4 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

+ 4:4 Амос 5:5, Саннар 28:3-4

+ 4:5 Левиләр 7:13, Левиләр 22:18, Маттай 23:13

+ 4:6 Иремия 5:3, Хәггәй 2:17

+ 4:7 Иремия 3:3

+ 4:9 Левиләр 26:16, Канун 28:22, Хәггәй 2:17, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Йоил 1:4

* 4:10 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 4:10 Чыгыш 9:3, Канун 28:27, Канун 28:60

+ 4:11 Яратылыш 19:24, Зәкәрия 3:2

+ 4:13 Михә 1:3

+ 5:2 Ишагыйя 47:1

+ 5:4 Ишагыйя 55:6, Сефания 2:3

* 5:5 Беер-Шеба – ул заманда әлеге шәһәр гыйбадәт кылу үзәкләренең берсе булган.

* 5:5 Һичнәрсә – яһүд телендә: «авен»; аның икенче мәгънәсе: явызлык. Кайбер пәйгамбәрләр Бәйт-Элне (Аллаһы йорты) Бәйт-Авен (Явызлык йорты) дип атый (мәсәлән, «Һошея», 4:15 не карагыз).

+ 5:5 Һошея 4:15, Һошея 9:15, Һошея 12:11, Амос 4:4, Амос 8:14

* 5:6 Йосыф – биредә бөтен Исраил күздә тотыла. Йосыф угыллары булган Эфраим һәм Менашше ыруглары Исраилдә, ягъни Төньяк патшалыкта, иң дәрәҗәле ыруглардан саналган. 5:15 тә һәм 6:6 да шушы ук мәгънәдә.

+ 5:6 Канун 4:24, Гыйбриләргә хат 12:29

+ 5:8 Әюб 9:9, Әюб 38:31, Амос 4:13

+ 5:10 Гыйбрәтле сүзләр 15:12

+ 5:11 Канун 28:30, Канун 28:39, Михә 6:15, Сефания 1:13

+ 5:12 Чыгыш 23:8, Ишагыйя 29:21

+ 5:15 Зәбур 96:10, Римлыларга хат 12:9

+ 5:16 Иремия 9:17

+ 5:17 Чыгыш 12:12

+ 5:18 Йоил 1:15, Йоил 2:2, Сефания 1:15

+ 5:21 Ишагыйя 1:11-14, Иремия 6:20, Малахи 1:10, Левиләр 3

+ 5:25 Рәсүлләр 7:42-43

* 5:26 Саккут, Кайван – мәҗүси халыклар табынган һәм күк җисеме Сатурнны гәүдәләндергән илаһлар. Биредә сүз уйнату: «саккут» сүзе яһүд телендәге «шиккутс» (җирәнгеч) сүзе белән аваздаш.

+ 5:27 IV Патшалар 17:6

+ 6:1 Ишагыйя 32:9, Сефания 1:12

+ 6:2 Ишагыйя 10:9, Нахум 3:8

+ 6:8 Иремия 51:14

* 6:10 Җәсәд – гәүдә.

* 6:10 Раббы исемен без телгә алырга тиеш түгелбез! – Биредә, күрәсең, исраилиләрне җәзага тарткан Аллаһының исемен телгә алудан курку турында сүз бара.

* 6:13 Ло-Дебар һәм Карнаим шәһәрләре Үрдүннән көнчыгышта урнашкан булып, «Ло-Дебар» – «һичбернәрсә түгел», «Карнаим» исә «ике мөгезле» (мөгез – көч-куәт билгесе) дигәнне аңлата.

+ 7:1 Чыгыш 10:4, Йоил 1:4

+ 7:3 Йоил 2:13-14, Юныс 1:6, Юныс 3:9

+ 7:8 Иремия 1:11, Иремия 1:13, Амос 8:2

+ 7:9 IV Патшалар 15:8-12

+ 7:10 III Патшалар 12:32

+ 7:11 Амос 6:7

* 7:12 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 7:12 Михә 3:5

+ 7:13 Амос 2:12, III Патшалар 12:29-33

+ 7:14 Амос 1:1

+ 7:16 Ишагыйя 30:10, Михә 2:6

+ 8:1 Иремия 24:1, Михә 7:1

* 8:2 Соңгы көн – биредә сүз уйнату: өлгергән җимеш – яһүдчә «кайитс», соңгы көн – «кетс».

+ 8:2 Иремия 1:11, Иремия 1:13, Амос 7:8, Кайгы җыры 4:18, Яхәзкыл 7:2-3

+ 8:5 Саннар 28:11, Нәхәмия 13:15-16, Левиләр 19:36, Михә 6:10

+ 8:6 Левиләр 25:39, IV Патшалар 4:1, Амос 2:6

+ 8:8 Амос 9:5

+ 8:9 Иремия 15:9, Михә 3:6, Лүк 23:44

+ 8:10 Иремия 16:9, Кайгы җыры 5:15, Һошея 2:11, Иремия 6:26, Зәкәрия 12:10

+ 8:11 I Патшалар 3:1, Зәбур 73:9

* 8:14 Дан – карагыз: «III Патшалар», 12:28-30.

* 8:14 Зиярәтче – изге җирләргә сәфәр кылучы.

+ 8:14 III Патшалар 12:29-30

+ 9:1 Хөкемчеләр 16:26-30

+ 9:2 Зәбур 138:8-10

* 9:3 Гаип булу – югалу, юк булу.

+ 9:3 Зәбур 67:23

+ 9:5 Зәбур 45:7, Амос 8:8

+ 9:6 Зәбур 103:3, Амос 4:13

+ 9:7 Иремия 47:4, IV Патшалар 16:9, Ишагыйя 22:6, Амос 1:5

+ 9:9 Лүк 22:31

+ 9:10 Амос 6:3

+ 9:11 Рәсүлләр 15:16-18

+ 9:13 Йоил 3:18

+ 9:14 Әюб 3:14, Ишагыйя 58:12, Ишагыйя 61:4, Иремия 31:5

• 1:1 Иремия 49:7-22

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

+ 1:1 Ишагыйя 34:5, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Малахи 1:3-4

+ 1:4 Саннар 24:21, Хабаккук 2:9

* 1:5 Уңыш җыйганда, кагыйдә буларак, ярлы-ябага өчен хуҗа кеше куакларда җимеш калдырырга тиеш булган (карагыз: «Левиләр», 19:10; «Канун», 24:21).

* 1:6 Эсау – Эдомның икенче исеме (карагыз: «Яратылыш», 25:25,[30]). Биредә Эдом иле күздә тотыла.

* 1:9 Теман – Эдом (Эсау) оныгының исеме белән аталган төбәк. Биредә бөтен Эдом иле күздә тотыла.

+ 1:9 Яратылыш 36:5, Әюб 2:11, Амос 1:12

+ 1:11 IV Патшалар 25:13-17, Йоил 3:3, Нахум 3:10, Зәбур 136:7

+ 1:12 Михә 4:11, Михә 7:8

+ 1:13 Гыйбрәтле сүзләр 17:5, Яхәзкыл 35:10

+ 1:15 Ишагыйя 13:6, Йоил 1:15, Сефания 1:7, Иремия 50:29, Яхәзкыл 35:15, Хабаккук 2:8

+ 1:16 Иремия 25:27-28, Зәбур 74:8, Ишагыйя 51:17, Иремия 25:15, Зәкәрия 12:2, Ачылыш 14:10

+ 1:17 Ишагыйя 4:3, Йоил 2:32

+ 1:18 Зәкәрия 12:6

+ 1:20 III Патшалар 17:9

+ 1:21 Даниил 7:14, Даниил 7:27, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 1:1 IV Патшалар 14:25

* 1:2 Ниневә – Ашшур илендәге шәһәр. Ашшурлылар исраилиләрнең дошманы булган.

+ 1:2 Нахум 1:1, Сефания 2:13

* 1:3 Таршиш – Испаниядә урнашкан Фойникә (Финикия) колониясе дип фаразлана.

+ 1:3 III Патшалар 10:22, Ишагыйя 23:1, Ешуа 19:46

+ 1:4 Зәбур 106:25

+ 1:5 Рәсүлләр 27:18

+ 1:6 Йоил 2:13-14, Амос 7:3, Амос 7:6, Юныс 3:9

+ 1:7 I Патшалар 14:41-42

+ 1:9 Зәбур 94:5, Зәбур 145:6

+ 1:14 Канун 21:8

+ 1:15 Зәбур 64:8

+ 1:16 Ишагыйя 19:21

+ 2:1 Маттай 12:40, Маттай 16:4

+ 2:3 Зәбур 3:5, Зәбур 17:7, Зәбур 117:5

+ 2:4 Зәбур 87:7, Әюб 22:11, Зәбур 17:5, Зәбур 41:7, Зәбур 68:3

+ 2:6 Зәбур 17:5

+ 2:8 Зәбур 17:7

+ 2:9 Зәбур 31:7

+ 2:10 Зәбур 49:14, Зәбур 3:9

+ 3:2 Юныс 1:1-2

+ 3:5 II Елъязма 20:3, Эзра 8:21, Иремия 36:9

+ 3:6 Әюб 2:8, Яхәзкыл 27:30

+ 3:8 Иремия 18:8-11, Иремия 36:3

+ 3:9 II Патшалар 12:22, Йоил 2:13-14, Амос 7:3, Амос 7:6, Юныс 1:6

+ 3:10 Чыгыш 32:14, II Патшалар 24:16, Иремия 18:8

+ 4:2 Чыгыш 34:6

+ 4:3 Саннар 11:15, III Патшалар 19:4, Әюб 6:9

* 4:11 …бәхетсез кеше… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: уңны сулдан аера алмаган кеше.

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

+ 1:1 IV Патшалар 16:1, IV Патшалар 18:1, Ишагыйя 1:1, Һошея 1:1, Ишагыйя 7:9, Иремия 23:13-14

+ 1:2 III Патшалар 22:28, Зәбур 48:2, Ишагыйя 34:1, Зәбур 10:4, Юныс 2:8, Хабаккук 2:20

+ 1:3 Ишагыйя 26:21, Амос 4:13

+ 1:4 Зәбур 96:5

+ 1:7 I Патшалар 5:4, Һошея 2:12, Һошея 9:1

+ 1:8 Ишагыйя 22:4, Иремия 9:1, Ишагыйя 20:2, Әюб 30:29, Ишагыйя 13:21, Ишагыйя 34:13, Иремия 50:39

+ 1:9 Һошея 5:13, Нахум 3:19

* 1:10 Гәт – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «сөйләү» сүзе белән аваздаш.

* 1:10 Бәйт-Лыгапра – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «көл йорты» сүзе белән аваздаш.

+ 1:10 II Патшалар 1:20

* 1:11 Шапир – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «гүзәл» сүзе белән аваздаш.

* 1:11 Саанан – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «чыгу» сүзе белән аваздаш.

* 1:12 Марот – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «кайгылы» сүзе белән аваздаш.

+ 1:12 Амос 3:6

* 1:13 Лахиш – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «ат» сүзе белән аваздаш.

+ 1:13 IV Патшалар 18:14

* 1:14 Хушлашу бүләге – кияүгә чыккан кыз төп йорттан киткәндә, әти кеше бирә торган бүләк күздә тотыла.

* 1:14 Әкзиб – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «ялган» сүзе белән аваздаш.

+ 1:14 Ешуа 15:44

* 1:15 Мареша – биредә сүз уйнату: яһүд телендә «баскынчы» сүзе белән аваздаш.

+ 1:15 I Патшалар 22:1

+ 1:16 Ишагыйя 22:12

+ 2:1 Зәбур 35:5, Михә 2:1

+ 2:2 Ишагыйя 5:8

+ 2:6 Ишагыйя 30:10, Иремия 11:21, Амос 2:12

+ 2:10 Левиләр 18:25

+ 2:13 Ишагыйя 52:12

+ 3:1 Зәбур 81:2-4

+ 3:3 Зәбур 13:4, Яхәзкыл 34:3

+ 3:4 I Патшалар 8:18, Гыйбрәтле сүзләр 1:28, Ишагыйя 1:15, Иремия 11:11

+ 3:5 Иремия 23:32, Иремия 6:14, Иремия 8:11, Яхәзкыл 13:10

* 3:6 Гаиптән хәбәр – Аллаһыдан иңгән хәбәр, вәхи.

+ 3:6 Яхәзкыл 12:24, Яхәзкыл 13:23, Амос 8:9

+ 3:7 Зәкәрия 13:4

+ 3:8 Ишагыйя 58:1, Михә 1:5

+ 3:10 Яхәзкыл 22:27, Хабаккук 2:12

* 3:11 Сәмән – акча.

+ 3:11 Ишагыйя 1:23, Иремия 6:13, Ишагыйя 48:1, Иремия 7:4

+ 3:12 Зәбур 128:3, Иремия 26:18

• 4:1 Ишагыйя 2:2-4

+ 4:2 Ишагыйя 56:7, Ишагыйя 60:3, Ишагыйя 66:20, Малахи 1:11, Ишагыйя 27:13, Иремия 31:6, Зәкәрия 8:20-22

+ 4:3 Йоил 3:10, Яхәзкыл 39:9, Һошея 2:18, Зәкәрия 9:10

+ 4:4 III Патшалар 4:25, Левиләр 26:6, Иремия 30:10, Иремия 46:27, Яхәзкыл 39:26

+ 4:5 Рәсүлләр 14:16

+ 4:6 Сефания 3:19

+ 4:9 Иремия 8:19, Ишагыйя 13:8, Иремия 6:24, Иремия 50:43

+ 4:10 Ишагыйя 39:6

+ 4:12 Ишагыйя 10:7

+ 4:13 III Патшалар 22:11, Ешуа 3:11, Зәбур 96:5, Зәкәрия 4:14, Зәкәрия 6:5

+ 5:2 I Елъязма 5:2, Маттай 2:6, Яхъя 7:42

+ 5:4 Ишагыйя 40:11, Сефания 3:13, Зәбур 71:8

+ 5:5 Ишагыйя 9:6, Ишагыйя 26:12

+ 5:10 Хәггәй 2:22, Зәкәрия 9:10

* 5:11 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 5:11 Ишагыйя 17:9, Ишагыйя 27:10

+ 5:12 Канун 18:10

+ 5:13 Ишагыйя 17:8, Зәкәрия 13:2

+ 5:14 Чыгыш 34:13, Канун 16:21

+ 6:2 Яхәзкыл 36:4, Ишагыйя 3:14, Һошея 4:1

+ 6:3 Ишагыйя 43:22

+ 6:4 Чыгыш 12:51, Чыгыш 15:20, Саннар 12:2

* 6:5 Карагыз: «Саннар», 22-24.

* 6:5 Карагыз: «Ешуа», 3-4.

+ 6:5 Саннар 22:5-6, Саннар 23:7-10, Хөкемчеләр 11:25

+ 6:6 I Патшалар 15:22

+ 6:7 Чыгыш 13:2, IV Патшалар 3:27

+ 6:8 Канун 10:12, Ишагыйя 1:17, Иремия 21:12, Зәкәрия 7:9-10, Гыйбриләргә хат 13:16

+ 6:10 Амос 3:10, Амос 8:5

+ 6:11 Левиләр 19:35-36, Һошея 12:7

+ 6:12 Амос 3:10, Иремия 9:8

+ 6:14 Левиләр 26:26, Һошея 4:10, Хәггәй 1:6

+ 6:15 Левиләр 26:16, Канун 28:38-40, Амос 5:11, Сефания 1:13, Хәггәй 1:6

* 6:16 Карагыз: «III Патшалар», 16:21-34.

+ 6:16 III Патшалар 16:25-33, Зәбур 43:14, Зәбур 78:4, Даниил 9:16

+ 7:1 Ишагыйя 24:13, Иремия 24:1, Һошея 9:10, Амос 8:1-2, Марк 11:13

+ 7:2 Зәбур 11:1, Зәбур 13:1-3, Зәбур 9:29-30

+ 7:3 Гыйбрәтле сүзләр 17:23, Ишагыйя 1:23

+ 7:4 Яхәзкыл 2:6

+ 7:5 Иремия 9:4

+ 7:6 Маттай 10:35-36, Лүк 12:53

+ 7:7 Кайгы җыры 3:25, Кайгы җыры 3:26

+ 7:8 Убадия 1:12, Михә 4:11, Зәбур 36:24, Гыйбрәтле сүзләр 24:16-18, Зәбур 26:1, Зәбур 111:4

+ 7:9 Ишагыйя 58:8

+ 7:10 Зәбур 41:4, Зәбур 78:10, Зәбур 113:10, Йоил 2:17, II Патшалар 22:43, Зәбур 17:42, Зәкәрия 10:5

+ 7:12 Ишагыйя 11:11-12, Ишагыйя 43:5, Һошея 11:11, Зәкәрия 8:7, Зәкәрия 10:10

+ 7:14 Зәбур 22:4, Иремия 50:19

+ 7:15 Зәбур 77:12, Ишагыйя 11:16

+ 7:16 Ишагыйя 26:11, Әюб 21:5, Гыйбрәтле сүзләр 30:32

+ 7:17 Яратылыш 3:14, Зәбур 71:9, Ишагыйя 49:23, II Патшалар 22:46, Зәбур 17:46

+ 7:18 Чыгыш 15:11, Зәбур 102:9, Чыгыш 34:6-7

+ 7:19 Ишагыйя 38:17

+ 7:20 Яратылыш 17:2, Яратылыш 26:3, Зәбур 104:9

+ 1:1 Юныс 1:2, Хабаккук 1:1

+ 1:2 Чыгыш 20:5, Канун 7:10, Ишагыйя 59:18

+ 1:3 Чыгыш 34:6-7, Зәбур 17:10

+ 1:4 Чыгыш 14:21-22, Зәбур 105:9, Ишагыйя 33:9

+ 1:5 Зәбур 96:5, Иремия 4:24, Яхәзкыл 38:20

+ 1:6 Зәбур 75:8, Малахи 3:2, Яхәзкыл 38:20

+ 1:7 Зәбур 45:2

+ 1:8 Ишагыйя 8:22

+ 1:10 Михә 7:4, Йоил 2:5

+ 1:13 Ишагыйя 10:27, Ишагыйя 14:25

+ 1:14 Яхәзкыл 32:23

* 1:15 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 1:15 Ишагыйя 52:7, Саннар 30:3, Ишагыйя 52:1, Йоил 3:17

* 2:2 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

+ 2:2 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Маттай 21:33

+ 2:3 Яхәзкыл 23:14

+ 2:5 Иремия 46:12

+ 2:6 Ишагыйя 45:1

+ 2:7 Ишагыйя 38:14, Яхәзкыл 7:16

+ 2:10 Сефания 2:13, Йоил 2:6

+ 2:11 Ишагыйя 5:29, Иремия 2:15

+ 2:12 Иремия 51:38

+ 2:13 Нахум 3:5, IV Патшалар 19:9-10

+ 3:1 Яхәзкыл 24:8

+ 3:3 IV Патшалар 19:36

+ 3:4 Ачылыш 17:1-2, Ачылыш 18:3

+ 3:5 Нахум 2:13, Иремия 13:22, Иремия 13:26, Хабаккук 2:16

+ 3:7 Ишагыйя 10:5, Ишагыйя 14:25, Сефания 2:13, Ишагыйя 51:19, Иремия 15:5, Кайгы җыры 1:2

* 3:8 Но-Амон – Амон-илаһ исеме белән аталган шәһәр. Греклар аны «Фива» дип йөрткәннәр. Мисырдагы Мемфистан соң зурлыгы һәм дәрәҗәсе буенча икенче шәһәр (карагыз: «Иремия», 46:25).

+ 3:8 Иремия 46:25, Яхәзкыл 30:14, Амос 6:2

* 3:9 Луб – ягъни Ливия.

+ 3:9 II Елъязма 12:3

+ 3:10 Ишагыйя 20:4, IV Патшалар 8:12, Ишагыйя 13:16, Йоил 3:3, Убадия 1:11

+ 3:11 Иремия 25:17

+ 3:13 Ишагыйя 19:16, Иремия 51:30

+ 3:19 Һошея 5:13, Михә 1:9, Әюб 27:23, Кайгы җыры 2:15

* 1:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр. Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһыдан иңгән күренеш.

+ 1:1 Нахум 1:1

+ 1:2 Зәбур 12:1, Зәбур 88:47, Әюб 24:12

+ 1:4 Михә 7:3

+ 1:5 Рәсүлләр 13:41

+ 1:6 Иремия 5:15-17, Яхәзкыл 28:7, Яхәзкыл 31:12

+ 1:8 Иремия 4:13, Канун 28:49

* 1:12 Әзәл – башы булмаган үткән заман; мәңгелек. (Әзәли – «әзәл» сүзеннән ясалган сыйфат.)

* 1:12 …Син үлемсездер! – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Без үлмәячәкбез!

+ 1:12 Канун 33:27, Зәбур 89:3, Зәбур 92:2, Ишагыйя 10:5-6

+ 1:13 Зәбур 34:17, Әюб 12:6, Иремия 12:1

+ 1:15 IV Патшалар 19:28, Амос 4:2, Иремия 16:16

+ 2:1 Ишагыйя 21:8, Иремия 6:17, Яхәзкыл 3:17, Яхәзкыл 33:2, Һошея 9:8

+ 2:2 Канун 27:8, Ишагыйя 8:1, Ишагыйя 30:8

+ 2:3 Даниил 10:14, Сефания 3:8, II Петердән хат 3:9, Гыйбриләргә хат 10:37

+ 2:4 Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Гыйбриләргә хат 10:38

* 2:5 …байлыкка… – Яһүд телендәге кайбер кулъязмаларда: шәрабка.

* 2:5 Ул… – Биредә килданиләр патшасы турында сүз бара.

+ 2:5 Гыйбрәтле сүзләр 27:20, Иремия 27:7

* 2:6 Рәһен – закладка калдырылган әйбер.

+ 2:6 Ишагыйя 14:4

* 2:7 Синнән бурычка алганнар… – Яһүд телендә әлеге гыйбарә «Сиңа бурычка биргәннәр» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 2:8 Иремия 50:29, Яхәзкыл 35:15, Убадия 1:15

+ 2:9 Иремия 49:16

+ 2:11 Лүк 19:40

+ 2:12 Иремия 22:13, Михә 3:10

+ 2:13 Иремия 51:58

+ 2:14 Саннар 14:21, Зәбур 71:19, Ишагыйя 6:3, Ишагыйя 11:9

+ 2:15 Иремия 51:7

+ 2:16 Иремия 13:26, Нахум 3:5, Кайгы җыры 4:21

* 2:17 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 2:18 Зәкәрия 10:2, Ишагыйя 44:10-11

+ 2:19 Зәбур 134:17, Иремия 10:14

+ 2:20 Зәбур 10:4, Михә 1:2, Сефания 1:7

* 3:3 Теман, Паран – Аллаһы Исраил халкына Канун иңдергән һәм алар белән килешү төзегән урыннар (карагыз: «Чыгыш», 19:18; «Канун», 33:2).

+ 3:4 Әюб 36:32, Яхәзкыл 1:27

+ 3:6 Яратылыш 49:26, Канун 33:15

* 3:7 …адәмнәрнең… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: чатырларның.

+ 3:7 Хөкемчеләр 7:21

+ 3:8 Ишагыйя 66:15

+ 3:10 Чыгыш 19:18, Зәбур 76:17, Зәбур 92:3

+ 3:11 Ешуа 10:12-13

* 3:14 Мазлум – рәнҗетелгән, түбәнсетелгән зат.

+ 3:15 Зәбур 76:20

+ 3:16 Әюб 4:14, Зәбур 118:120

+ 3:18 Зәбур 12:6, Зәбур 20:2, Зәбур 34:9, Йоил 2:23, Зәкәрия 10:7

+ 3:19 II Патшалар 22:34, Зәбур 17:34, Зәбур 4:1, Зәбур 60:1

+ 1:1 IV Патшалар 22:1, Иремия 1:2

+ 1:3 Һошея 4:3

* 1:4 Каһин – рухани (гадәттә, мәҗүси халыкларда).

+ 1:4 IV Патшалар 23:4

+ 1:5 Иремия 19:13, III Патшалар 11:5, III Патшалар 11:33, IV Патшалар 17:33

+ 1:7 Хабаккук 2:20, Ишагыйя 13:6, Иремия 46:10, Йоил 1:15, Ишагыйя 34:6, Яхәзкыл 39:17

+ 1:8 IV Патшалар 24:12, IV Патшалар 25:7

* 1:9 Карагыз: «I Патшалар», 5:1-5.

* 1:9 …хуҗа… – Яһүд телендә әлеге сүз «илаһлары» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 1:10 Нәхәмия 3:3, Нәхәмия 12:39, II Елъязма 33:14, IV Патшалар 22:14

+ 1:12 Иремия 48:11, Зәбур 93:7, Малахи 3:14

+ 1:13 Канун 28:30, Канун 28:39, Амос 5:11, Михә 6:15

* 1:15 Зольмәт – караңгылык.

+ 1:15 Яхәзкыл 7:7, Йоил 2:2, Амос 5:18

* 1:17 Җәсәд – гәүдә.

+ 1:17 Ишагыйя 59:10, Зәбур 78:3

+ 1:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:4, Яхәзкыл 7:19, Сефания 3:8

+ 2:1 Иремия 6:15, Сефания 3:5

+ 2:3 Ишагыйя 55:6, Амос 5:4, Амос 5:6, Ишагыйя 2:10, Ишагыйя 26:20

+ 2:5 I Патшалар 30:14, II Патшалар 8:18, Иремия 47:7, Яхәзкыл 25:16

+ 2:6 Ишагыйя 65:10

+ 2:8 Ишагыйя 15:1, Ишагыйя 25:10, Иремия 48:1, Яхәзкыл 25:8, Амос 2:1-3, Иремия 49:1, Яхәзкыл 21:28, Яхәзкыл 25:2, Амос 1:13-15

+ 2:9 Ишагыйя 49:18, Яхәзкыл 16:48, Яратылыш 19:24, Канун 29:23, Ишагыйя 13:19, Иремия 49:18

+ 2:10 Ишагыйя 16:6, Иремия 48:29

+ 2:11 Зәбур 21:28

+ 2:12 Ишагыйя 18

+ 2:13 Ишагыйя 10:5, Ишагыйя 14:25, Нахум 2:10, Нахум 3:7

+ 2:14 Ишагыйя 13:21-22, Ишагыйя 34:11, Ишагыйя 34:14

+ 2:15 Ишагыйя 47:8, Иремия 19:8

+ 3:1 Иремия 6:6

+ 3:3 Яхәзкыл 22:27

+ 3:4 Иремия 23:11

+ 3:5 Сефания 2:1

* 3:6 Вәйран – ватык, җимерек, хәрабә хәленә килгән.

* 3:8 Ганимәт – сугышта кулга төшкән байлык; русчасы: трофей.

+ 3:8 Хабаккук 2:3, Йоил 3:2, Зәкәрия 14:2, Сефания 1:18

+ 3:9 Ишагыйя 6:7, Ишагыйя 19:18

+ 3:11 Ишагыйя 54:4

+ 3:12 Ишагыйя 14:32

+ 3:13 Ачылыш 14:5, Михә 5:4

+ 3:14 Зәкәрия 2:10, Зәкәрия 9:9

+ 3:15 Лүк 1:75

+ 3:17 Ишагыйя 62:5, Иремия 32:41

* 3:19 Залим – изүче, җәберләүче, явыз.

+ 3:19 Михә 4:6-7

+ 3:20 Канун 30:3, Ишагыйя 11:12, Иремия 32:37, Яхәзкыл 11:17

+ 1:1 Эзра 4:24, Зәкәрия 1:1, Эзра 5:1, Эзра 6:14, I Елъязма 3:19, Эзра 3:2, Нәхәмия 12:1, Хәггәй 2:20-23, Зәкәрия 4:6-10, I Елъязма 6:15

+ 1:4 Нәхәмия 2:3, Зәбур 131:3-5

+ 1:6 Канун 28:38, Левиләр 26:16, Һошея 4:10, Михә 6:15

+ 1:10 III Патшалар 8:35

+ 1:11 III Патшалар 17:1

+ 1:12 Эзра 5:2

+ 1:13 Ешуа 1:5, Ешуа 1:9, Хәггәй 2:4

+ 2:1 Левиләр 23:34

+ 2:2 Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23

+ 2:3 Эзра 3:12, Зәкәрия 4:10

+ 2:4 Хәггәй 1:13

+ 2:5 Чыгыш 29:45

+ 2:6 Әюб 9:6, Ишагыйя 2:19, Ишагыйя 13:13, Гыйбриләргә хат 12:26

+ 2:8 I Елъязма 29:16

+ 2:13 Левиләр 22:4-6, Саннар 19:22

+ 2:14 Ишагыйя 64:6

* 2:16 Эфа – ашлык-ярма, он үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 2:16 Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

+ 2:17 Левиләр 26:16, Канун 28:22, III Патшалар 8:37, II Елъязма 6:28, Амос 4:9, Иремия 5:3, Амос 4:6

+ 2:18 Эзра 3:10, Зәкәрия 8:9

+ 2:19 Зәкәрия 8:12

+ 2:21 Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:2

+ 2:22 Даниил 2:44, Зәкәрия 12:9, Михә 5:10, Зәкәрия 14:13

* 2:23 Мөһер йөзеге – патшалар һәм түрәләр имза урынына кулланган йөзек.

+ 2:23 Җырлар җыры 8:6, Иремия 22:24

+ 1:1 Эзра 4:24, Хәггәй 1:1, Нәхәмия 12:16, Эзра 5:1, Эзра 6:14, Маттай 23:35

+ 1:3 Ишагыйя 31:6, Малахи 3:7

+ 1:4 Зәбур 77:8, II Елъязма 36:15-16, Иремия 5:13, Даниил 9:6

+ 1:6 Канун 28:2, Кайгы җыры 2:17

* 1:8 Мәрсид – мирт.

+ 1:8 Ачылыш 6:4, IV Патшалар 6:17, Зәкәрия 6:2-7

+ 1:12 Зәбур 79:5, Зәбур 88:47, Иремия 25:11, Иремия 29:10, Даниил 9:2, Зәкәрия 7:5

+ 1:14 Йоил 2:18, Зәкәрия 8:2

+ 1:15 Ишагыйя 47:6

+ 1:16 Эзра 6:14, Зәкәрия 2:2

+ 1:17 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 14:1, Зәкәрия 2:12

+ 1:19 III Патшалар 22:11

+ 2:1 Яхәзкыл 40:3

+ 2:2 Зәкәрия 1:16

+ 2:4 Ишагыйя 49:19, Иремия 31:27

+ 2:5 Ишагыйя 4:5

+ 2:6 Ишагыйя 48:20, Яхәзкыл 5:10, Яхәзкыл 17:21

* 2:7 Сион-кыз – ягъни Иерусалим.

+ 2:7 Ишагыйя 52:11

+ 2:8 Канун 32:10, Зәбур 16:8

+ 2:9 Яхәзкыл 39:10, Зәкәрия 2:11, Зәкәрия 4:9, Зәкәрия 6:15, Яхәзкыл 2:5, Яхәзкыл 33:33

+ 2:10 Ишагыйя 12:6, Сефания 3:14, Зәкәрия 9:9, Яхәзкыл 37:27

+ 2:11 Эстер 9:27, Ишагыйя 56:3, Зәкәрия 8:22

+ 2:12 Канун 32:9, Зәкәрия 1:17

+ 3:1 Эзра 3:2, Эзра 5:2, Нәхәмия 12:1, I Елъязма 21:1, Әюб 1:6, Ачылыш 12:9-10

+ 3:2 Яһүдәдән хат 1:9, Амос 4:11

+ 3:4 Лүк 15:22, Ишагыйя 61:10, Ачылыш 7:14, Ачылыш 19:8

+ 3:5 Чыгыш 29:6

* 3:8 …булачак вакыйгаларның шаһитларыдыр… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: билге.

* 3:8 Үсенте – карагыз: «Иремия», 23:5.

+ 3:9 Ишагыйя 28:16

+ 3:10 III Патшалар 4:25

+ 4:1 Даниил 8:18, Даниил 10:9

+ 4:2 Чыгыш 25:31, Чыгыш 25:37, Ачылыш 1:12, Ачылыш 4:5

+ 4:3 Ачылыш 11:4

+ 4:6 I Елъязма 3:19, Эзра 3:2, Эзра 5:2, Нәхәмия 12:1, Хәггәй 1:1, Хәггәй 2:20-23, Эзра 5:2, Һошея 1:7

+ 4:7 Ишагыйя 28:16

+ 4:9 Эзра 3:10, Зәкәрия 2:9, Зәкәрия 6:15, Яхәзкыл 33:33

+ 4:10 Эзра 3:12, Хәггәй 2:3, II Елъязма 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 5:21, Гыйбрәтле сүзләр 15:3

* 4:14 Биредә Зеруббабел белән баш рухани Ешуа турында сүз бара дип фаразлана.

+ 4:14 Ешуа 3:11, Михә 4:13, Зәкәрия 6:5

+ 5:1 Яхәзкыл 2:9

* 5:2 Терсәк – 45 см.

+ 5:3 Канун 29:27, Ишагыйя 24:6, Чыгыш 20:7, Чыгыш 20:15, Чыгыш 20:16

+ 5:4 Канун 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 3:33, Малахи 2:2, Левиләр 19:12, Малахи 3:5

+ 6:1 Даниил 2:39, IV Патшалар 6:17, Ачылыш 6:4

+ 6:3 Зәкәрия 1:8, Ачылыш 6:2-4

+ 6:5 Ешуа 3:11, Михә 4:13, Зәкәрия 4:14

+ 6:11 Зәкәрия 3:1

* 6:12 Үсенте – 3:8 гә бирелгән искәрмәне карагыз.

+ 6:12 Зәкәрия 3:8, Зәкәрия 4:7, Зәкәрия 4:9

* 6:14 Хелем – Хелдайның икенче исеме (6:10 ны карагыз).

* 6:14 Хен – Йошиянең икенче исеме (6:10 ны карагыз).

+ 6:15 Ишагыйя 60:10, Зәкәрия 2:9, Зәкәрия 4:9, Яхәзкыл 33:33

+ 7:1 Зәкәрия 1:1, Зәкәрия 1:7, Нәхәмия 1:1

+ 7:5 Иремия 25:11, Иремия 29:10, Даниил 9:2, Зәкәрия 1:12, Ишагыйя 58:5

+ 7:9 Ишагыйя 1:17, Иремия 21:12, Михә 6:8

+ 7:10 Чыгыш 22:21-22, Канун 27:19, Гыйбрәтле сүзләр 22:22, Зәкәрия 8:17

+ 7:12 Яхәзкыл 3:9

+ 7:13 Гыйбрәтле сүзләр 1:24-28, Ишагыйя 1:15, Иремия 11:11

+ 7:14 Левиләр 26:33

+ 8:2 Йоил 2:18, Зәкәрия 1:14

+ 8:3 Зәкәрия 2:10, Ишагыйя 1:26

+ 8:7 Ишагыйя 43:5, Һошея 11:11, Михә 7:12

+ 8:8 Иремия 31:33, Зәкәрия 13:9

+ 8:9 Эзра 3:10, Хәггәй 2:18

+ 8:12 Левиләр 26:4, Хәггәй 2:19

+ 8:15 Иремия 32:42

+ 8:16 Эфеслеләргә хат 4:25

+ 8:17 Зәкәрия 7:10, Зәкәрия 5:4

+ 8:21 Зәбур 121:1, Ишагыйя 2:3

+ 8:22 Зәкәрия 2:11

+ 8:23 Ишагыйя 45:14, I Көринтлеләргә хат 14:25

* 9:1 Вәхи – Аллаһы тарафыннан пәйгамбәр күңеленә салынган хәбәр.

+ 9:1 Ишагыйя 17:1, Иремия 49:23, Амос 1:3, II Елъязма 16:9, Гыйбрәтле сүзләр 15:3, Зәкәрия 4:10

+ 9:3 Әюб 27:16, Яхәзкыл 28:4

+ 9:4 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9

* 9:7 Карагыз: «II Патшалар», 5:6-9.

+ 9:7 Левиләр 3:17

+ 9:9 Сефания 3:14, Зәкәрия 2:10, Маттай 21:5, Яхъя 12:15

* 9:10 Елга – биредә Фырат елгасы күздә тотыла.

+ 9:10 Ишагыйя 2:4, Михә 5:10, Хәггәй 2:22, Зәбур 71:8, Михә 5:4

+ 9:11 Чыгыш 24:8, Гыйбриләргә хат 13:20, Яратылыш 37:24, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 51:14, Ишагыйя 61:1, Иремия 38:6

+ 9:12 Ишагыйя 61:7

* 9:13 Яван – Грециянең борынгы атамасы.

+ 9:13 Яратылыш 10:4

+ 9:14 II Патшалар 22:15, Зәбур 17:15, Хабаккук 3:11, Әюб 38:1

+ 9:16 Зәбур 99:3, Ишагыйя 62:3

+ 10:1 Левиләр 26:4, Иремия 14:22, Яхәзкыл 34:26

+ 10:2 Иремия 10:14, Хабаккук 2:18, Канун 13:1, Иремия 23:25, Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Яхәзкыл 34:5, Маттай 9:36, Марк 6:34

+ 10:3 Яхәзкыл 34:17

+ 10:4 Зәбур 117:22

+ 10:5 II Патшалар 22:43, Зәбур 17:42, Михә 7:10

* 10:7 Яугир – сугышчы.

+ 10:7 Йоил 2:23, Хабаккук 3:18

+ 10:8 Ишагыйя 49:19, Яхәзкыл 36:11

+ 10:10 Ишагыйя 11:11-12, Ишагыйя 27:13, Һошея 11:11, Михә 7:12, Ишагыйя 49:20

+ 10:11 Яхәзкыл 30:13

+ 11:1 Ишагыйя 2:13

+ 11:2 Ишагыйя 2:13, Яхәзкыл 27:6

+ 11:3 Иремия 25:34, Яхәзкыл 19:1-3

+ 11:5 Һошея 12:8, Ачылыш 3:17, Яхәзкыл 34:3

+ 11:6 Иремия 13:14

+ 11:9 Иремия 15:2

+ 11:12 Чыгыш 21:32, Маттай 26:15

+ 11:13 Маттай 27:9-10

+ 11:16 Яхәзкыл 34:3-4

+ 11:17 Иремия 23:1, Яхъя 10:13, I Патшалар 11:2

+ 12:1 Әюб 9:8, Зәбур 103:2, Иремия 10:12, Иремия 51:15, Ишагыйя 42:5, Ишагыйя 48:13

+ 12:2 Зәбур 74:8, Ишагыйя 51:17, Ишагыйя 51:22-23, Иремия 25:15, Убадия 1:16, Ачылыш 14:10

+ 12:4 Канун 28:28

+ 12:6 Убадия 1:18

+ 12:10 Яхъя 19:37, Ачылыш 1:7, Иремия 6:26, Амос 8:10

+ 12:11 II Елъязма 35:22

+ 13:1 Левиләр 16:30, Яхәзкыл 36:25

+ 13:2 Чыгыш 23:13, Һошея 2:17, Михә 5:13

+ 13:3 Канун 13:1-11

* 13:4 …ялган сүзләрдән… – Яһүд телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: иңгән күренешләрдән.

+ 13:4 Михә 3:7, IV Патшалар 1:6

+ 13:7 Маттай 26:31, Марк 14:27

+ 13:9 Әюб 23:10, Зәбур 65:10, Ишагыйя 1:25, Ишагыйя 48:10, Яхәзкыл 22:18, Малахи 3:3, Левиләр 26:12, Яхәзкыл 11:20

+ 14:1 Ишагыйя 13:6, Йоил 1:15, Убадия 1:15, Сефания 1:7

+ 14:2 Йоил 3:2, Сефания 3:8, Кайгы җыры 5:11, Ишагыйя 13:16, Маттай 24:40-41

+ 14:4 II Патшалар 15:30, Марк 11:1, Рәсүлләр 1:12, Яхәзкыл 11:23

+ 14:5 Амос 1:1, Канун 33:2, Марк 8:38, I Тессалуникәлеләргә хат 3:13, Яһүдәдән хат 1:14

+ 14:7 Марк 13:32, Ачылыш 21:25

+ 14:8 Яхәзкыл 47:1, Ачылыш 22:1, Йоил 2:20

+ 14:9 Зәбур 46:8, Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15, Канун 6:4, Эфеслеләргә хат 4:5

+ 14:10 Ешуа 15:32, Ешуа 18:24, Иремия 37:13, Иремия 38:7, IV Патшалар 14:13, Нәхәмия 3:1, Иремия 31:38

+ 14:13 Хәггәй 2:22

+ 14:16 Левиләр 23:34, Левиләр 23:39-43, Ишагыйя 2:2, Ишагыйя 66:18

+ 14:17 III Патшалар 17:1, Ишагыйя 60:12

+ 14:20 Чыгыш 28:36

* 14:21 …сәүдәгәр… – Яһүд телендә әлеге сүз «Кәнган кешесе» дигәнне дә аңлатырга мөмкин.

+ 14:21 Марк 11:15, Яхъя 2:14-15

+ 1:2 Канун 7:8, Иремия 31:3

+ 1:3 Римлыларга хат 9:13, Ишагыйя 34:5, Иремия 49:10, Яхәзкыл 35:3, Йоил 3:19, Амос 1:11, Убадия 1:1

+ 1:4 Ишагыйя 34:5, Ишагыйя 63:1, Иремия 49:7-22, Яхәзкыл 25:12-14, Яхәзкыл 35, Амос 1:11-12, Убадия 1:1-16

+ 1:6 Чыгыш 4:22, Иремия 31:9, Һошея 11:1, Малахи 2:1

+ 1:7 Левиләр 3:11

+ 1:8 Левиләр 22:20, Левиләр 22:22, Канун 15:21

+ 1:10 Ишагыйя 1:11-13, Иремия 6:20, Амос 5:21

+ 1:11 Зәбур 112:3, Ишагыйя 2:2-3, Ишагыйя 56:7, Ишагыйя 60:3, Ишагыйя 66:19

+ 1:14 Чыгыш 12:5, Зәбур 23:10, Зәбур 46:2-3, Зәбур 75:12

+ 2:1 Малахи 1:6

+ 2:2 Канун 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 3:33, Зәкәрия 5:4, Канун 28:15-20

+ 2:3 Чыгыш 29:14

+ 2:4 Саннар 3:12

+ 2:6 Левиләр 10:11, Канун 33:10

+ 2:7 Гыйбрәтле сүзләр 5:2, Канун 17:9

+ 2:8 Яхәзкыл 22:26

+ 2:9 Канун 1:17, Канун 16:19

* 2:10 Хаиннәрчә – хыянәтчеләргә хас булганча.

+ 2:10 Эфеслеләргә хат 4:6

+ 2:11 Эзра 9:2, Нәхәмия 13:23

+ 2:16 Маттай 19:6, Марк 10:9, Лүк 16:18, I Көринтлеләргә хат 7:10-11

+ 2:17 Ишагыйя 43:24, Ишагыйя 5:20, Әюб 23

+ 3:1 Чыгыш 23:20, Маттай 11:10, Марк 1:2, Лүк 1:76, Лүк 7:27

+ 3:2 Зәбур 75:8, Йоил 2:11, Нахум 1:6, Ачылыш 6:17

+ 3:3 Ишагыйя 1:25, Яхәзкыл 22:18, Зәкәрия 13:9

+ 3:5 Левиләр 19:31, Чыгыш 20:14, Чыгыш 20:16, Левиләр 19:12, Левиләр 19:13, Канун 24:17

+ 3:6 Саннар 23:19, Зәбур 101:27-28, Ягъкубтан хат 1:17, Рәсүлләр 7:51, Ишагыйя 31:6, Зәкәрия 1:3

* 3:8 Гошер – керемнең уннан бер өлеше, Аллаһыга багышлана торган җыем.

+ 3:9 Малахи 2:2

+ 3:10 Левиләр 26:4, IV Патшалар 7:2, Иремия 14:22, Яхәзкыл 34:26, Зәкәрия 10:1, II Елъязма 31:10, Гыйбрәтле сүзләр 3:9-10

+ 3:14 Әюб 9:22, Әюб 35:3, Ишагыйя 58:3, Сефания 1:12

+ 3:15 Әюб 21:14-15, Әюб 22:17, Зәбур 72:3-4, Иремия 12:1

+ 3:16 Чыгыш 32:32, Зәбур 55:9, Зәбур 68:29

+ 3:17 Чыгыш 19:5, I Петердән хат 2:9, Зәбур 102:13

+ 3:18 Чыгыш 11:7

+ 4:1 Маттай 3:12, Гыйбриләргә хат 6:8, Ишагыйя 47:14

+ 4:2 Зәбур 83:12, Лүк 1:78

+ 4:4 Чыгыш 20:3-17, Канун 4:10

+ 4:5 Малахи 3:1, Маттай 11:14, Маттай 17:10, Марк 9:11, Яхъя 1:21

+ 4:6 Лүк 1:17

• 1:1 Лүк 3:23-28

+ 1:1 Яратылыш 22:18, II Патшалар 7:12-13

+ 1:2 Яратылыш 21:3, Яратылыш 25:6, Яратылыш 29:35

+ 1:3 Яратылыш 38, Саннар 26:21, I Елъязма 2:9

+ 1:4 Рут 4:18-22

+ 1:5 Ешуа 2:1, Ешуа 6:24

+ 1:6 I Патшалар 17:12, Ишагыйя 11:1, II Патшалар 11:3, II Патшалар 12:24

+ 1:7 I Елъязма 3:10-14

+ 1:8 II Елъязма 26:1

+ 1:11 I Елъязма 3:16, II Елъязма 36:1, IV Патшалар 24:14-15

+ 1:12 I Елъязма 3:17-19, Эзра 3:2, Хәггәй 1:1

+ 1:16 Лүк 1:27

• 1:18 Лүк 2:1-7

+ 1:18 Лүк 1:27, Лүк 1:35

+ 1:19 Канун 22:23-24, Канун 24:1

* 1:21 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; бу исемнең мәгънәсе: Раббы коткара.

+ 1:21 Ишагыйя 49:1, Лүк 1:31, Рәсүлләр 4:12, Рәсүлләр 13:38

+ 1:22 Ишагыйя 7:14, Маттай 2:14, Маттай 4:14, Маттай 21:4, Маттай 26:56, Марк 14:49, Яхъя 19:36, Ишагыйя 8:8, Ишагыйя 8:10

* 1:23 Карагыз: «Ишагыйя», 7:14.

+ 2:1 Лүк 1:5, Лүк 2:4-7, Яхъя 7:42

+ 2:2 Иремия 23:5, Саннар 24:17

* 2:6 Карагыз: «Михә», 5:2.

+ 2:6 II Патшалар 5:2, Михә 5:2

+ 2:11 Чыгыш 30:23, Җырлар җыры 3:6, Ишагыйя 60:6, Яхъя 19:39

+ 2:12 Яратылыш 20:6

* 2:15 Карагыз: «Һошея», 11:1.

+ 2:15 Һошея 11:1, Маттай 1:22

+ 2:17 Маттай 27:9

* 2:18 Карагыз: «Иремия», 31:15.

+ 2:18 Иремия 31:15

+ 2:23 Лүк 1:26, Лүк 2:39, Яхъя 1:45

• 3:1 Марк 1:1-8, Лүк 3:1-9, Лүк 3:15-17, Яхъя 1:19-28

* 3:1 …Чумдыручы Яхъя… – Яхъяны «Чумдыручы» дип атыйлар, чөнки ул кешеләрне суга чумдыру йоласын башкара иде. Суга чумдыру – тәүбә итү һәм үзеңне Аллаһы Тәгаләгә багышлау йоласы.

+ 3:1 Лүк 1:80, Яхъя 1:6

+ 3:2 Марк 1:15

* 3:3 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3.

+ 3:3 Ишагыйя 40:3

+ 3:4 IV Патшалар 1:8, Левиләр 11:22, I Патшалар 14:26

* 3:6 Сүзлектәге «Суга чумдыру йоласы» сүзен карагыз.

+ 3:6 Рәсүлләр 19:18

+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33, Римлыларга хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 3:9 Яхъя 8:33

+ 3:10 Маттай 7:19

+ 3:11 Яхъя 1:15, Йоил 2:28, Рәсүлләр 2:3

+ 3:12 Ишагыйя 30:24, Малахи 4:1, Маттай 13:30, Гыйбриләргә хат 6:8

• 3:13 Марк 1:9-11, Лүк 3:21-22

+ 3:16 Рәсүлләр 7:56, Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33

+ 3:17 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Маттай 17:5, II Петердән хат 1:17

• 4:1 Марк 1:12-13, Лүк 4:1-13

+ 4:2 Канун 9:9, III Патшалар 19:8, Маттай 21:18

+ 4:3 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

* 4:4 Карагыз: «Канун», 8:3.

+ 4:4 Канун 8:3

+ 4:5 Нәхәмия 11:2, Ишагыйя 48:2, Ишагыйя 52:1

* 4:6 Карагыз: «Зәбур», 90:11-12.

+ 4:6 Зәбур 90:11-12, Яхъя 7:4

* 4:7 Карагыз: «Канун», 6:16.

+ 4:7 Канун 6:16

* 4:10 Карагыз: «Канун», 6:13.

+ 4:10 Маттай 16:23, Канун 6:13

+ 4:11 Лүк 22:43

• 4:12 Марк 1:14-15, Лүк 4:14-15

+ 4:12 Маттай 14:3

* 4:13 Гәлиләя күле – аны Геннисарет күле дип тә атыйлар.

+ 4:13 Маттай 2:23, Ешуа 19:32-34, Марк 1:21

+ 4:14 Маттай 1:23

* 4:15-16 Карагыз: «Ишагыйя», 9:1-2.

+ 4:16 Ишагыйя 9:1-2

• 4:18 Марк 1:16-20, Лүк 5:1-11

+ 4:18 Яхъя 1:40-42

* 4:19 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 4:19 Маттай 13:47

+ 4:20 Маттай 19:27

• 4:23 Лүк 6:17-19

+ 4:23 Марк 1:39

+ 4:24 Лүк 2:2

+ 4:25 Марк 5:20, Марк 7:31

• 5:3 Лүк 6:20-23

+ 5:3 Сефания 3:12

+ 5:4 Вәгазьче 7:3, Ишагыйя 61:2-3, II Көринтлеләргә хат 7:10, Ачылыш 21:4

+ 5:5 Зәбур 36:11, Гыйбрәтле сүзләр 2:21

+ 5:6 Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:37

+ 5:7 Гыйбрәтле сүзләр 19:17, Лүк 6:36

+ 5:8 Зәбур 23:4, Зәбур 50:12, I Яхъядан хат 3:2, Гыйбриләргә хат 12:14, Ачылыш 22:4

+ 5:9 Ягъкубтан хат 3:18, II Тимутәйгә хат 2:22, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 5:11 Ягъкубтан хат 1:2, I Петердән хат 4:14

+ 5:12 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубтан хат 1:2, Римлыларга хат 5:3, II Көринтлеләргә хат 12:10, Гыйбриләргә хат 10:34

• 5:13 Марк 9:50, Лүк 14:34-35

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 5:8

+ 5:15 Марк 4:21, Лүк 8:16, Лүк 11:33

+ 5:16 I Петердән хат 2:12, II Көринтлеләргә хат 9:13

+ 5:17 Римлыларга хат 3:31, Римлыларга хат 10:4

+ 5:18 Лүк 16:17

+ 5:19 Маттай 11:11, Маттай 18:4

+ 5:20 Яхъя 3:5

* 5:21 Карагыз: «Чыгыш», 20:13; «Канун», 5:17; «Яратылыш», 9:6.

+ 5:21 Чыгыш 20:13

+ 5:22 I Яхъядан хат 3:15

+ 5:25 Гыйбрәтле сүзләр 25:8, Лүк 12:58-59

* 5:26 Тиен – грекча «кодрант». Кодрант – римлыларның акча берәмлеге. 64 кодрант бер динарга (эшченең бер көнлек хезмәт хакына) тигез.

* 5:27 Карагыз: «Чыгыш», 20:14; «Канун», 5:18.

+ 5:27 Чыгыш 20:14

+ 5:28 Әюб 31:1, Гыйбрәтле сүзләр 6:25

+ 5:30 Маттай 18:8-9, Марк 9:43-44

• 5:31 Маттай 19:9, Марк 10:11-12, Лүк 16:18

* 5:31 Карагыз: «Канун», 24:1.

+ 5:31 Канун 24:1-3

+ 5:32 Римлыларга хат 7:3, I Көринтлеләргә хат 7:10-11

* 5:33 Карагыз: «Левиләр», 19:12; «Саннар», 30:3.

+ 5:33 Саннар 30:3, Канун 23:21

+ 5:34 Ишагыйя 66:1, Рәсүлләр 7:49

+ 5:35 Зәбур 98:5, Зәбур 47:3

+ 5:37 Ягъкубтан хат 5:12

• 5:38 Лүк 6:27-36

* 5:38 Карагыз: «Чыгыш», 21:24; «Канун», 19:21.

+ 5:38 Чыгыш 21:23-25, Левиләр 24:19-20, Канун 19:21

+ 5:39 Кайгы җыры 3:30, I Петердән хат 2:23, Римлыларга хат 12:17, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 5:42 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 21:26

* 5:43 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 5:43 Левиләр 19:18

+ 5:44 Римлыларга хат 12:20, Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петердән хат 3:9, Римлыларга хат 12:14

+ 5:45 Әюб 25:3, Рәсүлләр 14:17

+ 5:48 Левиләр 19:2, Канун 18:13, Канун 32:4, Зәбур 17:31, Маттай 19:21, Ягъкубтан хат 1:4, Эфеслеләргә хат 5:1, Көлессәйлеләргә хат 1:28

+ 6:1 I Яхъядан хат 2:29

+ 6:2 Лүк 6:24

• 6:5 Лүк 11:2-4

+ 6:5 Лүк 18:11

+ 6:6 IV Патшалар 4:33

+ 6:7 III Патшалар 18:26, Вәгазьче 5:1

+ 6:10 Маттай 26:42

+ 6:11 Гыйбрәтле сүзләр 30:8

+ 6:13 Маттай 26:41, Яхъя 17:15, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 6:14 Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 6:15 Маттай 18:35, Ягъкубтан хат 2:13

+ 6:16 Ишагыйя 58:5

• 6:19 Лүк 11:34-36, Лүк 12:22-34

+ 6:19 Гыйбрәтле сүзләр 23:4, I Тимутәйгә хат 3:3, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбриләргә хат 13:5, Ягъкубтан хат 5:2-3

+ 6:20 Маттай 19:21, I Петердән хат 1:4

+ 6:24 Лүк 16:13

+ 6:25 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петердән хат 5:7

+ 6:26 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 6:29 III Патшалар 10:4-7

+ 6:30 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

+ 6:33 Зәбур 36:4

• 7:1 Лүк 6:37-38, Лүк 6:41-42

+ 7:1 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Ягъкубтан хат 4:12

+ 7:2 Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 7:6 Маттай 15:26

• 7:7 Лүк 11:9-13

+ 7:8 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъядан хат 3:22, I Яхъядан хат 5:14

+ 7:11 Яратылыш 6:5, Маттай 12:34

+ 7:12 Лүк 6:31, Маттай 22:40, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 7:13 Лүк 13:24

+ 7:14 Зәбур 15:11

• 7:15 Лүк 6:43-44, Лүк 13:25-27

+ 7:15 Канун 13:1-3, Иремия 14:14, Иремия 23:16, Маттай 24:11, Марк 13:22, Рәсүлләр 13:6, II Петердән хат 2:1, I Яхъядан хат 4:1, Рәсүлләр 20:29

+ 7:16 Ягъкубтан хат 2:18

+ 7:17 Маттай 12:33-35

+ 7:19 Маттай 3:10

+ 7:21 Һошея 8:2

+ 7:22 Маттай 25:11, Лүк 6:46, Яхъя 13:13, Марк 9:38, Лүк 9:49

+ 7:23 Зәбур 6:9, Маттай 25:41

• 7:24 Лүк 6:47-49

+ 7:27 Гыйбрәтле сүзләр 10:25

+ 7:29 Марк 1:22, Лүк 4:32

• 8:1 Марк 1:40-45, Лүк 5:12-16

* 8:2 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

+ 8:2 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 8:4 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14

• 8:5 Лүк 7:1-10

+ 8:8 Зәбур 106:20

+ 8:10 Рәсүлләр 10:2

+ 8:11 Лүк 13:29, Лүк 16:23, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 8:12 Маттай 13:42, Маттай 22:13, Маттай 22:30, Маттай 24:51, Маттай 25:13, Лүк 13:28

+ 8:13 Маттай 9:29, Яхъя 4:53

• 8:14 Марк 1:29-34, Лүк 4:38-41

+ 8:14 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 8:15 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

* 8:17 Карагыз: «Ишагыйя», 53:4.

+ 8:17 Ишагыйя 53:4

• 8:18 Лүк 9:57-62

+ 8:18 Марк 4:35, Лүк 8:22

• 8:23 Марк 4:35-41, Лүк 8:22-25

+ 8:26 Маттай 6:30, Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7

• 8:28 Марк 5:1-20, Лүк 8:26-39

* 8:28 …кабер-мәгарәләрдән… – Яһүдиләр мәетләрне тауны тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 8:29 Марк 1:23-24, Лүк 4:34

+ 8:34 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

• 9:1 Марк 2:1-12, Лүк 5:17-26

+ 9:1 Маттай 4:13

+ 9:2 Марк 6:55, Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 9:3 Левиләр 24:16, Маттай 26:65, Яхъя 10:33

• 9:9 Марк 2:13-17, Лүк 5:27-32

+ 9:11 Маттай 11:19, Лүк 15:2

* 9:13 Карагыз: «Һошея», 6:6.

+ 9:13 Һошея 6:6, Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 9:14 Марк 2:18-22, Лүк 5:33-39

+ 9:14 Маттай 11:2, Маттай 14:12, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 9:15 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Марк 14:7, Лүк 17:22, Яхъя 16:20

* 9:17 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

• 9:18 Марк 5:21-43, Лүк 8:40-56

+ 9:20 Левиләр 15:25

+ 9:21 Марк 3:10

+ 9:22 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 9:24 Яхъя 11:11

+ 9:25 Рәсүлләр 9:40, Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 9:27 II Патшалар 7:12-16, Маттай 22:42, Лүк 1:32, Маттай 20:29-34

+ 9:29 Маттай 8:13

+ 9:30 Маттай 8:4, Маттай 12:16, Маттай 17:9, Марк 1:44

+ 9:31 Марк 1:45, Марк 7:36

+ 9:34 Маттай 10:25, Маттай 12:24

+ 9:36 Марк 8:2, Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Яхәзкыл 34:5, Зәкәрия 10:2, Марк 6:34

+ 9:38 Лүк 10:2, Яхъя 4:35

• 10:1 Марк 3:13-19, Марк 6:7-13, Лүк 6:12-16, Лүк 9:1-6, Лүк 10:1-12

* 10:4 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч белән бәреп төшерүне яклап көрәшүче яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 10:6 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Зәкәрия 10:2, Маттай 15:24, I Петердән хат 2:25

+ 10:7 Маттай 3:2, Маттай 4:17

+ 10:8 Левиләр 13:3, Маттай 8:2, Рәсүлләр 20:35

+ 10:10 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:14 Рәсүлләр 13:51

+ 10:15 Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Иремия 23:14, Яхәзкыл 16:48

• 10:16 Марк 13:9-13, Лүк 12:2-12, Лүк 21:12-17

+ 10:16 Лүк 10:3, Яратылыш 3:1

+ 10:18 Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6, Зәбур 118:46

+ 10:20 Гыйбрәтле сүзләр 16:1

+ 10:21 Маттай 24:10

+ 10:22 Маттай 24:9, Яхъя 15:18, Ягъкубтан хат 5:11, Гәләтиялеләргә хат 6:9, Ачылыш 2:10

+ 10:23 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 14:6

+ 10:24 Лүк 6:40, Яхъя 13:16

* 10:25 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

+ 10:25 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 12:24

+ 10:26 Марк 4:21, Лүк 8:17, Лүк 12:2

+ 10:28 Зәбур 55:5, Зәбур 117:6, Гыйбрәтле сүзләр 29:25, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12

* 10:29 Бер бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә «бер ассарион». Бер ассарион 1/16 динарга тигез. (Бер динар – эшченең бер көнлек хезмәт хакы.)

+ 10:31 Маттай 6:26, Маттай 12:12

+ 10:32 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 10:33 Маттай 25:12, I Яхъядан хат 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

• 10:34 Лүк 12:51-53, Лүк 14:26-27

+ 10:34 Рәсүлләр 14:4

+ 10:36 Михә 7:6

+ 10:38 Маттай 16:24-25, Марк 8:34-35, Лүк 9:23

+ 10:39 Яхъя 12:25

+ 10:40 Маттай 25:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:41 III Патшалар 17:10-15, IV Патшалар 4:8

+ 10:42 Марк 9:41, Гыйбриләргә хат 6:10

• 11:1 Лүк 7:18-35

+ 11:2 Маттай 14:3, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24, Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27

+ 11:5 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 61:1

+ 11:6 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1

+ 11:7 Маттай 3:1

+ 11:9 Маттай 14:5, Маттай 21:26

* 11:10 Карагыз: «Малахи», 3:1.

+ 11:10 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Марк 1:2

+ 11:11 Лүк 1:15

+ 11:12 Лүк 16:16

+ 11:14 Малахи 4:5, Маттай 17:12-13, Лүк 1:17

+ 11:15 Ачылыш 2:7

+ 11:18 Маттай 3:4, Лүк 1:15

+ 11:19 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Маттай 9:10-11

• 11:20 Лүк 10:13-15

+ 11:21 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 11:22 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:2, Маттай 15:21

+ 11:23 Ишагыйя 14:13, Ишагыйя 14:15

+ 11:24 Яхәзкыл 16:48

• 11:25 Лүк 10:21-22

+ 11:25 Әюб 37:24, Ишагыйя 29:14

+ 11:27 Яхъя 13:3, Яхъя 17:2, Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 11:28 Зәбур 54:23, Зәбур 67:20, Яхъя 7:37

+ 11:29 Иремия 28:10-14, Һошея 10:11, Зәкәрия 9:9, Иремия 6:16

+ 11:30 I Яхъядан хат 5:3

• 12:1 Марк 2:23-28, Лүк 6:1-5

+ 12:1 Канун 23:25

+ 12:2 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36

* 12:3-4 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

+ 12:3 I Патшалар 21:1-6

+ 12:4 Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 12:5 Саннар 28:9

+ 12:6 Маттай 12:41

* 12:7 Карагыз: «Һошея», 6:6.

+ 12:7 Һошея 6:6

• 12:9 Марк 3:1-6, Лүк 6:6-11

+ 12:10 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 12:12 Маттай 6:26, Маттай 10:31

+ 12:13 III Патшалар 13:6

+ 12:16 Маттай 8:4, Маттай 9:30

+ 12:17 Ишагыйя 42:1-4

* 12:18-21 Карагыз: «Ишагыйя», 42:1-4.

• 12:22 Марк 3:20-30, Лүк 11:14-23

+ 12:23 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

+ 12:24 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 12:27 Марк 9:38, Рәсүлләр 19:13

+ 12:29 Ишагыйя 49:24-25

+ 12:30 Марк 9:40

+ 12:31 Марк 3:29, Лүк 12:10

+ 12:33 Маттай 7:17-20, Лүк 6:43-45

+ 12:34 Маттай 3:7, Маттай 23:33, Яратылыш 6:5, Маттай 7:11, Маттай 15:18, Ягъкубтан хат 3:6

+ 12:35 Гыйбрәтле сүзләр 12:5

+ 12:36 Гыйбрәтле сүзләр 10:19, Римлыларга хат 14:12

+ 12:37 Маттай 5:22, Ягъкубтан хат 3:2-12

• 12:38 Марк 8:11-12, Лүк 11:29-32

+ 12:38 I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 12:39 Маттай 16:4

* 12:40 Карагыз: «Юныс», 2:1.

+ 12:40 Юныс 2:1

+ 12:41 Римлыларга хат 2:27, Юныс 3:5, Маттай 12:6

* 12:42 Карагыз: «III Патшалар», 10:1-10.

+ 12:42 III Патшалар 10:1-13

• 12:43 Лүк 11:24-26

+ 12:45 II Петердән хат 2:20

• 12:46 Марк 3:31-35, Лүк 8:19-21

+ 12:46 Маттай 13:55, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 12:50 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11

• 13:1 Марк 4:1-9, Лүк 8:4-8

+ 13:7 Иремия 4:3

+ 13:9 Маттай 11:15

• 13:10 Марк 4:10-12, Лүк 8:9-10

+ 13:11 Маттай 19:11

+ 13:12 Гыйбрәтле сүзләр 9:9, Маттай 25:29

+ 13:13 Ишагыйя 42:20, Иремия 5:21

* 13:14-15 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

+ 13:15 Ишагыйя 6:9-10, Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 13:16 Лүк 10:23-24

+ 13:17 Гыйбриләргә хат 11:13, I Петердән хат 1:10-12

• 13:18 Марк 4:13-20, Лүк 8:11-15

+ 13:21 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 13:22 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 13:23 Яхъя 15:5

+ 13:30 Маттай 3:12

• 13:31 Марк 4:30-34, Лүк 13:18-21

+ 13:32 Маттай 17:20, Лүк 17:6, Яхәзкыл 17:23, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9

* 13:33 …бер капчык… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: өч сатон; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л. Яһүд телендәге төп нөсхәдә «сеа» дип бирелә.

+ 13:33 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 77:2.

+ 13:35 Зәбур 77:2

+ 13:38 Яхъя 8:44

+ 13:39 Йоил 3:13, Ачылыш 14:15-16

+ 13:41 Маттай 24:31

+ 13:42 Даниил 3:6, Яхъя 15:6, Ачылыш 20:15, Маттай 8:12

+ 13:43 Гыйбрәтле сүзләр 4:18, Даниил 12:3, Маттай 11:15

+ 13:47 Маттай 4:19

+ 13:48 Яхъя 21:11

+ 13:49 Маттай 25:32

+ 13:50 Даниил 3:6, Маттай 8:12

• 13:53 Марк 6:1-6, Лүк 4:16-30

+ 13:54 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23, Марк 1:21

+ 13:55 Яхъя 6:42, Маттай 12:46

+ 13:57 Маттай 11:6, Яхъя 4:44

• 14:1 Марк 6:14-29, Лүк 9:7-9

* 14:1 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

+ 14:2 Маттай 16:14

+ 14:3 Маттай 4:12, Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

+ 14:4 Левиләр 18:16, Левиләр 20:21

+ 14:5 Маттай 11:9, Маттай 21:26

+ 14:7 Эстер 5:3, Эстер 7:2

+ 14:12 Маттай 9:14

• 14:13 Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 14:16 IV Патшалар 4:42-44

+ 14:21 Маттай 15:38

• 14:22 Марк 6:45-56, Яхъя 6:15-21

+ 14:23 Марк 1:35, Лүк 4:42, Лүк 5:16

* 14:24 …ярдан еракта… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: берничә стадиядә; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

* 14:25 Иртәнге өч белән алты арасында… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: төннең дүртенче сак вакытында. Рим системасы буенча, төн өчәр сәгатьтән торган дүрт сак вакытына бүленгән булган.

+ 14:26 Лүк 24:37

+ 14:31 Маттай 6:30

+ 14:33 Зәбур 2:7, Лүк 1:35

+ 14:34 Саннар 34:11, Марк 6:53, Лүк 5:1

• 15:1 Марк 7:1-23

+ 15:2 Лүк 11:38

+ 15:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14

* 15:4 Карагыз: «Чыгыш», 20:12; «Канун», 5:16.

* 15:4 Карагыз: «Чыгыш», 21:17; «Левиләр», 20:9.

+ 15:4 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17

+ 15:7 Маттай 23:13, Рәсүлләр 28:25

* 15:8-9 Карагыз: «Ишагыйя», 29:13.

+ 15:9 Ишагыйя 29:13, Көлессәйлеләргә хат 2:22

+ 15:11 Рәсүлләр 10:15

+ 15:13 Ишагыйя 60:21, Ишагыйя 61:3, Яһүдәдән хат 1:12

+ 15:14 Маттай 23:16, Лүк 6:39

+ 15:18 Маттай 12:34, Ягъкубтан хат 3:6

+ 15:19 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 15:21 Марк 7:24-30

+ 15:21 Ешуа 19:28-29, Ишагыйя 23

+ 15:22 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27, Лүк 1:32

+ 15:24 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Зәкәрия 10:2, Маттай 10:6, I Петердән хат 2:25

+ 15:26 Маттай 7:6

• 15:29 Марк 7:31

+ 15:30 Ишагыйя 35:5-6

+ 15:32 Маттай 9:36

+ 15:33 IV Патшалар 4:42-44

+ 15:38 Маттай 14:21

• 16:1 Марк 8:11-13, Лүк 12:54-56

+ 16:1 Маттай 3:7, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 16:4 Юныс 2:1, Маттай 12:39

• 16:5 Марк 8:14-21

+ 16:6 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 16:8 Маттай 6:30

+ 16:9 Маттай 14:13-21

+ 16:10 Маттай 15:36-37

• 16:13 Марк 8:27-30, Лүк 9:18-21

+ 16:14 Маттай 14:2, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5, Иремия 1:1

+ 16:16 Зәбур 2:7

+ 16:17 I Көринтлеләргә хат 2:13

* 16:18 Петер – грек телендә «кыя» дигән мәгънәне аңлата.

* 16:18 …Үземә иман итүчеләр бердәмлеген… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Минем җыеным.

* 16:18 …үлеләр дөньясы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: үлеләр дөньясы капкалары.

+ 16:18 Марк 3:16, Яхъя 1:42, Эфеслеләргә хат 2:20

+ 16:19 Ишагыйя 22:22

+ 16:20 Маттай 9:30

• 16:21 Марк 8:31, Лүк 9:22-27

+ 16:21 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 16:23 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 16:24 Маттай 10:38-39

+ 16:25 Маттай 19:29

+ 16:26 Зәбур 48:8

+ 16:27 Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5, Маттай 24:30, Маттай 25:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Вәгазьче 3:17, Ачылыш 2:23

+ 16:28 Маттай 24:34, Яхъя 21:22

• 17:1 Марк 9:2-13, Лүк 9:28-36

+ 17:1 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 17:2 Даниил 7:9, Ачылыш 1:16

+ 17:3 Малахи 4:5

+ 17:5 Ишагыйя 42:1, Маттай 3:17, Канун 18:15, II Петердән хат 1:17

+ 17:9 Маттай 8:4, Маттай 9:30, Марк 1:44

* 17:11 Карагыз: «Малахи», 4:5-6.

+ 17:11 Малахи 4:5

+ 17:12 Ишагыйя 53:7

+ 17:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17

• 17:14 Марк 9:14-29, Лүк 9:37-43

+ 17:18 Марк 1:26, Рәсүлләр 8:7

+ 17:20 Маттай 13:31, Лүк 17:6, Марк 11:23

* 17:21 Кайбер кулъязмаларда 21 нче аять тә бар: «Мондый җеннәр төре исә фәкать дога кылу һәм ураза тоту белән куып чыгарыла».

• 17:22 Марк 9:30-32, Лүк 9:43-45

+ 17:23 Маттай 16:21, Маттай 20:19

* 17:24 …Аллаһы йорты өчен салым… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике драхма. Яһүдиләрдән һәр ир-ат елга бер тапкыр Аллаһы йортына ике динарга тигез булган ике драхма күләмендә салым түләргә тиеш булган.

+ 17:24 Марк 9:33, Чыгыш 30:13, Чыгыш 38:26, Маттай 22:17

* 17:27 Көмеш тәңкә – грекча «статер». Статер дүрт драхмага, ягъни дүрт динарга тигез.

+ 17:27 Римлыларга хат 13:7

• 18:1 Марк 9:33-37, Марк 9:42-48, Лүк 9:46-48, Лүк 17:1-2

+ 18:3 I Көринтлеләргә хат 14:20, Маттай 19:16

+ 18:5 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 18:7 Маттай 26:24

+ 18:8 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

+ 18:9 Ишагыйя 66:24, Маттай 5:29

• 18:10 Лүк 15:3-7

* 18:11 Кайбер кулъязмаларда 11 нче аять тә бар: «Адәм Углы югалганны коткарырга килде».

+ 18:14 Яхъя 6:39

• 18:15 Лүк 17:3

+ 18:15 Левиләр 19:17, Ягъкубтан хат 5:19, Гәләтиялеләргә хат 6:1

* 18:16 Карагыз: «Канун», 19:15.

+ 18:16 Канун 19:15, II Көринтлеләргә хат 13:1

* 18:17 Иман итүчеләр бердәмлеге – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: иманлыларның җыены.

+ 18:17 Маттай 5:46-47, Титуска хат 3:10

+ 18:19 Маттай 7:7-8

+ 18:21 Лүк 17:4

* 18:24 Талант – римлыларның иң зур акча берәмлеге. Ул 6000 динарга тигез, ә бер динар – бер көнлек хезмәт хакы.

+ 18:25 Левиләр 25:39-41, IV Патшалар 4:1, Нәхәмия 5:5

* 18:28 Йөз динар – ягъни йөз көнлек хезмәт хакы.

+ 18:30 Гыйбрәтле сүзләр 28:3

+ 18:35 Маттай 6:15, Ягъкубтан хат 2:13

• 19:1 Марк 10:1-12

* 19:4 Карагыз: «Яратылыш», 1:27; 5:2.

+ 19:4 Яратылыш 1:27

* 19:5 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

+ 19:5 Яратылыш 2:24, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 19:6 I Көринтлеләргә хат 6:16, Малахи 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:10

* 19:7 Карагыз: «Канун», 24:1, 3.

+ 19:7 Канун 24:1

+ 19:9 Маттай 5:32, I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 19:11 Марк 4:11, I Көринтлеләргә хат 7:7, I Тимутәйгә хат 5:14

• 19:13 Марк 10:13-16, Лүк 18:15-17

+ 19:14 Маттай 18:3

• 19:16 Марк 10:17-31, Лүк 18:18-30

+ 19:16 Лүк 10:25

+ 19:17 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68, Левиләр 18:5, Нәхәмия 9:29, Яхәзкыл 20:11, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

* 19:18-19 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

* 19:19 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 19:19 Чыгыш 20:12-16, Левиләр 19:18

+ 19:20 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 19:21 Маттай 5:48, Лүк 12:33, Маттай 6:20, I Петердән хат 1:4

+ 19:23 Зәбур 48:7-8

+ 19:26 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36

+ 19:27 Маттай 4:20-22

+ 19:28 Маттай 16:27, Маттай 25:31, Даниил 7:9, Лүк 22:30, I Көринтлеләргә хат 6:2, Ачылыш 3:21

+ 19:29 Маттай 16:25

+ 19:30 Маттай 20:16, Лүк 13:30

* 20:3 Иртәнге сәгать тугызда – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 20:8 Левиләр 19:13, Канун 24:15

+ 20:16 Маттай 19:30, Лүк 13:30

• 20:17 Марк 10:32-34, Лүк 18:31-34

+ 20:19 Маттай 16:21, Маттай 17:23

• 20:20 Марк 10:35-45

+ 20:20 Маттай 10:2, Марк 1:19

+ 20:21 Маттай 19:28

+ 20:22 Маттай 26:39, Яхъя 18:11

+ 20:26 I Петердән хат 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 20:28 Яхъя 13:4-5, Ишагыйя 53:10-11, Яхъя 11:51, I Петердән хат 1:18-19, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14

• 20:29 Марк 10:46-52, Лүк 18:35-43

+ 20:29 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 20:30 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27-31

+ 20:34 Лүк 7:13

• 21:1 Марк 11:1-11, Лүк 19:28-38, Яхъя 12:12-19

+ 21:1 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12

+ 21:4 Ишагыйя 62:11, Зәкәрия 9:9, Яхъя 12:15, Маттай 1:23, Маттай 26:56, Яхъя 19:36

* 21:5 Карагыз: «Ишагыйя», 62:11; «Зәкәрия», 9:9.

+ 21:8 IV Патшалар 9:13

* 21:9 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 21:9 Карагыз: «Зәбур», 117:25, 26.

+ 21:9 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27, Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1, Маттай 23:39

+ 21:11 Лүк 7:16

• 21:12 Марк 11:15-19, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 21:12 Левиләр 1:14, Левиләр 5:7, Левиләр 12:8, Лүк 2:24

* 21:13 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 21:13 Карагыз: «Иремия», 7:11.

+ 21:13 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11

+ 21:15 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

* 21:16 Карагыз: «Зәбур», 8:3.

+ 21:16 Лүк 19:39, Зәбур 8:2-3

+ 21:17 Лүк 19:29, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

• 21:18 Марк 11:12-14, Марк 11:20-24

+ 21:18 Маттай 4:2

+ 21:19 Иремия 24:8, Иремия 29:16-17, Һошея 9:10, Михә 7:1, Маттай 24:32, Лүк 13:6

+ 21:21 Маттай 17:20, Ягъкубтан хат 1:6, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 21:22 Маттай 7:8, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

• 21:23 Марк 11:27-33, Лүк 20:1-8

+ 21:23 Рәсүлләр 4:7

+ 21:25 Маттай 3:6, Лүк 7:30

+ 21:26 Маттай 11:9, Маттай 14:5

+ 21:32 Лүк 7:29

• 21:33 Марк 12:1-12, Лүк 20:9-19

+ 21:33 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 21:35 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 21:37 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1

+ 21:38 Гыйбриләргә хат 1:2

+ 21:39 Гыйбриләргә хат 13:12

+ 21:41 Рәсүлләр 13:46

* 21:42 Карагыз: «Зәбур», 117:22-23.

+ 21:42 Зәбур 117:22-23, Рәсүлләр 4:11, I Петердән хат 2:7

+ 21:44 Ишагыйя 8:14-15, Ишагыйя 28:16

+ 21:46 Марк 11:18, Марк 11:32

• 22:1 Лүк 14:15-24

+ 22:1 Маттай 13:34

+ 22:2 Маттай 25:10, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 22:6 Маттай 21:35, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 22:7 Маттай 21:41

+ 22:8 Маттай 10:11, Рәсүлләр 13:46, Ачылыш 3:4

+ 22:13 Маттай 8:12

• 22:15 Марк 12:13-17, Лүк 20:20-26

+ 22:15 Лүк 11:54

+ 22:16 Канун 10:17, Көлессәйлеләргә хат 3:25

+ 22:17 Маттай 17:24-25

+ 22:18 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 22:21 Римлыларга хат 13:7

• 22:23 Марк 12:18-27, Лүк 20:27-40

+ 22:23 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8

* 22:24 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

+ 22:24 Яратылыш 38:8, Канун 25:5

* 22:32 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

+ 22:32 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6

• 22:34 Марк 12:28-34, Лүк 10:25-28

* 22:37 Карагыз: «Канун», 6:5.

+ 22:37 Канун 6:5, Канун 11:13, Ешуа 22:5

* 22:39 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 22:39 Левиләр 19:18, Маттай 19:19

+ 22:40 Маттай 7:12, Гәләтиялеләргә хат 5:14

• 22:41 Марк 12:35-37, Лүк 20:41-44

+ 22:42 II Патшалар 7:12-16, Маттай 9:27

* 22:44 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 22:44 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35

+ 22:46 Лүк 20:40

• 23:1 Марк 12:38-40, Лүк 11:37-52, Лүк 20:45-47

+ 23:3 Римлыларга хат 2:17-23

* 23:5 Тартмачыклар – яһүдиләр дога кылган вакытта маңгайларына һәм сул кулларына күн тартмачыклар бәйләгәннәр. Аларга Тәүрат текстларын салганнар. Карагыз: «Канун», 6:8; 11:18.

+ 23:5 Чыгыш 13:9, Канун 6:8, Канун 11:18, Саннар 15:38

+ 23:6 Лүк 14:7-8

+ 23:8 Ягъкубтан хат 3:1, Лүк 22:32, Филимунга хат 1:16

+ 23:9 Чыгыш 4:22, Иремия 31:9, Һошея 11:1, Малахи 1:6

+ 23:11 Маттай 20:26, Марк 9:35, Марк 10:43

+ 23:12 Лүк 14:11, Лүк 18:14

+ 23:13 Маттай 15:7

* 23:14 Кайбер кулъязмаларда 14 нче аять тә бар: «Кайгы сезгә, канун белгечләре һәм фарисейлар! Икейөзлеләр! Тол хатыннарның йортларын үзегезгә аласыз һәм, кешеләр күрсен дип, озак итеп дога кыласыз. Болар өчен тагын да катырак хөкемгә тартылачаксыз».

+ 23:16 Маттай 15:14

+ 23:17 Чыгыш 30:29

+ 23:19 Чыгыш 29:37

+ 23:21 Зәбур 25:8, Зәбур 131:14

+ 23:22 Ишагыйя 66:1

+ 23:23 Канун 14:22, Зәбур 32:5, Михә 6:8, Зәкәрия 7:9

+ 23:27 Рәсүлләр 23:1, Гыйбрәтле сүзләр 26:23

+ 23:30 Рәсүлләр 7:52

+ 23:33 Маттай 3:7, Маттай 12:34

+ 23:34 Маттай 21:35, Маттай 22:6, Гыйбриләргә хат 11:36-37, Маттай 10:17, Марк 13:9, Лүк 21:12

* 23:35 Карагыз: «II Елъязма», 24:20-22.

+ 23:35 Яратылыш 4:8, I Яхъядан хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:4, II Елъязма 24:21, Зәкәрия 1:1, Нәхәмия 9:26, Ачылыш 18:24

• 23:37 Лүк 13:34-35

+ 23:37 II Елъязма 24:21, Нәхәмия 9:26, Рәсүлләр 7:52, Канун 32:11-12, Рут 2:12, Зәбур 146:2

* 23:39 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

+ 23:39 Зәбур 117:26, Маттай 21:9

• 24:1 Марк 13:1-13, Лүк 21:5-19

+ 24:2 Лүк 19:44

+ 24:4 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 24:5 Иремия 14:14

+ 24:6 Иремия 51:46

+ 24:7 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 24:9 Маттай 10:22, Яхъя 15:18

+ 24:10 Маттай 10:21

+ 24:11 Маттай 7:15

+ 24:13 Ягъкубтан хат 5:11, Ачылыш 2:10

+ 24:14 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6, Көлессәйлеләргә хат 1:23

• 24:15 Марк 13:14-23, Лүк 21:20-24

* 24:15 Карагыз: «Даниил», 9:27; 11:31; 12:11.

+ 24:15 Даниил 9:27, Даниил 11:31, Даниил 12:11

+ 24:17 Лүк 17:31

+ 24:19 Лүк 23:29

+ 24:21 Иремия 30:7, Даниил 12:1, Ачылыш 16:18

+ 24:22 Ишагыйя 65:8, Лүк 18:7

+ 24:23 Лүк 17:23

+ 24:24 Канун 13:1, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 24:25 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

+ 24:27 Лүк 17:24

+ 24:28 Лүк 17:37

• 24:29 Марк 13:24-27, Лүк 21:25-28

* 24:29 Карагыз: «Ишагыйя», 13:10; «Йоил», 2:10, 31.

+ 24:29 Амос 8:9, Ишагыйя 13:10, Ишагыйя 13:13, Ишагыйя 34:4, Йоил 2:31, Хәггәй 2:6, Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

* 24:30 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 24:30 Даниил 7:13, Маттай 16:27, Зәкәрия 12:10-12

+ 24:31 Ишагыйя 27:13, I Көринтлеләргә хат 15:52, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, Маттай 13:41, II Тессалуникәлеләргә хат 2:1

• 24:32 Марк 13:28-31, Лүк 21:29-33

+ 24:34 Маттай 16:28

+ 24:35 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

• 24:36 Марк 13:32-37, Лүк 12:38-40, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 24:36 Зәкәрия 14:7

* 24:37 Карагыз: «Яратылыш», 6:5-7:1.

+ 24:37 Яратылыш 6:5

+ 24:39 Яратылыш 7:21

+ 24:40 Зәкәрия 14:2

+ 24:42 Маттай 25:13

+ 24:43 II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 24:44 Ачылыш 3:3, Ачылыш 16:15

• 24:45 Лүк 12:42-48

+ 24:46 Маттай 25:21, Яхъя 13:17

+ 24:48 Маттай 25:5

+ 24:51 Маттай 8:12

+ 25:1 Маттай 9:15, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 25:5 Маттай 24:48

+ 25:10 Маттай 22:2

+ 25:11 Маттай 7:22, Лүк 6:46, Лүк 13:25

+ 25:12 Маттай 10:33

+ 25:13 I Көринтлеләргә хат 16:13, Маттай 24:36, Маттай 24:42

• 25:14 Лүк 19:12-27

+ 25:19 Римлыларга хат 14:12

+ 25:21 Лүк 16:10, Гыйбриләргә хат 12:2

+ 25:26 Гыйбрәтле сүзләр 20:4

+ 25:29 Маттай 13:12

+ 25:30 Маттай 8:12

+ 25:31 Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 19:28

+ 25:32 Йоил 3:12, II Көринтлеләргә хат 5:10, Яхәзкыл 34:17, Маттай 13:49

+ 25:34 Даниил 7:18, Ачылыш 21:7

+ 25:35 Ишагыйя 58:7, Лүк 3:11, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 25:36 II Тимутәйгә хат 1:16-18

+ 25:40 Маттай 10:40

+ 25:41 Зәбур 6:9, Маттай 7:23, Марк 9:43-44, Яһүдәдән хат 1:7, Ачылыш 20:10

+ 25:45 Лүк 10:16

+ 25:46 Даниил 12:2

• 26:1 Марк 14:1-2, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

+ 26:2 Чыгыш 12:1-30

• 26:6 Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

+ 26:6 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18, Левиләр 13:3

* 26:7 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

+ 26:11 Канун 15:11, Маттай 9:15, Яхъя 7:33

+ 26:12 Яхъя 19:40

+ 26:13 Маттай 24:14

• 26:14 Марк 14:10-11, Лүк 22:3-6

+ 26:14 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

+ 26:15 Чыгыш 21:32, Зәкәрия 11:12

• 26:17 Марк 14:12-21, Лүк 22:7-14, Лүк 22:21-23, Яхъя 13:21-30

+ 26:21 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18

+ 26:24 Ишагыйя 53, Маттай 18:7

• 26:26 Марк 14:22-26, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 26:26 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, Гыйбриләргә хат 10:10

+ 26:28 Чыгыш 24:8

+ 26:30 Лүк 22:39

• 26:31 Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

* 26:31 Карагыз: «Зәкәрия», 13:7.

+ 26:31 Зәкәрия 13:7, Яхъя 16:32

+ 26:32 Маттай 28:7

+ 26:35 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19

• 26:36 Марк 14:32-42, Лүк 22:39-46

+ 26:37 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 26:38 Яхъя 12:27

+ 26:39 Гыйбриләргә хат 5:7, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Гәләтиялеләргә хат 1:4

+ 26:41 Маттай 6:13, I Петердән хат 4:7

+ 26:42 Маттай 6:10

+ 26:45 Яхъя 2:4, Маттай 16:21, Маттай 17:22, Маттай 20:18

• 26:47 Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 26:47 Рәсүлләр 1:16

+ 26:51 Лүк 22:38

+ 26:52 Ачылыш 13:10

* 26:53 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 26:55 Маттай 21:23, Лүк 21:37

+ 26:56 Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36, Маттай 26:31, Яхъя 16:32

• 26:57 Марк 14:53-65, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 26:60 Зәбур 26:12, Зәбур 34:11

+ 26:61 Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 26:62 Маттай 27:13

+ 26:63 Зәбур 2:7

* 26:64 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 26:64 Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 26:65 Саннар 14:6, Рәсүлләр 14:14, Маттай 9:3, Яхъя 10:36

+ 26:66 Левиләр 24:16

+ 26:67 Ишагыйя 50:6

• 26:69 Марк 14:66-72, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

+ 26:75 Маттай 26:34

• 27:1 Марк 15:1, Лүк 23:1-2, Яхъя 18:28-32

+ 27:2 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, I Тимутәйгә хат 6:13

• 27:3 Рәсүлләр 1:18-19

+ 27:5 II Патшалар 17:23

+ 27:6 IV Патшалар 12:9, Марк 12:41, Яхъя 8:20

+ 27:9 Маттай 2:17

* 27:9-10 Карагыз: «Иремия», 32:6-9; «Зәкәрия», 11:12-13.

+ 27:10 Иремия 18:3, Иремия 32:7-9, Зәкәрия 11:12-13

• 27:11 Марк 15:2-5, Лүк 23:3-5, Яхъя 18:33-38

+ 27:11 Маттай 2:2

+ 27:13 Маттай 26:62

• 27:15 Марк 15:6-15, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 27:18 Яхъя 12:19

+ 27:20 Рәсүлләр 3:14

+ 27:23 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 27:24 Канун 21:6, Зәбур 25:6, Зәбур 72:13

+ 27:25 I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 27:26 Маттай 20:19

• 27:27 Марк 15:16-20, Яхъя 19:2-3

+ 27:30 Ишагыйя 50:6, Маттай 20:19

• 27:32 Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 27:34 Зәбур 68:22

+ 27:35 Зәбур 21:19

+ 27:39 Зәбур 21:7, Зәбур 108:25

+ 27:40 Марк 14:58, Яхъя 2:19, Маттай 4:3-6

+ 27:42 Яхъя 10:18, Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 27:45 Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

* 27:46 Карагыз: «Зәбур», 21:2.

+ 27:46 Рәсүлләр 3:1, Зәбур 21:2

+ 27:48 Зәбур 68:22

+ 27:51 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2

+ 27:52 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Даниил 12:2, Яхъя 5:21, Яхъя 5:25

+ 27:53 Нәхәмия 11:2, Ишагыйя 48:2, Ишагыйя 52:1

+ 27:56 Лүк 8:2, Маттай 20:20

• 27:57 Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

+ 27:60 Ишагыйя 53:9

+ 27:63 Маттай 16:21, Маттай 17:23, Маттай 20:19

+ 27:66 Даниил 6:17, Ачылыш 20:3

• 28:1 Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 28:1 Лүк 8:2, Маттай 27:61

+ 28:2 Маттай 27:60

+ 28:3 Яхәзкыл 1:14, Даниил 7:9, Даниил 10:6, Марк 9:3, Рәсүлләр 1:10

+ 28:4 Ачылыш 1:17

+ 28:7 Маттай 26:32

+ 28:9 Яхъя 20:19, Яхъя 20:21, IV Патшалар 4:27, Маттай 28:17, Лүк 24:52

+ 28:10 Маттай 12:50, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә хат 2:11

• 28:16 Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49, Яхъя 20:19-23

+ 28:17 Яхъя 20:25

+ 28:18 Ишагыйя 9:6, Даниил 7:13-14, Маттай 11:27, Яхъя 17:2

+ 28:19 II Көринтлеләргә хат 13:13, Яхъя 4:1-2, Рәсүлләр 8:13, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 28:20 Яхъя 14:15, Маттай 13:39

• 1:1 Маттай 3:1-12, Лүк 3:1-9, Яхъя 1:19-28

+ 1:1 Зәбур 2:7

* 1:2-3 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3; «Малахи», 3:1.

+ 1:2 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Маттай 11:10, Лүк 7:27

+ 1:3 Ишагыйя 40:3

+ 1:4 Лүк 1:80, Яхъя 1:6

+ 1:5 Рәсүлләр 19:18

+ 1:6 IV Патшалар 1:8, Левиләр 11:22, I Патшалар 14:26

+ 1:8 Йоил 2:28

• 1:9 Маттай 3:13, Лүк 3:21-22, Лүк 4:1-13

+ 1:9 Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:10 Рәсүлләр 7:56, Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33

+ 1:11 Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Марк 9:7, II Петердән хат 1:17

+ 1:13 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Лүк 22:43

• 1:14 Маттай 4:18-22, Лүк 5:1-11

+ 1:14 Ешуа 21:39, III Патшалар 9:11, Ишагыйя 9:1

+ 1:15 Гәләтиялеләргә хат 4:4, Маттай 3:2

* 1:16-17 Гәлиләя күле – аны «Геннисарет күле» дип тә атыйлар.

* 1:16-17 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 1:16 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Марк 6:53, Яхъя 1:40-42

+ 1:17 Маттай 13:47

+ 1:18 Марк 10:28

• 1:21 Лүк 4:31-41

+ 1:21 Маттай 4:13

+ 1:22 Маттай 7:28-29

+ 1:24 Марк 5:7, Рәсүлләр 19:15, Яхъя 6:69

+ 1:26 Марк 9:20, Рәсүлләр 8:7

+ 1:27 Рәсүлләр 17:19

+ 1:30 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 1:31 Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

+ 1:34 Маттай 12:16, Марк 3:12

• 1:35 Лүк 4:42-44

+ 1:35 Маттай 14:23, Лүк 5:16

+ 1:38 Ишагыйя 61:1

• 1:40 Маттай 8:1-4, Лүк 5:12-16

* 1:40 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

+ 1:40 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 1:42 Лүк 17:14

+ 1:43 Маттай 9:30

+ 1:44 Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14

+ 1:45 Марк 7:36

• 2:1 Маттай 9:1-8, Лүк 5:17-26

+ 2:1 Маттай 4:13, Марк 1:21

+ 2:4 Марк 6:55

+ 2:5 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 2:7 Марк 14:64, Зәбур 31:5, Ишагыйя 43:25

• 2:13 Маттай 9:9-13, Лүк 5:27-32

+ 2:16 Лүк 15:2

+ 2:17 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 2:18 Маттай 9:14-17, Маттай 12:1-8, Лүк 5:33

+ 2:18 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 2:19 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 2:20 Марк 14:7, Лүк 17:22

* 2:22 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

+ 2:23 Канун 23:25

+ 2:24 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36

+ 2:25 I Патшалар 21:1-6

* 2:26 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

+ 2:26 I Патшалар 22:20, II Патшалар 8:17, Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 2:27 Чыгыш 23:12, Канун 5:14

• 3:1 Маттай 12:9-14, Лүк 6:6-11

+ 3:1 Марк 1:21

+ 3:2 Лүк 14:1, Лүк 20:20

+ 3:4 Лүк 14:3

+ 3:5 Эфеслеләргә хат 4:18, III Патшалар 13:6

+ 3:7 Ишагыйя 34:5, Яхәзкыл 35:15, Маттай 11:21

+ 3:10 Марк 5:28

+ 3:11 Маттай 14:33, Марк 1:24

+ 3:12 Маттай 12:16, Марк 1:34

• 3:13 Маттай 10:1-4, Лүк 6:12-16

+ 3:16 Маттай 16:18, Яхъя 1:42

+ 3:17 Марк 1:19

* 3:18 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерү өчен көрәшкән яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 3:18 Маттай 9:9

+ 3:19 Марк 14:10, Марк 14:44

• 3:20 Маттай 12:22-32, Лүк 11:14-23, Лүк 12:10

+ 3:20 Марк 6:31

+ 3:21 II Көринтлеләргә хат 5:13

* 3:22 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

+ 3:22 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 3:27 Ишагыйя 49:24-25

+ 3:29 Лүк 12:10, I Яхъядан хат 5:16, Гыйбриләргә хат 10:26, Гыйбриләргә хат 10:29

• 3:31 Маттай 12:46-50, Лүк 8:19-21

+ 3:31 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 3:35 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11

• 4:1 Маттай 13:1-23, Лүк 8:4-15

+ 4:7 Иремия 4:3

+ 4:9 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7

• 4:10 Маттай 13:18-23, Лүк 8:11-15

+ 4:11 Маттай 19:11, I Көринтлеләргә хат 5:12-13

* 4:12 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

+ 4:12 Ишагыйя 6:9-10, Ишагыйя 42:20, Яхъя 12:40, Рәсүлләр 28:26-27

+ 4:14 Ишагыйя 55:10-11, Рәсүлләр 8:4

+ 4:17 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 4:19 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 4:20 Яхъя 15:5

• 4:21 Лүк 8:16-18

+ 4:21 Маттай 5:15, Лүк 11:33

+ 4:22 Маттай 10:26, Лүк 12:2

+ 4:23 Маттай 11:15, Марк 4:9

+ 4:24 Маттай 7:2

+ 4:25 Гыйбрәтле сүзләр 9:9

+ 4:29 Йоил 3:13, Маттай 13:38, Ачылыш 14:15

• 4:30 Маттай 13:31-35, Лүк 13:18-19

+ 4:31 Маттай 17:20, Лүк 17:6

+ 4:32 Яхәзкыл 17:3, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9

• 4:35 Маттай 8:23-27, Лүк 8:22-25

+ 4:35 Маттай 8:18, Лүк 8:22

+ 4:37 Рәсүлләр 27:14

+ 4:39 Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7

• 5:1 Маттай 8:28-34, Лүк 8:26-39

* 5:2-3 …кабер-мәгарәдән… – Яһүдиләр мәетне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 5:7 Марк 1:24

* 5:9 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 5:17 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

+ 5:19 Зәбур 65:16

+ 5:20 Маттай 4:25, Марк 7:31

• 5:21 Маттай 9:18-26, Лүк 8:40-56

+ 5:22 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 5:25 Левиләр 15:25

+ 5:28 Марк 3:10

+ 5:30 Лүк 5:17, Лүк 6:19

+ 5:34 Марк 10:52

+ 5:37 Марк 9:2, Марк 14:33

+ 5:39 Яхъя 11:11

+ 5:41 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 5:43 Марк 1:44, Марк 9:9

• 6:1 Маттай 13:53-58, Лүк 4:16-30

+ 6:1 Маттай 2:23, Лүк 2:39, Лүк 4:23

+ 6:2 Марк 1:21

+ 6:3 Маттай 11:6

+ 6:4 Яхъя 4:44

• 6:7 Маттай 10:1, Маттай 10:5-15, Лүк 9:1-6

+ 6:7 Марк 3:13-18

+ 6:11 Рәсүлләр 13:51

+ 6:12 Марк 1:15

+ 6:13 Ягъкубтан хат 5:14

• 6:14 Маттай 14:1-12, Лүк 9:7-9

+ 6:14 Марк 8:28

+ 6:15 Маттай 21:11

+ 6:17 Левиләр 18:16, Левиләр 20:21, Маттай 11:2, Лүк 3:19-20, Яхъя 3:24

+ 6:21 Яратылыш 40:20, Эстер 1:3

+ 6:23 Эстер 5:3, Эстер 7:2

* 6:27 Җәллад – үлем җәзасын башкаручы.

+ 6:29 Марк 2:18

• 6:30 Маттай 14:13-21, Лүк 9:10-17, Яхъя 6:1-14

+ 6:30 Марк 6:7

+ 6:31 Марк 3:20

+ 6:34 Саннар 27:17, III Патшалар 22:17, Яхәзкыл 34:5, Зәкәрия 10:2, Маттай 9:36

* 6:37 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил иткән.

+ 6:37 IV Патшалар 4:42-44

• 6:45 Маттай 14:22-36, Яхъя 6:15-21

+ 6:45 Маттай 11:21, Марк 8:22

+ 6:46 Лүк 6:12, Лүк 9:28

* 6:48 …иртәнге өч белән алты арасында… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: төннең дүртенче сак вакытында. Рим системасы буенча, төн өчәр сәгатьтән торган дүрт сак вакытына бүленгән булган.

+ 6:49 Лүк 24:37

+ 6:52 Марк 6:41, Марк 8:17, Яхъя 12:40, II Көринтлеләргә хат 3:14

+ 6:53 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Лүк 5:1

+ 6:55 Марк 2:4, Рәсүлләр 5:15

+ 6:56 Марк 5:27

• 7:1 Маттай 15:1-20

+ 7:3 Гәләтиялеләргә хат 1:14

+ 7:4 Гыйбриләргә хат 9:10

+ 7:5 Лүк 11:38

+ 7:6 Маттай 23:13

* 7:6-7 Карагыз: «Ишагыйя», 29:13.

+ 7:7 Ишагыйя 29:13, Көлессәйлеләргә хат 2:22

* 7:10 Карагыз: «Чыгыш», 20:12; «Канун», 5:16.

* 7:10 Карагыз: «Чыгыш», 21:17; «Левиләр», 20:9.

+ 7:10 Чыгыш 20:12, Чыгыш 21:17

+ 7:15 Рәсүлләр 10:15, Титуска хат 1:15

* 7:16 Кайбер кулъязмаларда 16 нчы аять тә бар: «Колагы булганнар – ишетсен!»

+ 7:19 Рәсүлләр 10:15, Рәсүлләр 11:9, Титуска хат 1:15

+ 7:20 Маттай 12:34, Ягъкубтан хат 3:6

+ 7:21 Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, I Көринтлеләргә хат 6:9-10

• 7:24 Маттай 15:21-28

+ 7:24 Ешуа 19:28-29, Ишагыйя 23

+ 7:26 Рәсүлләр 21:2-3

+ 7:27 Маттай 7:6

+ 7:31 Марк 8:24, Марк 5:20, Марк 1:9

+ 7:32 Ишагыйя 35:5-6

+ 7:33 Марк 8:23, Яхъя 9:6

+ 7:36 Марк 1:44-45

• 8:1 Маттай 15:32-39

+ 8:2 Маттай 9:36

+ 8:4 IV Патшалар 4:42-44

• 8:11 Маттай 16:1-4

+ 8:11 Лүк 11:16, I Көринтлеләргә хат 1:22

• 8:14 Маттай 16:5-12

+ 8:15 Лүк 12:1, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 8:17 Марк 6:52, Марк 7:18

+ 8:18 Иремия 5:21

+ 8:19 Марк 6:41-43

+ 8:20 Марк 8:8

+ 8:22 Марк 6:45

+ 8:23 Марк 7:33, Яхъя 9:6

• 8:27 Маттай 16:13-20, Лүк 9:18-21

+ 8:28 Марк 6:14, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5

+ 8:29 Марк 14:61-62, Яхъя 11:27

+ 8:30 Маттай 9:30

• 8:31 Маттай 16:21-28, Лүк 9:22-27

+ 8:31 Лүк 17:25, Марк 9:31, Марк 10:34, Яхъя 2:19

+ 8:32 Яхъя 16:25

+ 8:33 Маттай 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 8:34 Маттай 10:38-39

+ 8:35 Марк 10:29

+ 8:36 Лүк 12:20

+ 8:37 Зәбур 48:8-9

+ 8:38 Ишагыйя 57:3, Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8, Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5

+ 9:1 Марк 13:30, Яхъя 21:22

• 9:2 Маттай 17:1-13, Лүк 9:28-36

+ 9:2 Марк 5:37, Марк 14:33

+ 9:3 Даниил 7:9

+ 9:4 Малахи 4:5

+ 9:7 Канун 18:15, II Петердән хат 1:17

+ 9:9 Марк 1:44, Марк 5:43

* 9:12 Карагыз: «Малахи», 4:5-6.

+ 9:12 Ишагыйя 53:7

+ 9:13 Маттай 11:14, Лүк 1:17

• 9:14 Маттай 17:14-20, Лүк 9:37-43

+ 9:17 Лүк 11:14

+ 9:20 Марк 1:26

+ 9:22 Марк 1:40

+ 9:23 Маттай 17:20-21

+ 9:26 Марк 1:26

+ 9:27 Марк 1:31, Марк 5:41, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41

• 9:30 Маттай 17:22-23, Лүк 9:43-45

+ 9:31 Марк 8:31, Марк 10:32-34

+ 9:32 Марк 6:52

• 9:33 Маттай 18:1-9, Лүк 9:46-50, Лүк 22:24-30

+ 9:33 Маттай 17:24

+ 9:35 Марк 10:43-44

+ 9:36 Марк 10:16

+ 9:37 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:38 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13, Саннар 11:28

+ 9:40 Маттай 12:30, Лүк 11:23

+ 9:41 Маттай 10:42

+ 9:42 Лүк 17:2

+ 9:43 Маттай 5:30, Маттай 25:41, Ачылыш 20:10

* 9:44 Кайбер кулъязмаларда 44 нче һәм 46 нчы аятьләр дә бар: «Анда кешеләрне бертуктаусыз кортлар кимереп һәм һич сүнмичә ут янып тора».

* 9:46 44 нче аятьнең искәрмәсен карагыз.

* 9:47-48 Карагыз: «Ишагыйя», 66:24.

+ 9:47 Ишагыйя 66:24

* 9:49 …сыналыр. – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: тозланыр.

+ 9:50 Маттай 5:13, Лүк 14:34, Яхәзкыл 43:24, Римлыларга хат 12:18, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

• 10:1 Маттай 19:1-12

+ 10:4 Канун 24:1-3

* 10:6 Карагыз: «Яратылыш», 1:27; 5:2.

+ 10:6 Яратылыш 1:27

+ 10:7 Яратылыш 2:24, I Көринтлеләргә хат 6:16, Эфеслеләргә хат 5:31, I Көринтлеләргә хат 6:16

* 10:7-8 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

+ 10:9 Малахи 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:10

+ 10:12 Маттай 5:32

• 10:13 Маттай 19:13-15, Лүк 18:15-17

+ 10:15 Маттай 18:3

+ 10:16 Марк 9:36

• 10:17 Маттай 19:16-30, Лүк 18:18-30

+ 10:17 Лүк 10:25

+ 10:18 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68

* 10:19 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

+ 10:19 Чыгыш 20:12-16, Канун 24:14, I Көринтлеләргә хат 6:8

+ 10:20 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 10:21 Лүк 12:33

+ 10:23 Зәбур 48:7-8, Марк 4:19

+ 10:27 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36, Лүк 1:37

+ 10:28 Марк 1:18-20

+ 10:29 Марк 8:35, Лүк 14:26

+ 10:30 II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 10:31 Маттай 20:16, Лүк 13:30

• 10:32 Маттай 20:17-19, Лүк 18:31-34

+ 10:34 Марк 8:31, Марк 9:31

• 10:35 Маттай 20:20-28

+ 10:35 Марк 1:19

+ 10:37 Маттай 19:28

+ 10:38 Марк 14:36, Яхъя 18:11, Лүк 12:50

+ 10:39 Рәсүлләр 12:2, Ачылыш 1:9

+ 10:43 I Петердән хат 5:3, Маттай 23:11, Марк 9:35

+ 10:45 Яхъя 13:4-5, Ишагыйя 53:10-11, Яхъя 11:51, Римлыларга хат 4:25, Гәләтиялеләргә хат 1:4, I Тимутәйгә хат 2:6, Титуска хат 2:14, I Петердән хат 1:18-19

• 10:46 Маттай 20:29-34, Лүк 18:35-43

+ 10:46 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 10:47 II Патшалар 7:12-16, Лүк 1:32

+ 10:52 Марк 5:34, Лүк 7:50, Лүк 17:19

• 11:1 Маттай 21:1-11, Лүк 19:28-40, Яхъя 12:12-19

+ 11:1 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12, Маттай 21:17, Лүк 24:50, Яхъя 11:18

+ 11:8 IV Патшалар 9:13

* 11:9 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 11:9 Карагыз: «Зәбур», 117:25, 26.

+ 11:10 Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1, Маттай 23:39

• 11:12 Маттай 21:18-19

+ 11:12 Маттай 4:2

+ 11:13 Иремия 24:8, Иремия 29:16-17, Һошея 9:10, Михә 7:1, Марк 13:28, Лүк 13:6

• 11:15 Маттай 21:12-17, Лүк 19:45-48, Яхъя 2:13-22

+ 11:15 Левиләр 1:14, Левиләр 5:7, Левиләр 12:8, Лүк 2:24

* 11:17 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 11:17 Карагыз: «Иремия», 7:11.

+ 11:17 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11

+ 11:18 Маттай 21:46

+ 11:19 Лүк 21:37

• 11:20 Маттай 21:19-22

+ 11:23 Маттай 7:7, Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

+ 11:24 Маттай 7:7, Ягъкубтан хат 1:6

+ 11:25 Маттай 6:14, Көлессәйлеләргә хат 3:13

* 11:26 Кайбер кулъязмаларда 26 нчы аять тә бар: «Ә инде кичермәсәгез, Күктәге Атагыз да гаеп эшләрегезне кичермәс».

• 11:27 Маттай 21:23-27, Лүк 20:1-8

+ 11:28 Рәсүлләр 4:7

+ 11:30 Марк 1:4

+ 11:31 Лүк 7:30

+ 11:32 Маттай 11:9, Маттай 14:5

• 12:1 Маттай 21:33-46, Лүк 20:9-19

+ 12:1 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 12:5 Маттай 22:6, Маттай 23:34, Гыйбриләргә хат 11:36-37, Гыйбриләргә хат 11:36-37

+ 12:6 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1

+ 12:7 Гыйбриләргә хат 1:2, III Патшалар 21:19

+ 12:8 Гыйбриләргә хат 13:12

+ 12:9 Рәсүлләр 13:46

* 12:10-11 Карагыз: «Зәбур», 117:22-23.

+ 12:11 Зәбур 117:22-23, Рәсүлләр 4:11, I Петердән хат 2:7

+ 12:12 Марк 11:18, Марк 11:32

• 12:13 Маттай 22:15-22, Лүк 20:20-26

+ 12:13 Лүк 11:54

+ 12:14 Маттай 17:24-25

+ 12:15 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 12:17 Римлыларга хат 13:7

• 12:18 Маттай 22:23-33, Лүк 20:27-40

+ 12:18 Маттай 3:7, Рәсүлләр 23:8

* 12:19 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

+ 12:19 Яратылыш 38:8, Канун 25:5-6

* 12:26 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

+ 12:26 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6

• 12:28 Маттай 22:34-40, Лүк 10:25-28

* 12:29-30 Карагыз: «Канун», 6:4-5.

+ 12:30 Канун 6:4-5, Канун 11:13, Ешуа 22:5

* 12:31 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 12:31 Левиләр 19:18, Маттай 19:19

+ 12:32 Канун 4:35, Канун 6:4

+ 12:33 III Патшалар 15:22, Һошея 6:6, Михә 6:6-8

+ 12:34 Лүк 20:40

• 12:35 Маттай 22:41-46, Лүк 20:41-44

+ 12:35 II Патшалар 7:12-16, Марк 10:47, Лүк 1:32

* 12:36 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 12:36 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35

+ 12:37 Марк 6:20

• 12:38 Маттай 23:1-36, Лүк 20:45-47

+ 12:39 Лүк 11:43

• 12:41 Лүк 21:1-4

+ 12:41 IV Патшалар 12:9, Маттай 27:6

* 12:42 …ике данә вак акча… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике лептон. Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Бер кодрант – римлыларның акча берәмлеге; 64 кодрант бер динарга тигез.

+ 12:44 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 13:1 Маттай 24:1-14, Лүк 21:5-19

+ 13:2 Лүк 19:44

+ 13:5 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 13:6 Иремия 14:14

+ 13:7 Иремия 51:46

+ 13:8 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4, Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 13:9 Зәбур 118:46, Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 13:10 Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6

+ 13:11 Рәсүлләр 4:8

+ 13:12 Маттай 10:35-36

+ 13:13 Маттай 10:22, Яхъя 15:18, Ягъкубтан хат 5:11, Ачылыш 2:10

• 13:14 Маттай 24:15-28, Лүк 21:20-24

* 13:14 Карагыз: «Даниил», 9:27; 11:31; 12:11.

+ 13:14 Даниил 9:27, Даниил 11:31, Даниил 12:11

+ 13:15 Лүк 17:31

+ 13:17 Лүк 23:29

+ 13:19 Иремия 30:7, Даниил 12:1, Ачылыш 16:18

+ 13:20 Ишагыйя 65:8, Лүк 18:7

+ 13:21 Лүк 17:23

+ 13:22 Канун 13:1, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9, Ачылыш 13:13, Ачылыш 16:14

+ 13:23 Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

• 13:24 Маттай 24:29-31, Лүк 21:25-28

+ 13:24 Амос 8:9

* 13:24-25 Карагыз: «Ишагыйя», 13:10; «Йоил», 2:10, 31.

+ 13:25 Ишагыйя 13:10, Ишагыйя 24:23, Ишагыйя 34:4, Яхәзкыл 32:7, Йоил 2:31, Рәсүлләр 2:20, Ачылыш 6:13

* 13:26 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 13:26 Даниил 7:13, Маттай 16:27

+ 13:27 Маттай 13:41

• 13:28 Маттай 24:32-35, Лүк 21:29-33

* 13:29 …ул вакыт якын… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ул якын. Моны болай да аңларга мөмкин: «Ул, димәк, Адәм Углы, озакламый киләчәк».

+ 13:30 Марк 9:1

+ 13:31 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

• 13:32 Маттай 24:36-44, Лүк 17:26-30, Лүк 17:34-36

+ 13:32 Зәкәрия 14:7

+ 13:33 Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Маттай 25:13

+ 13:34 Марк 12:1

+ 13:35 Маттай 25:13, II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 13:36 Маттай 25:1-13

• 14:1 Маттай 26:1-5, Лүк 22:1-2, Яхъя 11:45-53

+ 14:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 11:53

• 14:3 Маттай 26:6-13, Лүк 7:36-50, Яхъя 12:1-8

* 14:3 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

* 14:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

+ 14:3 Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18, Левиләр 13:3

+ 14:7 Канун 15:11, Марк 2:20, Яхъя 7:33

+ 14:8 Яхъя 19:40

+ 14:9 Маттай 24:14

• 14:10 Маттай 26:14-16, Лүк 22:3-6

+ 14:10 Яхъя 13:2, Рәсүлләр 1:16

• 14:12 Маттай 26:17-30, Лүк 22:7-23, Яхъя 13:21-30

+ 14:12 Чыгыш 12:6, I Көринтлеләргә хат 5:7

+ 14:18 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18

+ 14:21 Ишагыйя 53, Маттай 18:7

• 14:22 Маттай 26:26-30, Лүк 22:15-20, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 14:22 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16

+ 14:24 Чыгыш 24:8

+ 14:26 Лүк 22:39

• 14:27 Маттай 26:31-35, Лүк 22:31-34, Яхъя 13:36-38

* 14:27 Карагыз: «Зәкәрия», 13:7.

+ 14:27 Зәкәрия 13:7, Яхъя 16:32

+ 14:28 Марк 16:7

• 14:32 Маттай 26:36-46, Лүк 22:39-46

+ 14:33 Марк 5:37, Марк 9:2

+ 14:34 Яхъя 12:27

+ 14:35 Гыйбриләргә хат 5:7

* 14:36 И газиз Атам! – Грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз – «Абба» – арамей телендә бирелгән.

+ 14:36 Марк 10:27, Марк 10:38, Яхъя 18:11, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38

+ 14:38 Маттай 6:13, I Петердән хат 4:7

+ 14:41 Яхъя 2:4, Марк 9:31, Марк 10:33

• 14:43 Маттай 26:47-56, Лүк 22:47-53, Яхъя 18:3-12

+ 14:43 Рәсүлләр 1:16

+ 14:47 Лүк 22:38

+ 14:49 Марк 11:27, Маттай 1:22-23, Маттай 21:4, Яхъя 19:36

+ 14:50 Марк 14:27, Яхъя 16:32

• 14:53 Маттай 26:57-68, Лүк 22:54-55, Лүк 22:63-71, Яхъя 18:13-14, Яхъя 18:19-24

+ 14:56 Зәбур 26:12, Зәбур 34:11, Канун 17:6, Канун 19:15

+ 14:58 II Көринтлеләргә хат 5:1, Марк 15:29, Яхъя 2:19

+ 14:60 Марк 15:4-5

+ 14:61 Ишагыйя 53:7, Зәбур 2:7

* 14:62 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 14:62 Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Маттай 16:27, Маттай 24:30, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 14:63 Саннар 14:6, Рәсүлләр 14:14

+ 14:64 Марк 2:7, Яхъя 10:36, Левиләр 24:16

+ 14:65 Ишагыйя 50:6, Марк 10:34

• 14:66 Маттай 26:69-75, Лүк 22:56-62, Яхъя 18:15-18, Яхъя 18:25-27

* 14:68 Берничә кулъязмада җәяләр эчендәге сүзләр юк.

+ 14:72 Марк 14:30

• 15:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Лүк 23:1-5, Яхъя 18:28-38

+ 15:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 15:2 Маттай 2:2

+ 15:4 Марк 14:60-61

+ 15:5 Ишагыйя 53:7

• 15:6 Маттай 27:15-26, Лүк 23:13-25, Яхъя 18:39

+ 15:10 Яхъя 12:19, Рәсүлләр 5:17

+ 15:11 Рәсүлләр 3:14

+ 15:14 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 15:15 Марк 10:34

• 15:16 Маттай 27:27-31, Яхъя 19:2-3

+ 15:19 Ишагыйя 50:6, Марк 10:34, Марк 14:65

• 15:21 Маттай 27:32-44, Лүк 23:26-43, Яхъя 19:17-27

+ 15:21 Римлыларга хат 16:13

+ 15:24 Зәбур 21:19

* 15:28 Кайбер кулъязмаларда 28 нче аять тә бар: «Изге язмада: „Ул җинаятьчеләр белән тиң саналды“ дип әйтелгәннәр шул рәвешле гамәлгә ашты».

+ 15:29 Зәбур 21:7, Зәбур 108:25, Марк 14:58, Яхъя 2:19

+ 15:31 Яхъя 10:18

+ 15:32 Яхъя 1:49, Яхъя 12:13, Яхъя 20:29

• 15:33 Маттай 27:45-56, Лүк 23:44-49, Яхъя 19:28-30

* 15:34 Карагыз: «Зәбур», 21:2.

+ 15:34 Зәбур 21:2

+ 15:36 Зәбур 68:22

+ 15:38 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2

+ 15:40 Лүк 8:2

• 15:42 Маттай 27:57-61, Лүк 23:50-56, Яхъя 19:38-42

+ 15:46 Ишагыйя 53:9

• 16:1 Маттай 28:1-8, Лүк 24:1-12, Яхъя 20:1-10

+ 16:1 Марк 15:40

+ 16:3 Марк 15:46

+ 16:7 Марк 14:28

• 16:9 Маттай 28:9-10, Маттай 28:16-20, Лүк 24:13-49, Яхъя 20:11-23

+ 16:9 Лүк 8:2

+ 16:11 Лүк 24:11

+ 16:15 Рәсүлләр 1:8, Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 16:16 Рәсүлләр 16:31, Римлыларга хат 10:9, I Петердән хат 3:21, Яхъя 3:18

+ 16:17 Лүк 10:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12, Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 10:46, I Көринтлеләргә хат 12:10, I Көринтлеләргә хат 14:2

+ 16:18 Зәбур 90:13, Лүк 10:19, Рәсүлләр 28:3-5, Рәсүлләр 9:12, Рәсүлләр 28:8

+ 16:19 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9, I Тимутәйгә хат 3:16, Зәбур 109:1, Рәсүлләр 7:55-56, I Петердән хат 3:22, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 1:20, Көлессәйлеләргә хат 3:1, Гыйбриләргә хат 1:3, Гыйбриләргә хат 8:1, Гыйбриләргә хат 12:2, Ачылыш 3:21

* 16:9-20 Кайбер кулъязмаларда 9-20 нче аятьләр юк.

+ 16:20 Рәсүлләр 5:12

* 1:3-4 Тәүфил – грек телендә «Теофилос»; «Аллаһының сөеклесе» яки «Аллаһыны сөюче» дигәнне аңлата.

+ 1:3 Рәсүлләр 1:1

* 1:5 Яһүдия – монда бөтен Фәләстин җиренә карый. 4:44, 6:17, 7:17 һәм 23:5 тә шул ук мәгънәдә.

+ 1:5 Маттай 2:1, I Елъязма 24:10, Чыгыш 28:1

+ 1:6 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 1:7 I Патшалар 1:2

+ 1:8 I Елъязма 24:19

+ 1:9 Чыгыш 30:7-8

+ 1:10 Зәбур 140:2

+ 1:11 Чыгыш 30:1-10

* 1:13 Яхъя – яһүдчә «Раббы мәрхәмәтле» мәгънәсендә.

+ 1:13 Рәсүлләр 10:4

+ 1:15 Лүк 7:28, Саннар 6:2-3, Лүк 7:33, Ишагыйя 49:1, Иремия 1:4-5, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 1:17 Малахи 4:5, Маттай 11:14, Маттай 17:12-13, Малахи 4:6, Малахи 3:1, Марк 1:2

+ 1:18 Яратылыш 15:8, Хөкемчеләр 6:17

+ 1:19 Даниил 8:16, Даниил 9:21

+ 1:25 Яратылыш 30:23

+ 1:26 Даниил 8:16, Даниил 9:21, Маттай 2:23, Яхъя 1:45, Маттай 1:16

+ 1:28 Хөкемчеләр 13:3

* 1:31 Гайсә – яһүдчә «Ешуа»; «Раббы коткара» дигәнне аңлата.

+ 1:31 Ишагыйя 49:1, Маттай 1:20

+ 1:32 II Патшалар 7:13, Зәбур 88:4, Ишагыйя 9:7, Марк 11:10

+ 1:33 Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, I Көринтлеләргә хат 15:24, Ачылыш 11:15

+ 1:35 Маттай 18:20, Зәбур 2:7, Маттай 14:33

+ 1:37 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 10:27

+ 1:46 I Патшалар 2:1-10

+ 1:47 Зәбур 34:9, Ишагыйя 61:10, Хабаккук 3:18

+ 1:48 I Патшалар 1:11, Лүк 11:27

+ 1:49 Зәбур 98:3, Зәбур 110:9

+ 1:50 Канун 5:10, Канун 7:9

+ 1:51 Ишагыйя 51:9

+ 1:52 Әюб 5:11, Зәбур 146:6, Яхәзкыл 21:26

+ 1:53 Зәбур 106:9

+ 1:54 Яратылыш 17:19, Римлыларга хат 4:13, Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:16

+ 1:59 Яратылыш 17:12, Левиләр 12:3

+ 1:68 Зәбур 110:9, Зәбур 129:8

+ 1:69 Рәсүлләр 3:21, Римлыларга хат 1:2, Титуска хат 1:1-2

+ 1:71 Зәбур 105:10

+ 1:72 Левиләр 26:42, Зәбур 104:8

+ 1:73 Яратылыш 22:16-18, Яратылыш 26:3, Гыйбриләргә хат 6:13, Сефания 3:15

+ 1:76 Лүк 7:26, Лүк 20:6, Малахи 3:1, Маттай 3:3, Марк 1:2-3

+ 1:77 Лүк 3:3

+ 1:78 Зәбур 83:12, Малахи 4:2

+ 1:79 Зәбур 106:10, Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9, Маттай 4:16

+ 1:80 Лүк 3:2

• 2:1 Маттай 1:18-25

* 2:1 Август – беренче Рим императоры Август б. э. к. 27 нче елдан б. эраның 14 нче елына кадәр патшалык итә.

+ 2:1 Саннар 1:2, I Елъязма 21:1, Рәсүлләр 5:37

+ 2:4 Лүк 1:26-27, I Патшалар 17:58

+ 2:9 Рәсүлләр 12:7

+ 2:11 Маттай 1:21, Ишагыйя 9:6

+ 2:12 I Патшалар 2:34, IV Патшалар 19:29

+ 2:13 Ачылыш 5:11

+ 2:14 Зәбур 148:1, Лүк 19:38

+ 2:19 Даниил 7:28, Лүк 2:51

+ 2:21 Яратылыш 17:12-13, Левиләр 12:3

+ 2:22 Левиләр 12:4

* 2:23 Карагыз: «Чыгыш», 13:2, 12, 15.

+ 2:23 Чыгыш 13:2

* 2:24 Карагыз: «Левиләр», 12:8.

+ 2:24 Левиләр 12:8

+ 2:25 Ишагыйя 40:1, Ишагыйя 57:18

+ 2:30 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Яхъя 8:12

+ 2:35 Яхъя 19:25

+ 2:37 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 14:23

+ 2:39 Маттай 2:23, Лүк 1:26-27

+ 2:41 Канун 16:1

+ 2:43 Левиләр 23:8

+ 2:50 Лүк 9:45, Лүк 18:34

+ 2:51 Даниил 7:28, Лүк 2:19

+ 2:52 I Патшалар 2:26

• 3:1 Маттай 3:1-12, Марк 1:1-8, Яхъя 1:19-28

* 3:1 Һируд – Һируд Антипас, Бөек Һирудның углы.

+ 3:1 Лүк 13:1, Лүк 23:1, Лүк 9:7

+ 3:2 Маттай 26:3, Яхъя 11:49, Лүк 1:63, Лүк 1:80, Яхъя 1:6-7

* 3:4-6 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3-5.

+ 3:6 Ишагыйя 40:3-5, Ишагыйя 52:10

+ 3:7 Маттай 12:34, Маттай 23:33

+ 3:8 Лүк 16:24, Яхъя 8:33

+ 3:9 Лүк 13:9, Маттай 7:19

+ 3:10 Рәсүлләр 2:37, Рәсүлләр 16:30

+ 3:11 Ишагыйя 58:7, Маттай 25:35, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 3:14 Лүк 19:8

+ 3:15 Яхъя 1:19-20

+ 3:16 Йоил 2:28

+ 3:17 Ишагыйя 30:24, Малахи 4:1, Маттай 13:30

+ 3:20 Маттай 11:2, Маттай 14:1-12, Марк 6:17-18, Яхъя 3:24

• 3:21 Маттай 3:13-17, Марк 1:9-11

+ 3:21 Рәсүлләр 7:56

+ 3:22 Ишагыйя 11:2, Яхъя 1:32-33, Марк 9:7, Яхъя 12:28, Ишагыйя 42:1, Лүк 9:35, II Петердән хат 1:17

• 3:23 Маттай 1:1-17

+ 3:23 Саннар 4:3

+ 3:27 I Елъязма 3:17-19, Эзра 3:2, Хәггәй 1:1

+ 3:31 II Патшалар 5:14

+ 3:32 I Патшалар 17:12, Ишагыйя 11:1, Рут 4:18-22

+ 3:33 Яратылыш 38, Саннар 26:21

+ 3:34 I Елъязма 1:17-27

+ 3:38 Яратылыш 5

• 4:1 Маттай 4:1-11, Марк 1:12-13

+ 4:2 I Елъязма 21:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5, Канун 9:9, III Патшалар 19:8, Маттай 21:18

* 4:4 Карагыз: «Канун», 8:3.

+ 4:4 Канун 8:3

+ 4:6 I Яхъядан хат 5:19, Ачылыш 13:2

* 4:8 Карагыз: «Канун», 6:13.

+ 4:8 Канун 6:13

+ 4:10 Зәбур 90:11-12

* 4:11 Карагыз: «Зәбур», 90:11-12.

* 4:12 Карагыз: «Канун», 6:16.

+ 4:12 Канун 6:16

• 4:14 Маттай 13:53-58, Марк 6:1-6

+ 4:15 Марк 1:21

+ 4:16 Маттай 2:23, Лүк 2:39

* 4:18-19 Карагыз: «Ишагыйя», 61:1-2.

+ 4:18 Ишагыйя 11:2, Ишагыйя 58:6, Левиләр 25:10, Ишагыйя 61:1-2

+ 4:23 Маттай 11:23, Марк 2:1-12, Яхъя 4:46-53

+ 4:24 Яхъя 4:44

+ 4:25 III Патшалар 17:1, III Патшалар 18:2, Ягъкубтан хат 5:17

+ 4:26 III Патшалар 17:9

* 4:27 Махау чире – йогышлы тире авыруы.

* 4:27 Карагыз: «IV Патшалар», 5:1-14.

+ 4:27 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, II Елъязма 26:20, IV Патшалар 5:1-14

+ 4:30 Яхъя 8:59, Яхъя 10:39

• 4:31 Марк 1:21-28

+ 4:31 Маттай 4:13

+ 4:32 Маттай 7:28-29

+ 4:34 Маттай 8:29, Марк 1:23-24, Лүк 8:28, Рәсүлләр 19:15

+ 4:35 Лүк 9:42, Рәсүлләр 8:7

• 4:38 Маттай 8:14-17, Марк 1:29-34

+ 4:38 I Көринтлеләргә хат 9:5

+ 4:41 Зәбур 2:7, Маттай 12:16, Марк 3:12

• 4:42 Марк 1:35-39

+ 4:42 Лүк 5:16

+ 4:43 Ишагыйя 61:1

• 5:1 Маттай 4:18-22, Марк 1:16-20

* 5:1 Геннисарет күле – бу күлне Гәлиләя күле дип тә атаганнар.

+ 5:1 Саннар 34:11, Маттай 14:34, Марк 6:53

+ 5:4 Яхъя 21:6

+ 5:8 Ишагыйя 6:5

* 5:10 …кеше аулаучы… – Гайсә биредә кешеләрне Аллаһы юлына алып килүне балык тоту белән чагыштыра.

+ 5:10 Маттай 13:47

• 5:12 Маттай 8:1-4, Марк 1:40-45

+ 5:12 Левиләр 13:3, Саннар 12:10, IV Патшалар 5:1, II Елъязма 26:20, Марк 9:22

+ 5:14 Маттай 9:30, Маттай 17:9, Марк 1:34, Левиләр 14:1-32, Лүк 17:14

+ 5:16 Маттай 14:23, Лүк 4:42

• 5:17 Маттай 9:1-8, Марк 2:1-12

+ 5:17 Лүк 6:19, Лүк 8:46

+ 5:20 Маттай 8:10, Марк 10:52, Лүк 7:48

+ 5:21 Маттай 26:65, Зәбур 31:5, Ишагыйя 43:25

• 5:27 Маттай 9:9-17, Марк 2:13-22

+ 5:29 Лүк 19:6

+ 5:30 Лүк 15:2

+ 5:32 Лүк 15:7, I Тимутәйгә хат 1:15

• 5:33 Маттай 9:14-17, Марк 2:18-22

+ 5:33 Маттай 11:2, Лүк 11:1, Яхъя 1:35, Лүк 18:12

+ 5:34 Маттай 25:1-13, Яхъя 3:29, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2

+ 5:35 Марк 14:7, Лүк 17:22

* 5:37 Турсык – сыеклык өчен капчык сыман зур күн савыт.

• 6:1 Маттай 12:1-14, Марк 2:23

+ 6:1 Канун 23:25

+ 6:2 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36

+ 6:3 I Патшалар 21:6

* 6:4 Карагыз: «I Патшалар», 21:1-6; «Чыгыш», 25:30.

+ 6:4 Чыгыш 25:30, Левиләр 24:5-9

+ 6:6 Марк 1:21

+ 6:7 Лүк 14:1, Лүк 20:20

+ 6:9 Лүк 14:3

+ 6:10 III Патшалар 13:6

• 6:12 Маттай 10:1-4, Марк 3:13-19

+ 6:14 Маттай 16:18, Яхъя 1:42

* 6:15 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 6:15 Маттай 9:9

+ 6:16 Лүк 22:47

• 6:17 Маттай 4:23

+ 6:19 Лүк 5:17, Лүк 8:46

+ 6:20 Сефания 3:12

+ 6:21 Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:37, Вәгазьче 7:3, II Көринтлеләргә хат 7:10

+ 6:22 I Петердән хат 4:14

+ 6:23 Рәсүлләр 5:41, Ягъкубтан хат 1:2, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:24 Амос 6:1, Маттай 6:2, Ягъкубтан хат 5:1

+ 6:25 Ишагыйя 65:13, Гыйбрәтле сүзләр 14:13, Ишагыйя 65:14

+ 6:26 Ишагыйя 30:10, Михә 2:11

• 6:27 Маттай 5:38-48

+ 6:28 Лүк 23:34, Рәсүлләр 7:60, I Петердән хат 3:9

+ 6:29 Кайгы җыры 3:30, I Петердән хат 2:23, I Көринтлеләргә хат 6:7

+ 6:30 Канун 15:7-8, Гыйбрәтле сүзләр 21:26

+ 6:31 Маттай 7:12

+ 6:35 Зәбур 36:26

+ 6:36 Маттай 5:7

• 6:37 Маттай 7:1-5

+ 6:37 Римлыларга хат 14:10, I Көринтлеләргә хат 4:5, Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 14:10, Ягъкубтан хат 2:13

+ 6:38 II Көринтлеләргә хат 9:6, Марк 4:24, Римлыларга хат 2:1

+ 6:39 Маттай 15:14

+ 6:40 Маттай 10:24, Яхъя 13:16

• 6:43 Маттай 7:17-20, Маттай 12:33-35

+ 6:45 Гыйбрәтле сүзләр 12:5, Маттай 15:18, Ягъкубтан хат 3:6

• 6:46 Маттай 7:24-27

+ 6:46 Һошея 8:2, Маттай 7:22, Маттай 25:11, Яхъя 13:13

+ 6:48 Гыйбрәтле сүзләр 10:25, Гыйбрәтле сүзләр 12:3

• 7:1 Маттай 8:5-13

+ 7:4 Рәсүлләр 10:2

+ 7:7 Зәбур 106:20

+ 7:13 Маттай 20:34

+ 7:14 Лүк 8:54

+ 7:15 III Патшалар 17:23, IV Патшалар 4:36

+ 7:16 Канун 18:15, Маттай 21:11

• 7:18 Маттай 11:2-19

+ 7:19 Яхъя 4:25, Яхъя 6:14, Яхъя 11:27

+ 7:22 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 61:1

+ 7:23 Яхъя 6:61, Яхъя 16:1

+ 7:24 Лүк 3:2

+ 7:26 Маттай 14:5, Маттай 21:26

* 7:27 Карагыз: «Малахи», 3:1.

+ 7:27 Чыгыш 23:20, Малахи 3:1, Марк 1:2

+ 7:28 Лүк 1:15

+ 7:29 Лүк 3:12

+ 7:33 Маттай 3:4, Лүк 1:15

+ 7:34 Яхъя 2:1, Яхъя 12:2, Лүк 5:30

• 7:36 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Яхъя 12:1-8

* 7:37 Алебастр – савыт ясау өчен кулланыла торган йомшак таш.

+ 7:39 Лүк 15:2

* 7:41 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

+ 7:41 Маттай 18:28

+ 7:42 Маттай 6:14, Марк 11:25-26, Эфеслеләргә хат 4:32, Көлессәйлеләргә хат 3:13

* 7:44-46 Яһүдиләр кунакларга аяк юарга су тәкъдим иткәннәр; гадәттә кешеләр яланаяк яки ачык аяк киеме киеп йөргәнгә күрә, аяклары бик тузанлана торган булган. Шулай ук хуҗа кеше кунакның битләреннән үпкән һәм аерата хөрмәтле кунакның башына хуш исле май сөрткән.

+ 7:46 Зәбур 22:5

+ 7:48 Лүк 5:20

+ 7:50 Лүк 8:48, Лүк 17:19, Лүк 18:42, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 8:1 Лүк 4:43

+ 8:2 Лүк 23:49, Маттай 27:56, Марк 16:9, Лүк 24:10, Яхъя 19:25

+ 8:3 Лүк 24:10

• 8:4 Маттай 13:1-9, Марк 4:1-9

+ 8:7 Иремия 4:3

+ 8:8 Маттай 11:15, Ачылыш 2:7

• 8:9 Маттай 13:10-23, Марк 4:10-25

* 8:10 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9.

+ 8:10 Маттай 19:11, Ишагыйя 6:9, Ишагыйя 42:20, Иремия 5:21

+ 8:11 Ишагыйя 55:10-11, Рәсүлләр 8:4

+ 8:13 Гәләтиялеләргә хат 1:6, Гыйбриләргә хат 6:4

+ 8:14 Маттай 6:25, Марк 10:23, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 8:15 Яхъя 15:5

+ 8:16 Маттай 5:15, Лүк 11:33

+ 8:17 Маттай 10:26, Лүк 12:2

+ 8:18 Гыйбрәтле сүзләр 9:9

• 8:19 Маттай 12:46-50, Марк 3:31-35

+ 8:19 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 8:21 Яхъя 15:14, Гыйбриләргә хат 2:11

• 8:22 Маттай 8:23-27, Марк 4:35-41

+ 8:22 Маттай 8:18, Марк 4:35

+ 8:24 Зәбур 64:8, Зәбур 88:10, Зәбур 103:7

• 8:26 Маттай 8:28-34, Марк 5:1-20

* 8:27 …кабер-мәгарәләрдә… – Яһүдиләр мәетләрне тауда тишеп ясалган кабер-мәгарәләргә куйганнар.

+ 8:28 Лүк 4:34

* 8:30 Гаскәр – грекча «легион», римлыларның 6000 сугышчыдан торган иң зур хәрби төркеме.

+ 8:35 Лүк 10:39

+ 8:37 Лүк 5:8, Рәсүлләр 16:39

+ 8:39 Зәбур 65:16

• 8:40 Маттай 9:18-26, Марк 5:21-43

+ 8:41 Лүк 13:14, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8

+ 8:43 Левиләр 15:25

+ 8:44 Марк 3:10

+ 8:46 Лүк 5:17, Лүк 6:19

+ 8:48 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 8:51 Марк 14:33, Лүк 9:28

+ 8:52 Яхъя 11:11

+ 8:54 Марк 1:31, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7, Рәсүлләр 9:41, Лүк 7:14

+ 8:56 Марк 1:44, Марк 9:9

• 9:1 Маттай 10:5-15, Марк 6:7-13

+ 9:1 Лүк 6:12-16

+ 9:5 Рәсүлләр 13:51

+ 9:6 Марк 1:15

• 9:7 Маттай 14:1-12, Марк 6:14-29

+ 9:7 Лүк 3:1, Лүк 9:19

+ 9:8 III Патшалар 17:1, Малахи 4:5

+ 9:9 Лүк 3:19-20, Лүк 23:8

• 9:10 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Яхъя 6:1-14

+ 9:10 Лүк 9:2

+ 9:13 IV Патшалар 4:42-44

• 9:18 Маттай 16:13-19, Марк 8:27-29

+ 9:19 Лүк 9:7, III Патшалар 17:1, Малахи 4:5

+ 9:20 Лүк 22:67, Яхъя 11:27

• 9:21 Маттай 16:20-28, Марк 8:30

+ 9:22 Лүк 17:25, Лүк 18:33, Лүк 24:7, Яхъя 2:19

+ 9:23 Маттай 10:38-39, Лүк 14:27

+ 9:25 Лүк 12:20

+ 9:26 Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 1:8, Канун 33:2, Даниил 7:13, Зәкәрия 14:5

+ 9:27 Лүк 21:32, Яхъя 21:22

• 9:28 Маттай 17:1-8, Марк 9:2-8

+ 9:28 Марк 14:33, Лүк 8:51

+ 9:29 Даниил 7:9

+ 9:30 Малахи 4:5

+ 9:35 Ишагыйя 42:1, Лүк 23:35, Канун 18:15, II Петердән хат 1:17

• 9:37 Маттай 17:14-18, Марк 9:14-27

+ 9:42 Лүк 4:35

• 9:43 Маттай 17:22-23, Марк 9:30-32

+ 9:44 Лүк 9:22, Лүк 18:32-33

+ 9:45 Лүк 2:50, Лүк 18:34

• 9:46 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-40

+ 9:48 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20

+ 9:49 Маттай 7:22, Маттай 12:27, Рәсүлләр 19:13, Саннар 11:28

+ 9:50 Лүк 11:23

+ 9:51 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 9:52 Маттай 10:5

+ 9:54 IV Патшалар 1:10, Ачылыш 13:13

* 9:55 …аларны… тыйды. – Кайбер кулъязмаларда: «аларны тыйды һәм әйтте: „Сез үзегезнең нинди рухка мөнәсәбәтле булуыгызны белмисез. Адәм Углы кешеләрне һәлак итү өчен түгел, ә коткару өчен килде“» дигән сүзләр дә бар.

• 9:57 Маттай 8:19-22

+ 9:61 III Патшалар 19:20

• 10:1 Маттай 10:7-16

+ 10:2 Маттай 9:37-38, Яхъя 4:35

+ 10:3 Маттай 10:16

+ 10:4 IV Патшалар 4:29

+ 10:7 Гәләтиялеләргә хат 6:6, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 10:8 I Көринтлеләргә хат 10:27

+ 10:9 Марк 1:15

+ 10:11 Рәсүлләр 13:51

+ 10:12 Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Иремия 23:14, Яхәзкыл 16:48

• 10:13 Маттай 11:20-24

+ 10:13 Марк 6:45, Марк 8:21, Марк 3:7

+ 10:14 Ишагыйя 23:1, Иремия 47:4, Яхәзкыл 26:2, Йоил 3:4, Амос 1:9, Зәкәрия 9:2

+ 10:15 Ишагыйя 14:13, Ишагыйя 14:15

+ 10:16 Маттай 10:40, Маттай 25:45, Яхъя 13:20, Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 10:17 Марк 16:17, Рәсүлләр 5:16, Рәсүлләр 8:7, Рәсүлләр 16:18, Рәсүлләр 19:12

+ 10:18 Ишагыйя 14:12, Ачылыш 9:1, Ачылыш 12:8-9

+ 10:19 Зәбур 90:13, Марк 16:18, Рәсүлләр 28:3-5

+ 10:20 Чыгыш 32:32, Зәбур 68:29, Гыйбриләргә хат 12:23, Ачылыш 3:5

• 10:21 Маттай 11:25-27, Маттай 13:16-17

+ 10:21 Әюб 37:24, Ишагыйя 29:14

+ 10:22 Яхъя 6:46, Яхъя 7:29, Яхъя 8:19, Яхъя 10:15

+ 10:23 Маттай 13:16-17

+ 10:24 Гыйбриләргә хат 11:13, I Петердән хат 1:10-12

+ 10:25 Лүк 18:18

* 10:27 Карагыз: «Канун», 6:5.

* 10:27 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 10:27 Канун 6:5, Канун 11:13, Ешуа 22:5, Левиләр 19:18, Маттай 22:37, Марк 12:30

+ 10:28 Левиләр 18:5, Римлыларга хат 10:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12

* 10:32 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере низегендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

+ 10:32 Саннар 8:19

+ 10:33 IV Патшалар 17:34, Яхъя 4:9, Яхъя 8:48

+ 10:34 Ишагыйя 1:6

+ 10:38 Яхъя 11:1, Яхъя 12:2

+ 10:39 Лүк 8:35

+ 10:41 Лүк 12:25

+ 10:42 Зәбур 15:5

• 11:1 Маттай 6:9-15, Маттай 7:7-11

+ 11:1 Маттай 11:2, Марк 2:18, Яхъя 1:35

+ 11:3 Гыйбрәтле сүзләр 30:8

+ 11:4 Маттай 26:41

+ 11:10 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Маттай 18:19, Маттай 21:22, Марк 11:24, Яхъя 14:13-14, I Яхъядан хат 3:22, I Яхъядан хат 5:14

+ 11:13 Яратылыш 6:5, Маттай 12:34, Рәсүлләр 2:38

• 11:14 Маттай 12:22-30, Маттай 12:43-45, Марк 3:20-27

* 11:15 Белзебул – иблис исемнәренең берсе. Белзебул кәнганиләрнең илаһы булган. Аны явыз рухлар башлыгы дип санаганнар. (Карагыз: «IV Патшалар», 1:2.)

+ 11:15 IV Патшалар 1:2, Маттай 9:34, Маттай 10:25

+ 11:16 Марк 8:11, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 11:19 Лүк 9:49, Рәсүлләр 19:13

+ 11:22 Ишагыйя 49:24-25

+ 11:23 Лүк 9:50

+ 11:26 II Петердән хат 2:20

+ 11:27 Лүк 1:48

+ 11:28 Яхъя 13:17, Ягъкубтан хат 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 11:29 Маттай 12:38-42, Маттай 16:1-4, Марк 8:11-13

* 11:31 Карагыз: «III Патшалар», 10:1-10.

+ 11:31 III Патшалар 10:1-13, Маттай 12:6

* 11:32 Карагыз: «Юныс», 3:6-9.

+ 11:32 Юныс 3:5

• 11:33 Маттай 6:22-23

* 11:33 Кайбер кулъязмаларда «яки чүлмәк астына» дигән сүзләр дә бар.

+ 11:33 Маттай 5:15, Марк 4:21, Лүк 8:16

• 11:37 Маттай 23:1-36, Марк 12:38-40, Лүк 20:45-47

+ 11:38 Марк 7:3-5

* 11:42 Рута – хуш исле тәмләткеч үлән.

+ 11:42 Лүк 18:12

+ 11:43 Лүк 14:7, Лүк 20:46

+ 11:44 Гыйбрәтле сүзләр 26:23

+ 11:48 Рәсүлләр 7:51-52

+ 11:49 Маттай 21:35

+ 11:50 Нәхәмия 9:26, Ачылыш 18:24, Яратылыш 4:8, I Яхъядан хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:4, II Елъязма 24:21

* 11:51 Карагыз: «II Елъязма», 24:20-22.

+ 11:54 Лүк 20:20

+ 12:1 Маттай 16:6, Марк 8:15, I Көринтлеләргә хат 5:7-8

+ 12:2 Маттай 10:26, Марк 4:22, Лүк 8:17

• 12:4 Маттай 10:17-20, Маттай 10:28-33

+ 12:4 Зәбур 55:5, Зәбур 117:6, Гыйбрәтле сүзләр 29:25, Ишагыйя 51:7, Ишагыйя 51:12

+ 12:5 Гыйбриләргә хат 10:31

* 12:6 Ике бакыр тәңкә – грек телендәге төп нөсхәдә: ике ассарион. Бер ассарион 1/16 динарга тигез.

+ 12:7 Маттай 6:26, Маттай 12:12

+ 12:8 Римлыларга хат 10:9, Ачылыш 3:5

+ 12:9 Маттай 25:12, I Яхъядан хат 2:23, II Тимутәйгә хат 2:12

+ 12:10 Маттай 12:31-32, Марк 3:29

+ 12:12 Гыйбрәтле сүзләр 16:1

• 12:13 Маттай 6:19-21, Маттай 6:25-34

+ 12:15 I Тимутәйгә хат 6:6-10, Чыгыш 20:17, Зәбур 61:11

+ 12:19 Ишагыйя 22:13

+ 12:20 Зәбур 38:7, Вәгазьче 2:18, Вәгазьче 6:2

+ 12:21 I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:22 Филиппуйлыларга хат 4:6, I Петердән хат 5:7

+ 12:24 Маттай 10:31, Маттай 12:12

+ 12:27 III Патшалар 10:4-7

+ 12:28 Маттай 8:26, Маттай 14:31, Маттай 16:8

+ 12:31 Зәбур 36:4

+ 12:32 Ишагыйя 40:11, Яхъя 10:16, Лүк 22:29

+ 12:33 Маттай 19:21, Лүк 18:22

• 12:35 Маттай 24:45-51

+ 12:36 Ачылыш 3:20

+ 12:39 II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2

+ 12:43 Маттай 25:21, Яхъя 13:17

+ 12:45 Маттай 25:5

+ 12:48 Левиләр 5:17

• 12:49 Маттай 10:34-36

+ 12:50 Марк 10:38

+ 12:51 Рәсүлләр 14:4

+ 12:53 Михә 7:6

• 12:54 Маттай 5:25-26, Маттай 16:2-3

+ 12:58 Гыйбрәтле сүзләр 25:8

* 12:59 Тиен – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: лептон. Лептон – грекларның иң вак акча берәмлеге. Йөз егерме сигез лептон бер динарга (хезмәтченең бер көнлек эш хакына) тигез.

+ 13:1 Лүк 3:1, Лүк 23:1

+ 13:2 Әюб 4:7

+ 13:4 Ишагыйя 8:6, Яхъя 9:7, Яхъя 9:11

+ 13:6 Ишагыйя 5:2, Маттай 21:19, Марк 11:13

+ 13:7 Маттай 7:19, Лүк 3:9

+ 13:10 Маттай 4:23, Марк 6:2

+ 13:13 Зәбур 144:14, Зәбур 145:8

+ 13:14 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, Рәсүлләр 18:8, Чыгыш 20:9

+ 13:15 Лүк 14:5

+ 13:17 I Петердән хат 3:16

• 13:18 Маттай 13:31-33, Марк 4:30-32

+ 13:19 Маттай 17:20, Лүк 17:6, Яхәзкыл 17:23, Яхәзкыл 31:6, Даниил 4:9

* 13:21 …бер капчык… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: өч сатон; сатон – сыеклык үлчәү берәмлеге, 7,3 л. Яһүд телендәге төп нөсхәдә «сеа» дип бирелә.

+ 13:21 I Көринтлеләргә хат 5:6, Гәләтиялеләргә хат 5:9

• 13:22 Маттай 7:13-14, Маттай 7:21-23

+ 13:25 Маттай 25:11-12

+ 13:27 Зәбур 6:9

+ 13:28 Маттай 8:12

+ 13:29 Маттай 8:11, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 13:30 Маттай 19:30, Маттай 20:16, Марк 10:31

• 13:31 Маттай 23:37-39

+ 13:31 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 13:34 II Елъязма 24:21, Нәхәмия 9:26, Рәсүлләр 7:52, Канун 32:11-12, Рут 2:12, Зәбур 146:2

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

+ 13:35 Зәбур 117:26, Лүк 19:38

+ 14:1 Лүк 6:7, Лүк 20:20

+ 14:3 Маттай 12:10, Марк 3:4

+ 14:5 Лүк 13:15

+ 14:7 Лүк 11:43

+ 14:8 Гыйбрәтле сүзләр 25:6-7

+ 14:11 Маттай 23:12, Лүк 18:14

+ 14:14 I Көринтлеләргә хат 15:23, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16

• 14:15 Маттай 22:1-10

+ 14:15 Ачылыш 19:9

+ 14:20 Канун 24:5

• 14:25 Маттай 10:37-38

+ 14:26 Яхъя 12:25

+ 14:27 Маттай 16:24, Лүк 9:23

+ 14:34 Маттай 5:13, Марк 9:50

+ 14:35 Маттай 11:15, Лүк 8:8, Ачылыш 2:7

• 15:1 Маттай 18:12-14

+ 15:2 Лүк 5:30, Лүк 19:7

+ 15:4 Яхәзкыл 34:6, Яхәзкыл 34:11

+ 15:6 I Петердән хат 2:25

+ 15:7 Лүк 5:31-32

* 15:8 …ун көмеш тәңкәсе… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ун драхма. Бер драхма бер динарга тигез булган.

+ 15:12 Канун 21:17

+ 15:18 Чыгыш 10:16

+ 15:22 Зәкәрия 3:4

+ 15:24 Римлыларга хат 11:15, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13

+ 15:30 Гыйбрәтле сүзләр 29:3

* 16:6 Үлчәм – грекча «бат». Бат – сыеклык үлчәү берәмлеге, 22 л.

* 16:7 Мичкә – грекча «кор». Бер кор – 220 л.

* 16:8 Яктылык балалары – Раббы юлына аяк басучылар күздә тотыла.

+ 16:8 Яхъя 12:36, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

+ 16:10 Маттай 25:21, Лүк 19:17

+ 16:11 Гыйбрәтле сүзләр 24:4

+ 16:13 Маттай 6:24

• 16:14 Маттай 11:12-13

+ 16:14 I Тимутәйгә хат 6:10

+ 16:15 I Патшалар 16:7, III Патшалар 8:39, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Иремия 11:20

+ 16:16 Маттай 3:2, Лүк 4:43, Маттай 11:12-13

+ 16:17 Маттай 5:18

+ 16:18 Малахи 2:16, Маттай 5:32, Маттай 19:19

+ 16:22 Маттай 18:10, Рәсүлләр 12:15

+ 16:23 Маттай 11:23, Маттай 8:11

+ 16:24 Лүк 3:8

+ 16:29 Рәсүлләр 26:22, Рәсүлләр 28:23

+ 16:31 Маттай 28:11-15, Яхъя 12:10-11

• 17:1 Маттай 18:6-7, Маттай 18:21-22

+ 17:1 Лүк 22:22

+ 17:2 Марк 9:42

+ 17:3 Левиләр 19:17, Маттай 18:15

+ 17:4 Маттай 6:14

+ 17:5 Марк 9:24

+ 17:6 Маттай 17:20, Лүк 13:19

+ 17:12 Левиләр 13:3, Лүк 5:11, Левиләр 13:46

+ 17:14 Левиләр 14:1-32, Маттай 8:4, Марк 1:44, Лүк 5:14

+ 17:16 Лүк 5:12, IV Патшалар 17:34, Яхъя 4:9

+ 17:19 Марк 10:52, Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

• 17:20 Маттай 24:23-28, Маттай 24:37-41

+ 17:20 Лүк 19:11, Рәсүлләр 1:6

* 17:21 …сезнең арада… – Грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзләрне «сезнең эчегездә» дип тә аңларга мөмкин.

+ 17:22 Лүк 5:35, Яхъя 8:56

+ 17:23 Марк 13:21, Лүк 21:28

+ 17:25 Лүк 9:22

* 17:26 Карагыз: «Яратылыш», 6:5-7:1.

+ 17:26 Яратылыш 6:5

+ 17:27 Яратылыш 6:14, Яратылыш 7:21

+ 17:29 Яратылыш 19:16, Яратылыш 19:24, II Петердән хат 2:6-8

+ 17:31 Марк 13:15

* 17:32 Карагыз: «Яратылыш», 19:23-26.

+ 17:32 Яратылыш 19:26

+ 17:33 Маттай 10:39

* 17:36 Кайбер кулъязмаларда 36 нчы аять тә бар: «Кырда булган ике кешенең берсе алыныр, ә икенчесен калдырырлар».

+ 18:1 Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 18:7 Зәбур 21:3, Зәбур 87:2, Ачылыш 6:10, Марк 13:20, Римлыларга хат 8:33, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1

+ 18:8 Гыйбриләргә хат 10:37

+ 18:9 Лүк 16:15

+ 18:10 Рәсүлләр 3:1

+ 18:11 Маттай 6:5

+ 18:12 Лүк 5:33, Лүк 11:42

+ 18:13 Зәбур 78:9, Даниил 9:19

+ 18:14 Маттай 23:12, Лүк 14:11

• 18:15 Маттай 19:13-15, Марк 10:13-16

+ 18:17 Маттай 18:3

• 18:18 Маттай 19:16-30, Марк 10:17-31

+ 18:18 Лүк 10:25

+ 18:19 Зәбур 105:1, Зәбур 118:68

* 18:20 Карагыз: «Чыгыш», 20:12-16; «Канун», 5:16-20.

+ 18:20 Чыгыш 20:12-16

+ 18:21 Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 18:22 Лүк 12:33

+ 18:24 Зәбур 48:7-8

+ 18:27 Яратылыш 18:14, Әюб 42:2, Иремия 32:17, Марк 14:36

+ 18:28 Лүк 5:11

+ 18:29 Лүк 14:26

• 18:31 Маттай 20:17-19, Марк 10:32-34

+ 18:33 Лүк 9:22, Лүк 24:7, Яхъя 2:19

+ 18:34 Лүк 2:50, Лүк 9:45

• 18:35 Маттай 20:29-34, Марк 10:46-52

+ 18:35 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 18:38 II Патшалар 7:12-16, Маттай 22:42, Лүк 1:32

+ 18:42 Лүк 7:50, Эфеслеләргә хат 2:8

+ 19:1 Ешуа 6:1, III Патшалар 16:34

+ 19:7 Лүк 5:30, Лүк 15:2

+ 19:8 Чыгыш 22:1, II Патшалар 12:6, Лүк 3:14

+ 19:9 Лүк 3:8, Яхъя 8:33, Яхъя 8:39

• 19:11 Маттай 25:14-30

+ 19:11 Лүк 17:20, Рәсүлләр 1:6

* 19:13 Йөз динар акча – грекча: мна. Бер мна 100 динарга, димәк, эшченең 100 көнлек хезмәт хакына тигез.

+ 19:14 Яхъя 15:8

+ 19:17 Лүк 16:10

+ 19:22 Әюб 9:20, Әюб 15:6, III Патшалар 20:40

+ 19:26 Маттай 13:12

+ 19:27 Маттай 22:7, Лүк 20:16

• 19:28 Маттай 21:1-11, Марк 11:1-11, Яхъя 12:12-19

+ 19:29 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4, Рәсүлләр 1:12

+ 19:36 IV Патшалар 9:13

* 19:37-38 Карагыз: «Зәбур», 117:26.

+ 19:38 Зәбур 117:25-26, Зәбур 148:1

+ 19:39 Маттай 21:15-16

+ 19:40 Хабаккук 2:11

+ 19:41 Яхъя 11:35

+ 19:42 Зәбур 80:14, Ишагыйя 48:18

+ 19:43 Ишагыйя 29:3, Иремия 6:6, Яхәзкыл 4:2, Яхәзкыл 26:8

+ 19:44 Зәбур 136:9, Лүк 21:6

• 19:45 Маттай 21:12-17, Марк 11:15-19, Яхъя 2:13-22

* 19:46 Карагыз: «Ишагыйя», 56:7.

* 19:46 Карагыз: «Иремия», 7:11.

+ 19:46 Ишагыйя 56:7, Иремия 7:11

• 20:1 Маттай 21:23-27, Марк 11:27-33

+ 20:2 Рәсүлләр 4:7

+ 20:4 Лүк 3:3

+ 20:5 Лүк 7:30

+ 20:6 Лүк 7:26, Лүк 9:8

• 20:9 Маттай 21:33-46, Марк 12:1-12

+ 20:9 Зәбур 79:9, Ишагыйя 5:1, Җырлар җыры 8:11, Марк 13:34

+ 20:12 Лүк 11:48-49

+ 20:13 Маттай 3:17, Гыйбриләргә хат 1:1

+ 20:14 Гыйбриләргә хат 1:2

+ 20:15 Гыйбриләргә хат 13:12

+ 20:16 Рәсүлләр 13:46

* 20:17 Карагыз: «Зәбур», 117:22.

+ 20:17 Зәбур 117:22

+ 20:18 Ишагыйя 8:14-15, Ишагыйя 28:16

• 20:19 Маттай 22:15-22, Марк 12:13-17

+ 20:20 Лүк 6:7, Лүк 14:1, Лүк 11:54

+ 20:22 Маттай 17:24-25

+ 20:23 Марк 7:6, Лүк 12:1

+ 20:25 Римлыларга хат 13:7

• 20:27 Маттай 22:23-33, Марк 12:18-27

+ 20:27 Рәсүлләр 23:8

* 20:28 Карагыз: «Канун», 25:5-6.

+ 20:28 Канун 25:5

+ 20:35 II Тессалуникәлеләргә хат 1:5

* 20:37 Карагыз: «Чыгыш», 3:6.

+ 20:37 Чыгыш 3:2, Чыгыш 3:6

+ 20:40 Маттай 22:46

• 20:41 Маттай 22:41-46, Марк 12:35-40

+ 20:41 II Патшалар 7:12-16, Лүк 1:32, Лүк 18:38

* 20:42-43 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 20:42 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 2:34-35

+ 20:46 Лүк 11:43

• 21:1 Марк 12:41-44

+ 21:1 IV Патшалар 12:9, Маттай 27:6, Яхъя 8:20

+ 21:4 II Көринтлеләргә хат 8:1-3, II Көринтлеләргә хат 8:12

• 21:5 Маттай 24:1-14, Марк 13:1-13

+ 21:6 Лүк 19:44

+ 21:8 I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3, Иремия 14:14

+ 21:10 II Елъязма 15:6, Ачылыш 6:4

+ 21:11 Рәсүлләр 11:28, Ачылыш 6:8, Ачылыш 6:12

+ 21:12 Рәсүлләр 4:3, Рәсүлләр 17:6, Рәсүлләр 18:12, Рәсүлләр 24:1, Рәсүлләр 25:6

+ 21:15 Рәсүлләр 6:10

+ 21:18 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, Рәсүлләр 27:34

• 21:20 Маттай 24:15-21, Марк 13:14-19

+ 21:23 Маттай 27:25, I Тессалуникәлеләргә хат 2:16

+ 21:24 Ачылыш 11:2

• 21:25 Маттай 24:29-31, Марк 13:24-27

* 21:27 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 21:27 Даниил 7:13

• 21:29 Маттай 24:32-35, Марк 13:28-31

+ 21:32 Лүк 9:27

+ 21:33 Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 51:6, II Петердән хат 3:10

+ 21:34 Ишагыйя 24:17

+ 21:36 Маттай 25:13, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Лүк 18:1, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 21:37 Маттай 21:23, Маттай 26:55

• 22:1 Маттай 26:1-5, Маттай 26:14-16, Марк 14:1-2, Марк 14:10-11, Яхъя 11:45-53

+ 22:1 Чыгыш 12:1-30

+ 22:3 Яхъя 13:2

+ 22:6 Рәсүлләр 1:16

• 22:7 Маттай 26:17-25, Марк 14:12-21, Яхъя 13:21-30

+ 22:7 Чыгыш 12:6, I Көринтлеләргә хат 5:7

• 22:14 Маттай 26:26-30, Марк 14:22-26, I Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 22:16 Ачылыш 19:9

+ 22:19 Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:24

+ 22:20 Чыгыш 24:8, Иремия 31:31

+ 22:21 Зәбур 40:10, Яхъя 13:18

+ 22:22 Рәсүлләр 2:23

• 22:24 Маттай 18:1-5, Марк 9:33-37, Лүк 9:46-50

+ 22:26 Маттай 20:26, Марк 10:43-44

+ 22:27 Маттай 20:28, Яхъя 13:4-5

+ 22:28 Гыйбриләргә хат 2:18

+ 22:29 Лүк 12:32

+ 22:30 Маттай 19:28, Ачылыш 3:21

• 22:31 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Яхъя 13:36-38

+ 22:31 Әюб 1:6-12, Амос 9:9

+ 22:32 Яхъя 17:9

+ 22:33 Яхъя 21:19, Рәсүлләр 12:4

+ 22:35 Лүк 9:3, Лүк 10:4

* 22:37 Карагыз: «Ишагыйя», 53:12.

+ 22:37 Ишагыйя 53:12

• 22:39 Маттай 26:36-46, Марк 14:32-42

+ 22:40 Маттай 6:13

+ 22:42 Марк 10:38, Яхъя 18:11, Гыйбриләргә хат 5:7, Маттай 6:10

+ 22:43 Маттай 4:11, Марк 1:13

* 22:43-44 Кайбер кулъязмаларда 43-44 нче аятьләр дә бар.

• 22:47 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Яхъя 18:3-11

+ 22:47 Рәсүлләр 1:16

+ 22:49 Лүк 22:38

+ 22:53 Лүк 20:1, Эфеслеләргә хат 6:12

• 22:54 Маттай 26:57-58, Маттай 26:69-75, Марк 14:53-54, Марк 14:66-72, Яхъя 18:12-18, Яхъя 18:25-27

+ 22:61 Лүк 22:34

• 22:63 Маттай 26:67-68, Марк 14:65

+ 22:63 Ишагыйя 50:6

• 22:66 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Яхъя 18:19-24

+ 22:69 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 22:71 Маттай 9:3, Яхъя 10:36

• 23:1 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Яхъя 18:28-30

+ 23:1 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 23:2 Рәсүлләр 17:7, Лүк 20:25

+ 23:3 Маттай 2:2

+ 23:4 Яхъя 18:38, Яхъя 19:4, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 23:7 Лүк 3:1, Лүк 9:7

+ 23:8 Лүк 9:9

• 23:13 Маттай 27:15-26, Марк 15:6-15, Яхъя 18:39

* 23:17 Кайбер кулъязмаларда 17 нче аять тә бар: «Чөнки Пилатка бәйрәм уңаеннан бер тоткынны азат итәргә кирәк иде».

• 23:26 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Яхъя 19:17-27

+ 23:29 Марк 13:17, Лүк 21:23

* 23:30 Карагыз: «Һошея», 10:8.

+ 23:30 Һошея 10:8, Ачылыш 6:16

+ 23:31 Яхәзкыл 20:47

* 23:34 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге җөмлә дә бар.

+ 23:34 Рәсүлләр 7:60, Зәбур 21:19

+ 23:35 Ишагыйя 42:1, Лүк 9:35, Яхъя 10:18

+ 23:41 Лүк 23:4, Гыйбриләргә хат 4:15

• 23:44 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Яхъя 19:28-30

+ 23:44 Амос 8:9

+ 23:45 Чыгыш 26:33, Левиләр 16:2

* 23:46 Карагыз: «Зәбур», 30:6.

+ 23:46 Зәбур 30:6, Рәсүлләр 7:59

+ 23:48 Лүк 18:13

+ 23:49 Лүк 8:2

• 23:50 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Яхъя 19:38-42

+ 23:53 Ишагыйя 53:9

+ 23:56 Чыгыш 20:10, Канун 5:14

• 24:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Яхъя 20:1-10

+ 24:4 Яхъя 20:12

+ 24:7 Лүк 9:22, Лүк 18:33, Яхъя 2:19

+ 24:8 Яхъя 2:22

+ 24:10 Марк 15:40, Лүк 8:2-3

+ 24:11 Марк 16:11

• 24:13 Марк 16:12-13

* 24:13 Унбер чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: алтмыш стадия; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

+ 24:16 Яхъя 20:14

+ 24:18 Яхъя 19:25

+ 24:20 Рәсүлләр 2:23

+ 24:26 I Петердән хат 1:11

+ 24:27 Яратылыш 3:15, Яратылыш 12:3, Яратылыш 22:8, Саннар 21:9, Саннар 24:17, Канун 18:15, II Патшалар 7:12-14, Зәбур 15:10, Ишагыйя 7:14, Ишагыйя 9:2, Ишагыйя 11:1, Ишагыйя 50:6, Ишагыйя 53, Иремия 23:5-6, Даниил 7:13, Даниил 9:24-27, Михә 5:2, Зәкәрия 9:9, Зәкәрия 12:10, Зәкәрия 13:7, Рәсүлләр 8:35

+ 24:30 Лүк 9:16

+ 24:34 I Көринтлеләргә хат 15:5

• 24:36 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Яхъя 20:19-23, Рәсүлләр 1:6-8

+ 24:37 Маттай 14:26, Марк 6:49

+ 24:39 I Яхъядан хат 1:1

+ 24:41 Яхъя 21:5

+ 24:45 Рәсүлләр 16:14

+ 24:46 Лүк 24:27

+ 24:48 Рәсүлләр 1:8

+ 24:49 Яхъя 14:26, Рәсүлләр 1:8, Рәсүлләр 1:4, Рәсүлләр 2:4

• 24:50 Марк 16:19-20, Рәсүлләр 1:9-11

+ 24:50 Маттай 21:17, Лүк 19:29, Яхъя 11:18, Рәсүлләр 1:9

+ 24:52 Маттай 28:9

+ 24:53 Рәсүлләр 2:46, Рәсүлләр 3:1, Рәсүлләр 5:21

+ 1:1 Яратылыш 1:1, Ачылыш 19:13, Яхъя 20:28, I Яхъядан хат 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 1:3 Зәбур 32:6, I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә хат 1:2

+ 1:4 Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5, Яхъя 12:46

+ 1:6 Маттай 3:1, Марк 1:4, Лүк 1:80, Лүк 3:2

+ 1:7 Яхъя 3:26, Яхъя 5:33, Яхъя 10:41, Яхъя 20:31, Рәсүлләр 19:4

+ 1:9 Зәбур 35:10, Ишагыйя 49:6, I Петердән хат 2:9

+ 1:11 Яхъя 5:43

+ 1:12 Маттай 5:9, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14

+ 1:13 Яхъя 3:3, Ягъкубтан хат 1:18

+ 1:14 I Яхъядан хат 4:2, II Яхъядан хат 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:14

+ 1:15 Маттай 3:11

+ 1:17 Канун 33:4, Яхъя 7:19, Яхъя 14:6

* 1:18 Кайбер борынгы кулъязмаларда бу җөмләдә «Угыл» сузе урынына «Аллаһы» сузе язылган, һәм җөмлә болай аңлашыла: «Аны безгә бердәнбер Углы танытты, Ул Үзе – Аллаһы да, Атага иң якыны да».

+ 1:18 Чыгыш 33:20, Яхъя 6:46, I Яхъядан хат 4:12, Көлессәйлеләргә хат 1:15, I Тимутәйгә хат 6:16

• 1:19 Маттай 3:1-12, Марк 1:2-8, Лүк 3:15-17

* 1:19-20 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере нигезендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

+ 1:20 Рәсүлләр 13:25

+ 1:21 Малахи 4:5, Маттай 17:12-13, Лүк 1:17, Канун 18:15, Канун 18:18-19

* 1:23 Карагыз: «Ишагыйя», 40:3.

+ 1:23 Ишагыйя 40:3

+ 1:29 Чыгыш 12:3, Левиләр 1:10, Ишагыйя 53:7, I Петердән хат 1:19, I Яхъядан хат 2:2, I Яхъядан хат 4:10

+ 1:31 Лүк 1:17

+ 1:32 Ишагыйя 11:2, Маттай 3:16, Марк 1:10, Лүк 3:22

+ 1:33 Йоил 2:28, Рәсүлләр 1:5

+ 1:35 Маттай 11:2, Марк 2:18, Лүк 11:1

+ 1:36 Яхъя 1:29

+ 1:38 Яхъя 18:4, Яхъя 18:7

* 1:39 Сәгать дүртләр чамасы – грекча сүзгә-сүз: сәгать уныннар чамасы. Сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 1:40 Маттай 4:18-20, Марк 1:16-20, Лүк 5:2-11

* 1:41-42 Май сөртелгән Зат – Руханилар Аллаһы кушуы буенча Исраил патшасын билгеләгәндә сайланган кешенең башына зәйтүн мае сөртә торган булганнар. Аллаһы тарафыннан дөньяны коткару өчен сайланып май сөртелгән Зат – Мәсих.

* 1:41-42 Кифас һәм Петер – арамей телендә «Кифас», грек телендә «Петер» дигән исемнәр – кыя мәгънәсендә.

+ 1:41 Яхъя 4:25

+ 1:42 Маттай 16:18, Марк 3:16, Гәләтиялеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 1:12

+ 1:44 Яхъя 12:21

+ 1:45 Яхъя 21:2, Канун 18:15, Лүк 24:27, Маттай 2:23, Лүк 2:39

+ 1:47 Зәбур 31:2, Римлыларга хат 9:6

+ 1:49 Зәбур 2:7, Маттай 27:11, Маттай 27:42, Яхъя 11:27

+ 1:51 Яратылыш 28:12, Даниил 7:13

+ 2:1 Яхъя 4:46, Яхъя 21:2

+ 2:4 Марк 14:41, Яхъя 7:6, Яхъя 7:30, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

* 2:6 …ике яки өч үлчәм… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике яки өч метретес. Метретес – сыеклык үлчәү берәмлеге, 40 л.

+ 2:6 Яхъя 3:25

+ 2:12 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

• 2:13 Маттай 21:12-13, Марк 11:15-17, Лүк 19:45-46

+ 2:13 Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 6:4, Яхъя 11:55

+ 2:16 Лүк 2:49

* 2:17 Карагыз: «Зәбур», 68:10.

+ 2:17 Зәбур 68:10

+ 2:18 Яхъя 4:48, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 2:19 Марк 8:31, Марк 14:58, Марк 15:29, Яхъя 10:18

+ 2:22 Лүк 24:8, Яхъя 12:16

+ 2:23 Яхъя 11:45

+ 3:1 Яхъя 7:50, Яхъя 19:39

+ 3:5 Марк 16:16, Рәсүлләр 2:38, Маттай 5:20, I Көринтлеләргә хат 15:50

* 3:8 Грек телендәге «пнеума» дигән сүз «җил» һәм «рух» дигән мәгънәләрне аңлата.

+ 3:13 Гыйбрәтле сүзләр 30:4, Яхъя 6:38, I Көринтлеләргә хат 15:47, Эфеслеләргә хат 4:9

* 3:14-15 Бу урында Мусаның чүлдә Аллаһы кушуы буенча бакырдан ясалган еланны, колгага беркетеп куеп, югарыга күтәрүе турында языла (карагыз: «Саннар», 21:9).

+ 3:14 Саннар 21:9, Яхъя 8:28, Яхъя 12:32

+ 3:16 Римлыларга хат 5:8, Эфеслеләргә хат 2:4, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 4:10

+ 3:17 Яхъя 8:15, Яхъя 12:47

+ 3:18 Марк 16:16

+ 3:19 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 7:7

+ 3:20 Эфеслеләргә хат 5:13

+ 3:22 Яхъя 4:1-2

+ 3:24 Маттай 11:2, Марк 6:17-18, Лүк 3:19-20

+ 3:25 Яхъя 2:6

+ 3:26 Яхъя 1:7, Яхъя 5:33

+ 3:27 I Көринтлеләргә хат 4:7

+ 3:28 Малахи 3:1, Марк 1:2, Яхъя 1:20

+ 3:29 Маттай 9:15, Маттай 25:1-13, Ачылыш 19:7, Ачылыш 21:2, Маттай 9:15, Марк 2:19

+ 3:33 Яхъя 8:26

+ 3:35 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 5:20

+ 3:36 Яхъя 5:24, Яхъя 6:40, I Яхъядан хат 5:12-13

+ 4:2 Яхъя 3:22

+ 4:3 Яхъя 2:11-12

+ 4:4 Лүк 9:52-53

+ 4:5 Яратылыш 33:19, Яратылыш 48:22

+ 4:10 Зәбур 35:10, Иремия 2:13, Иремия 17:13

+ 4:14 Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:38

+ 4:19 Яхъя 9:20

+ 4:20 Яратылыш 12:6-7, Яратылыш 33:18, Канун 11:29, Канун 27:12, Хөкемчеләр 9:7, Канун 12:5

+ 4:22 IV Патшалар 17:28-34, Зәбур 147:8-9, Рәсүлләр 13:23, Римлыларга хат 3:1-2

+ 4:23 Римлыларга хат 8:15, Эфеслеләргә хат 6:18, Зәбур 144:18

+ 4:24 II Көринтлеләргә хат 3:17

+ 4:25 Яхъя 1:41, Маттай 11:2, Канун 18:18

+ 4:26 Яхъя 9:37

+ 4:34 Канун 8:3, Яхъя 5:30, Яхъя 6:38, Яхъя 9:4, Яхъя 14:31

+ 4:35 Маттай 9:38, Лүк 10:2

+ 4:36 I Көринтлеләргә хат 3:6-9

+ 4:42 Яхъя 1:29, I Яхъядан хат 4:14

+ 4:44 Маттай 13:57, Марк 6:4, Лүк 4:24

+ 4:45 Яхъя 2:23

+ 4:46 Яхъя 2:1, Яхъя 21:2, Яхъя 2:12

+ 4:48 Яхъя 2:18, Яхъя 6:30, I Көринтлеләргә хат 1:22

+ 4:53 Маттай 8:13, Рәсүлләр 16:34, Рәсүлләр 18:8

+ 4:54 Яхъя 2:11

* 5:2 Бәйт-Хазда – шәфкать йорты дигән мәгънәдә.

* 5:2 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

+ 5:2 Нәхәмия 3:1, Нәхәмия 12:39

* 5:3, 4 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

+ 5:8 Маттай 9:6-7, Марк 2:11, Лүк 5:24

+ 5:10 Чыгыш 20:10, Иремия 17:21

+ 5:16 Яхъя 15:20

+ 5:18 Яхъя 7:1, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 5:20 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Яхъя 3:35, Яхъя 10:17, Яхъя 15:9, Яхъя 17:26

+ 5:21 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:5, Яхәзкыл 37:12, Даниил 12:2, Римлыларга хат 8:11, I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:22 Яхъя 17:2, Рәсүлләр 10:42

+ 5:23 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 13:20, Яхъя 15:23

+ 5:24 Яхъя 3:36, Яхъя 6:40, Яхъя 20:31, I Яхъядан хат 5:9-13, I Яхъядан хат 3:14

+ 5:25 Маттай 27:52-53, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5

+ 5:26 Яхъя 1:4, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11

+ 5:27 Даниил 7:13

+ 5:28 Ишагыйя 26:19, Яхәзкыл 37:12, Яхъя 11:25, Яхъя 11:43

+ 5:29 Даниил 12:2

+ 5:30 Марк 14:36, Яхъя 6:38, Яхъя 8:16

+ 5:31 Яхъя 8:13

+ 5:33 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 10:41

+ 5:35 Маттай 5:16, II Петердән хат 1:19

+ 5:36 Яхъя 8:18, Яхъя 10:25, I Яхъядан хат 5:9

+ 5:39 Лүк 24:27

+ 5:41 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6

+ 5:43 Яхъя 10:25, Яхъя 12:12, Яхъя 1:11, Яхъя 3:11-12

+ 5:44 Яхъя 12:43

+ 5:46 Саннар 21:9, Канун 28:15

• 6:1 Маттай 14:13-21, Марк 6:30-44, Лүк 9:10-17

+ 6:4 Чыгыш 12:1-30, Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 2:13, Яхъя 11:55

+ 6:5 Яхъя 1:44, IV Патшалар 4:42-44

* 6:7 Динар – көмеш тәңкә. Эшченең бер көнлек хезмәт хакын тәшкил итә.

+ 6:8 Яхъя 1:40, Яхъя 1:44

+ 6:11 Маттай 15:36

+ 6:14 Маттай 11:2-3, Яхъя 4:25, Яхъя 11:27

• 6:16 Маттай 14:22-27, Марк 6:45-52

* 6:19 Биш-алты чакрым чамасы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: егерме биш-утыз стадия; стадия – озынлык үлчәү берәмлеге, 192 м.

+ 6:27 Ишагыйя 55:2

+ 6:29 I Яхъядан хат 3:23

+ 6:30 Маттай 12:38, Яхъя 2:18, Яхъя 4:48, I Көринтлеләргә хат 1:22

* 6:31 Манна – Аллаһы борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен күктән җибәргән ризык.

* 6:31 Карагыз: «Зәбур», 77:24.

+ 6:31 Чыгыш 16:15, Саннар 11:7-9, Нәхәмия 9:15, Зәбур 77:24

+ 6:34 Яхъя 4:15

+ 6:35 Яхъя 4:14, Яхъя 7:37

+ 6:37 Яхъя 17:6

+ 6:38 Яхъя 3:13, I Көринтлеләргә хат 15:47, Марк 14:36, Яхъя 5:30

+ 6:39 Маттай 18:14, Яхъя 10:28-29

+ 6:40 Яхъя 3:35, Яхъя 5:24, I Яхъядан хат 5:12-13

+ 6:42 Маттай 13:55

+ 6:44 Һошея 11:4, Яхъя 12:32

* 6:45 Карагыз: «Ишагыйя», 54:13.

+ 6:45 Ишагыйя 54:13

+ 6:46 Чыгыш 33:20, Маттай 11:27, Яхъя 1:18

+ 6:51 Яхъя 3:13, Маттай 26:26-28

+ 6:53 Марк 14:22-24, I Көринтлеләргә хат 10:16, I Көринтлеләргә хат 11:27

+ 6:56 Яхъя 15:4-5, I Яхъядан хат 3:24

+ 6:62 Марк 16:19, Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 6:63 II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 6:64 Яхъя 13:11

+ 6:69 Марк 1:24

+ 6:70 Яхъя 13:2, Яхъя 13:27

+ 6:71 Яхъя 18:2-3

+ 7:1 Яхъя 5:18, Яхъя 8:37, Яхъя 11:53

+ 7:2 Левиләр 23:34, Канун 16:13-15

+ 7:3 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 7:6 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:7 Яхъя 15:18, Яхъя 3:19

+ 7:13 Яхъя 19:38

+ 7:16 Яхъя 8:28, Яхъя 12:49, Яхъя 14:10

+ 7:18 Яхъя 5:41, Яхъя 8:50

+ 7:19 Канун 33:4, Яхъя 1:17

+ 7:20 Марк 3:22, Яхъя 8:48, Яхъя 10:20

+ 7:23 Маттай 12:2, Яхъя 5:16

+ 7:24 Яхъя 8:15

+ 7:27 Яхъя 8:14, Яхъя 9:29, Яхъя 19:9

+ 7:29 Маттай 11:27, Яхъя 8:55

+ 7:30 Яхъя 10:39, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20, Яхъя 13:1

+ 7:31 Яхъя 8:30

+ 7:33 Марк 14:7, Яхъя 14:19, Яхъя 16:5

+ 7:34 Яхъя 8:21-22, Яхъя 13:33

+ 7:37 Левиләр 23:36, Саннар 29:35, Нәхәмия 8:18, Маттай 11:28, Зәбур 41:2, Ишагыйя 55:1, Маттай 5:6, Яхъя 4:14, Яхъя 6:35

+ 7:38 Зәбур 35:10, Ишагыйя 58:11, Иремия 2:13, Иремия 17:13, Зәкәрия 14:8

+ 7:39 Ишагыйя 44:3, Йоил 2:28, Рәсүлләр 2:4

+ 7:40 Канун 18:15, Канун 18:18-19, Яхъя 1:21

+ 7:42 II Патшалар 7:12, II Патшалар 7:16, I Патшалар 16:1, Михә 5:2, Маттай 2:1, Лүк 2:4-7

+ 7:43 Яхъя 9:16, Яхъя 10:19

+ 7:48 I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 2:8

+ 7:50 Яхъя 3:1, Яхъя 19:39

+ 7:51 Саннар 35:30, Канун 17:6, Канун 19:15

+ 7:52 IV Патшалар 14:25

+ 8:5 Левиләр 20:10, Канун 22:22-24, Яхәзкыл 16:38

+ 8:6 Лүк 11:54, Лүк 20:20

+ 8:7 Канун 17:7, Римлыларга хат 2:1, Римлыларга хат 2:22

* 7:53—8:11 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

+ 8:11 Яхъя 5:14

+ 8:12 Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Лүк 2:30, Яхъя 1:4, Яхъя 1:9, Яхъя 12:35

+ 8:13 Яхъя 5:31

+ 8:14 Яхъя 13:3, Яхъя 16:28, Яхъя 7:27

+ 8:15 Яхъя 3:17, Яхъя 7:24, Яхъя 12:47

+ 8:16 Яхъя 5:30, Яхъя 16:32

* 8:17 Карагыз: «Канун», 19:15.

+ 8:17 Саннар 35:30, Канун 17:6, Канун 19:15

+ 8:18 Яхъя 5:36, I Яхъядан хат 5:9

+ 8:19 Маттай 11:27, Яхъя 16:3

+ 8:20 Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 13:1

+ 8:21 Яхәзкыл 3:18, Яхәзкыл 33:8, Яхъя 7:34-35, Яхъя 13:33

+ 8:23 I Яхъядан хат 4:5, Яхъя 17:14

* 8:24 Мин – Ул… – Бу сүзләр Аллаһының Яһвә дигән исеменә туры килә. Ул исем «Мин – бар булучы» дигәнне аңлата. (Тәүрат, «Чыгыш» китабы 3:14.)

+ 8:26 Яхъя 15:15, Яхъя 3:33

+ 8:28 Саннар 21:9, Яхъя 3:14, Яхъя 12:32, Яхъя 5:30, Яхъя 7:16

+ 8:29 Яхъя 4:34, Яхъя 6:38

+ 8:30 Яхъя 7:31

+ 8:32 Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 8:33 Маттай 3:9

+ 8:34 II Петердән хат 2:19, Римлыларга хат 6:16-20, Титуска хат 3:3

+ 8:35 Яратылыш 21:10, Гәләтиялеләргә хат 4:30

+ 8:37 Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 11:53

+ 8:39 Лүк 19:9

+ 8:41 Канун 32:6, Ишагыйя 63:16, Ишагыйя 64:8

+ 8:43 Иремия 6:10

+ 8:44 I Яхъядан хат 3:8, I Яхъядан хат 3:10, I Яхъядан хат 3:12, Яратылыш 3:4, II Көринтлеләргә хат 11:3, Ачылыш 12:9

+ 8:48 Марк 3:22, Яхъя 7:20

+ 8:49 Яхъя 5:23

+ 8:50 Яхъя 5:41, Яхъя 7:18

+ 8:51 Яхъя 5:24, Яхъя 11:26

+ 8:54 Гыйбриләргә хат 5:5, Яхъя 17:1, Рәсүлләр 3:13, II Петердән хат 1:17

+ 8:55 Яхъя 7:28-29

+ 8:56 Маттай 13:17, Лүк 17:22

* 8:58 Мин бар… – Бу сүзләр Аллаһының исеменә туры килә. 8:24 нең искәрмәсен карагыз.

+ 8:59 Яхъя 10:31

+ 9:2 Чыгыш 20:5, Яхәзкыл 18:19

+ 9:4 Яхъя 4:34, Яхъя 11:9, Яхъя 12:35

+ 9:5 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 12:46

+ 9:6 Марк 7:33, Марк 8:23

+ 9:7 Ишагыйя 8:6, Лүк 13:4

+ 9:14 Яхъя 5:9

+ 9:16 Чыгыш 20:8-10, Саннар 15:32-36, Яхъя 7:43, Яхъя 10:19

+ 9:17 Яхъя 4:19, Яхъя 6:14

+ 9:22 Яхъя 7:13, Яхъя 12:42, Яхъя 16:2

+ 9:24 Ешуа 7:19

+ 9:29 Яхъя 7:27, Яхъя 8:14

+ 9:31 Әюб 27:9, Зәбур 65:18, Гыйбрәтле сүзләр 15:8, Гыйбрәтле сүзләр 28:9, Ишагыйя 59:2

+ 9:37 Яхъя 4:26

+ 9:40 Римлыларга хат 2:19

+ 9:41 Яхъя 15:22, Ягъкубтан хат 4:17

+ 10:6 Марк 6:52, Марк 8:17

+ 10:9 Зәбур 22:2, Яхәзкыл 34:14

+ 10:11 Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11-15, Яхәзкыл 34:31, Вәгазьче 12:12, Гыйбриләргә хат 13:20, Яхъя 15:13, I Яхъядан хат 3:16

+ 10:12 Маттай 7:15, Рәсүлләр 20:29

+ 10:13 Зәкәрия 11:16-17

+ 10:15 Маттай 11:27

+ 10:16 Ишагыйя 56:8, Яхъя 11:52, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:23, Яхәзкыл 37:24, Лүк 12:32

+ 10:17 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

+ 10:18 Яхъя 2:19

+ 10:19 Яхъя 7:43, Яхъя 9:16

+ 10:20 Марк 3:22, Яхъя 7:20, Яхъя 8:48, Һошея 9:7

+ 10:21 Чыгыш 4:11, Зәбур 145:8

* 10:22 Яңару бәйрәме – б. э. к. 165 нче елда Иерусалимдәге Аллаһы йортының яңадан ачылуын искә алу бәйрәме.

+ 10:23 Рәсүлләр 3:11, Рәсүлләр 5:12

+ 10:24 Маттай 26:63, Яхъя 1:24-25, Яхъя 1:41

+ 10:25 Яхъя 5:36

+ 10:28 Яхъя 3:16, Яхъя 17:12

+ 10:30 Яхъя 17:11

+ 10:31 Яхъя 8:59

+ 10:33 Левиләр 24:16, Маттай 9:3

* 10:34 Карагыз: «Зәбур», 81:6.

+ 10:34 Зәбур 81:6

+ 10:36 Яхъя 3:17, Зәбур 2:7, Марк 2:7, Марк 14:64

+ 10:38 Яхъя 14:10

+ 10:39 Лүк 4:30, Яхъя 7:30

+ 10:40 Яхъя 1:28

+ 10:41 Яхъя 1:7, Яхъя 3:26, Яхъя 5:33

+ 10:42 Яхъя 7:31

+ 11:1 Лүк 10:38-39

+ 11:2 Яхъя 12:3

+ 11:8 Яхъя 8:59, Яхъя 10:31

+ 11:9 Яхъя 9:4, Яхъя 12:35

+ 11:10 Иремия 13:16

+ 11:11 Маттай 9:24, Марк 5:39, IV Патшалар 4:31

+ 11:16 Маттай 10:3, Марк 3:18, Лүк 6:15, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 21:2, Рәсүлләр 1:13, Яхъя 13:37

* 11:18 Өч чакрым – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: унбиш стадия.

+ 11:24 Лүк 14:14, Яхъя 5:29, Яхъя 6:39

+ 11:25 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, I Яхъядан хат 1:2, I Яхъядан хат 5:11

+ 11:26 Яхъя 5:24, Яхъя 8:51

+ 11:27 Зәбур 2:7, Маттай 11:2, Яхъя 1:49, Маттай 16:16, Марк 8:29

+ 11:35 Лүк 19:41

+ 11:37 Яхъя 9:6-7

+ 11:38 Маттай 27:60

+ 11:41 Яхъя 17:1

+ 11:42 Яхъя 3:17

+ 11:43 Яхъя 5:28

+ 11:44 Яхъя 5:28

• 11:45 Маттай 26:1-5, Марк 14:1-22, Лүк 22:1-2

+ 11:45 Яхъя 2:23

+ 11:50 Яхъя 18:14

+ 11:51 Ишагыйя 53:10-11, Марк 10:45

+ 11:52 Ишагыйя 49:6, Яхъя 10:16, I Яхъядан хат 2:2

+ 11:53 Марк 14:1, Яхъя 5:18, Яхъя 7:1, Яхъя 8:37

+ 11:55 Чыгыш 12:1-30, Канун 16:1, Канун 16:16, Яхъя 2:13, Яхъя 6:4, II Елъязма 30:17-18

+ 11:57 Яхъя 7:11

• 12:1 Маттай 26:6-13, Марк 14:3-9, Лүк 7:36-50

+ 12:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 11:55, Маттай 21:17, Яхъя 11:1, Яхъя 11:18

+ 12:2 Лүк 10:38

* 12:3 Бер кадак – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: бер литра. Литра – 330 гр.

* 12:3 Нард – Һиндстанда үсә торган үсемлек.

+ 12:3 Яхъя 11:2

+ 12:6 Яхъя 13:29

+ 12:8 Канун 15:11

+ 12:9 Яхъя 11:44

• 12:12 Маттай 21:4-9, Марк 11:7-10, Лүк 19:35-38

* 12:13 Һошанна! – яһүдчә «Коткар безне!». Гайсә заманында әлеге сүз Аллаһыны мактау өчен кулланылган.

* 12:13 Карагыз: «Зәбур», 117:25-26.

+ 12:13 Зәбур 117:25-26

* 12:15 Сион-кыз – Иерусалим халкы.

* 12:15 Карагыз: «Зәкәрия», 9:9.

+ 12:15 Зәкәрия 9:9, Маттай 21:4-5

+ 12:16 Яхъя 2:22

+ 12:19 Яхъя 11:47-48

+ 12:21 Яхъя 1:44

+ 12:23 Яхъя 2:4, Яхъя 17:1

+ 12:24 I Көринтлеләргә хат 15:36

+ 12:25 Маттай 10:39, Лүк 14:26

+ 12:27 Марк 14:34, Яхъя 13:21

+ 12:28 Марк 1:11, Марк 9:7

+ 12:29 Рәсүлләр 23:9

+ 12:30 Яхъя 11:42

* 12:31 Бу дөньяның түрәсе – иблис дигән мәгънәгә ия.

+ 12:31 Яхъя 16:11, II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 12:32 Саннар 21:9, Яхъя 3:14, Яхъя 8:28, Һошея 11:4, Яхъя 6:44

+ 12:33 Яхъя 18:32

+ 12:34 Зәбур 88:5, Зәбур 109:4, Ишагыйя 9:7

+ 12:35 Ишагыйя 2:5, Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Эфеслеләргә хат 5:8, Гыйбрәтле сүзләр 4:19, Иремия 13:16, Яхъя 9:4, Яхъя 11:9, I Яхъядан хат 1:6

+ 12:36 Лүк 16:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

* 12:38 Карагыз: «Ишагыйя», 53:1.

+ 12:38 Ишагыйя 53:1, Римлыларга хат 10:16

* 12:40 Карагыз: «Ишагыйя», 6:10.

+ 12:40 Ишагыйя 6:10, Маттай 13:15, Марк 4:12, Рәсүлләр 28:27

+ 12:41 Ишагыйя 6:1

+ 12:42 Яхъя 3:1, Яхъя 9:22, Яхъя 16:2

+ 12:43 Яхъя 5:44

+ 12:44 Маттай 10:40, Яхъя 13:20, Яхъя 14:1

+ 12:45 Яхъя 14:9

+ 12:46 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Яхъя 9:5

+ 12:47 Яхъя 3:17, Яхъя 4:42, Яхъя 8:15

+ 12:48 Канун 18:19

+ 13:1 Чыгыш 12:1-30, Яхъя 12:1, Марк 14:41, Яхъя 2:4, Яхъя 7:6, Яхъя 8:20

+ 13:2 Яхъя 6:70

+ 13:3 Маттай 11:27, Яхъя 17:2, Яхъя 8:14, Яхъя 16:28

+ 13:5 Маттай 20:28, Лүк 22:27

+ 13:8 I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә хат 10:22

+ 13:10 Яхъя 15:3

+ 13:11 Яхъя 6:64, Яхъя 18:2

+ 13:13 Маттай 7:22, Маттай 23:8, Лүк 6:46, Филиппуйлыларга хат 2:11

+ 13:14 I Тимутәйгә хат 5:10

+ 13:15 I Петердән хат 2:21

+ 13:16 Лүк 6:40, Яхъя 15:20

+ 13:17 Маттай 24:46, Лүк 11:28, Ягъкубтан хат 1:22, Римлыларга хат 2:13

• 13:18 Маттай 26:21-25, Марк 14:18-21, Лүк 22:21-23

* 13:18 Карагыз: «Зәбур», 40:10.

+ 13:18 Яхъя 6:70, Зәбур 40:10

* 13:19 Мин – Ул… – 8:24 тәге искәрмәне карагыз.

+ 13:19 Марк 13:23, Яхъя 14:29, Яхъя 16:4

+ 13:20 Маттай 10:40, Лүк 10:16, Яхъя 12:44

+ 13:21 Марк 14:34, Яхъя 12:27

+ 13:23 Яхъя 19:26, Яхъя 20:2, Яхъя 21:7, Яхъя 21:20

+ 13:29 Яхъя 12:6

+ 13:31 I Петердән хат 4:11

* 13:32 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге сүзләр дә бар.

+ 13:32 Яхъя 17:1, Яхъя 17:5

+ 13:33 Яхъя 7:34, Яхъя 8:21

+ 13:34 I Яхъядан хат 2:7-8, I Яхъядан хат 3:11, II Яхъядан хат 1:5, Левиләр 19:18, Яхъя 15:12

• 13:36 Маттай 26:31-35, Марк 14:27-31, Лүк 22:31-34

+ 13:37 Яхъя 11:16, Яхъя 21:19

+ 13:38 Яхъя 18:27

+ 14:1 Яхъя 12:44

+ 14:3 Яхъя 14:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:17

+ 14:5 Яхъя 11:16

+ 14:6 Яхъя 1:17, Яхъя 11:25, Гыйбриләргә хат 10:20

+ 14:8 Яхъя 1:43, Яхъя 12:21

+ 14:9 Яхъя 12:45

+ 14:10 Яхъя 10:38

+ 14:11 Яхъя 5:36

+ 14:12 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3, Яхъя 16:28

+ 14:14 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 15:16, Яхъя 16:23, I Яхъядан хат 3:22

+ 14:15 Маттай 28:20, I Яхъядан хат 5:3, II Яхъядан хат 1:6, Римлыларга хат 13:10

+ 14:16 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13

+ 14:17 I Көринтлеләргә хат 2:14, Рәсүлләр 2:4

+ 14:19 Яхъя 7:33

+ 14:21 Гыйбрәтле сүзләр 8:17, Яхъя 16:27

+ 14:22 Лүк 6:16, Рәсүлләр 1:13

+ 14:23 Ачылыш 3:20

+ 14:26 Яхъя 15:26, Яхъя 16:13, I Көринтлеләргә хат 2:10, I Яхъядан хат 2:20, Лүк 24:49

+ 14:27 Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 14:28 Яхъя 14:1-2, I Көринтлеләргә хат 11:3, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 14:29 Марк 13:23, Яхъя 13:19

+ 14:30 Яхъя 12:31, Эфеслеләргә хат 2:2

+ 15:1 Ишагыйя 5:1

+ 15:2 Иремия 2:21, Маттай 3:10, Маттай 7:19

+ 15:3 Яхъя 13:10

+ 15:4 I Яхъядан хат 2:6

+ 15:5 Римлыларга хат 11:17, Яхъя 6:56, I Яхъядан хат 3:24, Марк 4:20

+ 15:6 Маттай 13:42

+ 15:7 Яхъя 14:14

+ 15:9 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

+ 15:11 Яхъя 3:29, Яхъя 16:24, Яхъя 17:13, I Яхъядан хат 1:4, II Яхъядан хат 1:12

+ 15:12 Яхъя 13:34

+ 15:13 Яхъя 10:11, I Яхъядан хат 3:16, Римлыларга хат 5:7-8, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 15:14 Марк 3:35

+ 15:15 Яхъя 3:32, Яхъя 8:26

+ 15:16 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 16:23

+ 15:17 I Яхъядан хат 2:7, I Яхъядан хат 3:11, II Яхъядан хат 1:5

+ 15:18 Марк 13:13, Яхъя 7:7, I Яхъядан хат 3:13

+ 15:19 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14

+ 15:20 Маттай 10:24, Лүк 6:40, Яхъя 13:16, Яхъя 5:16, I Көринтлеләргә хат 4:12, II Көринтлеләргә хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 2:15, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 15:22 Яхъя 9:41

+ 15:23 Яхъя 5:23

+ 15:24 Яхъя 7:31, Яхъя 10:37

* 15:25 Карагыз: «Зәбур», 34:19; 68:5.

+ 15:25 Зәбур 34:19, Зәбур 68:5

+ 15:26 Яхъя 14:17, Яхъя 16:13, Рәсүлләр 5:32, I Яхъядан хат 5:6-8

+ 15:27 Лүк 24:48, Яхъя 19:35, Рәсүлләр 1:8

+ 16:2 Яхъя 9:22, Яхъя 12:42, Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 9:1, Рәсүлләр 26:9

+ 16:3 Яхъя 18:19

+ 16:4 Марк 13:23, Яхъя 13:19, Яхъя 14:29

+ 16:5 Яхъя 7:33, Яхъя 14:12

+ 16:7 Яхъя 15:26

+ 16:9 Яхъя 8:24

+ 16:11 Яхъя 12:31, Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 16:13 Яхъя 14:17, Яхъя 15:26, I Яхъядан хат 2:20, I Көринтлеләргә хат 2:10

+ 16:15 Яхъя 17:10

+ 16:16 Яхъя 7:33

+ 16:20 Маттай 9:15

+ 16:21 Ишагыйя 26:17

+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 16:23 Маттай 7:7-8, Марк 11:24, Яхъя 14:14, Яхъя 15:16

+ 16:24 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 17:13, II Яхъядан хат 1:12

+ 16:25 Марк 8:32

+ 16:27 Яхъя 14:21

+ 16:28 Яхъя 8:14, Яхъя 13:3

+ 16:30 Яхъя 2:24-25

+ 16:32 Маттай 26:31, Марк 14:27, Яхъя 8:16

+ 16:33 Яхъя 14:27, Көлессәйлеләргә хат 3:15, Римлыларга хат 8:37, Ачылыш 3:21

+ 17:1 Яхъя 11:41, Яхъя 2:4, Яхъя 12:23, Яхъя 8:54, Яхъя 13:32

+ 17:2 Маттай 28:18, Яхъя 5:22, Яхъя 13:3

+ 17:5 Яхъя 1:1-2

+ 17:8 Яхъя 6:69

+ 17:9 Лүк 22:32

+ 17:10 Яхъя 16:15, Ишагыйя 49:3

+ 17:11 Яхъя 10:30

+ 17:12 II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Яхъя 13:2, Яхъя 10:28

+ 17:13 Яхъя 3:29, Яхъя 15:11, Яхъя 16:24, II Яхъядан хат 1:12

+ 17:14 Яхъя 8:23, Яхъя 15:19

+ 17:15 Маттай 6:13

* 17:17 …изге ит. – Грек телендә «һагиазо» дигән сүз «изге итү» һәм «багышлау, изге эшкә аеру» дигән мәгънәләргә ия. 19 нчы аятьне дә карагыз.

+ 17:17 Зәбур 118:160

+ 17:18 Яхъя 20:21

+ 17:22 Римлыларга хат 8:30

+ 17:24 Яхъя 14:3

+ 17:25 Иремия 12:1, Яхъя 8:55, Яхъя 10:15

+ 17:26 Маттай 3:17, Яхъя 5:20

• 18:1 Маттай 26:47-56, Марк 14:43-50, Лүк 22:47-53

+ 18:1 Маттай 26:36

+ 18:2 Лүк 22:39

+ 18:3 Рәсүлләр 1:16

+ 18:4 Яхъя 13:1, Яхъя 1:38, Яхъя 20:15

+ 18:9 Яхъя 17:12

+ 18:10 Лүк 22:38

+ 18:11 Марк 10:38, Марк 14:36

• 18:12 Маттай 26:57-58, Марк 14:53-54, Лүк 22:54

+ 18:13 Лүк 3:2, Рәсүлләр 4:6

+ 18:14 Яхъя 11:50

• 18:16 Маттай 26:69-70, Марк 14:66-68, Лүк 22:55-57

• 18:19 Маттай 26:59-66, Марк 14:55-64, Лүк 22:66-71

+ 18:20 Яхъя 7:26

+ 18:22 III Патшалар 12:24, Рәсүлләр 23:2, Рәсүлләр 23:4

+ 18:26 Яхъя 18:10

+ 18:27 Маттай 26:64, Марк 14:72, Лүк 22:60, Яхъя 13:38

• 18:28 Маттай 27:1-2, Маттай 27:11-14, Марк 15:1-5, Лүк 23:1-5

+ 18:28 Рәсүлләр 10:28, Канун 16:1

+ 18:29 Лүк 3:1, Лүк 13:1, Рәсүлләр 3:13, Рәсүлләр 4:27, I Тимутәйгә хат 6:13

+ 18:32 Марк 10:33, Яхъя 12:33

+ 18:33 Маттай 2:2

+ 18:36 Яхъя 8:23, Яхъя 17:14

+ 18:37 Яхъя 3:11, I Яхъядан хат 4:6

+ 18:38 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 18:39 Марк 15:6-7

• 19:1 Маттай 27:15-31, Марк 15:6-20, Лүк 23:13-25

+ 19:4 Лүк 23:41, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 19:7 Яхъя 10:36, Левиләр 24:16

+ 19:9 Ишагыйя 53:7, Рәсүлләр 8:32-33

+ 19:11 Яхъя 18:2, Яхъя 18:14

+ 19:12 Рәсүлләр 3:13

+ 19:15 Зәбур 92:1

• 19:17 Маттай 27:32-44, Марк 15:21-32, Лүк 23:26-43

+ 19:20 Гыйбриләргә хат 13:12

* 19:24 Карагыз: «Зәбур», 21:19.

+ 19:24 Зәбур 21:19

+ 19:25 Лүк 24:18, Лүк 8:2

+ 19:26 Яхъя 13:23

• 19:28 Маттай 27:45-56, Марк 15:33-41, Лүк 23:44-49

+ 19:28 Зәбур 68:22

+ 19:31 Канун 21:23, Ешуа 8:29, Ешуа 10:26-27

+ 19:34 I Яхъядан хат 5:6

+ 19:35 Яхъя 15:27, Рәсүлләр 1:8, I Яхъядан хат 1:1-3, Ачылыш 1:2

* 19:36 Карагыз: «Зәбур», 33:21; «Чыгыш», 12:46.

+ 19:36 Чыгыш 12:46, Саннар 9:12, Зәбур 33:21, Маттай 1:23, Маттай 21:4, Маттай 26:56

* 19:37 Карагыз: «Зәкәрия», 12:10.

+ 19:37 Зәкәрия 12:10

• 19:38 Маттай 27:57-61, Марк 15:42-47, Лүк 23:50-56

+ 19:38 Яхъя 7:13

* 19:39 Сабур – алоэ.

+ 19:39 Яхъя 3:1, Яхъя 7:50, Маттай 2:11

+ 19:40 Яхъя 11:44

+ 19:41 IV Патшалар 21:18, IV Патшалар 21:26

• 20:1 Маттай 28:1-10, Марк 16:1-8, Лүк 24:1-12

+ 20:1 Лүк 8:2

+ 20:2 Яхъя 13:23

+ 20:9 Зәбур 15:10, Лүк 24:27

• 20:11 Марк 16:9-11

+ 20:12 Лүк 24:4, Рәсүлләр 1:10

+ 20:14 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 21:4

+ 20:15 Яхъя 1:38, Яхъя 18:4

+ 20:17 Маттай 28:10, Римлыларга хат 8:29, Гыйбриләргә хат 2:11

• 20:19 Маттай 28:16-20, Марк 16:14-18, Лүк 24:36-49

+ 20:21 Яхъя 17:18

+ 20:22 Яратылыш 2:7

+ 20:23 Маттай 16:19, Маттай 18:18

+ 20:24 Яхъя 11:16

+ 20:28 Яхъя 1:1, I Яхъядан хат 5:20, Филиппуйлыларга хат 2:6

+ 20:29 Марк 15:32, I Петердән хат 1:8

+ 20:30 Яхъя 21:25

+ 20:31 Зәбур 2:7, Маттай 14:33, Лүк 1:35, Яхъя 1:7, Рәсүлләр 19:4, Яхъя 3:14-15, I Яхъядан хат 5:13

+ 21:1 Яхъя 6:1

+ 21:2 Яхъя 11:16, Яхъя 14:5, Яхъя 20:24, Яхъя 1:45, Яхъя 2:1, Маттай 4:21, Лүк 5:10

+ 21:4 Лүк 24:16, Лүк 24:31, Яхъя 20:14

+ 21:5 Лүк 24:41

+ 21:6 Лүк 5:4

+ 21:7 Яхъя 13:23

* 21:8 …йөз кырык аршын… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике йөз пехус. Пехус – озынлык үлчәү берәмлеге, 0,5 м чамасы.

+ 21:14 Яхъя 20:19, Яхъя 20:26

+ 21:16 Рәсүлләр 20:28, I Петердән хат 5:1

+ 21:19 Яхъя 13:37, II Петердән хат 1:14

+ 21:20 Яхъя 13:23, Яхъя 13:25

+ 21:22 Маттай 16:27, Марк 9:1

+ 21:24 Яхъя 15:27, III Яхъядан хат 1:12

+ 21:25 Яхъя 20:30

+ 1:1 Лүк 1:3, Марк 16:19, Лүк 24:51

+ 1:3 Маттай 28:17, Марк 16:14, Лүк 24:15-49, Яхъя 20:19-29, I Көринтлеләргә хат 15:5-7

+ 1:4 Лүк 24:49

+ 1:5 Лүк 3:3, Йоил 2:28

+ 1:6 Амос 9:11, Михә 4:8, Лүк 17:20, Лүк 19:11

+ 1:7 I Тессалуникәлеләргә хат 5:1

+ 1:8 Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 8:14, Лүк 24:48-49, Марк 16:15

+ 1:9 Марк 16:19

+ 1:10 Даниил 7:9, Даниил 10:6, Марк 9:3, Яхъя 20:12

+ 1:11 Маттай 16:27

* 1:12 Бер шимбә көнлек юл – бер чакрым чамасы. Муса кануны буенча шимбә – яһүдиләрнең ял итү һәм гыйбадәт кылу көне. Бу көнне бер чакрымнан да ары йөрергә ярамаган.

+ 1:12 II Патшалар 15:30, Зәкәрия 14:4

* 1:13 Көрәшче Шимун – Рим хакимлеген көч кулланып бәреп төшерүне яклаучы яһүдиләр төркеменең әгъзасы.

+ 1:13 Маттай 10:2-4, Марк 3:17-18, Лүк 6:14-16

+ 1:14 Марк 3:31, Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19

+ 1:16 Лүк 22:47, Лүк 22:37, Лүк 24:44

+ 1:17 Яхъя 6:71, Яхъя 13:21

+ 1:19 Маттай 27:8

* 1:20 Зәбур – Изге Китапның бер язмасы «Зәбур» дип атала (русчасы: Псалтирь).

* 1:20 Карагыз: «Зәбур», 68:26.

* 1:20 Карагыз: «Зәбур», 108:8.

+ 1:20 Зәбур 68:26, Зәбур 108:8

+ 1:22 Лүк 3:3, Лүк 24:48

+ 1:23 Рәсүлләр 18:7, Көлессәйлеләргә хат 4:11

+ 1:24 III Патшалар 8:39, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Рәсүлләр 15:8

+ 1:26 Гыйбрәтле сүзләр 16:33

+ 2:1 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Левиләр 23:15, Канун 16:9, Рәсүлләр 20:16

+ 2:3 Маттай 3:11

+ 2:4 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 13:52, Лүк 24:49, Рәсүлләр 1:4-5

* 2:9 Асия өлкәсе – Рим империясенә караган Асия өлкәсе бүгенге Төркия җиренең көньяк-көнбатыш өлешендә булган.

+ 2:11 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 13:43

+ 2:13 I Көринтлеләргә хат 14:23

* 2:15 Иртәнге тугызынчы – сүзлектәге «Вакыт хисабы»н карагыз.

+ 2:16 Йоил 2:28-32

+ 2:17 Ишагыйя 32:15, Ишагыйя 44:3, Яхәзкыл 39:29

+ 2:19 Маттай 24:30, Лүк 21:11, Ачылыш 8:7

+ 2:20 Ишагыйя 13:10, Яхәзкыл 32:7-8, Ачылыш 6:12

* 2:21 Карагыз: «Йоил», 2:28-32.

+ 2:21 Римлыларга хат 10:13

+ 2:22 Яхъя 3:2

+ 2:23 Лүк 22:22, Лүк 23:33

+ 2:24 Лүк 24:5-6, Римлыларга хат 8:11

+ 2:25 Зәбур 15:8-11

+ 2:27 Әюб 33:28, Зәбур 29:4, Зәбур 48:16, Зәбур 85:13, Ишагыйя 38:17

* 2:25-28 Карагыз: «Зәбур», 15:8-11.

+ 2:28 Маттай 7:14, Зәбур 15:8-11, Рәсүлләр 13:35

+ 2:29 III Патшалар 2:10, Нәхәмия 3:16, Рәсүлләр 13:36

+ 2:30 II Патшалар 23:2, II Патшалар 7:12-16, Зәбур 131:11

+ 2:31 Зәбур 15:10

* 2:33 Уң як – аеруча мөһим, хөрмәтле урын.

+ 2:33 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә хат 1:3

* 2:34-35 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 2:34 Зәбур 109:1, Лүк 20:42-43

+ 2:37 Лүк 3:10, Рәсүлләр 16:30

+ 2:38 Марк 1:4, Рәсүлләр 10:48, Лүк 11:13, Рәсүлләр 8:15

+ 2:39 Эфеслеләргә хат 2:13

* 2:42 Икмәк сындырдылар – Имандашлар бергә ашаганнар һәм Гайсә Мәсих кушкан кичке ашны уздырганнар (карагыз: Лүк 22:14-19).

+ 2:44 Рәсүлләр 4:32-37

+ 3:2 Рәсүлләр 14:8

+ 3:6 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 3:7 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 9:41

+ 3:8 Ишагыйя 35:6, Рәсүлләр 14:10

* 3:11 Әйван – баганалы ачык терраса, галерея.

+ 3:11 Яхъя 10:23, Рәсүлләр 5:12

+ 3:13 Чыгыш 3:6, Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, II Петердән хат 1:17, Лүк 23:14, Яхъя 19:12

+ 3:14 Лүк 23:18

+ 3:17 Рәсүлләр 13:27, I Тимутәйгә хат 1:13

+ 3:21 Лүк 1:69-70, Римлыларга хат 1:2

+ 3:22 Канун 18:15-16, Маттай 17:5, Рәсүлләр 7:37

* 3:22-23 Карагыз: «Канун», 18:15, 18, 19.

+ 3:23 Левиләр 23:29, Канун 18:19

+ 3:24 I Патшалар 3:19-20

* 3:25 Карагыз: «Яратылыш», 22:18.

+ 3:25 Яратылыш 22:18, Яратылыш 26:4

+ 4:1 Маттай 22:23, Рәсүлләр 23:8

+ 4:3 Лүк 21:12

+ 4:6 Маттай 26:3, Лүк 3:2, Яхъя 18:13

+ 4:7 Лүк 20:2

+ 4:8 Марк 13:11, Рәсүлләр 6:10, Рәсүлләр 13:9

+ 4:9 Рәсүлләр 3:6-8

* 4:11 Карагыз: «Зәбур», 117:22.

+ 4:11 Зәбур 117:22, Лүк 20:17, I Петердән хат 2:7

+ 4:12 Маттай 1:21

+ 4:14 Рәсүлләр 3:11

+ 4:19 Рәсүлләр 5:29

+ 4:21 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 5:26

+ 4:24 Чыгыш 20:11

* 4:25-26 Карагыз: «Зәбур», 2:1-2.

+ 4:26 Зәбур 2:1-2

+ 4:27 Лүк 23:1, Лүк 23:11, Рәсүлләр 3:13

+ 4:29 Эфеслеләргә хат 6:19

+ 4:31 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 13:52

+ 4:32 Рәсүлләр 2:44

+ 4:34 II Көринтлеләргә хат 8:14

* 4:36 Леви – Ягъкуб угылларының берсе. Леви токымыннан булган кешеләр (левиләр) генә Аллаһы әмере нигезендә Аллаһы йортында рухани ярдәмчесе хезмәтен башкарганнар.

+ 4:36 Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 5:4 Вәгазьче 5:4-5

+ 5:12 Марк 16:20, Яхъя 10:23, Рәсүлләр 3:11

+ 5:15 Марк 6:55, Рәсүлләр 19:11-12

+ 5:17 Рәсүлләр 4:1, Рәсүлләр 23:8, Марк 15:10, Рәсүлләр 13:45

+ 5:18 Лүк 21:12, Рәсүлләр 4:3

+ 5:19 Рәсүлләр 12:7-10, Рәсүлләр 16:26

+ 5:26 Лүк 20:6, Лүк 22:2, Рәсүлләр 4:21

+ 5:27 Маттай 10:17, Маттай 26:59

+ 5:28 Рәсүлләр 4:17-18, Маттай 27:25

+ 5:29 Рәсүлләр 4:19

+ 5:32 Лүк 24:48, Яхъя 15:26

+ 5:33 Рәсүлләр 7:54

+ 5:34 Рәсүлләр 22:3, Иремия 26:17

+ 5:37 Саннар 1:2, I Елъязма 21:1, Лүк 2:2

+ 5:38 Кайгы җыры 3:37

+ 5:39 Ишагыйя 8:9-10

+ 5:41 Маттай 5:12, I Петердән хат 4:13-14, II Көринтлеләргә хат 12:10

+ 6:1 Рәсүлләр 9:29

+ 6:3 I Тимутәйгә хат 3:8

+ 6:5 Рәсүлләр 8:5, Рәсүлләр 21:8, Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 13:43

+ 6:6 I Тимутәйгә хат 4:14, I Тимутәйгә хат 5:22, II Тимутәйгә хат 1:6

+ 6:7 Рәсүлләр 12:24, Рәсүлләр 19:20

+ 6:10 Рәсүлләр 4:8, Лүк 21:15

+ 6:11 III Патшалар 21:10, Маттай 26:59

+ 6:13 Рәсүлләр 21:28

+ 6:14 Маттай 26:61, Яхъя 2:19-22, Маттай 5:17

+ 7:2 Яратылыш 11:31, Яратылыш 12:4

* 7:3 Карагыз: «Яратылыш», 12:1.

+ 7:3 Яратылыш 12:1

+ 7:4 Яратылыш 11:32

+ 7:5 Яратылыш 15:3, Яратылыш 18:10, Яратылыш 12:7, Яратылыш 13:15, Яратылыш 15:18

+ 7:6 Яратылыш 15:13, Чыгыш 12:40

* 7:6-7 Карагыз: «Яратылыш», 15:13-14.

+ 7:7 Яратылыш 15:14, Чыгыш 3:12

+ 7:8 Яратылыш 17:9-14, Яратылыш 21:2-4, Яратылыш 25:26, Яратылыш 29:31-35, Яратылыш 30:5-24

* 7:9 Карагыз: «Яратылыш», 37:28.

+ 7:9 Яратылыш 37:11, Яратылыш 37:28, Яратылыш 39:2

+ 7:10 Яратылыш 41:37-43

+ 7:12 Яратылыш 42:1-5

* 7:11-13 Карагыз: «Яратылыш», 41:54; 42:1-2; 45:3-4.

+ 7:13 Яратылыш 43:1-15, Яратылыш 45:1-4

+ 7:14 Яратылыш 45:9-10, Яратылыш 46:27

+ 7:15 Яратылыш 46:5, Яратылыш 46:28, Яратылыш 49:33, Чыгыш 1:6

+ 7:16 Яратылыш 50:25, Ешуа 24:32

+ 7:17 Чыгыш 1:7, Чыгыш 1:12

+ 7:18 Чыгыш 1:8

+ 7:19 Чыгыш 1:10-11, Чыгыш 1:16

+ 7:20 Чыгыш 2:2-3, Гыйбриләргә хат 11:23

+ 7:21 Чыгыш 2:3-10

+ 7:24 Чыгыш 2:11-12

* 7:24-28 Карагыз: «Чыгыш», 2:11-14.

+ 7:28 Чыгыш 2:13-14

+ 7:29 Чыгыш 2:15, Чыгыш 2:22, Чыгыш 18:3-5

+ 7:30 Чыгыш 3:2

+ 7:32 Чыгыш 3:6

+ 7:33 Ешуа 5:15

* 7:30-34 Карагыз: «Чыгыш», 3:1-10.

+ 7:34 Чыгыш 3:5, Чыгыш 3:8-10

+ 7:35 Чыгыш 2:14

+ 7:36 Чыгыш 14:27-31, Канун 1:3, Канун 8:2

* 7:37 Карагыз: «Канун», 18:15.

+ 7:37 Канун 18:15, Рәсүлләр 3:22

+ 7:38 Чыгыш 19:3, Канун 5:27

+ 7:39 Чыгыш 16:3, Саннар 11:4-6

* 7:40 Карагыз: «Чыгыш», 32:1.

+ 7:40 Чыгыш 32:1, Чыгыш 32:23

+ 7:41 Чыгыш 32:4-6, Ишагыйя 2:8

+ 7:42 Канун 4:19, Зәбур 80:13

* 7:43 Райфан илаһыгыз йолдызы – Сатурн йолдызы. Амос китабында (5:26) «Кайван» дип атала.

* 7:42-43 Карагыз: «Амос», 5:25-27.

+ 7:43 III Патшалар 11:5-7, IV Патшалар 23:13, Амос 5:25-27

* 7:44 Шаһитлык чатыры – сүзлектәге «Изге чатыр» сүзен карагыз.

+ 7:44 Чыгыш 38:21, Ачылыш 15:5, Чыгыш 25:40

+ 7:45 Ешуа 3:14-17, Ешуа 3:10

+ 7:46 Зәбур 88:20-21, II Патшалар 7:1-2, III Патшалар 8:17

+ 7:47 III Патшалар 6

+ 7:48 III Патшалар 8:27, Рәсүлләр 17:24

* 7:49-50 Карагыз: «Ишагыйя», 66:1-2.

+ 7:50 Ишагыйя 66:1-2

+ 7:51 Чыгыш 32:9, Канун 10:16, Канун 10:16, Иремия 4:4, Иремия 9:26, Ишагыйя 63:10, Малахи 3:6

+ 7:52 III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Иремия 2:30, Маттай 23:37

+ 7:53 Канун 33:2, Гәләтиялеләргә хат 3:19, Гыйбриләргә хат 2:2

+ 7:54 Рәсүлләр 5:33

+ 7:55 Чыгыш 24:16, Ишагыйя 6:1, Зәбур 109:1, Марк 16:19

+ 7:56 Марк 1:10, Зәбур 109:1, Даниил 7:13, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:56, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 7:58 Левиләр 24:14-16, Саннар 15:35-36, III Патшалар 21:13, Рәсүлләр 8:1, Рәсүлләр 22:20

+ 7:59 Зәбур 30:6, Лүк 23:46

+ 7:60 Лүк 22:41, Лүк 23:34

+ 8:1 Рәсүлләр 22:20, Яхъя 16:2, Маттай 10:23

+ 8:3 Гәләтиялеләргә хат 1:13, I Көринтлеләргә хат 15:9, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 8:4 Марк 4:14, Рәсүлләр 11:19

+ 8:5 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 21:8

+ 8:7 Лүк 4:35, Марк 16:17-18

+ 8:13 Маттай 28:19, Рәсүлләр 16:33, Рәсүлләр 18:8

+ 8:14 Рәсүлләр 1:8

+ 8:15 Рәсүлләр 2:38

+ 8:16 Маттай 28:19, Рәсүлләр 19:5, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 11:15

+ 8:17 Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 19:6

+ 8:22 Даниил 4:24, II Тимутәйгә хат 2:25

+ 8:24 Чыгыш 8:8

+ 8:25 Яхъя 4:39

+ 8:26 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 10:4, Рәсүлләр 11:13, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 27:23

* 8:27 Сарай хезмәтчесе – грек телендәге төп нөсхәдә бу сүзнең беренче мәгънәсе евнух, печелгән кеше. Ул вакытларда сарай хезмәтчеләре булып, гадәттә, печелгән кешеләр хезмәт иткәннәр.

* 8:27 Кәндәки – Хәбәшстан патшабикәләрен шулай атаганнар.

+ 8:27 Иремия 38:7

+ 8:29 Рәсүлләр 10:19

+ 8:31 Римлыларга хат 10:14

* 8:32-33 Карагыз: «Ишагыйя», 53:7-8.

+ 8:33 Ишагыйя 53:7-8

+ 8:35 Лүк 24:27

* 8:37 Иң борынгы кулъязмаларда бу аять юк.

+ 8:39 IV Патшалар 2:16, Яхәзкыл 3:12, Яхәзкыл 8:3

+ 8:40 Ешуа 13:3

+ 9:1 Рәсүлләр 8:3, Яхъя 16:2

+ 9:3 Рәсүлләр 22:6-11, Рәсүлләр 26:12-18

+ 9:7 Даниил 10:7

+ 9:10 Рәсүлләр 22:12, Яратылыш 22:1

+ 9:11 Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 22:3

+ 9:15 Римлыларга хат 1:5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, I Тимутәйгә хат 2:7, Иремия 1:4-5

+ 9:16 Рәсүлләр 20:23, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 9:17 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:6

+ 9:19 Гәләтиялеләргә хат 1:17

+ 9:21 Гәләтиялеләргә хат 1:13, Гәләтиялеләргә хат 1:23

+ 9:22 I Тимутәйгә хат 1:12, Рәсүлләр 18:28

+ 9:23 Рәсүлләр 20:3, Рәсүлләр 23:30

+ 9:25 Ешуа 2:15, I Патшалар 19:12, II Көринтлеләргә хат 11:32-33

+ 9:27 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9, I Көринтлеләргә хат 9:6, Гәләтиялеләргә хат 1:18-19

+ 9:29 Рәсүлләр 6:1

+ 9:30 Рәсүлләр 11:25

+ 9:34 Рәсүлләр 3:6

* 9:36 Доркәс – арамей телендә «Табита», грек телендә «Доркәс» дигән исемнәр «кыр кәҗәсе» дигәнне аңлата.

+ 9:36 Ешуа 19:46, Яхъя 13:14, I Тимутәйгә хат 2:10, I Тимутәйгә хат 5:10

+ 9:40 Маттай 9:25, Рәсүлләр 28:8, Ягъкубтан хат 5:16

+ 9:41 Марк 1:31, Марк 5:41, Марк 9:27, Рәсүлләр 3:7

+ 10:2 Маттай 8:10, Лүк 7:4-5

+ 10:3 Рәсүлләр 3:1

+ 10:4 Рәсүлләр 8:26, Ачылыш 8:4

+ 10:6 Рәсүлләр 9:43

+ 10:9 Рәсүлләр 11:5-14

+ 10:14 Левиләр 11:2, Канун 14:3, Яхәзкыл 4:14

+ 10:15 Марк 7:15-16, Римлыларга хат 14:14, I Тимутәйгә хат 4:4, Титуска хат 1:15

+ 10:19 Рәсүлләр 8:29

+ 10:22 Лүк 7:4-5

+ 10:25 Даниил 2:46, Рәсүлләр 16:29

+ 10:26 Ачылыш 19:10, Ачылыш 22:8-9

+ 10:28 Яхъя 4:9, Яхъя 18:28

+ 10:34 Канун 10:17, Римлыларга хат 2:11, Римлыларга хат 10:12

+ 10:35 Ишагыйя 64:5, Римлыларга хат 10:12

+ 10:36 Ишагыйя 52:7

+ 10:37 Марк 1:14

+ 10:38 Маттай 3:16, Яхъя 1:32-33, Маттай 4:24, Лүк 13:16

+ 10:42 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 17:31, I Петердән хат 4:5, II Тимутәйгә хат 4:1

+ 10:43 Лүк 24:27, Римлыларга хат 3:21

+ 10:46 Марк 16:17, I Көринтлеләргә хат 12:10

+ 10:47 Рәсүлләр 2:4

+ 10:48 Рәсүлләр 2:38

+ 11:2 Рәсүлләр 15:1, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 11:3 Лүк 15:2, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 11:5 Рәсүлләр 10:9-32

+ 11:9 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:15

+ 11:12 Рәсүлләр 15:9

+ 11:13 Рәсүлләр 8:26

+ 11:15 Рәсүлләр 10:44

+ 11:16 Рәсүлләр 1:5

+ 11:17 Рәсүлләр 2:38

+ 11:19 Рәсүлләр 8:1

+ 11:22 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:1

+ 11:24 Рәсүлләр 6:5

+ 11:25 Рәсүлләр 9:30

+ 11:27 Рәсүлләр 13:1, Рәсүлләр 15:32

* 11:28 Клавдий – 41-54 нче елларда Рим императоры.

+ 11:28 Рәсүлләр 21:10, Маттай 24:7, Рәсүлләр 18:2

* 12:1 Һируд патша – Яһүдия һәм Самареянең патшасы Һируд Әгрип I, Бөек Һирудның оныгы.

+ 12:2 Лүк 5:10, Марк 10:39

+ 12:3 Чыгыш 12:15

+ 12:4 Лүк 22:33

+ 12:5 II Көринтлеләргә хат 1:11, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 12:7 Рәсүлләр 8:26, Рәсүлләр 16:26

+ 12:10 Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 16:26

+ 12:11 Зәбур 33:7, Зәбур 90:11, II Көринтлеләргә хат 1:10

+ 12:12 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 15:37, I Петердән хат 5:13, Көлессәйлеләргә хат 4:10, II Тимутәйгә хат 4:11, Филимунга хат 1:24

+ 12:15 Маттай 18:10-11, Гыйбриләргә хат 1:14

+ 12:17 Рәсүлләр 15:13, Рәсүлләр 21:18, Ягъкубтан хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 12:23 Даниил 5:23, Ачылыш 16:9, II Патшалар 24:16, IV Патшалар 19:35

+ 12:24 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 19:20

+ 12:25 Рәсүлләр 11:29-30, Рәсүлләр 12:12

+ 13:1 Рәсүлләр 11:27, Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 11:22, Лүк 3:1

+ 13:2 Лүк 2:37, Римлыларга хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:15

+ 13:5 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 13:6 Маттай 7:15

+ 13:9 Рәсүлләр 4:8, Рәсүлләр 6:10

+ 13:13 Рәсүлләр 15:38

+ 13:15 Лүк 8:41, Рәсүлләр 18:8

* 13:17 Карагыз: «Чыгыш», 6:6.

+ 13:17 Чыгыш 1:7, Чыгыш 12:51

+ 13:18 Чыгыш 16:35, Зәбур 94:10, Канун 9:7

+ 13:19 Канун 7:1, Ешуа 14:1, Хөкемчеләр 2:16, Хөкемчеләр 3:9, I Патшалар 12:11

* 13:20 Карагыз: «Хөкемчеләр», 2:16.

+ 13:21 I Патшалар 8:5, I Патшалар 9:1, I Патшалар 10:1, I Патшалар 13:1

* 13:22 Карагыз: «I Патшалар», 13:14; 16:13.

+ 13:22 I Патшалар 15:23, I Патшалар 13:14, Зәбур 88:20-21, Ишагыйя 44:28

+ 13:24 Лүк 3:3

+ 13:25 Лүк 3:16, Яхъя 1:20, Яхъя 1:27

+ 13:27 Рәсүлләр 3:17, Лүк 24:26-27

+ 13:28 Лүк 23:23

+ 13:29 Лүк 23:53

+ 13:30 Лүк 24:6

+ 13:31 Рәсүлләр 1:3, Лүк 24:48

* 13:32-33 Патша итеп сайланып, май сөртелгән кешене Аллаһы, ата кеше үз углын яраткандай, якын күрә. Шундый мөнәсәбәт бу өлештә Гайсәгә карый. («Зәбур», 2 нче мәдхия.)

+ 13:32 Зәбур 2:7, Гыйбриләргә хат 1:5, Гыйбриләргә хат 5:5

* 13:34 Карагыз: «Ишагыйя», 55:3.

+ 13:34 Римлыларга хат 6:9, Ишагыйя 55:3

* 13:35 Карагыз: «Зәбур», 15:10.

+ 13:35 Зәбур 15:10, Рәсүлләр 2:27

+ 13:36 III Патшалар 2:10, Рәсүлләр 2:29

+ 13:38 Маттай 1:21, I Яхъядан хат 2:12

+ 13:39 Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Ишагыйя 53:11, Римлыларга хат 3:28

+ 13:40 Хабаккук 1:5

* 13:41 Карагыз: «Хабаккук», 1:5.

+ 13:43 Рәсүлләр 2:11, Рәсүлләр 6:5

+ 13:45 Рәсүлләр 5:17

+ 13:46 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19, Маттай 10:11, Маттай 22:8, Ачылыш 3:4, Марк 12:9, Рәсүлләр 18:6

* 13:47 Карагыз: «Ишагыйя», 49:6.

+ 13:47 Ишагыйя 49:6, Рәсүлләр 26:23

+ 13:50 I Тессалуникәлеләргә хат 2:15

+ 13:51 Маттай 10:14, Марк 6:11, Лүк 9:5

+ 13:52 Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 4:31

+ 14:1 Рәсүлләр 13:5

+ 14:3 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 14:4 Маттай 10:34, Лүк 12:51

+ 14:6 Маттай 10:23

+ 14:8 Рәсүлләр 3:2

+ 14:9 Маттай 9:2

+ 14:10 Ишагыйя 35:6, Рәсүлләр 3:8

+ 14:11 Рәсүлләр 28:6

* 14:12 …Зевс …Гермес… – Греклар мифологиясендә Зевс – иң бөек илаһ, ә Гермес тел остасы дип саналган.

* 14:13 Каһин – мәҗүсиләрдә дин башлыгы.

+ 14:13 Даниил 2:46

+ 14:14 Саннар 14:6, Марк 14:63

+ 14:15 Чыгыш 20:11, I Тессалуникәлеләргә хат 1:9

+ 14:16 Михә 4:5

+ 14:17 Левиләр 26:4, Маттай 5:45, Зәбур 103:15

+ 14:19 II Көринтлеләргә хат 11:25

+ 14:22 Көлессәйлеләргә хат 1:23, Яхъя 15:20, I Петердән хат 2:21, I Петердән хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3, II Тимутәйгә хат 3:12

+ 14:23 Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 20:32

+ 14:26 Рәсүлләр 13:3

+ 15:1 Левиләр 12:3

+ 15:2 Гәләтиялеләргә хат 5:2

+ 15:7 Рәсүлләр 10:20

+ 15:8 III Патшалар 8:39, I Елъязма 28:9, II Елъязма 6:30, Рәсүлләр 1:24, Рәсүлләр 10:44, Рәсүлләр 10:47

+ 15:9 Рәсүлләр 11:12, Зәбур 50:12

+ 15:10 Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 15:11 Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 2:11, Титуска хат 3:7

+ 15:13 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубтан хат 1:1, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 15:17 Амос 9:11-12

* 15:16-18 Карагыз: «Амос», 9:11-12.

+ 15:20 Даниил 1:8, I Көринтлеләргә хат 8:1, I Көринтлеләргә хат 10:19-20, Ачылыш 2:14, Левиләр 3:17, Левиләр 17:14, Канун 12:23-24

+ 15:22 I Петердән хат 5:12, II Көринтлеләргә хат 1:19, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1

+ 15:24 Гәләтиялеләргә хат 1:7, Гәләтиялеләргә хат 5:10

+ 15:28 Рәсүлләр 15:20

+ 15:32 Рәсүлләр 11:27

* 15:34 Берничә кулъязмада бу җөмлә юк.

+ 15:35 Рәсүлләр 13:1

+ 15:37 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 13:5, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 15:38 Рәсүлләр 13:13

+ 15:40 Рәсүлләр 15:32

+ 16:1 Римлыларга хат 16:21, I Көринтлеләргә хат 4:17, Филиппуйлыларга хат 2:19, Көлессәйлеләргә хат 1:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:2, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1, I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 16:3 I Көринтлеләргә хат 9:20, Гәләтиялеләргә хат 2:3

+ 16:4 Рәсүлләр 15:28-29

+ 16:5 Рәсүлләр 6:7

+ 16:6 Рәсүлләр 18:23

+ 16:7 Филиппуйлыларга хат 1:19

+ 16:8 Рәсүлләр 20:5, II Көринтлеләргә хат 2:12, II Тимутәйгә хат 4:13

* 16:12 …Рим хакимлегендәге Филиппуй шәһәренә… – Грек телендә «Рим колониясе» дигән сүзләр белән бирелгән. Филиппуй шәһәренең Рим императорыннан кабул итеп алынган үзидарә хокуклары булган, шәһәр Рим кануннары буенча яшәгән. Шундый колониягә күп римлылар күчеп килә торган булганнар.

+ 16:12 Филиппуйлыларга хат 1:1

+ 16:14 Лүк 24:45

+ 16:15 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:33-34

+ 16:17 Даниил 3:26

+ 16:18 Марк 9:38

+ 16:21 Эзра 4:13, Эстер 3:8

+ 16:22 II Көринтлеләргә хат 6:4-5, II Көринтлеләргә хат 11:23-25

+ 16:24 Иремия 20:2, Иремия 29:26, I Тессалуникәлеләргә хат 2:2

+ 16:25 Зәбур 41:9, Зәбур 118:62

+ 16:26 Рәсүлләр 4:31, Рәсүлләр 5:19, Рәсүлләр 12:7, Рәсүлләр 12:10

+ 16:27 III Патшалар 20:39, Рәсүлләр 12:19

+ 16:29 Даниил 2:46, Рәсүлләр 10:25

+ 16:30 Лүк 3:10, Рәсүлләр 2:37

+ 16:31 Марк 16:16, Римлыларга хат 10:9

+ 16:33 Рәсүлләр 11:14, Рәсүлләр 16:15

+ 16:34 Яхъя 4:53, Рәсүлләр 18:8

+ 16:37 Рәсүлләр 22:25

+ 16:39 Маттай 8:34

+ 16:40 Рәсүлләр 16:14

+ 17:1 Филиппуйлыларга хат 4:16

+ 17:2 Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 14:1

+ 17:3 Лүк 24:26-27

+ 17:5 I Тессалуникәлеләргә хат 2:14-16

+ 17:7 Лүк 23:2

+ 17:16 II Петердән хат 2:8

* 17:19 Арейпәг – Афина шәһәре урнашкан калкулыкларның берсендә – Арес калкулыгында (грекча «Арейос Пагос») җыела торган хөкем итү шурасын шулай дип атаганнар.

+ 17:19 Марк 1:27

+ 17:24 Ишагыйя 42:5, Маттай 11:25, III Патшалар 8:27, Рәсүлләр 7:48

+ 17:25 Зәбур 49:8-12, Яратылыш 2:7, Әюб 33:4

+ 17:26 Яратылыш 3:20, Канун 32:8

+ 17:28 Саннар 16:22, Әюб 12:10

+ 17:29 Ишагыйя 40:18-19, Ишагыйя 46:5

+ 17:30 I Петердән хат 1:14, Римлыларга хат 3:25-26, Эфеслеләргә хат 4:18

+ 17:31 Маттай 12:36, Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, I Петердән хат 4:5

+ 18:2 Римлыларга хат 16:3, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19, Рәсүлләр 11:28

+ 18:4 Рәсүлләр 13:5

+ 18:5 I Тессалуникәлеләргә хат 3:6

+ 18:6 Яхәзкыл 18:13, Яхәзкыл 33:4, Рәсүлләр 13:46

+ 18:8 Лүк 8:41, Рәсүлләр 13:15, I Көринтлеләргә хат 1:14, Яхъя 4:53, Рәсүлләр 16:34

+ 18:15 Рәсүлләр 23:29

+ 18:18 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:1, Саннар 6:5, Саннар 6:9

+ 18:19 Рәсүлләр 19:1, Рәсүлләр 20:16

+ 18:21 Ягъкубтан хат 4:15

+ 18:23 Рәсүлләр 16:6

+ 18:24 Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 16:12, Титуска хат 3:13

+ 18:25 Лүк 3:3, Рәсүлләр 19:3

+ 18:26 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 18:27 I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 3:1

+ 18:28 Рәсүлләр 9:22

+ 19:1 Рәсүлләр 18:21

+ 19:3 Рәсүлләр 18:25

+ 19:4 Лүк 3:3, Яхъя 1:7

+ 19:5 Маттай 28:19, Рәсүлләр 8:16

+ 19:6 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 9:17, Рәсүлләр 10:46

+ 19:8 Рәсүлләр 4:30, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 19:12 Рәсүлләр 5:15

+ 19:13 Маттай 12:27, Марк 9:38, Лүк 9:49

+ 19:15 Лүк 4:34, Ягъкубтан хат 2:19

+ 19:18 Марк 1:5, Ягъкубтан хат 5:16

+ 19:20 Рәсүлләр 6:7, Рәсүлләр 12:24

+ 19:21 Римлыларга хат 15:26, I Көринтлеләргә хат 16:5, Римлыларга хат 15:23-24

+ 19:22 Рәсүлләр 16:1

+ 19:26 Ишагыйя 44:10-20, Иремия 10:3-6

+ 19:29 Рәсүлләр 19:29, Көлессәйлеләргә хат 4:10, Филимунга хат 1:24

* 19:38 Шикаять – кешенең гаебен күрсәткән сүз яки әләк.

+ 20:1 Рәсүлләр 19:21

+ 20:3 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 23:30

+ 20:4 Рәсүлләр 19:29, Эфеслеләргә хат 6:21, Көлессәйлеләргә хат 4:7, II Тимутәйгә хат 4:12, II Тимутәйгә хат 4:20, Титуска хат 3:12

+ 20:5 Рәсүлләр 16:8

+ 20:6 Чыгыш 12:15, Рәсүлләр 12:3

+ 20:7 I Көринтлеләргә хат 16:2, Ачылыш 1:10

+ 20:9 IV Патшалар 1:2

+ 20:10 III Патшалар 17:21, IV Патшалар 4:34

+ 20:16 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Левиләр 23:15, Канун 16:9, Рәсүлләр 2:1

+ 20:18 Рәсүлләр 18:19, I Тессалуникәлеләргә хат 1:5

+ 20:23 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 21:33

+ 20:24 II Тимутәйгә хат 4:7

+ 20:26 Канун 8:19

+ 20:28 Яхъя 21:16-17, I Петердән хат 5:2, I Петердән хат 1:18-19

+ 20:29 Маттай 7:15, Яхъя 10:12

+ 20:30 II Петердән хат 2:1, II Көринтлеләргә хат 11:13, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 20:31 Марк 14:38

+ 20:32 Рәсүлләр 14:23, I Петердән хат 1:4

+ 20:33 I Патшалар 12:3, II Көринтлеләргә хат 7:2

+ 20:34 Рәсүлләр 18:3

+ 20:35 Маттай 10:8

+ 20:36 Рәсүлләр 21:5

+ 21:4 Рәсүлләр 20:23

+ 21:5 Рәсүлләр 20:36

* 21:8 Бу турыда 6:1-6 нчы аятьләрдән укыгыз.

+ 21:8 Рәсүлләр 6:5, Рәсүлләр 8:5

+ 21:9 IV Патшалар 22:14, Лүк 2:36, Рәсүлләр 2:17-18

+ 21:10 Рәсүлләр 11:28

+ 21:11 III Патшалар 11:30, Иремия 27:2

+ 21:12 Маттай 16:21-23

+ 21:13 Рәсүлләр 20:24, Филиппуйлыларга хат 2:17

+ 21:18 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубтан хат 1:1

+ 21:20 Римлыларга хат 10:2

+ 21:21 Римлыларга хат 2:28-29, I Көринтлеләргә хат 7:19

+ 21:23 Саннар 6:2-5, Саннар 6:13

+ 21:24 Рәсүлләр 18:18

+ 21:25 Рәсүлләр 15:29

+ 21:26 Саннар 6:9-12

+ 21:28 Рәсүлләр 6:13, Яхәзкыл 44:7

+ 21:29 Рәсүлләр 20:4

+ 21:33 Рәсүлләр 20:23, Рәсүлләр 21:11

+ 21:34 Рәсүлләр 19:32

+ 21:39 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 22:3

+ 22:3 Рәсүлләр 9:11, Рәсүлләр 21:39, Рәсүлләр 5:34, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 22:4 Рәсүлләр 8:3

+ 22:5 Рәсүлләр 9:1-2

+ 22:6 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 26:12-18

+ 22:12 Рәсүлләр 9:17

+ 22:15 Рәсүлләр 9:15

+ 22:16 Рәсүлләр 9:18

+ 22:17 Рәсүлләр 9:26

+ 22:20 Рәсүлләр 7:58

* 22:23 Югарыга тузан ыргыттылар – яһүдиләрдә каты ачулануны белдерү өчен кулланылган хәрәкәт.

+ 22:25 Рәсүлләр 16:37

+ 23:1 I Көринтлеләргә хат 4:4, II Көринтлеләргә хат 1:12, II Тимутәйгә хат 1:3, Гыйбриләргә хат 13:18

+ 23:2 Рәсүлләр 24:1, III Патшалар 12:24

+ 23:3 Канун 25:1-2

+ 23:4 Яхъя 18:22

* 23:5 Карагыз: «Чыгыш», 22:28.

+ 23:5 Чыгыш 22:28

+ 23:6 Рәсүлләр 4:1, Филиппуйлыларга хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 15:13

+ 23:8 Маттай 22:23, Лүк 20:27

+ 23:9 Яхъя 12:29

+ 23:11 Рәсүлләр 27:23

+ 23:24 Рәсүлләр 24:3, Рәсүлләр 25:14

+ 23:27 Рәсүлләр 21:32-33, Рәсүлләр 22:27

+ 23:28 Рәсүлләр 22:30

+ 23:29 Рәсүлләр 18:15

+ 23:30 Рәсүлләр 9:23, Рәсүлләр 20:3

+ 23:34 Рәсүлләр 21:39

+ 24:1 Рәсүлләр 23:2

* 24:5 Мәзһәб – дини төркем.

+ 24:5 Лүк 23:2

+ 24:6 Рәсүлләр 21:27-29

* 24:6-8 Кайбер кулъязмаларда җәяләр эчендәге өлеш тә бар.

+ 24:15 Даниил 12:2, Ачылыш 20:6, Ачылыш 20:13

+ 24:16 Рәсүлләр 23:1, Гыйбриләргә хат 13:18

+ 24:17 Римлыларга хат 15:25-28, I Көринтлеләргә хат 16:1, Гәләтиялеләргә хат 2:10

+ 24:18 Рәсүлләр 21:26

+ 24:21 Рәсүлләр 23:6

+ 24:25 Рәсүлләр 17:32

+ 25:3 Рәсүлләр 23:12

+ 25:10 Римлыларга хат 13:1

* 25:11 Кайсарга мөрәҗәгать итәргә… – Хөкемгә тартылган Рим гражданы куллана алган иң югары мөмкинлек кайсарга мөрәҗәгать итү булган.

+ 25:12 Рәсүлләр 23:11

+ 25:19 Рәсүлләр 18:15, Рәсүлләр 23:29

+ 25:24 Рәсүлләр 22:22

+ 25:25 Лүк 23:14, Рәсүлләр 23:29

+ 26:1 Зәбур 118:46, Маттай 10:18, Рәсүлләр 9:15

+ 26:4 Гәләтиялеләргә хат 1:13

+ 26:5 Рәсүлләр 23:6, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 26:7 Маттай 19:28, Ягъкубтан хат 1:1

+ 26:8 I Көринтлеләргә хат 5:12

+ 26:9 Яхъя 16:2, I Тимутәйгә хат 1:13

+ 26:10 Рәсүлләр 8:3

+ 26:11 Рәсүлләр 9:1

+ 26:12 Рәсүлләр 9:3-6, Рәсүлләр 22:6-11

+ 26:18 Ишагыйя 35:5, Ишагыйя 42:7, Гыйбриләргә хат 2:14-15

+ 26:20 Рәсүлләр 9:20

+ 26:21 Рәсүлләр 21:27, Рәсүлләр 21:30

+ 26:23 I Көринтлеләргә хат 15:20, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Ачылыш 1:5, Ишагыйя 42:6, Ишагыйя 49:6, Рәсүлләр 13:47

+ 26:29 Рәсүлләр 21:33

+ 26:31 Рәсүлләр 23:29

+ 26:32 Рәсүлләр 25:12

+ 27:1 Рәсүлләр 25:12

+ 27:2 Рәсүлләр 19:29

+ 27:6 Рәсүлләр 28:11

+ 27:14 Марк 4:37

+ 27:18 Юныс 1:5

+ 27:23 Рәсүлләр 8:26

+ 27:24 Рәсүлләр 23:11

+ 27:26 Рәсүлләр 28:1

* 27:28 …егерме сажин чамасы… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: егерме оргуя; оргуя – озынлык үлчәү берәмлеге, 1,8 м чамасы.

+ 27:34 I Патшалар 14:45, II Патшалар 14:11, III Патшалар 1:52, Лүк 21:18

+ 27:35 Маттай 15:36

+ 27:43 Рәсүлләр 27:3

+ 28:5 Зәбур 90:13, Марк 16:18, Лүк 10:19

+ 28:6 Рәсүлләр 14:11

+ 28:8 Рәсүлләр 9:40, Ягъкубтан хат 5:16

* 28:11 Күк игезәкләре – греклар мифологиясендә диңгезчеләрне саклый торган ике илаһ.

+ 28:11 Рәсүлләр 27:6

+ 28:18 Рәсүлләр 23:29, Рәсүлләр 26:31-32

+ 28:23 Лүк 24:27

+ 28:25 Маттай 15:7

* 28:26-27 Карагыз: «Ишагыйя», 6:9-10.

+ 28:27 Ишагыйя 6:9-10, Маттай 13:15, Марк 4:12, Яхъя 12:40

+ 28:28 Ишагыйя 40:5, Лүк 3:6

* 28:29 Бу аять иң борынгы кулъязмаларда юк.

+ 28:31 Рәсүлләр 4:29, Эфеслеләргә хат 6:19

* 1:1 Унике ыруг – дөньяга таралган мәсихче яһүдиләр яисә дөньядагы барлык мәсихчеләр.

+ 1:1 Маттай 13:55, Рәсүлләр 12:17, Рәсүлләр 15:13, Рәсүлләр 21:18, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Гәләтиялеләргә хат 2:9, Лүк 22:30, Яхъя 7:35, Рәсүлләр 26:7, I Петердән хат 1:1

+ 1:2 Маттай 5:11-12, I Петердән хат 1:6-7

+ 1:3 Римлыларга хат 5:3

+ 1:4 II Петердән хат 1:6, Маттай 5:48

+ 1:5 III Патшалар 3:9-12, Гыйбрәтле сүзләр 2:3-6

+ 1:6 Маттай 21:21, Марк 11:24

+ 1:7 Ягъкубтан хат 4:8

+ 1:9 Иремия 9:23-24, I Көринтлеләргә хат 1:31, II Көринтлеләргә хат 10:17

+ 1:11 Ишагыйя 40:7, I Петердән хат 1:24

+ 1:12 Маттай 10:22, Марк 13:13, Ягъкубтан хат 5:11, II Тимутәйгә хат 4:8, Ачылыш 2:10

+ 1:15 Әюб 15:35, Зәбур 7:15, Ишагыйя 59:4, Римлыларга хат 5:12, Римлыларга хат 6:23

+ 1:16 Марк 13:5, I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

* 1:17 …борылып, караңгылык тудырмый. – Монда Аллаһы Тәгаләнең үзгәрешсез булуы, күк җисемнәренең торышларын үзгәртеп, караңгылык булдырулары һәм башка күренешкә керүләре белән капма-каршы куела.

+ 1:17 Яратылыш 1:16, Малахи 3:6, I Яхъядан хат 1:5

+ 1:18 Иремия 2:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13, Ачылыш 14:4, Яхъя 1:13

+ 1:19 Гыйбрәтле сүзләр 10:19, Гыйбрәтле сүзләр 14:29, Вәгазьче 7:9

+ 1:21 Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 1:22 Лүк 11:28, Яхъя 13:17, I Яхъядан хат 3:18, Римлыларга хат 2:13

+ 1:25 Ягъкубтан хат 2:12, Лүк 11:28

+ 1:26 Зәбур 38:2, Ягъкубтан хат 3:2-3

+ 1:27 Әюб 31:17-18, Ишагыйя 1:17, Маттай 25:36, II Петердән хат 3:14, I Яхъядан хат 5:18, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 2:1 Канун 1:17, Канун 16:19, Маттай 22:16, Лүк 20:21, Римлыларга хат 2:11

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 1:27-28, II Көринтлеләргә хат 8:9, Ачылыш 2:9

* 2:8 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 2:8 Левиләр 19:18

+ 2:9 Чыгыш 23:2-3, Левиләр 19:15, Канун 1:17

+ 2:10 Маттай 5:19, Гәләтиялеләргә хат 3:10

* 2:11 Карагыз: «Чыгыш», 20:14; «Канун», 5:18.

* 2:11 Карагыз: «Чыгыш», 20:13; «Канун», 5:17.

+ 2:11 Чыгыш 20:13-14

+ 2:12 Ягъкубтан хат 1:25

+ 2:13 Маттай 6:15, Маттай 18:35, Лүк 6:37

+ 2:16 Канун 15:7, Гыйбрәтле сүзләр 21:13, Ишагыйя 58:7, Маттай 25:35, Лүк 3:11, I Яхъядан хат 3:17-18

+ 2:18 Маттай 7:16, Гәләтиялеләргә хат 5:6

+ 2:19 Канун 6:4, Маттай 8:29, Марк 1:24, Марк 5:7, Рәсүлләр 16:17, Рәсүлләр 19:15

+ 2:21 Яратылыш 22

+ 2:22 Гыйбриләргә хат 11:17-18

* 2:23 Карагыз: «Яратылыш», 15:6.

* 2:23 Карагыз: «II Елъязма», 20:7; «Ишагыйя», 41:8.

+ 2:23 Яратылыш 15:6, Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:6, II Елъязма 20:7, Ишагыйя 41:8

* 2:25 Карагыз: «Ешуа», 6:22-25.

+ 2:25 Ешуа 2:1, Ешуа 2:16, Ешуа 6:24

+ 3:1 Маттай 23:8

+ 3:2 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, I Яхъядан хат 1:8-10, Римлыларга хат 3:23, Зәбур 38:2, Ягъкубтан хат 1:26

+ 3:3 Зәбур 31:9, Гыйбрәтле сүзләр 26:3

+ 3:6 Маттай 12:34, Маттай 15:18, Гыйбрәтле сүзләр 16:27

+ 3:8 Зәбур 119:2, Зәбур 139:4

+ 3:9 Яратылыш 1:26

+ 3:13 Ягъкубтан хат 2:18

+ 3:15 I Тимутәйгә хат 4:1, Ачылыш 2:24

+ 3:18 Маттай 5:9, Гәләтиялеләргә хат 6:8

+ 4:1 I Петердән хат 2:11

+ 4:3 Гыйбрәтле сүзләр 10:3

+ 4:4 Иремия 3:8, Иремия 31:22, Яхәзкыл 16:32, Һошея 5:7, Яхъя 15:19, I Яхъядан хат 2:15, Римлыларга хат 8:7

* 4:5 Аллаһы безгә салган рухны, көнләп, бик нык ашкынып тели – Бу сүзләрне «Аллаһы безгә салган рухта көчле теләкләр бар» дип тә аңларга мөмкин.

+ 4:5 I Көринтлеләргә хат 6:19

* 4:6 Карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 3:34.

+ 4:6 Гыйбрәтле сүзләр 3:34, I Петердән хат 5:5

+ 4:7 I Петердән хат 5:8-9, Эфеслеләргә хат 4:27

+ 4:8 II Елъязма 15:2, Зәбур 72:28, Ягъкубтан хат 1:7-8, Зәбур 50:4, Ишагыйя 1:16, Иремия 4:14

+ 4:10 Ишагыйя 57:15

+ 4:11 Римлыларга хат 14:4, Римлыларга хат 14:10

+ 4:12 Ягъкубтан хат 5:9, Лүк 12:5, Маттай 7:1

+ 4:14 Гыйбрәтле сүзләр 27:1, Лүк 12:18-20, Зәбур 101:4

+ 4:15 Рәсүлләр 18:21

+ 4:17 Яхъя 9:41

+ 5:1 Амос 6:1, Лүк 6:24

+ 5:2 Әюб 13:28, Ишагыйя 50:9, Маттай 6:19-20

+ 5:3 Римлыларга хат 2:5

+ 5:4 Левиләр 19:13, Канун 24:14-15, Канун 24:15, Ишагыйя 5:9

+ 5:5 Иремия 12:3

+ 5:7 Канун 11:14

+ 5:8 I Петердән хат 4:7

+ 5:9 Маттай 7:1, Ягъкубтан хат 4:12

+ 5:10 Маттай 5:12, Маттай 23:34, Рәсүлләр 7:52, Гыйбриләргә хат 11:32-38

* 5:11 Карагыз: «Чыгыш», 34:6-7; «Әюб», 1:21-22; «Зәбур», 102:8.

+ 5:11 Маттай 10:22, Марк 13:13, Ягъкубтан хат 1:12, Ачылыш 2:10, Әюб 1:21-22, Әюб 2:10, Әюб 42:10, Чыгыш 34:6

+ 5:12 Маттай 5:34-37

+ 5:13 I Көринтлеләргә хат 14:15, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 5:14 Марк 6:13

+ 5:15 Әюб 22:30

+ 5:16 Марк 1:5, Рәсүлләр 19:18, Яратылыш 20:17, Саннар 11:2, III Патшалар 13:6, IV Патшалар 4:33-34, Әюб 42:8, Рәсүлләр 9:40, Рәсүлләр 28:8

+ 5:17 III Патшалар 17:1, III Патшалар 18:1, Лүк 4:25

* 5:18 Карагыз: «III Патшалар», 18:41-45.

+ 5:18 III Патшалар 18:42-45

+ 5:19 Гәләтиялеләргә хат 6:1

+ 5:20 Гыйбрәтле сүзләр 10:12, I Петердән хат 4:8

+ 1:1 Маттай 4:18-21, Яхъя 1:40-42, Ягъкубтан хат 1:1

+ 1:2 Гыйбриләргә хат 12:24, Даниил 3:31, II Петердән хат 1:2, Яһүдәдән хат 1:2

+ 1:3 II Көринтлеләргә хат 1:3, Эфеслеләргә хат 1:3, I Петердән хат 3:21, Яхъя 3:3, Титуска хат 3:5

+ 1:4 Маттай 6:20, Маттай 19:21, Көлессәйлеләргә хат 1:5

+ 1:5 Эфеслеләргә хат 2:8

+ 1:6 Маттай 5:11-12, Ягъкубтан хат 1:2-3

+ 1:7 Әюб 23:10, Зәбур 65:10, I Көринтлеләргә хат 3:13, Римлыларга хат 2:10

+ 1:8 Яхъя 20:29

+ 1:10 II Петердән хат 1:19

+ 1:11 Римлыларга хат 8:9, Лүк 24:26

+ 1:12 Рәсүлләр 2:2-4

+ 1:13 Марк 13:33-34, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6

+ 1:14 Рәсүлләр 17:30, Эфеслеләргә хат 4:18-19, Римлыларга хат 12:2, Титуска хат 3:3

+ 1:15 I Яхъядан хат 3:3, II Петердән хат 3:11

* 1:16 Карагыз: «Левиләр», 19:2.

+ 1:16 Левиләр 11:44, Левиләр 19:2

+ 1:17 Канун 10:17, Чыгыш 4:22, Иремия 31:9, II Көринтлеләргә хат 6:18

+ 1:18 Чыгыш 12:3, Левиләр 1:10, Ишагыйя 53:7, Яхъя 1:29, Рәсүлләр 20:28, Гыйбриләргә хат 9:14

+ 1:20 Гыйбриләргә хат 1:2

+ 1:22 Яхъя 13:34, Римлыларга хат 12:9, Гыйбриләргә хат 13:1

+ 1:23 Яхъя 1:13, Гыйбриләргә хат 4:12

* 1:24-25 Карагыз: «Ишагыйя», 40:6-8.

+ 1:25 Ишагыйя 40:6-8, Ягъкубтан хат 1:10-11

+ 2:1 Эфеслеләргә хат 4:31, Көлессәйлеләргә хат 3:8

* 2:2 Пакь рухи сөт – иман итүчеләрнең иманын ныгыту өчен нәсыйхәт, ягъни Раббы сүзе.

+ 2:2 Маттай 18:3, I Көринтлеләргә хат 3:2, Гыйбриләргә хат 5:13

+ 2:3 Зәбур 33:9

+ 2:4 I Көринтлеләргә хат 10:4

+ 2:5 Эфеслеләргә хат 2:20-22, Чыгыш 19:6

* 2:6 Сион – Иерусалим шәһәренең шигъри исеме.

* 2:6 Карагыз: «Ишагыйя», 28:16.

+ 2:6 Ишагыйя 28:16, Римлыларга хат 9:33, Римлыларга хат 10:11

* 2:7 Карагыз: «Зәбур», 117:22.

+ 2:7 Зәбур 117:22, Марк 12:11, Рәсүлләр 4:11

* 2:8 Карагыз: «Ишагыйя», 8:14.

+ 2:8 Ишагыйя 8:14, Римлыларга хат 9:33

* 2:9 Патша-руханилар – бер үк вакытта патшалар да булган руханилар.

* 2:9 Карагыз: «Чыгыш», 19:5-6; «Канун», 7:6.

+ 2:9 Канун 10:15, Чыгыш 19:6, Канун 7:6, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:10, Зәбур 35:10, Яхъя 1:9

+ 2:10 Һошея 1:6, Һошея 1:9, Һошея 2:23, Римлыларга хат 9:25

+ 2:11 Левиләр 25:23, Ягъкубтан хат 4:1, Римлыларга хат 7:23, Римлыларга хат 13:14, Гәләтиялеләргә хат 5:24

+ 2:12 Маттай 5:16, II Көринтлеләргә хат 9:13, Гәләтиялеләргә хат 1:24

+ 2:13 Римлыларга хат 13:1, Титуска хат 3:1

+ 2:14 Римлыларга хат 13:3-4

+ 2:16 Яхъя 8:32, Ягъкубтан хат 1:25, Ягъкубтан хат 2:12, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1, Гәләтиялеләргә хат 5:13, I Көринтлеләргә хат 7:22

+ 2:17 Гыйбрәтле сүзләр 24:21, Римлыларга хат 13:7

+ 2:18 Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 2:19 I Петердән хат 3:14, I Петердән хат 3:17, I Петердән хат 4:16

+ 2:21 Рәсүлләр 14:22, Яхъя 13:15

* 2:22 Карагыз: «Ишагыйя», 53:9.

+ 2:22 Ишагыйя 53:9

+ 2:23 Маттай 5:39, Ишагыйя 53:7, Лүк 23:46

+ 2:24 Римлыларга хат 6:2, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Ишагыйя 53:4-5

+ 2:25 Зәбур 118:176, Ишагыйя 53:6, Иремия 50:6, Яхәзкыл 34:6, Яхәзкыл 34:11, Лүк 15:6

+ 3:1 Яратылыш 3:16, I Көринтлеләргә хат 14:34, Эфеслеләргә хат 5:22, Көлессәйлеләргә хат 3:18, Титуска хат 2:5

+ 3:4 I Тимутәйгә хат 2:9

+ 3:6 Яратылыш 18:12

+ 3:7 Эфеслеләргә хат 5:25, Көлессәйлеләргә хат 3:19

+ 3:8 Римлыларга хат 12:16

+ 3:9 Левиләр 19:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:15, Римлыларга хат 12:17, Маттай 5:44, Римлыларга хат 12:14, I Көринтлеләргә хат 4:12

* 3:10-12 Карагыз: «Зәбур», 33:13-17.

+ 3:12 Зәбур 33:13-17

+ 3:14 Маттай 5:10, I Петердән хат 2:19-20, I Петердән хат 4:14-16, Ишагыйя 8:12

+ 3:15 Ишагыйя 8:13, Көлессәйлеләргә хат 4:6

+ 3:16 I Петердән хат 2:12, Лүк 13:17

+ 3:17 I Петердән хат 2:20

+ 3:18 I Петердән хат 2:21, I Петердән хат 4:1, Гыйбриләргә хат 9:26-28

+ 3:19 Яратылыш 6:3-14, Яратылыш 7:17, II Петердән хат 2:5

* 3:20 Карагыз: «Яратылыш», 6-8 нче бүлекләр.

+ 3:21 Римлыларга хат 6:4, Марк 16:16, I Петердән хат 1:3

+ 3:22 Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Римлыларга хат 8:34, Римлыларга хат 8:38, I Көринтлеләргә хат 15:24, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 4:1 I Петердән хат 3:18, Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 4:2 Римлыларга хат 6:14, Римлыларга хат 14:7-8, II Көринтлеләргә хат 5:15, Титуска хат 2:12

+ 4:4 Эфеслеләргә хат 4:17-19, I Петердән хат 2:12, I Петердән хат 3:16

+ 4:5 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, I Петердән хат 4:5

+ 4:7 Ягъкубтан хат 5:8, I Көринтлеләргә хат 7:29, I Көринтлеләргә хат 7:31, Марк 14:38

+ 4:8 Гыйбрәтле сүзләр 10:12, Ягъкубтан хат 5:20

+ 4:9 Гыйбриләргә хат 13:2

+ 4:10 Римлыларга хат 12:6-8, I Көринтлеләргә хат 7:7, Лүк 12:42-43

+ 4:11 Яхъя 13:31, I Көринтлеләргә хат 10:31, Яһүдәдән хат 1:24-25, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:13

+ 4:12 I Петердән хат 1:7

+ 4:13 Рәсүлләр 5:41, Филиппуйлыларга хат 3:11

+ 4:14 Зәбур 88:51-52, Маттай 5:11

+ 4:16 I Петердән хат 2:19-20

+ 4:17 Римлыларга хат 2:9, Иремия 25:29

* 4:18 Карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 11:31.

+ 4:18 Гыйбрәтле сүзләр 11:31

+ 4:19 Зәбур 30:6, Лүк 23:46

+ 5:1 Лүк 24:48, Римлыларга хат 8:17

+ 5:2 Яхъя 21:16-17, Рәсүлләр 20:28, I Тимутәйгә хат 3:8, Титуска хат 1:7

+ 5:3 Маттай 20:25-26, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 5:4 Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11-15, Вәгазьче 12:12, Яхъя 10:11, Гыйбриләргә хат 13:20, I Көринтлеләргә хат 9:25

* 5:5 Карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 3:34.

+ 5:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:34, Ягъкубтан хат 4:6

+ 5:7 Зәбур 36:5, Маттай 6:25, Филиппуйлыларга хат 4:6

+ 5:8 Марк 13:33-34, I Петердән хат 5:8, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, Әюб 1:6, Әюб 2:2, II Көринтлеләргә хат 2:11, Эфеслеләргә хат 6:11

+ 5:9 Ягъкубтан хат 4:7, Рәсүлләр 14:22, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 5:10 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 5:11 I Петердән хат 4:11

+ 5:12 Рәсүлләр 15:22, Рәсүлләр 15:40, I Тессалуникәлеләргә хат 1:1, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1

+ 5:13 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 13:5, Рәсүлләр 15:37

+ 5:14 Римлыларга хат 16:16

+ 1:1 Маттай 4:18-21, Яхъя 1:40-42, Титуска хат 2:13

+ 1:2 Даниил 3:31, I Петердән хат 1:2, Яһүдәдән хат 1:2

+ 1:4 II Петердән хат 2:18

+ 1:6 Ягъкубтан хат 1:3-4

+ 1:7 I Яхъядан хат 4:16, I Көринтлеләргә хат 13:13, Гыйбриләргә хат 13:1

+ 1:8 Титуска хат 3:14

+ 1:9 I Яхъядан хат 1:7, Эфеслеләргә хат 5:26, Гыйбриләргә хат 9:14

+ 1:10 I Тессалуникәлеләргә хат 1:4

+ 1:11 Көлессәйлеләргә хат 1:13

+ 1:12 Яһүдәдән хат 1:5

+ 1:14 Яхъя 21:18-19, II Тимутәйгә хат 4:6

+ 1:16 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Лүк 9:32, Яхъя 1:14

* 1:17 Карагыз: «Маттай», 17:5.

+ 1:17 Маттай 3:17, Маттай 17:5, Марк 1:11, Марк 9:7, Лүк 9:35, Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, Рәсүлләр 3:13

+ 1:19 I Петердән хат 1:10, Зәбур 118:105, Яхъя 5:35, II Көринтлеләргә хат 4:6

+ 1:21 II Тимутәйгә хат 3:16, II Патшалар 17:13, Нәхәмия 9:30

+ 2:1 Канун 13:1-3, Иремия 14:14, Иремия 23:16, Маттай 7:15, Рәсүлләр 20:30, II Көринтлеләргә хат 11:13, I Тимутәйгә хат 4:1, Яһүдәдән хат 1:4, I Көринтлеләргә хат 6:20, I Көринтлеләргә хат 7:23

+ 2:3 Римлыларга хат 16:18, Көлессәйлеләргә хат 2:4

+ 2:4 Яһүдәдән хат 1:6

* 2:5 Карагыз: «Яратылыш», 6:1-7:24.

+ 2:5 Яратылыш 7:17, I Петердән хат 3:19-20, Яратылыш 7:23

+ 2:6 Яратылыш 19:24

* 2:6-7 Карагыз: «Яратылыш», 19:1-16.

+ 2:7 Яратылыш 19:16

+ 2:8 Зәбур 118:136, Рәсүлләр 17:16

+ 2:9 I Көринтлеләргә хат 10:13, Ачылыш 3:10

+ 2:10 Яһүдәдән хат 1:16, Яһүдәдән хат 1:8-9

+ 2:12 Яһүдәдән хат 1:10

+ 2:15 Саннар 22:5, Саннар 25:1-2, Саннар 31:16, Канун 23:3-6, Яһүдәдән хат 1:11, Ачылыш 2:14

* 2:16 Карагыз: «Саннар», 22 нче бүлек.

+ 2:16 Саннар 22:21-30

+ 2:17 Яһүдәдән хат 1:12-13

+ 2:18 II Петердән хат 1:4

+ 2:19 Гәләтиялеләргә хат 5:13, Яхъя 8:34, Римлыларга хат 6:16-20, Титуска хат 3:3

+ 2:20 Маттай 12:45, Лүк 11:26

+ 2:21 Римлыларга хат 7:12

+ 2:22 Гыйбрәтле сүзләр 26:11

+ 3:1 II Петердән хат 1:13

+ 3:2 Яһүдәдән хат 1:17-18

+ 3:4 Ишагыйя 5:19, Иремия 17:15, Яхәзкыл 12:22

+ 3:5 Яратылыш 1:9, Зәбур 23:2, Зәбур 135:6

+ 3:6 Яратылыш 7:11, Яратылыш 7:21

+ 3:8 Зәбур 89:5

+ 3:9 Хабаккук 2:3, Ишагыйя 30:18, Яхәзкыл 18:23, Яхәзкыл 33:11, Римлыларга хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:4, I Тимутәйгә хат 2:6

+ 3:10 Маттай 24:43, Лүк 12:39, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Зәбур 101:26-27, Ишагыйя 34:4, Ишагыйя 51:6, Марк 13:31

+ 3:11 I Петердән хат 1:15

+ 3:12 Яһүдәдән хат 1:21

+ 3:13 Ишагыйя 65:17, Ишагыйя 66:2, Ачылыш 21:1, Ишагыйя 60:21, Ачылыш 21:27

+ 3:14 Ягъкубтан хат 1:27, I Яхъядан хат 5:18, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 3:15 Римлыларга хат 2:4, Ачылыш 2:21

+ 3:16 Гыйбриләргә хат 5:10

+ 3:18 Эфеслеләргә хат 4:15, Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:19, Римлыларга хат 11:36

+ 1:1 Лүк 24:39, Яхъя 1:14, Яхъя 20:27, II Петердән хат 1:16

+ 1:2 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 5:11, Яхъя 15:27, Яхъя 1:1, Яхъя 1:18

+ 1:3 Яхъя 17:21, I Көринтлеләргә хат 1:9

+ 1:4 Яхъя 15:11

+ 1:5 Яхъя 1:4, Яхъя 8:12, Ягъкубтан хат 1:17

+ 1:6 Яхъя 12:35, II Көринтлеләргә хат 6:16

+ 1:7 Ишагыйя 2:5, Ишагыйя 60:1, Эфеслеләргә хат 1:7, Гыйбриләргә хат 9:14

+ 1:8 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, Ягъкубтан хат 3:2, Римлыларга хат 3:23

+ 1:9 Зәбур 31:5, Зәбур 50:4, Гыйбрәтле сүзләр 28:13

+ 1:10 I Яхъядан хат 5:10, Яхъя 5:38, Яхъя 8:37

+ 2:1 Яхъя 14:26, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә хат 7:25

+ 2:2 Яхъя 1:29, Яхъя 11:52, I Яхъядан хат 4:10, Римлыларга хат 3:25-26

+ 2:3 Яхъя 14:15, Яхъя 15:10, I Яхъядан хат 5:3

+ 2:4 Титуска хат 1:16

+ 2:5 I Яхъядан хат 4:12

+ 2:7 Яхъя 13:34, Левиләр 19:18, II Яхъядан хат 1:5

+ 2:8 Яхъя 13:34, Яхъя 1:9, Яхъя 8:12, Римлыларга хат 13:12, Эфеслеләргә хат 5:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

* 2:9 Имандаш – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: туган. «Туган» һәм «имандаш» мәгънәләреннән тыш, әлеге грек сүзе «нинди дә булса бер кеше» кебек гомумирәк мәгънәдә дә аңлашыла ала.

+ 2:9 I Яхъядан хат 4:20

+ 2:10 Яхъя 11:10

+ 2:12 Рәсүлләр 10:43, Рәсүлләр 13:38

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 6:11, Яхъя 14:7

+ 2:15 Ягъкубтан хат 4:4

+ 2:17 I Көринтлеләргә хат 7:31

* 2:18 Мәсих дошманы – дәҗҗал; Мәсихкә каршы торучы алдакчы затны аңлата.

+ 2:18 Маттай 24:5, I Яхъядан хат 4:3, II Яхъядан хат 1:7, I Тимутәйгә хат 4:1, II Тимутәйгә хат 3:1

+ 2:19 Канун 13:13, Рәсүлләр 20:30, I Көринтлеләргә хат 11:19

* 2:20 …майлаган… – Монда Изге Рухка ия булу күздә тотыладыр. Шулай ук 27 нче аятьне карагыз.

+ 2:20 Яхъя 14:26, Яхъя 16:13, I Көринтлеләргә хат 2:10

+ 2:22 I Яхъядан хат 4:3

+ 2:23 Маттай 10:33

+ 2:24 I Яхъядан хат 3:11

+ 2:26 Марк 13:5, I Яхъядан хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 2:27 Иремия 31:34, Гыйбриләргә хат 8:11

+ 2:28 I Яхъядан хат 3:2, I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

+ 2:29 Маттай 6:1, III Яхъядан хат 1:11

+ 3:1 Яхъя 3:16, Римлыларга хат 5:8, Эфеслеләргә хат 2:4, Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 5:1, Римлыларга хат 8:14, Яхъя 16:3, Яхъя 17:25

+ 3:2 Римлыларга хат 8:15-16, Гәләтиялеләргә хат 3:26, Эфеслеләргә хат 1:5, Римлыларга хат 8:29, II Көринтлеләргә хат 3:18, Филиппуйлыларга хат 3:21, Әюб 19:26, Зәбур 16:15, I Көринтлеләргә хат 13:12, Ачылыш 22:4

+ 3:3 II Көринтлеләргә хат 7:1

+ 3:5 Яхъя 1:29, Гыйбриләргә хат 9:26, I Петердән хат 2:22, II Көринтлеләргә хат 5:21, Гыйбриләргә хат 4:15

+ 3:6 III Яхъядан хат 1:11

+ 3:7 Марк 13:5, I Яхъядан хат 2:26, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 3:8 Яхъя 8:44, Гыйбриләргә хат 2:14

+ 3:9 Зәбур 118:3, I Яхъядан хат 5:18

+ 3:10 I Яхъядан хат 4:8, I Яхъядан хат 4:20

+ 3:11 Левиләр 19:18, Яхъя 13:34, I Яхъядан хат 1:5, I Яхъядан хат 2:24, II Яхъядан хат 1:5

* 3:12 Кабил – Адәм һәм Һаваның беренче углы. Ул үзенең Һабил исемле энесен үтергән. (Карагыз: «Яратылыш», 4 нче бүлек.)

+ 3:12 Яхъя 8:44, Яратылыш 4:3-8, Яһүдәдән хат 1:11, Гыйбриләргә хат 11:4

+ 3:13 Марк 13:13, Яхъя 7:7, Яхъя 15:18

+ 3:14 Яхъя 5:24

+ 3:15 Маттай 5:22, Ачылыш 21:8

+ 3:16 Яхъя 10:11, Яхъя 15:13

+ 3:17 Канун 15:7, Гыйбрәтле сүзләр 21:13, Ягъкубтан хат 2:15-16

+ 3:18 Ягъкубтан хат 1:22, Римлыларга хат 2:13

+ 3:21 I Яхъядан хат 2:28

+ 3:22 Маттай 7:7-8, Яхъя 14:13-14

+ 3:23 Яхъя 6:29

+ 3:24 Яхъя 6:56, Яхъя 15:4-5, Римлыларга хат 8:9, Римлыларга хат 8:16

+ 4:1 I Көринтлеләргә хат 14:29, I Тессалуникәлеләргә хат 5:20-21, Ачылыш 2:2, Канун 13:1-3, Иремия 14:14, Иремия 23:16, Иремия 29:8, Маттай 7:15, Марк 13:22, II Петердән хат 2:1

+ 4:2 Яхъя 1:14, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:14, I Көринтлеләргә хат 12:3

+ 4:3 I Яхъядан хат 2:18, I Яхъядан хат 2:22, II Яхъядан хат 1:7

+ 4:5 Яхъя 3:31, Яхъя 8:23, Яхъя 15:19

+ 4:6 Яхъя 18:37, Яхъя 14:17, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 4:7 I Көринтлеләргә хат 13, I Яхъядан хат 3:10-11

+ 4:9 Яхъя 3:16

+ 4:10 Яхъя 1:29, I Яхъядан хат 4:10, Яхъя 3:16, Римлыларга хат 5:8

+ 4:12 Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18, I Тимутәйгә хат 6:16, I Яхъядан хат 2:5

+ 4:13 I Яхъядан хат 3:24

+ 4:14 Яхъя 3:17

+ 4:15 Маттай 14:33, I Яхъядан хат 5:5

+ 4:17 I Яхъядан хат 2:28, I Яхъядан хат 3:21

+ 4:20 I Яхъядан хат 2:9, I Яхъядан хат 3:10

+ 4:21 Левиләр 19:18, Маттай 19:19, Маттай 22:39, Марк 12:31

+ 5:1 Яхъя 1:12

+ 5:2 I Яхъядан хат 2:5, I Яхъядан хат 3:24, I Яхъядан хат 4:13

+ 5:3 Яхъя 14:15, II Яхъядан хат 1:6, Маттай 11:30

+ 5:4 Яхъя 16:33, Эфеслеләргә хат 6:16

+ 5:5 Маттай 14:33, I Яхъядан хат 4:15

* 5:6 Чумдырылу – сүзлектәге «Суга чумдыру йоласын» карагыз.

+ 5:6 Яхъя 14:17, Яхъя 15:26

+ 5:9 Яхъя 5:36

+ 5:10 I Яхъядан хат 1:10, Маттай 3:17

+ 5:11 Яхъя 1:4, Яхъя 5:26, Яхъя 11:25, I Яхъядан хат 1:2

+ 5:13 Яхъя 20:31

+ 5:14 Маттай 7:7-8, Яхъя 14:13-14, I Яхъядан хат 3:22

+ 5:16 Маттай 12:31-32, Марк 3:29, Гыйбриләргә хат 6:4-6, Гыйбриләргә хат 10:26

+ 5:18 Зәбур 118:3, I Яхъядан хат 3:9

+ 5:19 Лүк 4:6, Гәләтиялеләргә хат 1:4

+ 5:20 Яхъя 1:1, Яхъя 20:28

+ 5:21 I Көринтлеләргә хат 10:7, I Көринтлеләргә хат 10:14

+ 1:1 I Яхъядан хат 3:1, Яхъя 8:32

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 1:4 III Яхъядан хат 1:4

+ 1:5 Левиләр 19:18, Яхъя 13:34, Яхъя 15:12, I Яхъядан хат 3:11

+ 1:6 Яхъя 14:15, I Яхъядан хат 5:3

+ 1:7 Яхъя 1:14, I Яхъядан хат 4:2, I Тимутәйгә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 2:14, I Яхъядан хат 2:18, I Яхъядан хат 4:3

+ 1:8 I Көринтлеләргә хат 3:8

+ 1:9 I Яхъядан хат 2:23

+ 1:10 Римлыларга хат 16:17, I Тессалуникәлеләргә хат 5:22

+ 1:12 Яхъя 15:11, Яхъя 16:24, Яхъя 17:13, III Яхъядан хат 1:13-14

+ 1:1 I Яхъядан хат 3:18, II Яхъядан хат 1:1

+ 1:4 II Яхъядан хат 1:4

+ 1:5 Гәләтиялеләргә хат 6:10, Гыйбриләргә хат 13:1

+ 1:8 I Тимутәйгә хат 5:18

+ 1:11 Зәбур 33:15, Зәбур 36:27, Ишагыйя 1:16-17, I Яхъядан хат 2:29, I Яхъядан хат 3:6

+ 1:12 Яхъя 21:24

+ 1:13 II Яхъядан хат 1:12

+ 1:1 Рәсүлләр 12:17, Ягъкубтан хат 1:1, Маттай 13:55

+ 1:2 Даниил 3:31, I Петердән хат 1:2, II Петердән хат 1:2

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 6:12, II Тимутәйгә хат 4:7

+ 1:4 II Петердән хат 2:1

+ 1:5 Саннар 14:36-37, Саннар 26:64, II Петердән хат 1:12, Гыйбриләргә хат 3:17

+ 1:6 II Петердән хат 2:4

* 1:7 Сәдүм, Гамура – Үле диңгез буендагы тигезлектә урнашкан биш шәһәрнең икесе Сәдүм һәм Гамура шәһәрләре булган. Анда яшәүче кешеләрнең гөнаһлары өчен, күктән ут яудырып, Аллаһы бу шәһәрләрне юкка чыгарган. (Карагыз: «Яратылыш», 19.)

+ 1:7 II Петердән хат 2:6, Яратылыш 18:20, Яратылыш 19:24, Канун 29:23, Маттай 25:41

+ 1:8 II Петердән хат 2:10

+ 1:9 Даниил 10:13, Даниил 12:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 12:7, Канун 34:6, Зәкәрия 3:2

+ 1:10 II Петердән хат 2:12

* 1:11 Кабил – Адәм һәм Һаваның беренче углы. Ул үзенең Һабил исемле энесен үтергән. (Карагыз: «Яратылыш», 4.)

* 1:11 Карагыз: «Саннар», 22.

* 1:11 Корах – Аллаһы тарафыннан сайланган юлбашчылар Муса һәм Һарунга каршы күтәрелгән фетнәчеләр башлыгы. (Карагыз: «Саннар», 19.)

+ 1:11 Яратылыш 4:3-8, I Яхъядан хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:4, Саннар 22:5, Саннар 25:1-2, Саннар 31:16, Канун 23:3-6, II Петердән хат 2:15, Саннар 16:31-35

+ 1:12 II Петердән хат 2:17, Маттай 15:13

+ 1:13 Ишагыйя 57:20

* 1:14-15 Ханох – карагыз: «Яратылыш», 4:17.

+ 1:14 Яратылыш 5:21-24, Канун 33:2, Даниил 7:10, Зәкәрия 14:5, Рәсүлләр 7:53, Гәләтиялеләргә хат 3:19, I Тессалуникәлеләргә хат 3:13, Гыйбриләргә хат 12:22

+ 1:16 II Петердән хат 2:10

+ 1:17 II Петердән хат 3:2-3

+ 1:19 Римлыларга хат 8:9

+ 1:20 Эфеслеләргә хат 6:18

+ 1:21 II Петердән хат 3:12

+ 1:23 Амос 4:11, Зәкәрия 3:2, Ачылыш 3:4

+ 1:24 Филиппуйлыларга хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 1:22, I Петердән хат 4:11, Римлыларга хат 11:36, Ачылыш 1:6, Ачылыш 5:13

+ 1:2 Лүк 1:69-70, Титуска хат 1:1-2

+ 1:3 Маттай 1:1

+ 1:5 Рәсүлләр 9:15

+ 1:7 I Көринтлеләргә хат 1:2

+ 1:8 Римлыларга хат 16:19, Филиппуйлыларга хат 1:3, II Тимутәйгә хат 1:3, Филимунга хат 1:4

+ 1:9 Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 1:23, Филиппуйлыларга хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 2:5

+ 1:10 Римлыларга хат 15:32

+ 1:13 Римлыларга хат 15:22-23, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18, Филиппуйлыларга хат 4:17

+ 1:14 I Көринтлеләргә хат 9:16

+ 1:16 Марк 8:38, Филиппуйлыларга хат 1:20, Римлыларга хат 2:9-10, I Көринтлеләргә хат 1:18

* 1:17 Карагыз: «Хабаккук», 2:4.

+ 1:17 Римлыларга хат 3:21, Хабаккук 2:4, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Гыйбриләргә хат 10:38

+ 1:18 Эфеслеләргә хат 5:6, Көлессәйлеләргә хат 3:6

+ 1:19 Рәсүлләр 14:17, Рәсүлләр 17:24-27

+ 1:20 Зәбур 18:2-5

+ 1:21 IV Патшалар 17:15, Иремия 2:5, Эфеслеләргә хат 4:17-18

+ 1:22 Гыйбрәтле сүзләр 21:30, Ишагыйя 44:25, I Көринтлеләргә хат 1:20, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 1:23 Чыгыш 20:4-5, Канун 4:16-18, Зәбур 105:20, Иремия 2:11, Яхәзкыл 8:10

+ 1:24 Зәбур 80:13, Яхәзкыл 20:25

+ 1:25 Иремия 10:14

+ 1:26 Көлессәйлеләргә хат 3:5

+ 1:27 Левиләр 18:22, Левиләр 20:13

+ 1:31 II Тимутәйгә хат 3:2-4

+ 1:32 Римлыларга хат 6:21

+ 2:1 II Патшалар 12:5-7, Маттай 7:2, Лүк 6:37, Яхъя 8:7

+ 2:4 II Петердән хат 3:9, II Петердән хат 3:15, Ачылыш 2:21

+ 2:5 Ягъкубтан хат 5:3

+ 2:6 Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 2:9 I Петердән хат 4:17, Римлыларга хат 1:16, Яхәзкыл 18:20

+ 2:10 Ишагыйя 57:19, I Петердән хат 1:7

+ 2:11 Канун 10:17, Маттай 22:16, Лүк 20:21, Рәсүлләр 10:34

+ 2:12 I Көринтлеләргә хат 9:21

+ 2:13 Лүк 11:28, Ягъкубтан хат 1:22-23

+ 2:15 Иремия 31:33, Вәгазьче 12:14

+ 2:17 Римлыларга хат 3:27, Римлыларга хат 9:4-5

+ 2:19 Яхъя 9:40

+ 2:21 Чыгыш 20:15, Маттай 23:3

+ 2:22 Чыгыш 20:14

* 2:24 Карагыз: «Яхәзкыл», 36:20.

+ 2:24 Ишагыйя 52:5, Яхәзкыл 36:20

+ 2:25 Гәләтиялеләргә хат 5:3

+ 2:26 Эфеслеләргә хат 2:11

+ 2:27 II Көринтлеләргә хат 3:6, Маттай 12:41

+ 2:28 Римлыларга хат 9:6-8, I Көринтлеләргә хат 7:19

* 2:29 Карагыз: «Канун», 10:16.

+ 2:29 Канун 10:16, Канун 30:6, Иремия 4:4, Эфеслеләргә хат 2:11, Филиппуйлыларга хат 3:3, Көлессәйлеләргә хат 2:11, II Көринтлеләргә хат 10:18

+ 3:1 Яхъя 4:22

+ 3:2 Канун 4:8, Зәбур 147:9

+ 3:3 Римлыларга хат 9:6, II Тимутәйгә хат 2:13

* 3:4 Карагыз: «Зәбур», 50:6.

+ 3:4 Зәбур 50:6

+ 3:7 Римлыларга хат 9:19

+ 3:8 Римлыларга хат 6:1, Римлыларга хат 6:15, II Көринтлеләргә хат 6:8

+ 3:9 Римлыларга хат 5:12, Гәләтиялеләргә хат 3:22, Римлыларга хат 1:18-32, Римлыларга хат 2

* 3:12 Карагыз: «Зәбур», 13:1-3; 52:2-4.

+ 3:12 Зәбур 13:1-3, Вәгазьче 7:20

* 3:13 Карагыз: «Зәбур», 5:10; 139:4.

+ 3:13 Зәбур 5:10, Зәбур 139:4

* 3:14 Карагыз: «Зәбур», 9:28.

+ 3:14 Зәбур 9:28

* 3:17 Карагыз: «Зәбур», 59:7-8.

+ 3:17 Гыйбрәтле сүзләр 1:16, Ишагыйя 59:7-8

* 3:18 Карагыз: «Зәбур», 35:2.

+ 3:18 Зәбур 35:2

+ 3:20 Зәбур 142:2, Рәсүлләр 13:39, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Римлыларга хат 7:7

+ 3:21 Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Лүк 24:27, Рәсүлләр 10:43

+ 3:23 III Патшалар 8:46, II Елъязма 6:36, Зәбур 142:2, Гыйбрәтле сүзләр 20:9, Вәгазьче 7:20, I Яхъядан хат 1:8-10

+ 3:24 Титуска хат 3:7

* 3:25-26 «Хаклык», «хак» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

+ 3:25 Яхъя 1:29, I Яхъядан хат 2:2, Рәсүлләр 17:30, Римлыларга хат 2:4

+ 3:27 Римлыларга хат 2:17, I Көринтлеләргә хат 1:29, Эфеслеләргә хат 2:9

+ 3:28 Рәсүлләр 13:39

+ 3:29 Римлыларга хат 9:24, Римлыларга хат 10:12

+ 3:30 Канун 6:4-5, Гәләтиялеләргә хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 3:8

+ 3:31 Маттай 5:17

* 4:3 «Тәкъва» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 4:3 Карагыз: «Яратылыш», 15:6.

+ 4:3 Яратылыш 15:6, Ягъкубтан хат 2:23, Гәләтиялеләргә хат 3:6

+ 4:5 Римлыларга хат 3:22

+ 4:6 Зәбур 31:1-2

* 4:7-8 Карагыз: «Зәбур», 31:1-2.

+ 4:8 II Көринтлеләргә хат 5:19

+ 4:9 Римлыларга хат 3:30

+ 4:11 Яратылыш 15:6, Яратылыш 17:10

+ 4:13 Яратылыш 17:4-6, Гәләтиялеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 7:6

+ 4:14 Гәләтиялеләргә хат 3:17-18

+ 4:15 I Көринтлеләргә хат 15:56, Гәләтиялеләргә хат 3:10, Римлыларга хат 7:7

* 4:16-17 Карагыз: «Яратылыш», 17:5.

+ 4:16 Гәләтиялеләргә хат 3:22

+ 4:17 Яратылыш 17:5, Яхъя 5:21

* 4:18 Карагыз: «Яратылыш», 15:5.

+ 4:18 Яратылыш 15:5

+ 4:19 Яратылыш 17:17, Гыйбриләргә хат 11:12, Яратылыш 18:11

+ 4:22 Яратылыш 15:6

+ 4:24 I Көринтлеләргә хат 9:9-10, Римлыларга хат 10:9

+ 4:25 Маттай 20:28, Гәләтиялеләргә хат 1:4, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 5:1 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 5:2 Римлыларга хат 8:17, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 5:3 Маттай 5:11-12, II Көринтлеләргә хат 12:10, Ягъкубтан хат 1:3-4

+ 5:5 Рәсүлләр 2:17, Титуска хат 3:6

+ 5:8 Яхъя 3:16, I Яхъядан хат 4:10

+ 5:9 Римлыларга хат 3:25, Маттай 3:7, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 5:10 II Көринтлеләргә хат 5:18-20, Эфеслеләргә хат 2:16, Көлессәйлеләргә хат 1:20-21

+ 5:12 Яратылыш 3:6, Ягъкубтан хат 1:15, Римлыларга хат 6:23, Римлыларга хат 3:9, Эфеслеләргә хат 2:3

+ 5:13 Римлыларга хат 3:20

+ 5:14 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 5:15 I Көринтлеләргә хат 15:21, II Көринтлеләргә хат 5:14

+ 5:16 Ишагыйя 53:11

+ 5:17 Ачылыш 22:5

+ 5:18 Яхъя 12:32

+ 5:19 Гыйбриләргә хат 5:8

+ 5:20 Гәләтиялеләргә хат 3:19

+ 5:21 Яхъя 1:17

+ 6:2 I Петердән хат 2:24, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 6:4 I Петердән хат 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:27, II Көринтлеләргә хат 5:17, Эфеслеләргә хат 4:24, Көлессәйлеләргә хат 2:12, Көлессәйлеләргә хат 3:10

+ 6:5 II Көринтлеләргә хат 4:10, Филиппуйлыларга хат 3:10

+ 6:6 Гәләтиялеләргә хат 2:19-20, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 6:7 I Петердән хат 4:1

+ 6:8 II Тимутәйгә хат 2:11, Ачылыш 20:4

+ 6:9 Римлыларга хат 14:9, Ачылыш 1:18

+ 6:10 Гыйбриләргә хат 7:27

+ 6:12 Зәбур 18:14

+ 6:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5, Римлыларга хат 12:1

+ 6:16 Яхъя 8:34

+ 6:18 Яхъя 8:32, Яхъя 8:34, Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1

+ 6:22 I Көринтлеләргә хат 7:22

+ 6:23 Ягъкубтан хат 1:15, Римлыларга хат 5:12

+ 7:2 I Көринтлеләргә хат 7:39

+ 7:3 Маттай 5:32

+ 7:4 Гәләтиялеләргә хат 5:22, Эфеслеләргә хат 5:19, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Гәләтиялеләргә хат 5:18, Эфеслеләргә хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 7:6 Римлыларга хат 6:4

* 7:7 Карагыз: «Чыгыш», 20:17; «Канун», 5:21.

+ 7:7 Римлыларга хат 3:20, Римлыларга хат 4:15, Чыгыш 20:17

+ 7:8 I Көринтлеләргә хат 15:56

+ 7:10 Левиләр 18:5

+ 7:12 Канун 4:8, Зәбур 18:8-9

+ 7:15 Гәләтиялеләргә хат 5:17

+ 7:16 I Тимутәйгә хат 1:8

+ 7:18 Яратылыш 6:5, Әюб 14:4, Зәбур 50:5

+ 7:19 Гәләтиялеләргә хат 5:17

+ 7:22 Зәбур 1:2

+ 7:23 I Петердән хат 2:11, Гәләтиялеләргә хат 5:17

* 8:2 Сине – кайбер борынгы кулъязмаларда: мине.

+ 8:2 I Көринтлеләргә хат 15:45

+ 8:3 Гыйбриләргә хат 7:18, Филиппуйлыларга хат 2:7, Левиләр 16:5, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 8:4 Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:25

+ 8:5 Гәләтиялеләргә хат 5:19-25

+ 8:7 Ягъкубтан хат 4:4, I Көринтлеләргә хат 2:14

+ 8:9 I Көринтлеләргә хат 3:16, I Көринтлеләргә хат 6:19, II Көринтлеләргә хат 6:16, I Яхъядан хат 3:24, I Петердән хат 1:11, Яһүдәдән хат 1:19

+ 8:11 Яхъя 5:21, Рәсүлләр 2:24

+ 8:13 Көлессәйлеләргә хат 3:5, Левиләр 18:5

+ 8:14 Канун 14:1, Маттай 5:9, Яхъя 1:12, I Яхъядан хат 3:1, I Яхъядан хат 5:1

* 8:15 И газиз Атам! – Грек телендәге төп нөсхәдә әлеге сүз – «Абба» – арамей телендә бирелгән.

+ 8:15 II Тимутәйгә хат 1:7, I Көринтлеләргә хат 2:12

+ 8:16 I Яхъядан хат 3:2, Гәләтиялеләргә хат 3:26, Эфеслеләргә хат 1:5, I Яхъядан хат 3:24, II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 8:17 Гәләтиялеләргә хат 3:29, Гәләтиялеләргә хат 4:7, Эфеслеләргә хат 3:6, Титуска хат 3:7, II Көринтлеләргә хат 1:5, Филиппуйлыларга хат 3:10, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Петердән хат 5:1, Римлыларга хат 5:2, Эфеслеләргә хат 3:16, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:18 II Көринтлеләргә хат 4:17

+ 8:20 Яратылыш 3:17-19, Вәгазьче 1:2

+ 8:22 Иремия 12:4, Иремия 12:11

+ 8:23 II Көринтлеләргә хат 5:2, Гәләтиялеләргә хат 5:5

+ 8:24 II Көринтлеләргә хат 4:18, Гыйбриләргә хат 11:1

+ 8:27 I Патшалар 16:7, III Патшалар 8:39, Гыйбрәтле сүзләр 21:2, Иремия 11:20

* 8:28 Бу аятьне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: Белгәнебезчә, Аллаһы Үзен яратучыларга, Аның нияте буенча чакырылганнарга яхшылык булсын өчен, һәрнәрсәдә алар белән бергә эш итә.

+ 8:29 Маттай 28:10, Яхъя 20:17, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Гыйбриләргә хат 2:11, I Яхъядан хат 3:2, II Көринтлеләргә хат 3:18, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 8:30 Яхъя 17:22

+ 8:31 Саннар 14:9, Зәбур 117:6

+ 8:32 Яхъя 3:16

+ 8:33 Марк 13:20, Лүк 18:7, Көлессәйлеләргә хат 3:12, Титуска хат 1:1, Ишагыйя 50:8

+ 8:34 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, I Яхъядан хат 2:1, Римлыларга хат 8:34, Гыйбриләргә хат 7:25

+ 8:35 Җырлар җыры 8:6

* 8:36 Карагыз: «Зәбур», 43:23.

+ 8:36 Зәбур 43:23, I Көринтлеләргә хат 4:9

+ 8:37 Яхъя 16:33, I Көринтлеләргә хат 15:57

+ 8:38 I Петердән хат 3:22, I Көринтлеләргә хат 15:24, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 9:1 II Көринтлеләргә хат 11:10, I Тимутәйгә хат 2:7, Римлыларга хат 1:9, Филиппуйлыларга хат 1:8

+ 9:3 I Көринтлеләргә хат 16:22, Гәләтиялеләргә хат 1:8

* 9:5 Икенче җөмләне грек телендәге төп нөсхәдән болай да аңларга мөмкин: Һәрнәрсәдән өстен Аллаһы мәңге данлансын.

+ 9:6 Римлыларга хат 3:3, Яхъя 1:47, Римлыларга хат 2:28

* 9:7 Карагыз: «Яратылыш», 21:12.

+ 9:7 Яратылыш 21:12, Гыйбриләргә хат 11:17

+ 9:8 Гәләтиялеләргә хат 4:23, Гәләтиялеләргә хат 4:28

* 9:9 Карагыз: «Яратылыш», 18:10, 14.

+ 9:9 Яратылыш 18:10

+ 9:10 Яратылыш 25:21

* 9:11-12 Карагыз: «Яратылыш», 25:23.

+ 9:11 Яратылыш 25:23

* 9:13 Карагыз: «Малахи», 1:2-3.

+ 9:13 Малахи 1:2-3

+ 9:14 Канун 32:4, Әюб 34:10

* 9:15 Карагыз: «Чыгыш», 33:19.

+ 9:15 Чыгыш 33:19

* 9:17 Карагыз: «Чыгыш», 9:16.

+ 9:17 Чыгыш 9:16

+ 9:19 II Елъязма 20:6, Римлыларга хат 3:7

* 9:20 Карагыз: «Ишагыйя», 29:16; 45:9.

+ 9:20 Әюб 9:32, Әюб 33:13, Әюб 39:32, Вәгазьче 6:10, Ишагыйя 29:16, Ишагыйя 45:9-10, Иремия 18:6

+ 9:21 Ишагыйя 64:8, Иремия 18:6, II Тимутәйгә хат 2:20

+ 9:22 Гыйбрәтле сүзләр 16:4

+ 9:24 Римлыларга хат 3:29

* 9:25 Карагыз: «Һошея», 2:23.

+ 9:25 Һошея 2:23, I Петердән хат 2:10

* 9:26 Карагыз: «Һошея», 1:10.

+ 9:26 Һошея 1:10

* 9:27-28 Карагыз: «Ишагыйя», 10:22-23.

+ 9:28 Ишагыйя 10:22-23

* 9:29 Карагыз: «Ишагыйя», 1:9.

+ 9:29 Ишагыйя 1:9

+ 9:30 Гәләтиялеләргә хат 2:16, Гәләтиялеләргә хат 3:24

+ 9:31 Гәләтиялеләргә хат 5:4, Римлыларга хат 11:7, Филиппуйлыларга хат 3:9

* 9:33 Карагыз: «Ишагыйя», 8:14; 28:16.

+ 9:33 Ишагыйя 8:14, Ишагыйя 28:16, I Петердән хат 2:6-8, Римлыларга хат 10:11

+ 10:2 Рәсүлләр 21:20

+ 10:3 Римлыларга хат 1:17, Римлыларга хат 3:21

+ 10:4 Маттай 5:17, Гәләтиялеләргә хат 3:24

* 10:5 «Хаклык» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 10:5 Карагыз: «Левиләр», 18:5.

+ 10:5 Левиләр 18:5, Гәләтиялеләргә хат 3:12, Филиппуйлыларга хат 3:9

+ 10:6 Канун 9:4, Канун 30:12

+ 10:7 Ачылыш 9:1

* 10:6-8 Карагыз: «Канун», 30:11-14.

+ 10:8 Канун 30:12-14

* 10:9 Хаким – моны «Раббы» дип тә аңларга мөмкин.

+ 10:9 Маттай 10:32, Лүк 12:8, Марк 16:16, Рәсүлләр 16:31

* 10:10 Хаклыгын – ягъни аклавын.

* 10:11 Карагыз: «Ишагыйя», 28:16.

+ 10:11 Ишагыйя 28:16, I Петердән хат 2:6, Римлыларга хат 9:33

+ 10:12 Рәсүлләр 10:34-36, Римлыларга хат 3:29

* 10:13 Карагыз: «Йоил», 2:32.

+ 10:13 Йоил 2:32, Рәсүлләр 2:21

+ 10:14 Рәсүлләр 8:31

* 10:15 Карагыз: «Ишагыйя», 52:7; «Нахум», 1:15.

+ 10:15 Ишагыйя 52:7

* 10:16 Карагыз: «Ишагыйя», 53:1.

+ 10:16 Ишагыйя 53:1, Яхъя 12:38

+ 10:17 Гәләтиялеләргә хат 3:2

* 10:18 Карагыз: «Зәбур», 18:5.

+ 10:18 Зәбур 18:5

* 10:19 Карагыз: «Канун», 32:21.

+ 10:19 Канун 32:21

* 10:20 Карагыз: «Ишагыйя», 65:1.

* 10:21 Карагыз: «Ишагыйя», 65:2.

+ 10:21 Ишагыйя 65:1-2

+ 11:1 Иремия 31:37, Иремия 33:24, II Көринтлеләргә хат 11:22, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 11:2 I Патшалар 12:22, Зәбур 93:4

* 11:3 Карагыз: «III Патшалар», 19:10-14.

+ 11:3 III Патшалар 19:10, III Патшалар 19:14

* 11:4 Карагыз: «III Патшалар», 19:18.

+ 11:4 III Патшалар 19:18

+ 11:5 Ишагыйя 10:22, Римлыларга хат 9:27

+ 11:7 Римлыларга хат 9:31

* 11:8 Карагыз: «Канун», 29:4; «Ишагыйя», 29:10.

+ 11:8 Ишагыйя 29:10, Канун 29:4

* 11:9-10 Карагыз: «Зәбур», 68:23-24.

+ 11:10 Зәбур 68:23-24

* 11:12 …исраилиләрнең Аллаһыга тулысынча буйсынуы… – Бу сүзләрне «исраилиләрнең саны кирәк кадәр булуы» дип тә аңларга мөмкин.

+ 11:13 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 15:16

+ 11:15 Лүк 15:24, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13, Ачылыш 3:1

+ 11:16 Саннар 15:18-21, Яхәзкыл 44:30

+ 11:17 Иремия 11:16, Яхъя 15:5

+ 11:21 I Көринтлеләргә хат 10:12

+ 11:26 Ишагыйя 27:9, Ишагыйя 59:20-21

* 11:26-27 Карагыз: «Ишагыйя», 59:20-21; 27:9; «Иремия», 31:33-34.

+ 11:28 Канун 10:15

+ 11:30 Эфеслеләргә хат 2:2, Көлессәйлеләргә хат 1:21, Титуска хат 3:3

+ 11:33 Ишагыйя 28:29, Көлессәйлеләргә хат 2:3, Зәбур 35:7, Зәбур 138:6

* 11:34 Карагыз: «Ишагыйя», 40:13.

+ 11:34 Ишагыйя 40:13, I Көринтлеләргә хат 2:16

* 11:35 Карагыз: «Әюб», 41:3.

+ 11:35 Әюб 35:7, Әюб 41:11

+ 11:36 I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә хат 2:10, II Петердән хат 3:18, Эфеслеләргә хат 3:21

+ 12:1 Римлыларга хат 6:13

+ 12:2 Эфеслеләргә хат 5:17, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3, II Көринтлеләргә хат 4:16, Эфеслеләргә хат 4:23

+ 12:3 Эфеслеләргә хат 3:2, Вәгазьче 7:16

+ 12:4 I Көринтлеләргә хат 12:12-14, Эфеслеләргә хат 4:16

+ 12:5 I Көринтлеләргә хат 10:17, I Көринтлеләргә хат 12:27, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 12:6 I Петердән хат 4:10, I Көринтлеләргә хат 12:4

+ 12:7 I Көринтлеләргә хат 12:5

+ 12:8 I Тимутәйгә хат 5:17, II Көринтлеләргә хат 9:7

+ 12:9 I Петердән хат 1:22, I Тимутәйгә хат 1:5, Зәбур 96:10, Амос 5:15

+ 12:10 Яхъя 13:34, I Петердән хат 1:22, II Петердән хат 1:7, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9, Гыйбриләргә хат 13:1, Филиппуйлыларга хат 2:3

+ 12:12 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 12:13 Римлыларга хат 15:25, I Көринтлеләргә хат 16:1, I Тимутәйгә хат 6:18

+ 12:14 Әюб 31:29-30, Маттай 5:44, I Петердән хат 3:9

+ 12:15 I Көринтлеләргә хат 12:26

+ 12:16 I Петердән хат 3:8, Филиппуйлыларга хат 2:2

+ 12:17 Левиләр 19:18, I Петердән хат 3:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:15

+ 12:18 Марк 9:50, II Көринтлеләргә хат 13:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13

* 12:19 Карагыз: «Канун», 32:35.

+ 12:19 Гыйбрәтле сүзләр 20:22, Канун 32:35, Гыйбриләргә хат 10:30

* 12:20 …син аның башына утлы күмер өясең – Бу сүзләр «Син аны оялтырсың» дигән мәгънәгә ия (карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 25:21-22).

+ 12:20 IV Патшалар 6:22, II Елъязма 28:15, Гыйбрәтле сүзләр 25:21-22, Маттай 5:44, Гыйбрәтле сүзләр 25:21-22

+ 13:1 I Петердән хат 2:13, Титуска хат 3:1

+ 13:4 I Петердән хат 2:14, II Елъязма 19:6

+ 13:7 I Петердән хат 2:17, Маттай 17:27, Маттай 22:21, Марк 12:17

+ 13:8 Левиләр 19:13, Яхъя 13:34

* 13:9 Карагыз: «Чыгыш», 20:13-15, 17; «Канун», 5:17-19, 21.

* 13:9 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 13:9 Чыгыш 20:13-17, Левиләр 19:18

+ 13:10 Яхъя 14:15

+ 13:11 Эфеслеләргә хат 5:14

+ 13:12 Яхъя 1:9, Яхъя 8:12, I Яхъядан хат 2:8, Эфеслеләргә хат 5:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 5:11, Эфеслеләргә хат 6:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 13:13 I Тессалуникәлеләргә хат 4:12

+ 13:14 Гәләтиялеләргә хат 3:27, Ягъкубтан хат 4:1, I Петердән хат 2:11, Римлыларга хат 7:23, Гәләтиялеләргә хат 5:16, Гәләтиялеләргә хат 5:24

+ 14:1 Римлыларга хат 15:1, I Көринтлеләргә хат 8:9-11, I Көринтлеләргә хат 9:22

+ 14:2 Даниил 1:12, I Тимутәйгә хат 4:3

+ 14:3 Көлессәйлеләргә хат 2:16

* 14:4 Хакимебез – «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Хаким» һәм «Раббы» бер сүз белән бирелә.

+ 14:4 Маттай 7:1, Ягъкубтан хат 4:11

+ 14:5 Гәләтиялеләргә хат 4:10, Көлессәйлеләргә хат 2:16

* 14:6 Хакимебез – «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. (Дүртенче аятьне карагыз.)

+ 14:6 Маттай 15:36, I Көринтлеләргә хат 10:30-31

+ 14:7 Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 14:8 I Петердән хат 4:2, Гәләтиялеләргә хат 2:20, II Көринтлеләргә хат 5:15, Филиппуйлыларга хат 1:20

+ 14:9 I Тессалуникәлеләргә хат 5:10

+ 14:10 Маттай 7:1, Лүк 6:37, II Көринтлеләргә хат 5:10

* 14:11 Карагыз: «Ишагыйя», 45:23.

+ 14:11 Ишагыйя 49:18, Иремия 22:24, Ишагыйя 45:23, Филиппуйлыларга хат 2:10-11

+ 14:12 Маттай 12:36, Маттай 25:19, Гәләтиялеләргә хат 6:5

+ 14:13 Маттай 7:1

+ 14:14 Левиләр 11:2, Канун 14:3, Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, I Көринтлеләргә хат 8:8

+ 14:15 I Көринтлеләргә хат 8:11

+ 14:17 Көлессәйлеләргә хат 2:16, Гыйбриләргә хат 9:10, Гәләтиялеләргә хат 5:22

+ 14:19 II Тимутәйгә хат 2:22

+ 14:20 Титуска хат 1:15, I Көринтлеләргә хат 8:9-13

+ 15:1 Римлыларга хат 14:1, Гәләтиялеләргә хат 6:2

+ 15:2 Филиппуйлыларга хат 2:4-5

* 15:3 Карагыз: «Зәбур», 68:10.

+ 15:3 Филиппуйлыларга хат 2:5, Филиппуйлыларга хат 2:8, Зәбур 68:10

+ 15:4 Римлыларга хат 4:23-24

+ 15:5 Римлыларга хат 12:16

* 15:9 Карагыз: «Зәбур», 17:50; «II Патшалар», 22:50.

+ 15:9 Римлыларга хат 3:29, II Патшалар 22:50, Зәбур 17:50

* 15:10 Карагыз: «Канун», 32:43.

+ 15:10 Канун 32:43

* 15:11 Карагыз: «Зәбур», 116:1.

+ 15:11 Зәбур 116:1

* 15:12 Карагыз: «Ишагыйя», 11:1, 10.

+ 15:12 Ишагыйя 11:10

+ 15:16 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 11:13

+ 15:19 Рәсүлләр 15:12, II Көринтлеләргә хат 12:12

+ 15:20 I Көринтлеләргә хат 3:10-11

* 15:21 Карагыз: «Ишагыйя», 52:15.

+ 15:21 Ишагыйя 52:15

+ 15:22 Римлыларга хат 1:13, I Тессалуникәлеләргә хат 2:18

+ 15:23 Рәсүлләр 19:21

+ 15:25 Рәсүлләр 24:17, I Көринтлеләргә хат 16:3, II Көринтлеләргә хат 9:1

+ 15:26 Рәсүлләр 19:21, II Көринтлеләргә хат 8:4

+ 15:27 I Көринтлеләргә хат 9:11

+ 15:31 II Көринтлеләргә хат 1:10-11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:2

+ 15:32 Римлыларга хат 1:10

+ 15:33 II Көринтлеләргә хат 13:11, Филиппуйлыларга хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:23, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16, Гыйбриләргә хат 13:20

+ 16:1 Рәсүлләр 18:18

+ 16:2 Филиппуйлыларга хат 2:29

+ 16:3 Рәсүлләр 18:2, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 4:19

+ 16:5 Көлессәйлеләргә хат 4:15

+ 16:13 Марк 15:21

+ 16:16 I Петердән хат 5:14, I Көринтлеләргә хат 16:20, II Көринтлеләргә хат 13:12, I Тессалуникәлеләргә хат 5:26

+ 16:17 I Тимутәйгә хат 6:3, II Яхъядан хат 1:10

+ 16:18 II Петердән хат 2:3, Көлессәйлеләргә хат 2:4

+ 16:19 Римлыларга хат 1:8

+ 16:20 Римлыларга хат 15:33, Яратылыш 3:15

+ 16:21 Рәсүлләр 16:1

+ 16:23 I Көринтлеләргә хат 1:14

* 16:24 Кайбер кулъязмаларда 24 нче аять тә бар: «Хакимебез Гайсә Мәсихнең мәрхәмәте сезнең һәммәгез белән булсын! Амин».

+ 16:25 Эфеслеләргә хат 1:9, Көлессәйлеләргә хат 1:26

+ 16:26 Көлессәйлеләргә хат 4:3-4

* 16:25-27 Кайбер кулъязмаларда 25-27 нче аятьләр юк.

+ 16:27 Яһүдәдән хат 1:24-25

+ 1:2 Рәсүлләр 18:1-17, Римлыларга хат 1:7

+ 1:5 II Көринтлеләргә хат 8:7, II Көринтлеләргә хат 9:11

+ 1:7 Лүк 17:30, I Тессалуникәлеләргә хат 3:13, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18, Филиппуйлыларга хат 3:20

+ 1:8 Филиппуйлыларга хат 1:6

+ 1:9 Яхъя 17:21, I Яхъядан хат 1:3, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Гыйбриләргә хат 10:23

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 11:18

+ 1:11 I Көринтлеләргә хат 3:3

* 1:12 Кифас – Шимун Петернең икенче исеме.

+ 1:12 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 3:4-5, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 6:12, Титуска хат 3:13, Яхъя 1:42

+ 1:13 Эфеслеләргә хат 4:4-5

+ 1:14 Рәсүлләр 18:8, Римлыларга хат 16:23

+ 1:16 I Көринтлеләргә хат 16:15

+ 1:17 II Көринтлеләргә хат 10:10

+ 1:18 I Көринтлеләргә хат 2:1, II Көринтлеләргә хат 2:15, Римлыларга хат 1:16

* 1:19 Карагыз: «Ишагыйя», 29:14.

+ 1:19 Ишагыйя 29:14

+ 1:20 Гыйбрәтле сүзләр 21:30, Ишагыйя 44:25, Римлыларга хат 1:22, I Көринтлеләргә хат 3:19

+ 1:22 Маттай 12:38, Марк 8:11, Яхъя 2:18, Яхъя 4:48, Яхъя 6:30

+ 1:23 Гәләтиялеләргә хат 5:11

+ 1:24 I Көринтлеләргә хат 2:7, Көлессәйлеләргә хат 2:3

+ 1:28 Ягъкубтан хат 2:5

+ 1:29 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:9

+ 1:30 Эфеслеләргә хат 1:7, Филиппуйлыларга хат 3:9

* 1:31 Карагыз: «Иремия», 9:24.

+ 1:31 Иремия 9:24, II Көринтлеләргә хат 10:17

+ 2:1 I Көринтлеләргә хат 1:18, II Көринтлеләргә хат 2:15

+ 2:2 Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 2:3 II Көринтлеләргә хат 11:30, II Көринтлеләргә хат 12:5, Гәләтиялеләргә хат 4:13

+ 2:4 I Көринтлеләргә хат 4:20

+ 2:5 II Көринтлеләргә хат 4:7, II Көринтлеләргә хат 6:7

+ 2:6 Филиппуйлыларга хат 3:15

+ 2:7 Көлессәйлеләргә хат 2:3

+ 2:8 Яхъя 7:48, Рәсүлләр 13:27

* 2:9 Карагыз: «Ишагыйя», 64:4.

+ 2:9 Ишагыйя 52:15, Ишагыйя 64:4, Ишагыйя 65:17

+ 2:10 Маттай 16:17, I Яхъядан хат 2:20

+ 2:11 Гыйбрәтле сүзләр 20:27

+ 2:12 Римлыларга хат 8:15

+ 2:13 II Көринтлеләргә хат 1:12, Яхъя 6:45

+ 2:14 Яхъя 14:17, Римлыларга хат 8:7

* 2:16 Карагыз: «Ишагыйя», 40:13.

* 2:16 Соңгы җөмлә грек телендә сүзгә-сүз: Без исә Мәсихнең зиһененә ия.

+ 2:16 Ишагыйя 40:13, Римлыларга хат 11:34

+ 3:2 I Петердән хат 2:2, Гыйбриләргә хат 5:13

+ 3:3 I Көринтлеләргә хат 1:10-11, Гәләтиялеләргә хат 5:19-20

+ 3:5 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 4:6, I Көринтлеләргә хат 16:12, Эфеслеләргә хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 1:25

+ 3:6 Рәсүлләр 18:4-11, Рәсүлләр 18:27-28, Яхъя 4:36-38

+ 3:7 Гәләтиялеләргә хат 6:3

+ 3:8 Маттай 16:27, II Яхъядан хат 1:8

+ 3:9 II Көринтлеләргә хат 6:1, Эфеслеләргә хат 2:20-22

+ 3:10 Римлыларга хат 15:20

+ 3:11 Ишагыйя 28:16, Эфеслеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 2:7, Ачылыш 21:14

+ 3:13 I Көринтлеләргә хат 1:7, I Көринтлеләргә хат 4:5, I Петердән хат 1:7

+ 3:15 Амос 4:11, Зәкәрия 3:2

+ 3:16 Римлыларга хат 8:9, I Көринтлеләргә хат 6:19, II Көринтлеләргә хат 6:16

+ 3:17 Эфеслеләргә хат 2:21

* 3:19 Карагыз: «Әюб», 5:13.

+ 3:19 Гыйбрәтле сүзләр 21:30, Ишагыйя 44:25, I Көринтлеләргә хат 1:20, Әюб 5:13

* 3:20 Карагыз: «Зәбур», 93:11.

+ 3:20 Зәбур 93:10-11

+ 3:23 II Көринтлеләргә хат 10:7, Гәләтиялеләргә хат 3:29

+ 4:4 Рәсүлләр 23:1, Әюб 9:2, Әюб 9:15

+ 4:5 Маттай 7:1, Римлыларга хат 2:1, Әюб 12:22, Вәгазьче 12:14, Даниил 2:22, II Көринтлеләргә хат 10:18

+ 4:6 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5

+ 4:7 Яхъя 3:27

+ 4:8 Һошея 12:8, Зәкәрия 11:5, Ачылыш 3:17

+ 4:9 Римлыларга хат 8:36

+ 4:10 II Көринтлеләргә хат 11:19, II Көринтлеләргә хат 13:9

+ 4:11 II Көринтлеләргә хат 11:27, Филиппуйлыларга хат 4:12

+ 4:12 Рәсүлләр 18:3, Маттай 5:44, I Петердән хат 3:9, Римлыларга хат 12:14

+ 4:14 II Көринтлеләргә хат 6:13

+ 4:15 Филимунга хат 1:10

+ 4:16 I Көринтлеләргә хат 11:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:7, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7

+ 4:17 Рәсүлләр 16:1, I Көринтлеләргә хат 16:10, I Тимутәйгә хат 1:2

* 4:19 Раббы – «Хакимебез» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Раббы» һәм «Хаким» бер сүз белән бирелә.

+ 4:19 I Көринтлеләргә хат 11:34, I Көринтлеләргә хат 16:5, II Көринтлеләргә хат 1:15-16

+ 4:20 I Көринтлеләргә хат 2:4

+ 4:21 II Көринтлеләргә хат 10:2, II Көринтлеләргә хат 13:2

+ 5:1 II Көринтлеләргә хат 12:21, Левиләр 18:8, Канун 22:30, Канун 27:20, Амос 2:7

+ 5:3 Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 5:5 II Көринтлеләргә хат 2:6, I Тимутәйгә хат 1:20, Гыйбрәтле сүзләр 23:14

+ 5:6 Маттай 13:33, Лүк 13:21, Гәләтиялеләргә хат 5:9

+ 5:7 Чыгыш 12:15, Канун 16:3

+ 5:8 Марк 8:15, Лүк 12:1

+ 5:9 Эфеслеләргә хат 5:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:14

+ 5:11 II Тессалуникәлеләргә хат 3:6

+ 5:12 Марк 4:11, Канун 17:7

* 5:13 Карагыз: «Канун», 13:5; 17:7.

+ 6:1 Маттай 18:17

+ 6:2 Маттай 19:28

+ 6:5 I Көринтлеләргә хат 15:34

+ 6:7 Маттай 5:39-40

+ 6:9 Гәләтиялеләргә хат 5:21, Эфеслеләргә хат 5:5, Чыгыш 20:14, Гыйбриләргә хат 13:4

+ 6:10 Марк 7:21-23, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21

+ 6:11 Эфеслеләргә хат 2:2, Яхъя 13:8, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә хат 10:22

+ 6:12 I Көринтлеләргә хат 10:23

+ 6:15 Эфеслеләргә хат 5:30

* 6:16 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

+ 6:16 Яратылыш 2:24, Марк 10:7-8, Эфеслеләргә хат 5:31

+ 6:17 Эфеслеләргә хат 4:4

+ 6:18 Гәләтиялеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 5:3, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3

+ 6:19 Римлыларга хат 14:7

+ 6:20 II Петердән хат 2:1, I Көринтлеләргә хат 7:23

+ 7:3 Чыгыш 21:10

+ 7:5 Чыгыш 19:15, I Елъязма 21:1, Маттай 4:3, I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 7:6 II Көринтлеләргә хат 8:8

+ 7:7 Маттай 19:11-12, I Көринтлеләргә хат 12:4, I Петердән хат 4:10

+ 7:9 I Тимутәйгә хат 5:14

+ 7:10 Малахи 2:16, Марк 10:9

+ 7:11 Марк 10:11

+ 7:12 Эзра 10:3, Эзра 10:11

+ 7:14 Малахи 2:15

+ 7:16 I Петердән хат 3:1

+ 7:18 Рәсүлләр 15:1-2, Гәләтиялеләргә хат 5:2

+ 7:19 Римлыларга хат 2:28-29, Гәләтиялеләргә хат 3:28, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Көлессәйлеләргә хат 3:11

* 7:21 Бу өлешне болай да аңларга мөмкин: «…хәтта мондый мөмкинлегең булса да, кол хәлендә калуың яхшырак».

+ 7:22 Яхъя 8:32, Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, Римлыларга хат 6:18, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 5:1, Филимунга хат 1:16, Римлыларга хат 6:22

+ 7:23 I Көринтлеләргә хат 6:20, Левиләр 25:42, Левиләр 25:55

+ 7:25 II Көринтлеләргә хат 8:10-11

+ 7:30 II Көринтлеләргә хат 6:10

+ 7:31 I Петердән хат 4:7, I Яхъядан хат 2:17

+ 7:32 Маттай 6:25, Лүк 10:41

* 7:36-38 Бу аятьләрне болай да аңларга мөмкин: «36 Әгәр берәү үз кәләшенә карата килешмәгәнне эшлим дип саный икән һәм үзенең җенси дәртен тыеп тора алмыйча, өйләнергә тиеш дип исәпләсә, теләгәнен кылсын – гөнаһ булмас. Ул өйләнсен. 37 Әмма кеше үз фикерендә нык торып, аны беркем мәҗбүр итмәсә һәм әгәр дә ул, үз ихтыярына буйсынып, кәләшенең сафлыгын сакларга карар кылса, ул яхшы эшли. 38 Шунлыктан, кәләше белән никахланучы яхшы эшли, ә инде өйләнмәүче тагын да яхшырак эшли».

+ 7:38 Гыйбриләргә хат 13:4

+ 7:39 Римлыларга хат 7:2

+ 8:1 Рәсүлләр 15:20, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 13:4-13

+ 8:2 Гәләтиялеләргә хат 6:3

+ 8:3 Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 8:4 Канун 4:35, Канун 6:4-5, I Патшалар 12:21, Ишагыйя 41:24

+ 8:6 Малахи 2:10, Эфеслеләргә хат 4:6, Яхъя 1:3, Римлыларга хат 11:36, Көлессәйлеләргә хат 1:16, Гыйбриләргә хат 1:2

+ 8:7 I Көринтлеләргә хат 10:28-29

+ 8:8 Марк 7:19, Рәсүлләр 10:12-15, Римлыларга хат 14:14

+ 8:10 Римлыларга хат 14:1, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 10:19, Ачылыш 2:14

+ 8:11 Римлыларга хат 14:15

+ 8:13 Римлыларга хат 14:21

+ 9:1 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6-7, Филимунга хат 1:8, Рәсүлләр 9:3-6

+ 9:4 II Тессалуникәлеләргә хат 3:8-9

+ 9:5 Марк 6:3, Яхъя 2:12, Яхъя 7:3, Рәсүлләр 1:14, I Көринтлеләргә хат 9:5, Гәләтиялеләргә хат 1:19, Марк 1:30

+ 9:6 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, Гәләтиялеләргә хат 2:9

+ 9:7 II Көринтлеләргә хат 10:4, II Тимутәйгә хат 2:3, Гыйбрәтле сүзләр 27:18

* 9:9 Карагыз: «Канун», 25:4.

+ 9:9 Канун 25:4, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 9:10 Римлыларга хат 4:23-24, II Тимутәйгә хат 2:6

+ 9:11 Римлыларга хат 15:27, Гәләтиялеләргә хат 6:6

+ 9:13 Левиләр 6:16, Левиләр 6:26

+ 9:14 Лүк 10:7, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 9:15 Рәсүлләр 18:3

+ 9:16 Римлыларга хат 1:14

+ 9:17 Гәләтиялеләргә хат 2:7

+ 9:18 II Көринтлеләргә хат 11:7, II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 9:19 II Көринтлеләргә хат 4:5

+ 9:20 Рәсүлләр 16:3, Рәсүлләр 21:23-26

+ 9:21 Римлыларга хат 2:12, Римлыларга хат 2:14, Гәләтиялеләргә хат 2:3

+ 9:22 II Көринтлеләргә хат 11:29, I Көринтлеләргә хат 10:33

+ 9:24 Гәләтиялеләргә хат 5:7

+ 9:25 I Петердән хат 5:4, Филиппуйлыларга хат 3:14, II Тимутәйгә хат 2:5

+ 10:1 Чыгыш 13:21, Чыгыш 14:22

* 10:1-2 Карагыз: «Чыгыш», 13:21-22; 14:21-22.

* 10:3 Карагыз: «Чыгыш», 17:6; «Саннар», 20:10-11.

+ 10:3 Чыгыш 16:15, Чыгыш 16:35, Канун 8:3

+ 10:5 Саннар 14:29, Саннар 14:36-37

+ 10:6 Саннар 11:4-6, Зәбур 77:18

* 10:7 Карагыз: «Чыгыш», 32:6.

+ 10:7 Чыгыш 32:6

* 10:8 Карагыз: «Саннар», 25:1-9.

+ 10:8 Саннар 25:1-9

* 10:9 Карагыз: «Саннар», 21:4-6.

+ 10:9 Зәбур 94:9, Саннар 21:5-6

* 10:10 Карагыз: «Саннар», 16:41-49.

+ 10:10 Саннар 14:29-37

+ 10:11 Римлыларга хат 4:23

+ 10:12 Римлыларга хат 11:20-21

+ 10:13 I Көринтлеләргә хат 1:9, Әюб 5:19, Зәбур 33:20, II Петердән хат 2:9

+ 10:14 I Яхъядан хат 5:21

+ 10:16 Марк 14:22-23, Яхъя 6:51, I Көринтлеләргә хат 11:23-26

+ 10:17 Римлыларга хат 12:5, I Көринтлеләргә хат 12:12-13, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 10:18 Левиләр 3:3, Левиләр 7:15

+ 10:19 Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 8:4, Ачылыш 2:14

+ 10:20 Канун 32:17, Зәбур 105:37

+ 10:21 II Көринтлеләргә хат 6:15

+ 10:22 Канун 32:21, Вәгазьче 6:10

+ 10:23 I Көринтлеләргә хат 6:12

+ 10:24 I Көринтлеләргә хат 13:5, Филиппуйлыларга хат 2:21

+ 10:25 I Көринтлеләргә хат 8:7

* 10:26 Карагыз: «Зәбур», 23:1.

+ 10:26 Зәбур 23:1

+ 10:27 Лүк 10:8

+ 10:30 Римлыларга хат 14:6

+ 10:31 Көлессәйлеләргә хат 3:17

+ 10:32 I Көринтлеләргә хат 8:13, Римлыларга хат 14:13

+ 10:33 I Көринтлеләргә хат 9:22, II Көринтлеләргә хат 12:14

+ 11:1 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Тессалуникәлеләргә хат 1:6, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7

+ 11:3 Эфеслеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 4:15, Яратылыш 3:16, Эфеслеләргә хат 5:23, Яхъя 14:28, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 11:5 IV Патшалар 22:14, Лүк 2:36, Рәсүлләр 21:9

+ 11:6 Канун 21:12

+ 11:7 Яратылыш 1:26

+ 11:8 Яратылыш 2:21-23

+ 11:9 Яратылыш 2:18

+ 11:11 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 11:15 Саннар 5:18

+ 11:18 I Көринтлеләргә хат 1:10-12

+ 11:19 I Яхъядан хат 2:19

+ 11:22 Гыйбрәтле сүзләр 17:5

+ 11:23 Гәләтиялеләргә хат 1:12

+ 11:24 Лүк 22:19

+ 11:25 Лүк 22:20

+ 11:27 Яхъя 6:53-56

+ 11:32 Гыйбрәтле сүзләр 3:12

+ 12:1 I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 12:2 Эфеслеләргә хат 2:12

+ 12:3 I Яхъядан хат 4:2-3

+ 12:4 Римлыларга хат 12:6, Эфеслеләргә хат 4:4-6

+ 12:5 Римлыларга хат 12:7

+ 12:6 Филиппуйлыларга хат 2:13

+ 12:9 Маттай 17:20, I Көринтлеләргә хат 13:2

* 12:10 Пәйгамбәрлек итү – Аллаһы сүзләрен турыдан-туры кабул итеп, аларны кешеләргә җиткерү.

* 12:10 Таныш булмаган телләр – күктән җибәрелгән телләр. Таныш булмаган телдә сөйләүчене Изге Рух рухландыра.

+ 12:10 Марк 16:17, Рәсүлләр 2:4, Рәсүлләр 10:46, I Көринтлеләргә хат 14:2

+ 12:12 Римлыларга хат 12:5, I Көринтлеләргә хат 10:17, Эфеслеләргә хат 4:25

+ 12:13 Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11

+ 12:26 Римлыларга хат 12:15

+ 12:27 Римлыларга хат 12:5, Эфеслеләргә хат 1:23, Эфеслеләргә хат 4:12, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 12:28 Рәсүлләр 11:27, Эфеслеләргә хат 4:11

+ 12:31 I Көринтлеләргә хат 14:1, I Көринтлеләргә хат 14:39

+ 13:2 Рәсүлләр 2:18, Маттай 17:20, Марк 11:23, I Көринтлеләргә хат 12:9

* 13:3 …тәнемне яндырырга тапшырсам да… – Кайбер кулъязмаларда бу урында «мактану өчен тәнемне үлемгә тапшырсам да» дигән мәгънә бар.

+ 13:11 Эфеслеләргә хат 4:14

+ 13:12 Маттай 5:8, I Яхъядан хат 3:2, I Көринтлеләргә хат 8:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 14:1 I Көринтлеләргә хат 16:14, I Көринтлеләргә хат 12:1

+ 14:5 Саннар 11:29

+ 14:8 Саннар 10:9

+ 14:15 Ягъкубтан хат 5:13, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 14:16 II Көринтлеләргә хат 1:20, Ачылыш 3:14

+ 14:20 Эфеслеләргә хат 4:14, Маттай 18:3, I Көринтлеләргә хат 2:6

* 14:21 Карагыз: «Ишагыйя», 28:11-12.

+ 14:21 Ишагыйя 28:11-12

+ 14:22 Рәсүлләр 2:6

+ 14:23 Рәсүлләр 2:13

+ 14:25 Ишагыйя 45:14, Зәкәрия 8:23

+ 14:26 II Көринтлеләргә хат 12:19, II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 14:29 I Яхъядан хат 4:1, I Тессалуникәлеләргә хат 5:20-21

+ 14:34 I Тимутәйгә хат 2:11-12, Яратылыш 3:16, I Петердән хат 3:1, Эфеслеләргә хат 5:22, Көлессәйлеләргә хат 3:18

+ 14:39 I Көринтлеләргә хат 12:31, I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 14:40 Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 15:2 Гәләтиялеләргә хат 3:4

+ 15:3 Ишагыйя 53, Лүк 24:27

+ 15:4 Зәбур 15:10, Ишагыйя 53:11

+ 15:5 Лүк 24:34, Лүк 24:36

+ 15:7 Рәсүлләр 12:17, Лүк 24:50, Рәсүлләр 1:3-4

+ 15:8 II Көринтлеләргә хат 12:11

+ 15:9 Эфеслеләргә хат 3:7-8, Рәсүлләр 8:3

+ 15:10 II Көринтлеләргә хат 11:23, Көлессәйлеләргә хат 1:29

+ 15:12 Рәсүлләр 23:8, II Тимутәйгә хат 2:18

+ 15:17 Римлыларга хат 4:25

+ 15:18 I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 14:13

+ 15:20 I Тессалуникәлеләргә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 2:8, Рәсүлләр 26:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18, Ачылыш 1:5

+ 15:21 Римлыларга хат 5:12-18

+ 15:23 I Тессалуникәлеләргә хат 4:16

+ 15:24 I Петердән хат 3:22, Римлыларга хат 8:38, Эфеслеләргә хат 1:21, Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, Ачылыш 11:15

+ 15:25 Зәбур 109:1, Гыйбриләргә хат 2:8

* 15:27 Карагыз: «Зәбур», 8:7.

+ 15:27 Зәбур 8:7, Эфеслеләргә хат 1:22

+ 15:28 Яхъя 14:28, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 3:11

+ 15:30 II Көринтлеләргә хат 11:26

+ 15:31 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

* 15:32 Карагыз: «Ишагыйя», 22:13.

+ 15:32 Ишагыйя 22:13

+ 15:34 I Көринтлеләргә хат 6:5

+ 15:35 Яхәзкыл 37:3

+ 15:36 Яхъя 12:24

+ 15:42 Даниил 12:2, Филиппуйлыларга хат 3:21, Көлессәйлеләргә хат 3:1

* 15:44 Рухи тән – ягъни Изге Рух тарафыннан тормыш бирелгән тән.

* 15:45 Карагыз: «Яратылыш», 2:7.

+ 15:45 Яратылыш 2:7

+ 15:47 Яратылыш 2:7, Яхъя 3:13, Яхъя 6:38

+ 15:49 Яратылыш 5:3

+ 15:51 Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 15:52 Ишагыйя 27:13, Маттай 24:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16, Ачылыш 11:15, I Тессалуникәлеләргә хат 4:15, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 15:53 II Көринтлеләргә хат 5:2-4

* 15:54 Карагыз: «Ишагыйя», 25:8.

+ 15:54 Ишагыйя 25:8

* 15:55 Карагыз: «Һошея», 13:14.

+ 15:55 Һошея 13:14, II Тимутәйгә хат 1:10, Гыйбриләргә хат 2:14-15

+ 15:56 Римлыларга хат 4:15, Римлыларга хат 7:8

+ 15:57 Римлыларга хат 8:37

+ 16:1 Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28, Гәләтиялеләргә хат 2:10

+ 16:2 Рәсүлләр 20:7, Ачылыш 1:10, II Көринтлеләргә хат 8:3, II Көринтлеләргә хат 9:3

+ 16:3 Рәсүлләр 18:27, II Көринтлеләргә хат 3:1, Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28

+ 16:5 Рәсүлләр 19:21, II Көринтлеләргә хат 1:16

* 16:7 Раббы – «Хакимебез» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Раббы» һәм «Хаким» бер сүз белән бирелә.

+ 16:8 Чыгыш 23:16, Чыгыш 34:22, Левиләр 23:15, Канун 16:9, Рәсүлләр 2:1

+ 16:10 Рәсүлләр 16:1, I Көринтлеләргә хат 4:17

+ 16:12 Рәсүлләр 18:24, Рәсүлләр 19:1, I Көринтлеләргә хат 1:12, I Көринтлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 4:6

+ 16:13 Маттай 25:13, II Тессалуникәлеләргә хат 2:15

+ 16:14 I Көринтлеләргә хат 14:1

+ 16:15 I Көринтлеләргә хат 1:16

+ 16:16 Филиппуйлыларга хат 2:29, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12-13, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 16:19 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:3, II Тимутәйгә хат 4:19

+ 16:20 Римлыларга хат 16:16

+ 16:21 Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

* 16:22 Марана та – арамей телендәге сүзләр.

+ 16:22 Римлыларга хат 9:3, Гәләтиялеләргә хат 1:8, Ачылыш 22:20

+ 1:1 Рәсүлләр 18:1-17

+ 1:3 I Петердән хат 1:3, Эфеслеләргә хат 1:3

+ 1:5 Римлыларга хат 8:17, Филиппуйлыларга хат 3:10, Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 1:6 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 1:8 Рәсүлләр 19:23, I Көринтлеләргә хат 15:32

+ 1:9 II Көринтлеләргә хат 4:14

+ 1:10 Рәсүлләр 12:11, Рәсүлләр 14:19-20, Рәсүлләр 21:32-33, Рәсүлләр 27:44

+ 1:11 Римлыларга хат 15:31, II Тессалуникәлеләргә хат 3:2, Рәсүлләр 12:5, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 1:12 Рәсүлләр 23:1, II Тимутәйгә хат 1:3, I Көринтлеләргә хат 2:4, I Көринтлеләргә хат 2:13

+ 1:13 I Көринтлеләргә хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18, I Тессалуникәлеләргә хат 2:19-20

+ 1:15 I Көринтлеләргә хат 4:19

+ 1:16 Рәсүлләр 19:21, I Көринтлеләргә хат 16:5

+ 1:18 I Көринтлеләргә хат 1:9

+ 1:19 Рәсүлләр 15:22, Рәсүлләр 16:1

+ 1:20 I Көринтлеләргә хат 14:16, Ачылыш 3:14

+ 1:22 II Көринтлеләргә хат 5:5, Гыйбриләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 1:23 Римлыларга хат 1:9, Гәләтиялеләргә хат 1:20, Филиппуйлыларга хат 1:8, I Тессалуникәлеләргә хат 2:5

+ 2:2 II Көринтлеләргә хат 7:8

+ 2:4 II Көринтлеләргә хат 7:12

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 5:4-5

+ 2:11 I Петердән хат 5:8

+ 2:12 Рәсүлләр 16:8, Рәсүлләр 20:6

+ 2:13 II Көринтлеләргә хат 7:6, II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 12:18

+ 2:14 Көлессәйлеләргә хат 2:15

+ 2:15 I Көринтлеләргә хат 1:18, Яратылыш 8:21, Чыгыш 29:18, Эфеслеләргә хат 5:2, Филиппуйлыларга хат 4:18

+ 3:1 Рәсүлләр 18:27, I Көринтлеләргә хат 16:3

+ 3:3 Чыгыш 24:12, Чыгыш 31:18, Канун 6:6, Ишагыйя 51:7, Иремия 31:33

+ 3:6 Иремия 31:31, Лүк 22:20, Эфеслеләргә хат 3:7, Көлессәйлеләргә хат 1:23, Римлыларга хат 2:27, Яхъя 6:63

+ 3:7 Чыгыш 34:29-35

+ 3:14 Марк 6:52, Рәсүлләр 15:21

+ 3:16 Чыгыш 34:34

+ 3:17 Яхъя 4:24, Яхъя 8:32, Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, Гәләтиялеләргә хат 5:1

* 3:18 …көзгедәй чагылдырабыз… – Яки «тамаша итәбез».

+ 3:18 I Яхъядан хат 3:2, Римлыларга хат 8:29, Филиппуйлыларга хат 3:21

+ 4:1 II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 4:2 II Көринтлеләргә хат 2:17, I Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 4:3 II Көринтлеләргә хат 3:14, II Көринтлеләргә хат 2:15

+ 4:4 Яхъя 12:31, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 4:5 Марк 10:43, I Көринтлеләргә хат 9:19

* 4:6 Карагыз: «Яратылыш», 1:3.

+ 4:6 Яратылыш 1:3

+ 4:7 Әюб 4:19, Әюб 33:6, Ишагыйя 64:8, Римлыларга хат 9:21-22, I Көринтлеләргә хат 2:5

+ 4:8 II Көринтлеләргә хат 7:5

+ 4:9 Ешуа 1:5, Яхъя 15:20

+ 4:10 Римлыларга хат 6:5

+ 4:11 II Көринтлеләргә хат 6:9

* 4:13 Карагыз: «Зәбур», 115:1.

+ 4:13 Зәбур 115:1

+ 4:14 I Тессалуникәлеләргә хат 4:14

+ 4:16 Римлыларга хат 12:2, Эфеслеләргә хат 4:23

+ 4:17 Римлыларга хат 8:18

+ 4:18 Римлыларга хат 8:24, Гыйбриләргә хат 11:1

+ 5:2 Римлыларга хат 8:23

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 15:53

+ 5:5 II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 1:14

+ 5:7 II Көринтлеләргә хат 4:18

+ 5:9 Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 5:10 Вәгазьче 3:17, Вәгазьче 11:9, Вәгазьче 12:14, Маттай 25:31-32, Рәсүлләр 10:42, Римлыларга хат 14:10

+ 5:11 II Көринтлеләргә хат 4:2

+ 5:12 II Көринтлеләргә хат 3:1, II Көринтлеләргә хат 11:16, II Көринтлеләргә хат 12:1

+ 5:13 Марк 3:21, II Көринтлеләргә хат 11:1

+ 5:14 Римлыларга хат 5:15

+ 5:15 I Петердән хат 4:2, Римлыларга хат 14:7-8

+ 5:17 Ишагыйя 43:18-19, Римлыларга хат 6:4, Ачылыш 21:5

+ 5:18 Римлыларга хат 5:10-11, Көлессәйлеләргә хат 1:20

+ 5:19 Зәбур 31:1-2, Римлыларга хат 4:8

+ 5:20 Эфеслеләргә хат 6:20

+ 5:21 Ишагыйя 53:9, Яхъя 8:46, I Петердән хат 2:22, I Яхъядан хат 3:5, Гыйбриләргә хат 4:15, Римлыларга хат 8:3, Римлыларга хат 1:17, Римлыларга хат 4:25, I Көринтлеләргә хат 1:30

+ 6:1 I Көринтлеләргә хат 3:9

* 6:2 Карагыз: «Ишагыйя», 49:8.

+ 6:2 Ишагыйя 49:8

+ 6:4 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 16:23, Рәсүлләр 17:5, II Көринтлеләргә хат 11:23-27

+ 6:7 II Көринтлеләргә хат 10:4, Эфеслеләргә хат 6:11-17

+ 6:8 Римлыларга хат 3:8

+ 6:9 II Көринтлеләргә хат 4:11

+ 6:10 Яхъя 16:22, Рәсүлләр 3:6

+ 6:13 I Көринтлеләргә хат 4:14

+ 6:14 Канун 7:3, Эзра 9:2, Нәхәмия 13:25, Эфеслеләргә хат 5:7, I Яхъядан хат 1:6

* 6:15 Иблис – грекча «Белиар». Яһүд теленнән алынган бу сүз «түбәнлек» мәгънәсен аңлата.

+ 6:15 I Көринтлеләргә хат 10:21

* 6:16 Карагыз: «Левиләр», 26:11-12; «Яхәзкыл», 37:27.

+ 6:16 Эфеслеләргә хат 2:21, I Көринтлеләргә хат 3:16-17, Левиләр 26:11-12, Яхәзкыл 37:27

* 6:17 Карагыз: «Ишагыйя», 52:11.

+ 6:17 Ишагыйя 52:11, Яхәзкыл 20:34, Яхәзкыл 20:41

* 6:18 Карагыз: «II Патшалар», 7:14; «Ишагыйя», 43:6.

+ 6:18 II Патшалар 7:14

+ 7:1 I Яхъядан хат 3:3

+ 7:2 Рәсүлләр 20:33

+ 7:3 Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 7:4 Көлессәйлеләргә хат 1:24

+ 7:5 II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 4:8

+ 7:6 II Көринтлеләргә хат 1:4, II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 12:18

+ 7:8 II Көринтлеләргә хат 2:2-4

+ 7:10 Маттай 5:4, Вәгазьче 7:3

+ 7:12 I Көринтлеләргә хат 5:1-2, II Көринтлеләргә хат 2:4

+ 8:2 Марк 12:44

+ 8:3 I Көринтлеләргә хат 16:2

+ 8:4 Римлыларга хат 15:26

+ 8:6 II Көринтлеләргә хат 2:13, II Көринтлеләргә хат 7:6

+ 8:7 I Көринтлеләргә хат 1:5

+ 8:8 I Көринтлеләргә хат 7:6

+ 8:9 Ягъкубтан хат 2:5, Филиппуйлыларга хат 2:6-7

+ 8:10 I Көринтлеләргә хат 7:25

+ 8:12 Марк 12:43-44, Лүк 21:3

+ 8:14 Рәсүлләр 4:34

* 8:15 Карагыз: «Чыгыш», 16:18.

+ 8:15 Чыгыш 16:18

+ 8:24 II Көринтлеләргә хат 7:4

+ 9:1 Римлыларга хат 15:25

+ 9:3 II Көринтлеләргә хат 8:6, I Көринтлеләргә хат 16:2

+ 9:6 Гыйбрәтле сүзләр 11:24-25, Лүк 6:38, Гәләтиялеләргә хат 6:7

+ 9:7 Канун 15:10, I Елъязма 29:9, Чыгыш 25:2

+ 9:8 Филиппуйлыларга хат 4:19

* 9:9 Карагыз: «Зәбур», 111:9.

+ 9:9 Зәбур 111:9

+ 9:11 I Көринтлеләргә хат 1:5

+ 9:13 Маттай 5:16, I Петердән хат 2:12

+ 10:1 Маттай 11:29

+ 10:2 I Көринтлеләргә хат 4:21, II Көринтлеләргә хат 13:2, II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 10:4 II Көринтлеләргә хат 6:7, Эфеслеләргә хат 6:11

+ 10:7 I Көринтлеләргә хат 3:23, Гәләтиялеләргә хат 3:29

+ 10:8 II Көринтлеләргә хат 13:10

+ 10:10 I Көринтлеләргә хат 1:17

* 10:17 Карагыз: «Иремия», 9:24.

+ 10:17 Иремия 9:23-24, I Көринтлеләргә хат 1:31

+ 10:18 Римлыларга хат 2:29, I Көринтлеләргә хат 4:5

+ 11:1 II Көринтлеләргә хат 5:13

+ 11:2 Һошея 2:19-20, Эфеслеләргә хат 5:27, Ачылыш 14:4

+ 11:3 Яратылыш 3:1, Яратылыш 3:4, Яхъя 8:44, I Тимутәйгә хат 2:14

+ 11:4 Гәләтиялеләргә хат 1:6

+ 11:5 II Көринтлеләргә хат 12:11

+ 11:6 I Көринтлеләргә хат 1:17, II Көринтлеләргә хат 10:10

+ 11:7 I Көринтлеләргә хат 9:18

+ 11:9 II Көринтлеләргә хат 12:13, Филиппуйлыларга хат 4:15

+ 11:10 Римлыларга хат 9:1, I Тимутәйгә хат 2:7

+ 11:13 Филиппуйлыларга хат 1:15, Рәсүлләр 20:30, II Петердән хат 2:1, Ачылыш 2:2

+ 11:14 Гәләтиялеләргә хат 1:8

+ 11:15 Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 11:16 II Көринтлеләргә хат 5:12

+ 11:18 Филиппуйлыларга хат 3:3-4

+ 11:19 I Көринтлеләргә хат 4:10

+ 11:20 Гәләтиялеләргә хат 2:4, Гәләтиялеләргә хат 4:3

* 11:22 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 11:22 Римлыларга хат 11:1, Филиппуйлыларга хат 3:5

+ 11:23 I Көринтлеләргә хат 15:10, II Көринтлеләргә хат 6:4-5

+ 11:25 Рәсүлләр 16:22-23, Рәсүлләр 14:19, Рәсүлләр 27:41-44

+ 11:26 Гәләтиялеләргә хат 2:4

+ 11:27 Рәсүлләр 18:3, I Тессалуникәлеләргә хат 2:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, I Көринтлеләргә хат 4:11

+ 11:29 I Көринтлеләргә хат 9:22

+ 11:32 Рәсүлләр 9:24-25

* 12:1 Хаким – «Раббы» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Хаким» һәм «Раббы» бер сүз белән бирелә.

+ 12:1 II Көринтлеләргә хат 5:12, II Көринтлеләргә хат 11:16, Гәләтиялеләргә хат 1:12, Гәләтиялеләргә хат 2:2, Эфеслеләргә хат 3:3

+ 12:7 Әюб 2:6

+ 12:9 Ишагыйя 40:29

+ 12:10 Марк 10:30, Маттай 5:11-12, Римлыларга хат 5:3

+ 12:11 I Көринтлеләргә хат 15:8-9, II Көринтлеләргә хат 11:5

+ 12:12 Рәсүлләр 15:12, Римлыларга хат 15:19

+ 12:13 II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 12:14 II Көринтлеләргә хат 13:1, I Көринтлеләргә хат 10:33

+ 12:15 Филиппуйлыларга хат 2:17, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Тессалуникәлеләргә хат 2:8

+ 12:16 II Көринтлеләргә хат 11:9

+ 12:18 II Көринтлеләргә хат 8:6, II Көринтлеләргә хат 8:18

+ 12:19 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, I Көринтлеләргә хат 14:26

+ 12:21 I Көринтлеләргә хат 5:1, I Көринтлеләргә хат 6:18

* 13:1 Карагыз: «Канун», 19:15.

+ 13:1 II Көринтлеләргә хат 12:14, Канун 19:15, Маттай 18:16

+ 13:4 Римлыларга хат 6:4

+ 13:9 I Көринтлеләргә хат 4:10

+ 13:10 II Көринтлеләргә хат 10:8

+ 13:11 Марк 9:50, Римлыларга хат 12:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:13, Римлыларга хат 15:33, Римлыларга хат 16:16

+ 13:12 Римлыларга хат 16:16, Филиппуйлыларга хат 4:22

* 13:13 Соңгы җөмлә грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Изге Рухның аралашуы сезнең барыгыз белән булсын.

+ 1:1 Гәләтиялеләргә хат 1:11-12

+ 1:2 Филиппуйлыларга хат 4:21, Рәсүлләр 16:6, Рәсүлләр 18:23

+ 1:4 Маттай 20:28, Римлыларга хат 4:25, Марк 14:36

+ 1:6 Марк 4:17, Гыйбриләргә хат 6:4, II Көринтлеләргә хат 11:4

+ 1:7 Рәсүлләр 15:24, Гәләтиялеләргә хат 5:10

+ 1:8 II Көринтлеләргә хат 11:14, Римлыларга хат 9:3, I Көринтлеләргә хат 16:22

+ 1:10 I Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 1:12 Рәсүлләр 9:6, Рәсүлләр 26:16, I Көринтлеләргә хат 11:23

+ 1:13 Рәсүлләр 26:5, Рәсүлләр 8:3, Филиппуйлыларга хат 3:6

+ 1:14 Маттай 15:2, Марк 7:3

+ 1:15 Ишагыйя 49:1, Иремия 1:4-5, Лүк 1:15, Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 1:5, I Тимутәйгә хат 2:7

+ 1:17 Рәсүлләр 9:19

* 1:18 Кифас – Шимун Петернең икенче исеме.

+ 1:18 Яхъя 1:42, Рәсүлләр 9:26-27

+ 1:19 Рәсүлләр 12:17, Рәсүлләр 15:13, Ягъкубтан хат 1:1

+ 1:20 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 1:23

+ 1:23 Рәсүлләр 9:21

+ 2:1 Рәсүлләр 4:36, II Көринтлеләргә хат 2:13, II Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Гәләтиялеләргә хат 1:12, Эфеслеләргә хат 3:3, Филиппуйлыларга хат 2:16

+ 2:3 Рәсүлләр 16:3

+ 2:4 Рәсүлләр 15:24, II Көринтлеләргә хат 11:26, II Көринтлеләргә хат 11:20, Гәләтиялеләргә хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 4:25

+ 2:6 Канун 10:17

+ 2:7 Рәсүлләр 9:15, I Көринтлеләргә хат 9:17

+ 2:9 Рәсүлләр 4:36, Рәсүлләр 9:27, Рәсүлләр 13:2, Рәсүлләр 15:36, I Көринтлеләргә хат 9:6

+ 2:10 Рәсүлләр 24:17, Римлыларга хат 15:25-28, I Көринтлеләргә хат 16:1

+ 2:11 Рәсүлләр 11:20

+ 2:12 Рәсүлләр 11:3, Рәсүлләр 11:2, Рәсүлләр 15:1

+ 2:14 I Тимутәйгә хат 5:20

+ 2:16 Гәләтиялеләргә хат 3:11, Рәсүлләр 13:39, Римлыларга хат 3:21, Гәләтиялеләргә хат 3:11, Зәбур 142:2, Римлыларга хат 3:20

+ 2:19 Римлыларга хат 14:8, Римлыларга хат 6:6, Гәләтиялеләргә хат 6:14

+ 2:20 Яхъя 17:23

+ 3:2 Римлыларга хат 10:17

+ 3:4 I Көринтлеләргә хат 15:2

+ 3:5 I Көринтлеләргә хат 12:10

* 3:6 Карагыз: «Яратылыш», 15:6.

+ 3:6 Яратылыш 15:6, Ягъкубтан хат 2:23, Римлыларга хат 4:3

* 3:8 «Тәкъва» һәм «аклау» дигән сүзләрнең тамыры грек телендәге төп нөсхәдә бер үк.

* 3:8 Карагыз: «Яратылыш», 12:3; 18:18.

+ 3:8 Римлыларга хат 3:30, Яратылыш 12:3

* 3:10 Карагыз: «Канун», 27:26.

+ 3:10 Римлыларга хат 4:15, Канун 27:26

* 3:11 Карагыз: «Хабаккук», 2:4.

+ 3:11 Рәсүлләр 13:39, Римлыларга хат 3:20, Гәләтиялеләргә хат 2:16, Хабаккук 2:4, Римлыларга хат 1:17, Гыйбриләргә хат 10:38

* 3:12 Карагыз: «Левиләр», 18:5.

+ 3:12 Левиләр 18:5, Римлыларга хат 10:5

* 3:13 Карагыз: «Канун», 21:23.

+ 3:13 Канун 21:23

+ 3:14 Рәсүлләр 1:5, Рәсүлләр 2:33

* 3:16 Карагыз: «Яратылыш», 12:7.

+ 3:16 Римлыларга хат 4:13, Гыйбриләргә хат 7:6, Яратылыш 12:7, Яратылыш 17:19

+ 3:17 Чыгыш 12:40-41

+ 3:18 Римлыларга хат 4:14

+ 3:19 Римлыларга хат 4:13, Римлыларга хат 5:20, Канун 33:2, Рәсүлләр 7:53

+ 3:20 I Тимутәйгә хат 2:5, Гыйбриләргә хат 8:6, Канун 6:4-5, Римлыларга хат 3:30

+ 3:22 Римлыларга хат 3:9, Римлыларга хат 4:16

+ 3:24 Римлыларга хат 10:4

+ 3:26 I Яхъядан хат 3:2, Римлыларга хат 8:15-16, Эфеслеләргә хат 1:5

+ 3:27 Римлыларга хат 6:3-4, Римлыларга хат 13:14

+ 3:28 I Көринтлеләргә хат 12:13, Эфеслеләргә хат 6:6, I Көринтлеләргә хат 11:11

+ 3:29 I Көринтлеләргә хат 3:23, II Көринтлеләргә хат 10:7, Римлыларга хат 8:17, Эфеслеләргә хат 3:6

+ 4:4 Марк 1:15, Лүк 2:7, Лүк 2:27

+ 4:5 Гәләтиялеләргә хат 3:13

* 4:6 Газиз Атам! – Грек телендәге төп нөсхәдә «Абба» дигән арамей сүзе кулланыла.

+ 4:8 Ишагыйя 37:19, Иремия 16:20

+ 4:9 Зәбур 35:11, I Көринтлеләргә хат 8:3, Көлессәйлеләргә хат 2:8, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Гыйбриләргә хат 7:18

+ 4:10 Римлыларга хат 14:5, Көлессәйлеләргә хат 2:16

+ 4:11 I Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 4:13 I Көринтлеләргә хат 2:3

+ 4:14 I Патшалар 29:9, Лүк 10:16, I Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 4:22 Яратылыш 16:5, Яратылыш 21:2

+ 4:23 Яратылыш 16:3-4, Яратылыш 17:16

+ 4:24 Чыгыш 19:1-2

+ 4:26 Гыйбриләргә хат 12:22, Ачылыш 21:2

* 4:27 Карагыз: «Ишагыйя», 54:1.

+ 4:27 Ишагыйя 54:1

+ 4:28 Римлыларга хат 9:8

+ 4:29 Яратылыш 21:9

* 4:30 Карагыз: «Яратылыш», 21:10.

+ 4:30 Яратылыш 21:10

+ 5:1 Яхъя 8:32, Ягъкубтан хат 2:12, I Петердән хат 2:16, Римлыларга хат 6:18, I Көринтлеләргә хат 7:22, II Көринтлеләргә хат 3:17, Гәләтиялеләргә хат 2:4, Гәләтиялеләргә хат 5:13, Рәсүлләр 15:10

+ 5:2 Рәсүлләр 15:1-2, I Көринтлеләргә хат 7:18

+ 5:3 Римлыларга хат 2:25

+ 5:4 Римлыларга хат 9:31

+ 5:5 Римлыларга хат 8:23

+ 5:6 I Көринтлеләргә хат 7:19, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 6:15, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11, Ягъкубтан хат 2:18

+ 5:7 I Көринтлеләргә хат 9:24

+ 5:9 Маттай 13:33, Лүк 13:21, I Көринтлеләргә хат 5:6

+ 5:10 Рәсүлләр 15:24, Гәләтиялеләргә хат 1:7

+ 5:11 Рәсүлләр 16:3, I Көринтлеләргә хат 1:23

+ 5:13 I Петердән хат 2:16, II Петердән хат 2:19, I Көринтлеләргә хат 9:19

* 5:14 Карагыз: «Левиләр», 19:18.

+ 5:14 Маттай 7:12, Маттай 22:40, Левиләр 19:18

+ 5:16 Римлыларга хат 8:4, Римлыларга хат 13:14, Эфеслеләргә хат 2:3

+ 5:17 Римлыларга хат 7:15, Римлыларга хат 7:19, Римлыларга хат 7:23

+ 5:18 Римлыларга хат 7:4, Эфеслеләргә хат 2:15, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 5:19 Марк 7:21-23, I Көринтлеләргә хат 3:3, I Көринтлеләргә хат 6:9-10, I Көринтлеләргә хат 6:18, Эфеслеләргә хат 5:3

+ 5:20 I Көринтлеләргә хат 11:19

+ 5:21 I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Эфеслеләргә хат 5:5

+ 5:22 Эфеслеләргә хат 5:9

+ 5:23 I Тимутәйгә хат 1:9

+ 5:24 Ягъкубтан хат 4:1, I Петердән хат 2:11, Римлыларга хат 7:23, Римлыларга хат 13:14, Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:6, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Көлессәйлеләргә хат 2:20, Көлессәйлеләргә хат 3:3

+ 5:26 Филиппуйлыларга хат 2:3

+ 6:1 I Көринтлеләргә хат 2:15, Ягъкубтан хат 5:19, II Тимутәйгә хат 2:25, I Тессалуникәлеләргә хат 5:14

+ 6:2 Римлыларга хат 15:1, I Яхъядан хат 4:21

+ 6:3 I Көринтлеләргә хат 3:7, I Көринтлеләргә хат 8:2

+ 6:5 Римлыларга хат 14:12

+ 6:6 Лүк 10:7, I Көринтлеләргә хат 9:11, I Тимутәйгә хат 5:18

+ 6:7 Әюб 13:9, Әюб 4:8, Гыйбрәтле сүзләр 22:7, II Көринтлеләргә хат 9:6

+ 6:8 Гыйбрәтле сүзләр 11:19, Һошея 10:12, Ягъкубтан хат 3:18

+ 6:9 II Тессалуникәлеләргә хат 3:13, Маттай 10:22

+ 6:10 Гыйбрәтле сүзләр 3:27, III Яхъядан хат 1:5, Гыйбриләргә хат 13:1

+ 6:11 I Көринтлеләргә хат 16:21, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

+ 6:14 I Көринтлеләргә хат 2:2, Гәләтиялеләргә хат 2:19, Римлыларга хат 6:6

+ 6:15 I Көринтлеләргә хат 7:19, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 3:11

* 6:16 Аллаһының чын халкына… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: Аллаһының Исраиленә.

+ 6:16 Зәбур 124:5, Зәбур 127:5

+ 1:3 I Петердән хат 1:3, II Көринтлеләргә хат 1:3

+ 1:4 Яһүдәдән хат 1:24, Көлессәйлеләргә хат 1:22, I Тессалуникәлеләргә хат 4:7

+ 1:5 I Яхъядан хат 3:2, Римлыларга хат 8:15-16, Гәләтиялеләргә хат 3:26

+ 1:7 Көлессәйлеләргә хат 1:14

+ 1:9 Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 3:3-5, Эфеслеләргә хат 6:19

+ 1:10 Эфеслеләргә хат 2:14, Көлессәйлеләргә хат 1:20

+ 1:13 Эстер 8:8, II Көринтлеләргә хат 1:22, Эфеслеләргә хат 4:30

+ 1:15 Көлессәйлеләргә хат 1:3-4

+ 1:18 Көлессәйлеләргә хат 1:27

+ 1:20 Зәбур 109:1, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 2:6, Көлессәйлеләргә хат 3:1

+ 1:21 I Петердән хат 3:22, Римлыларга хат 8:38, I Көринтлеләргә хат 15:24, Көлессәйлеләргә хат 2:10, Гыйбриләргә хат 1:4

+ 1:22 Зәбур 8:7, Зәбур 109:1, I Көринтлеләргә хат 15:27, I Көринтлеләргә хат 11:3, Эфеслеләргә хат 5:23

+ 1:23 Эфеслеләргә хат 4:12, Эфеслеләргә хат 5:23, Эфеслеләргә хат 5:30, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 15:28, Көлессәйлеләргә хат 3:11

+ 2:1 Лүк 15:24, Римлыларга хат 11:15, Көлессәйлеләргә хат 1:21, Көлессәйлеләргә хат 2:13

+ 2:2 Яхъя 12:31, Яхъя 14:30, Көлессәйлеләргә хат 3:7

+ 2:3 Гәләтиялеләргә хат 5:16

+ 2:4 Яхъя 3:16, I Яхъядан хат 3:1, Римлыларга хат 5:8

+ 2:5 Көлессәйлеләргә хат 2:13, Титуска хат 3:5

+ 2:6 Эфеслеләргә хат 1:20

+ 2:8 Лүк 7:50, Лүк 8:48, Рәсүлләр 15:11, I Петердән хат 1:5, Титуска хат 2:11, Титуска хат 3:5

+ 2:9 Римлыларга хат 3:27, Титуска хат 3:5, Римлыларга хат 3:27, I Көринтлеләргә хат 1:29

+ 2:10 Титуска хат 2:14, Титуска хат 3:8

+ 2:11 Римлыларга хат 2:26, Римлыларга хат 2:28, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 2:12 Көлессәйлеләргә хат 1:21, Римлыларга хат 9:4

+ 2:13 Зәкәрия 6:15, Рәсүлләр 2:39

+ 2:14 Ишагыйя 9:6, Ишагыйя 26:12, Михә 5:5, Ишагыйя 14:1, Эфеслеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 1:22

* 2:15 …ике төркемнән яңа бер халык… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: ике кешедән яңа бер кеше.

+ 2:15 Римлыларга хат 7:4, Көлессәйлеләргә хат 2:14

+ 2:16 Римлыларга хат 5:10, Көлессәйлеләргә хат 1:20, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 2:17 Ишагыйя 57:19

+ 2:19 Филиппуйлыларга хат 3:20

+ 2:20 Көлессәйлеләргә хат 2:7, Ачылыш 21:14, Зәбур 117:22, Ишагыйя 28:16

+ 2:21 I Көринтлеләргә хат 3:16-17

+ 2:22 I Петердән хат 2:5

+ 3:1 Филиппуйлыларга хат 1:7, Филимунга хат 1:1, II Тимутәйгә хат 2:9

+ 3:2 Эфеслеләргә хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 1:25

+ 3:3 Гәләтиялеләргә хат 1:12, Гәләтиялеләргә хат 2:2

+ 3:6 Гәләтиялеләргә хат 3:29, Эфеслеләргә хат 2:16, Маттай 8:11, Лүк 13:29

+ 3:7 Көлессәйлеләргә хат 1:23

+ 3:8 I Көринтлеләргә хат 15:9

+ 3:9 Көлессәйлеләргә хат 1:26

+ 3:10 Эфеслеләргә хат 1:21

+ 3:12 Гыйбриләргә хат 4:16, Гыйбриләргә хат 10:19

+ 3:13 II Тимутәйгә хат 2:10

+ 3:16 Эфеслеләргә хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 1:27, Көлессәйлеләргә хат 1:11

+ 3:17 Көлессәйлеләргә хат 2:7

+ 3:19 Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 2:10

+ 3:20 Яһүдәдән хат 1:24, Римлыларга хат 16:24

+ 3:21 Римлыларга хат 11:36

+ 4:1 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:27, Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 4:2 Филиппуйлыларга хат 2:3, Көлессәйлеләргә хат 3:13

+ 4:3 Көлессәйлеләргә хат 3:14

+ 4:4 Эфеслеләргә хат 2:16, I Көринтлеләргә хат 6:17

+ 4:5 I Көринтлеләргә хат 1:13

+ 4:6 Малахи 2:10, I Көринтлеләргә хат 12:6

+ 4:7 Римлыларга хат 12:3, Эфеслеләргә хат 3:2

* 4:8 Карагыз: «Зәбур», 67:19.

+ 4:8 Зәбур 67:19

+ 4:9 Яхъя 3:13

+ 4:10 Гыйбриләргә хат 4:14, Гыйбриләргә хат 7:26

* 4:11 Башлыклар – грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: көтүчеләр.

+ 4:11 I Көринтлеләргә хат 12:28

+ 4:12 I Көринтлеләргә хат 12:27, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18

+ 4:13 Гыйбриләргә хат 5:12-13, Гыйбриләргә хат 6:1

+ 4:14 I Көринтлеләргә хат 13:11, I Көринтлеләргә хат 14:20

+ 4:15 II Петердән хат 3:18, Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:19

+ 4:17 I Петердән хат 4:3-4, Көлессәйлеләргә хат 3:7

+ 4:18 Римлыларга хат 1:21, Марк 3:5

+ 4:19 I Петердән хат 1:14, Римлыларга хат 1:24-28

+ 4:22 Көлессәйлеләргә хат 3:8-9

+ 4:23 Римлыларга хат 12:2, II Көринтлеләргә хат 4:16

+ 4:24 Яратылыш 1:26, Римлыларга хат 6:4, Көлессәйлеләргә хат 3:10

+ 4:25 Левиләр 19:11, Көлессәйлеләргә хат 3:9, Зәкәрия 8:16, Римлыларга хат 12:5

+ 4:26 Зәбур 4:5

+ 4:27 Ягъкубтан хат 4:7

+ 4:28 Чыгыш 20:15, I Тессалуникәлеләргә хат 4:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, II Тессалуникәлеләргә хат 3:10, I Тимутәйгә хат 6:18

+ 4:29 Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 4:30 Ишагыйя 63:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 1:13

+ 4:31 I Петердән хат 3:8, Көлессәйлеләргә хат 3:8

+ 4:32 Маттай 6:14, Марк 11:25-26, Лүк 7:41-42, I Петердән хат 3:8, Көлессәйлеләргә хат 3:12-13

+ 5:1 Маттай 5:48

+ 5:2 Яхъя 10:11, Яхъя 15:13, I Яхъядан хат 3:16, Римлыларга хат 5:7-8, Гыйбриләргә хат 8:3, I Көринтлеләргә хат 13:1, Көлессәйлеләргә хат 3:14

+ 5:3 I Көринтлеләргә хат 6:18, Гәләтиялеләргә хат 5:19, I Тессалуникәлеләргә хат 4:3

+ 5:4 Эфеслеләргә хат 4:29

+ 5:5 Көлессәйлеләргә хат 3:5, I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:21

+ 5:6 Марк 13:5, Көлессәйлеләргә хат 2:8, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3, I Яхъядан хат 3:7, Римлыларга хат 1:18, Көлессәйлеләргә хат 3:6

+ 5:7 II Көринтлеләргә хат 6:14

+ 5:8 Эфеслеләргә хат 2:1-2, Ишагыйя 2:5, Маттай 5:14, Яхъя 12:35, I Яхъядан хат 2:8, Римлыларга хат 13:12, Филиппуйлыларга хат 2:15, I Тессалуникәлеләргә хат 5:5

* 5:10 Раббыга – «Хакимебезгә» дип тә аңларга мөмкин. Грек телендәге төп нөсхәдә «Раббы» һәм «Хаким» бер сүз белән бирелә.

+ 5:10 I Тессалуникәлеләргә хат 2:4

+ 5:11 Римлыларга хат 13:12

+ 5:13 Яхъя 3:20-21

+ 5:14 Римлыларга хат 13:11, Лүк 1:78-79

+ 5:15 Көлессәйлеләргә хат 4:5

* 5:17 Раббы – «Хакимебез» дип тә аңларга мөмкин. Унынчы аятьне карагыз.

+ 5:17 Римлыларга хат 12:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:18

+ 5:18 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:20, Гыйбрәтле сүзләр 31:4, I Тимутәйгә хат 5:23

+ 5:19 Рәсүлләр 16:25, Ягъкубтан хат 5:13, I Көринтлеләргә хат 14:15, Зәбур 26:6, Көлессәйлеләргә хат 3:16

+ 5:20 Көлессәйлеләргә хат 2:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

• 5:21 Көлессәйлеләргә хат 3:17

+ 5:22 Яратылыш 3:16, I Петердән хат 3:1

+ 5:23 Эфеслеләргә хат 1:22-23, I Көринтлеләргә хат 11:3

+ 5:25 I Петердән хат 3:7

* 5:26 Сүз – Раббы сүзе яисә суга чумдыру йоласы вакытында әйтелгән сүзләр дип аңларга мөмкин.

+ 5:26 Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Титуска хат 3:5, Гыйбриләргә хат 10:22

+ 5:27 II Көринтлеләргә хат 11:2, Ачылыш 14:4

+ 5:30 I Көринтлеләргә хат 6:15, Эфеслеләргә хат 1:23, Көлессәйлеләргә хат 1:18

* 5:31 Карагыз: «Яратылыш», 2:24.

+ 5:31 Яратылыш 2:24, Маттай 19:5, Марк 10:7-8, I Көринтлеләргә хат 6:16

+ 5:33 Эстер 1:20, I Петердән хат 3:1-6

+ 6:1 Чыгыш 20:12, Гыйбрәтле сүзләр 1:8, Гыйбрәтле сүзләр 6:20, Гыйбрәтле сүзләр 23:22

* 6:2-3 Карагыз: «Чыгыш», 20:12; «Канун», 5:16.

+ 6:3 Канун 5:16

+ 6:4 Канун 4:9, Канун 6:7, Гыйбрәтле сүзләр 13:24, Гыйбрәтле сүзләр 19:18, Гыйбрәтле сүзләр 22:6

+ 6:5 I Петердән хат 2:18, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 6:6 Гәләтиялеләргә хат 3:28

+ 6:8 Көлессәйлеләргә хат 3:24

+ 6:9 Левиләр 25:43, Канун 10:17

+ 6:11 II Көринтлеләргә хат 6:7, II Көринтлеләргә хат 10:4, I Петердән хат 5:8, I Яхъядан хат 2:13

+ 6:12 Лүк 22:53, Көлессәйлеләргә хат 1:13, Эфеслеләргә хат 1:21

+ 6:14 Ишагыйя 11:5, Ишагыйя 59:17, I Тессалуникәлеләргә хат 5:8

+ 6:15 Ишагыйя 52:7, Римлыларга хат 10:15

+ 6:16 I Яхъядан хат 5:4

+ 6:17 Гыйбриләргә хат 4:12

+ 6:18 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Яһүдәдән хат 1:20, Римлыларга хат 12:12, Көлессәйлеләргә хат 4:2, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17, Марк 13:33

+ 6:19 Рәсүлләр 4:29, Көлессәйлеләргә хат 4:3, I Тессалуникәлеләргә хат 5:25, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1

+ 6:20 Рәсүлләр 21:33, Рәсүлләр 28:20, II Көринтлеләргә хат 5:20

• 6:21 Көлессәйлеләргә хат 4:7-8

+ 6:21 Рәсүлләр 20:4

+ 6:22 Көлессәйлеләргә хат 2:2

+ 1:1 Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Римлыларга хат 1:8, Филимунга хат 1:4, II Тимутәйгә хат 1:3

+ 1:5 Рәсүлләр 16:12-40

+ 1:6 I Көринтлеләргә хат 1:8

+ 1:7 II Көринтлеләргә хат 7:3, Эфеслеләргә хат 3:1, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тимутәйгә хат 2:9, Филимунга хат 1:1, Филиппуйлыларга хат 4:14

+ 1:8 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1

+ 1:9 Көлессәйлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 3:12-13, Филимунга хат 1:6

+ 1:13 Рәсүлләр 28:30

+ 1:14 Рәсүлләр 4:31

+ 1:15 II Көринтлеләргә хат 11:13

+ 1:19 Рәсүлләр 16:7

+ 1:20 Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, Римлыларга хат 14:8, II Көринтлеләргә хат 5:15

+ 1:23 II Тимутәйгә хат 4:6

+ 1:27 Эфеслеләргә хат 4:1

+ 1:29 Маттай 5:11-12

+ 1:30 Көлессәйлеләргә хат 1:29, I Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Филиппуйлыларга хат 4:2, I Петердән хат 3:8, Римлыларга хат 12:16

+ 2:3 Гәләтиялеләргә хат 5:26, Римлыларга хат 12:10, Эфеслеләргә хат 4:2

+ 2:4 Римлыларга хат 15:2-3

+ 2:6 Яхъя 1:1, Яхъя 5:18, Яхъя 10:33

+ 2:7 Ишагыйя 42:1, Маттай 20:28, Римлыларга хат 8:3, II Көринтлеләргә хат 8:9

+ 2:8 Марк 14:36, Гыйбриләргә хат 5:8

* 2:9-11 Карагыз: «Ишагыйя», 45:23.

+ 2:9 Маттай 28:18, Эфеслеләргә хат 1:21, Гыйбриләргә хат 1:4

+ 2:10 Ишагыйя 45:23, Римлыларга хат 14:11

+ 2:13 I Көринтлеләргә хат 12:6

+ 2:15 Яһүдәдән хат 1:24, Маттай 5:14, Эфеслеләргә хат 5:8

+ 2:16 Гәләтиялеләргә хат 2:2

+ 2:17 Рәсүлләр 21:13, II Тимутәйгә хат 4:6

+ 2:19 Рәсүлләр 16:1, I Тессалуникәлеләргә хат 3:2

+ 2:21 I Көринтлеләргә хат 10:24, I Көринтлеләргә хат 13:5

+ 2:22 I Көринтлеләргә хат 14:7, I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 2:25 Филиппуйлыларга хат 4:18

+ 2:29 Римлыларга хат 16:2, I Көринтлеләргә хат 16:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12-13, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 3:1 Филиппуйлыларга хат 4:4

+ 3:2 Зәбур 21:17, Зәбур 21:21

+ 3:3 Римлыларга хат 2:29, Эфеслеләргә хат 2:11, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 3:4 II Көринтлеләргә хат 11:18

* 3:5 Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 3:5 Яратылыш 17:12, Левиләр 12:3, Римлыларга хат 11:1, Рәсүлләр 23:6, Рәсүлләр 26:5

+ 3:6 Рәсүлләр 8:3, Гәләтиялеләргә хат 1:13, Марк 10:20, Лүк 1:6, Рәсүлләр 22:3, Рәсүлләр 26:5

+ 3:8 Иремия 9:24

+ 3:9 Римлыларга хат 9:30-31, Римлыларга хат 10:5

+ 3:10 Римлыларга хат 8:17, II Көринтлеләргә хат 1:5, Көлессәйлеләргә хат 1:24, I Петердән хат 4:13, Римлыларга хат 6:5

+ 3:12 Гыйбриләргә хат 11:40

+ 3:14 I Петердән хат 5:4, I Көринтлеләргә хат 9:24-25, II Тимутәйгә хат 2:5

+ 3:15 I Көринтлеләргә хат 2:6

+ 3:17 I Петердән хат 5:3, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 3:19 II Көринтлеләргә хат 11:15, I Тессалуникәлеләргә хат 5:3, Марк 8:33

+ 3:20 Эфеслеләргә хат 2:19, Рәсүлләр 1:11, I Көринтлеләргә хат 1:7

+ 3:21 I Көринтлеләргә хат 15:35-52, I Яхъядан хат 3:2, Римлыларга хат 8:29, II Көринтлеләргә хат 3:18, Көлессәйлеләргә хат 3:1

+ 4:2 Филиппуйлыларга хат 2:2

+ 4:3 Чыгыш 32:32, Зәбур 68:29, Ачылыш 3:5

+ 4:4 Филиппуйлыларга хат 3:1, I Тессалуникәлеләргә хат 5:16

+ 4:5 Ягъкубтан хат 5:8

+ 4:6 Маттай 6:25, I Петердән хат 5:7

+ 4:7 Яхъя 14:27, Филиппуйлыларга хат 4:7, Көлессәйлеләргә хат 3:15

+ 4:9 Римлыларга хат 15:33, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16

+ 4:11 I Тимутәйгә хат 6:6, I Тимутәйгә хат 6:8

+ 4:12 I Көринтлеләргә хат 4:11, II Көринтлеләргә хат 11:27

+ 4:13 I Тимутәйгә хат 1:12

+ 4:14 Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 4:16 Рәсүлләр 17:1

+ 4:17 Римлыларга хат 1:13

+ 4:18 Филиппуйлыларга хат 2:25, Яратылыш 8:21, Чыгыш 29:18

+ 4:19 Зәбур 22:1, II Көринтлеләргә хат 9:8

+ 4:21 Гәләтиялеләргә хат 1:2

+ 4:22 II Көринтлеләргә хат 13:12

+ 1:1 Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Эфеслеләргә хат 1:15-16

+ 1:5 Маттай 6:20, I Петердән хат 1:4

+ 1:6 Маттай 24:14, Маттай 28:19, Римлыларга хат 10:18, Көлессәйлеләргә хат 1:6

+ 1:7 Көлессәйлеләргә хат 4:12, Филимунга хат 1:23

+ 1:9 II Тессалуникәлеләргә хат 1:11, Филиппуйлыларга хат 1:9, Филимунга хат 1:6

+ 1:10 II Көринтлеләргә хат 5:9, Эфеслеләргә хат 4:1, Филиппуйлыларга хат 1:27, II Петердән хат 3:18, Эфеслеләргә хат 4:15

+ 1:11 Эфеслеләргә хат 3:16

+ 1:13 Ишагыйя 42:7, Рәсүлләр 26:18, Эфеслеләргә хат 6:12, II Петердән хат 1:11

+ 1:14 Эфеслеләргә хат 1:7

+ 1:15 II Көринтлеләргә хат 4:4, Гыйбриләргә хат 1:3, Гыйбрәтле сүзләр 8:22, Римлыларга хат 8:29, Ачылыш 3:14

+ 1:16 Зәбур 32:6, Яхъя 1:3, Римлыларга хат 11:36, I Көринтлеләргә хат 8:6, Гыйбриләргә хат 1:2, Гыйбриләргә хат 2:10

+ 1:18 Эфеслеләргә хат 1:22-23, Рәсүлләр 26:23, I Көринтлеләргә хат 15:20, Ачылыш 1:4-5, Ачылыш 3:14

+ 1:19 Көлессәйлеләргә хат 2:9

+ 1:20 II Көринтлеләргә хат 5:18, Эфеслеләргә хат 1:10, Эфеслеләргә хат 2:14

+ 1:21 Эфеслеләргә хат 2:1-2, Эфеслеләргә хат 2:12

+ 1:22 Яһүдәдән хат 1:24, Эфеслеләргә хат 1:4, I Тессалуникәлеләргә хат 4:7

+ 1:23 Рәсүлләр 14:22, Марк 16:15, Эфеслеләргә хат 3:7

+ 1:24 II Көринтлеләргә хат 7:4, II Көринтлеләргә хат 12:15, II Көринтлеләргә хат 1:5, Филиппуйлыларга хат 3:10

+ 1:25 Эфеслеләргә хат 3:2

+ 1:26 Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 3:9

+ 1:27 Эфеслеләргә хат 1:18, Эфеслеләргә хат 3:16, Көлессәйлеләргә хат 2:2, Римлыларга хат 5:2, Римлыларга хат 8:17, I Тимутәйгә хат 1:1

+ 1:29 I Көринтлеләргә хат 15:10, Филиппуйлыларга хат 1:30, I Тимутәйгә хат 4:10

+ 2:2 Көлессәйлеләргә хат 1:27, Эфеслеләргә хат 6:22, Көлессәйлеләргә хат 4:8

+ 2:3 Римлыларга хат 11:33, I Көринтлеләргә хат 1:24, I Көринтлеләргә хат 2:7

+ 2:4 Римлыларга хат 16:18

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 5:3, I Көринтлеләргә хат 14:40

* 2:6 Хаким – Бу сүз Мәсих Гайсәнең кешелеккә, бөтен матди һәм рухи дөньяга Хуҗа икәнен күрсәтә.

+ 2:6 I Тессалуникәлеләргә хат 4:1

+ 2:7 I Көринтлеләргә хат 3:11, Эфеслеләргә хат 2:20, Эфеслеләргә хат 3:17, Ачылыш 21:14, Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 2:8 Марк 7:3, Гәләтиялеләргә хат 1:14, Гәләтиялеләргә хат 4:9, Марк 13:5, I Яхъядан хат 3:7, Эфеслеләргә хат 5:6, II Тессалуникәлеләргә хат 2:3

+ 2:9 Яхъя 1:14, Көлессәйлеләргә хат 1:19

+ 2:10 Эфеслеләргә хат 1:21-22, Эфеслеләргә хат 3:19

+ 2:11 Эфеслеләргә хат 2:11, Римлыларга хат 2:29, Көлессәйлеләргә хат 3:9

+ 2:12 Римлыларга хат 6:4

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Рәсүлләр 3:19

+ 2:14 Зәбур 50:3, Ишагыйя 43:25, Римлыларга хат 7:4

+ 2:15 II Көринтлеләргә хат 2:14, Яхъя 12:31, Яхъя 16:11

+ 2:16 Саннар 28:9-15, Римлыларга хат 14:5, Гәләтиялеләргә хат 4:10, Римлыларга хат 14:3, Римлыларга хат 14:17, Гыйбриләргә хат 9:10

+ 2:17 Гыйбриләргә хат 8:5, Гыйбриләргә хат 10:1

+ 2:19 II Петердән хат 3:18, Эфеслеләргә хат 4:15-16, Көлессәйлеләргә хат 1:10

+ 2:20 Римлыларга хат 6:2, Көлессәйлеләргә хат 3:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 2:21 I Тимутәйгә хат 4:3

+ 2:22 Ишагыйя 29:13, Маттай 15:9, Марк 7:7

+ 3:1 Көлессәйлеләргә хат 2:12, Зәбур 109:1, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34, Эфеслеләргә хат 1:20, Гыйбрәтле сүзләр 15:24

+ 3:3 Римлыларга хат 6:2, Римлыларга хат 6:7, Гәләтиялеләргә хат 5:24, Көлессәйлеләргә хат 2:20

+ 3:4 Яхъя 11:25

+ 3:5 Эфеслеләргә хат 5:5, Римлыларга хат 8:13

* 3:6 Кайбер кулъязмаларда болай язылган: Менә шулар өчен Үзен тыңламаганнарга Аллаһының ачуы килә.

+ 3:6 Римлыларга хат 1:18, Эфеслеләргә хат 5:6

+ 3:7 Эфеслеләргә хат 2:2, Эфеслеләргә хат 4:17

+ 3:8 Ягъкубтан хат 1:21, I Петердән хат 1:21, Эфеслеләргә хат 4:22, Эфеслеләргә хат 4:31

+ 3:9 Левиләр 19:11, Эфеслеләргә хат 4:25, Көлессәйлеләргә хат 2:11

+ 3:10 Яратылыш 1:26, Эфеслеләргә хат 4:24

* 3:11 Вәхшиләр – грекча «барбарос», ягъни милләте белән грек булмаган һәм грекча белмәгән, җәмгыятьнең иң түбән катлау кешеләре. Скифлар – Кара диңгез буеның төньяк-көнчыгышында яшәгән халык.

+ 3:11 Римлыларга хат 2:28-29, I Көринтлеләргә хат 7:19, Гәләтиялеләргә хат 3:28, Гәләтиялеләргә хат 5:6, I Көринтлеләргә хат 12:13, Гәләтиялеләргә хат 5:6, Эфеслеләргә хат 2:14, I Көринтлеләргә хат 15:28, Эфеслеләргә хат 1:23

+ 3:12 Лүк 18:7, Римлыларга хат 8:33, Титуска хат 1:1

+ 3:13 Эфеслеләргә хат 4:2, Маттай 6:14-15, Марк 11:25-26, Лүк 7:41-42, Эфеслеләргә хат 4:32

+ 3:14 I Көринтлеләргә хат 13:1, Эфеслеләргә хат 4:3, Эфеслеләргә хат 5:2

+ 3:15 Яхъя 14:27, Яхъя 16:33, Филиппуйлыларга хат 4:7, Эфеслеләргә хат 2:16

+ 3:16 Яхъя 15:3, Зәбур 26:6, Эфеслеләргә хат 5:19

+ 3:17 I Көринтлеләргә хат 10:31

• 3:18 Эфеслеләргә хат 5:22

+ 3:18 Яратылыш 3:16, I Петердән хат 3:1

+ 3:19 I Петердән хат 3:7

+ 3:20 Чыгыш 20:12, Гыйбрәтле сүзләр 1:8, Гыйбрәтле сүзләр 6:20, Гыйбрәтле сүзләр 23:22

+ 3:22 I Петердән хат 2:18, I Тимутәйгә хат 6:1, Титуска хат 2:9

+ 3:24 Эфеслеләргә хат 6:8

+ 3:25 Канун 10:17, Маттай 22:16

+ 4:2 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:17

+ 4:3 Рәсүлләр 4:29, Римлыларга хат 16:24, Эфеслеләргә хат 6:19-20, Филиппуйлыларга хат 1:7, Филимунга хат 1:1

+ 4:5 Эфеслеләргә хат 5:15-16

+ 4:6 I Петердән хат 3:15

• 4:7 Эфеслеләргә хат 6:21-22

+ 4:7 Рәсүлләр 20:4

+ 4:8 Көлессәйлеләргә хат 2:2

+ 4:9 Филимунга хат 1:10, Филимунга хат 1:16

+ 4:10 Рәсүлләр 19:29, Филимунга хат 1:24, Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37-38

+ 4:11 Рәсүлләр 1:23, Рәсүлләр 18:7

+ 4:12 Көлессәйлеләргә хат 1:7, Филимунга хат 1:23

+ 4:14 II Тимутәйгә хат 4:10-11, Филимунга хат 1:24

+ 4:15 Римлыларга хат 16:5

+ 4:16 I Тессалуникәлеләргә хат 5:27

+ 4:17 Филимунга хат 1:2

+ 4:18 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17, Филимунга хат 1:19

* 1:1 Гайсә Мәсих өммәте – Гайсә Мәсихкә иман итүче кешеләр.

+ 1:1 Рәсүлләр 15:22, I Петердән хат 5:12, II Тессалуникәлеләргә хат 1:1, Рәсүлләр 17:1, Филиппуйлыларга хат 4:16

+ 1:2 Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 1:4 II Петердән хат 1:10

+ 1:5 Рәсүлләр 20:18

+ 1:6 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Көринтлеләргә хат 11:1, II Тессалуникәлеләргә хат 3:7, Рәсүлләр 17:5-10, Рәсүлләр 13:52

+ 1:9 Рәсүлләр 14:15

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 1:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:10, Маттай 3:7, Римлыларга хат 5:9, I Тессалуникәлеләргә хат 2:16, I Тессалуникәлеләргә хат 5:9

+ 2:2 Рәсүлләр 16:22-24

+ 2:3 II Көринтлеләргә хат 4:2

+ 2:4 Гәләтиялеләргә хат 2:7, Гәләтиялеләргә хат 1:10, Эфеслеләргә хат 5:10

+ 2:5 Римлыларга хат 1:9, Римлыларга хат 9:1, Филиппуйлыларга хат 1:8

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 9:4-5, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, Филимунга хат 1:8

+ 2:8 II Көринтлеләргә хат 12:15

+ 2:9 Рәсүлләр 18:3, II Көринтлеләргә хат 11:27, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8

+ 2:11 I Көринтлеләргә хат 4:14-15

+ 2:12 II Тессалуникәлеләргә хат 2:14

+ 2:13 Гәләтиялеләргә хат 4:14

+ 2:14 I Тессалуникәлеләргә хат 1:6, Рәсүлләр 17:5, II Тессалуникәлеләргә хат 1:4-5

+ 2:15 Иремия 2:30, Маттай 23:34, Яхъя 15:20, Рәсүлләр 13:50, Рәсүлләр 17:5

+ 2:16 Рәсүлләр 13:45, Рәсүлләр 14:2, Маттай 27:25, Лүк 21:23, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 2:17 I Көринтлеләргә хат 5:3, Көлессәйлеләргә хат 2:5

+ 2:18 Римлыларга хат 1:13, Римлыларга хат 15:22

+ 2:19 I Көринтлеләргә хат 15:31, II Тессалуникәлеләргә хат 1:4

+ 3:1 Рәсүлләр 17:15-16

+ 3:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:19

+ 3:3 Рәсүлләр 9:16, Рәсүлләр 14:22, I Петердән хат 5:9

* 3:5 Аздыручы – иблис дигән мәгънәдә.

+ 3:5 I Елъязма 21:1, Маттай 4:3, I Көринтлеләргә хат 7:5, Гәләтиялеләргә хат 4:11

+ 3:6 Рәсүлләр 18:5

+ 3:10 II Тимутәйгә хат 1:3

+ 3:11 II Тессалуникәлеләргә хат 3:5

+ 3:12 Филиппуйлыларга хат 1:9-10, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3

+ 3:13 Зәкәрия 14:5, Яһүдәдән хат 1:14, II Тессалуникәлеләргә хат 2:17

+ 4:1 Көлессәйлеләргә хат 1:10, Көлессәйлеләргә хат 2:6

+ 4:3 I Көринтлеләргә хат 6:18, Гәләтиялеләргә хат 5:19, Эфеслеләргә хат 5:3

* 4:5 Шәһвәт – җенси дәрт.

+ 4:5 I Петердән хат 4:3-4, Римлыларга хат 1:26, Эфеслеләргә хат 4:17-19

* 4:6 …имандашына… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: туганына.

+ 4:7 I Петердән хат 1:15, Яһүдәдән хат 1:24, Эфеслеләргә хат 1:4, Көлессәйлеләргә хат 1:22

+ 4:9 Гыйбриләргә хат 13:1, Яхъя 6:45

+ 4:11 Гыйбрәтле сүзләр 17:14, Рәсүлләр 18:3, Эфеслеләргә хат 4:28, II Тессалуникәлеләргә хат 3:8, II Тессалуникәлеләргә хат 3:10

+ 4:12 Римлыларга хат 13:13

+ 4:13 Эфеслеләргә хат 2:12

+ 4:14 I Көринтлеләргә хат 15:20, II Көринтлеләргә хат 4:14

+ 4:15 I Көринтлеләргә хат 15:51-52

+ 4:16 Даниил 10:13, Даниил 12:1, Яһүдәдән хат 1:9, Ачылыш 12:7, Ишагыйя 27:12, Маттай 24:31, I Көринтлеләргә хат 15:52, Маттай 16:27, I Көринтлеләргә хат 15:23

+ 4:17 Рәсүлләр 1:9, Ачылыш 11:12, Яхъя 14:3

+ 5:1 Рәсүлләр 1:7

+ 5:2 Маттай 24:43, II Петердән хат 3:10

+ 5:3 Ишагыйя 13:8, Лүк 21:34, Филиппуйлыларга хат 3:19

+ 5:4 I Яхъядан хат 2:8

+ 5:5 Лүк 16:8, Яхъя 12:36, Римлыларга хат 13:12

+ 5:6 Марк 13:33-36, I Петердән хат 1:13, Эфеслеләргә хат 6:18

+ 5:8 Ишагыйя 59:17, Эфеслеләргә хат 6:14, Эфеслеләргә хат 6:17

+ 5:9 I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 5:10 Римлыларга хат 14:9

+ 5:12 I Көринтлеләргә хат 16:16, I Көринтлеләргә хат 16:18, Филиппуйлыларга хат 2:29, I Тимутәйгә хат 5:17

+ 5:13 Марк 9:50, Римлыларга хат 12:18, II Көринтлеләргә хат 13:11

+ 5:14 II Тессалуникәлеләргә хат 3:6-10, Ишагыйя 35:4, Гәләтиялеләргә хат 6:1

+ 5:15 Левиләр 19:18, I Петердән хат 3:9, Римлыларга хат 12:17

+ 5:16 Филиппуйлыларга хат 4:4

+ 5:17 Лүк 18:1, Лүк 21:36, Римлыларга хат 12:12, Эфеслеләргә хат 6:18, Көлессәйлеләргә хат 4:2

+ 5:18 Римлыларга хат 12:2, Эфеслеләргә хат 5:17, Эфеслеләргә хат 5:20

+ 5:19 Эфеслеләргә хат 4:30

+ 5:21 I Яхъядан хат 4:1, I Көринтлеләргә хат 14:29

+ 5:23 Римлыларга хат 15:33, Филиппуйлыларга хат 4:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:16

+ 5:24 I Көринтлеләргә хат 1:9, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3, Гыйбриләргә хат 10:23

+ 5:25 Эфеслеләргә хат 6:19, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1, Гыйбриләргә хат 13:18

+ 5:26 I Петердән хат 5:14, Римлыларга хат 16:16

+ 5:27 Көлессәйлеләргә хат 4:16

* 1:1 Гайсә Мәсих өммәте – Гайсә Мәсихкә иман итүче кешеләр.

+ 1:1 Рәсүлләр 15:22, I Петердән хат 5:12, I Тессалуникәлеләргә хат 1:1, Рәсүлләр 16:1

+ 1:3 Эфеслеләргә хат 5:20, I Тессалуникәлеләргә хат 1:2, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 1:4 I Тессалуникәлеләргә хат 2:19

+ 1:5 Лүк 20:35

+ 1:6 Ачылыш 6:10

+ 1:7 Яһүдәдән хат 1:14

+ 1:8 Ишагыйя 66:15-16, II Петердән хат 3:7, Хөкемчеләр 2:10, Әюб 18:21, Иремия 9:3

+ 1:9 Ишагыйя 2:10

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 3:13, I Тессалуникәлеләргә хат 1:10

+ 1:11 Көлессәйлеләргә хат 1:9

+ 2:1 Маттай 24:31, I Тессалуникәлеләргә хат 4:15-17

+ 2:3 Марк 13:5, Көлессәйлеләргә хат 2:8, I Яхъядан хат 3:7, Эфеслеләргә хат 5:6, Даниил 7:24-25, Даниил 8:25, Ачылыш 13:4-5

+ 2:4 Ишагыйя 14:14, Яхәзкыл 28:2, Даниил 11:36

+ 2:7 I Яхъядан хат 2:18, I Яхъядан хат 4:3

+ 2:8 Әюб 4:9, Ишагыйя 11:4, Ачылыш 2:16

+ 2:9 Маттай 24:24, Марк 13:22, Ачылыш 13:14

+ 2:10 I Көринтлеләргә хат 1:18

+ 2:11 III Патшалар 22:22, Яхәзкыл 14:9

+ 2:13 Эфеслеләргә хат 5:20, II Тессалуникәлеләргә хат 1:3, Иремия 2:3, Ягъкубтан хат 1:18, Ачылыш 14:4

+ 2:14 I Тессалуникәлеләргә хат 2:12

+ 2:15 I Көринтлеләргә хат 16:13

+ 2:16 I Петердән хат 1:3

+ 2:17 I Тессалуникәлеләргә хат 3:13

+ 3:1 I Тессалуникәлеләргә хат 5:25

+ 3:2 Римлыларга хат 15:31, II Көринтлеләргә хат 1:10-11

+ 3:3 I Көринтлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, Гыйбриләргә хат 10:23, Маттай 16:13, Яхъя 17:12

+ 3:5 I Тессалуникәлеләргә хат 3:11

+ 3:6 Гыйбрәтле сүзләр 6:6

+ 3:7 I Көринтлеләргә хат 4:16, I Көринтлеләргә хат 11:1, I Тессалуникәлеләргә хат 1:6

+ 3:8 Рәсүлләр 18:3, I Тессалуникәлеләргә хат 2:9-10

+ 3:9 I Көринтлеләргә хат 9:4-5, I Тессалуникәлеләргә хат 2:6, Филимунга хат 1:8, I Петердән хат 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, I Тимутәйгә хат 4:12, Титуска хат 2:7

+ 3:10 Эфеслеләргә хат 4:28, I Тессалуникәлеләргә хат 4:11, I Тессалуникәлеләргә хат 5:14

+ 3:11 I Тимутәйгә хат 5:13

+ 3:13 Гәләтиялеләргә хат 6:9

+ 3:15 Маттай 18:15

+ 3:16 Римлыларга хат 15:33, Филиппуйлыларга хат 4:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:23

+ 3:17 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, Филимунга хат 1:19

+ 1:1 Көлессәйлеләргә хат 1:27

+ 1:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:22, II Тимутәйгә хат 1:2, II Яхъядан хат 1:3

+ 1:4 I Тимутәйгә хат 4:7, II Тимутәйгә хат 4:4, Титуска хат 1:14, Титуска хат 3:9

+ 1:5 Римлыларга хат 12:9, II Тимутәйгә хат 2:22

+ 1:6 I Тимутәйгә хат 6:21, Титуска хат 1:10

+ 1:8 Римлыларга хат 7:16

+ 1:9 Гәләтиялеләргә хат 5:23

+ 1:11 Титуска хат 1:3

+ 1:12 Рәсүлләр 9:22, Филиппуйлыларга хат 4:13

+ 1:13 Рәсүлләр 8:3, Рәсүлләр 3:17

+ 1:14 Римлыларга хат 5:20

+ 1:15 I Тимутәйгә хат 3:1, I Тимутәйгә хат 4:9, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8, Маттай 9:13, Марк 2:17

+ 1:18 I Тимутәйгә хат 4:14, II Көринтлеләргә хат 10:4, II Тимутәйгә хат 2:2-4

+ 1:20 II Тимутәйгә хат 2:17, II Тимутәйгә хат 4:14, I Көринтлеләргә хат 5:5

+ 2:2 Эзра 6:10

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 5:4

+ 2:4 Яхәзкыл 18:23, Яхәзкыл 33:11, II Петердән хат 3:9, Титуска хат 1:2, Титуска хат 2:11

+ 2:5 Гәләтиялеләргә хат 3:20

+ 2:6 Маттай 20:28, Титуска хат 1:3

+ 2:7 Рәсүлләр 9:15, Римлыларга хат 1:5, Гәләтиялеләргә хат 1:15-16, Эфеслеләргә хат 3:7-8, II Тимутәйгә хат 1:11, Римлыларга хат 9:1, II Көринтлеләргә хат 11:10

+ 2:9 I Петердән хат 3:3-4

+ 2:11 Титуска хат 2:5

+ 2:12 I Көринтлеләргә хат 14:34

+ 2:13 Яратылыш 2:7, Яратылыш 2:22

+ 2:14 Яратылыш 3:6, Яратылыш 3:13, II Көринтлеләргә хат 11:13

* 2:15 …ана булу вазифасын үтәп… – Бу сүзләрне «бала табучы булып» дип тә аңларга мөмкин.

+ 3:1 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8

+ 3:2 Титуска хат 1:6-9

+ 3:3 Титуска хат 3:2, Маттай 6:19, I Тимутәйгә хат 6:9, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 3:7 II Тимутәйгә хат 2:26

+ 3:8 Рәсүлләр 6:3, I Петердән хат 5:2, Титуска хат 1:7

* 3:11 Хатын-кызлар – бу сүзне болай да аңларга мөмкин: «хатын-кыз ярдәмчеләр» яисә «ярдәмчеләрнең хатыннары».

+ 3:11 Титуска хат 2:3

+ 3:16 Яхъя 1:14, I Яхъядан хат 4:2, II Яхъядан хат 1:7, Гыйбриләргә хат 2:14, Марк 16:19, Лүк 24:51, Рәсүлләр 1:9

+ 4:1 I Яхъядан хат 2:18, II Тимутәйгә хат 3:1, I Яхъядан хат 4:6, Ягъкубтан хат 3:15, II Петердән хат 2:1, Ачылыш 2:24

+ 4:3 Римлыларга хат 14:2, Көлессәйлеләргә хат 2:16, Көлессәйлеләргә хат 2:21

+ 4:4 Яратылыш 1:31, Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, Титуска хат 1:15

+ 4:5 Яратылыш 1:25

+ 4:7 I Тимутәйгә хат 1:4, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 4:9 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Титуска хат 3:8

+ 4:10 Филиппуйлыларга хат 1:30, Көлессәйлеләргә хат 1:29

+ 4:12 Титуска хат 2:15, I Петердән хат 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, Титуска хат 2:7

+ 4:14 I Тимутәйгә хат 1:18, Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 5:22, II Тимутәйгә хат 1:6

+ 4:16 Яхәзкыл 33:9

+ 5:1 Титуска хат 2:6

+ 5:4 I Тимутәйгә хат 2:3

+ 5:6 Ачылыш 3:1

* 5:9 Толлар исемлеге – иман итүчеләр бердәмлегендә чын тол хатыннарның рәсми исемлеге төзелгән һәм бердәмлек тарафыннан аларга матди ярдәм күрсәтелергә тиеш булган.

* 5:10 Аякларны юу – кунакчыллык билгесе. Бу эшне гадәттә коллар башкарган.

+ 5:10 Яхъя 13:14, Рәсүлләр 9:36

+ 5:13 II Тессалуникәлеләргә хат 3:11

+ 5:14 I Көринтлеләргә хат 7:9, Титуска хат 2:8

+ 5:17 Римлыларга хат 12:8, I Тессалуникәлеләргә хат 5:12

* 5:18 Карагыз: «Канун», 25:4.

+ 5:18 Канун 25:4, I Көринтлеләргә хат 9:9, Лүк 10:7

* 5:19 Шикаять – кешенең гаебен күрсәткән сүз яки әләк.

+ 5:19 Канун 19:15

+ 5:20 Канун 13:11, Гәләтиялеләргә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 4:2, Титуска хат 1:13, Титуска хат 2:15

+ 5:22 Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 1:6, II Петердән хат 3:14, I Яхъядан хат 5:18, II Яхъядан хат 1:10, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 5:23 Гыйбрәтле сүзләр 20:1, Гыйбрәтле сүзләр 23:20, Гыйбрәтле сүзләр 31:4, Эфеслеләргә хат 5:18

+ 6:1 I Петердән хат 2:18, Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, Титуска хат 2:9

+ 6:2 Филимунга хат 1:16

+ 6:3 Римлыларга хат 16:17

+ 6:4 II Тимутәйгә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 2:23, Титуска хат 3:9

+ 6:5 II Петердән хат 2:3, Титуска хат 1:11

+ 6:6 Филиппуйлыларга хат 4:11

+ 6:7 Әюб 1:21, Зәбур 48:18, Вәгазьче 5:14

+ 6:8 Гыйбрәтле сүзләр 30:8

+ 6:9 Гыйбрәтле сүзләр 15:27, Гыйбрәтле сүзләр 23:4, Маттай 6:19, Лүк 12:15, Гыйбриләргә хат 13:5

+ 6:10 Чыгыш 23:8, Канун 16:19

+ 6:11 Канун 33:1, III Патшалар 17:21, II Тимутәйгә хат 3:17

+ 6:12 II Тимутәйгә хат 4:7, Яһүдәдән хат 1:3

+ 6:13 Лүк 3:1, Лүк 23:1, Рәсүлләр 3:13

* 6:15-16 Карагыз: «Канун», 10:17.

* 6:15-16 Карагыз: «Зәбур», 101:28.

* 6:15-16 Карагыз: «Чыгыш», 33:20.

+ 6:15 Канун 10:17, Ачылыш 17:14, Ачылыш 19:16, Чыгыш 33:20, Яхъя 1:18

+ 6:17 Гыйбрәтле сүзләр 23:5, Гыйбрәтле сүзләр 27:24

+ 6:18 Лүк 12:21, Римлыларга хат 12:13, Эфеслеләргә хат 4:28

+ 6:20 II Тимутәйгә хат 1:12, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 6:21 I Тимутәйгә хат 1:6

+ 1:1 Титуска хат 1:2, Гыйбриләргә хат 9:15

+ 1:2 Рәсүлләр 16:1, Филиппуйлыларга хат 2:22, I Тимутәйгә хат 1:2, II Яхъядан хат 1:3

+ 1:3 I Тессалуникәлеләргә хат 3:10, Рәсүлләр 23:1, II Көринтлеләргә хат 1:12, Римлыларга хат 1:8, Филимунга хат 1:4

+ 1:5 Рәсүлләр 16:1

+ 1:6 Рәсүлләр 6:6, I Тимутәйгә хат 4:14, I Тимутәйгә хат 5:22

+ 1:7 Римлыларга хат 8:15

+ 1:8 Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, II Тимутәйгә хат 2:3, II Тимутәйгә хат 4:5

+ 1:9 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:4, Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 3:5

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 15:54-55, Римлыларга хат 16:24

+ 1:11 I Тимутәйгә хат 2:7

+ 1:12 II Тимутәйгә хат 2:9, Марк 8:38, Римлыларга хат 1:16, I Тимутәйгә хат 6:20

+ 1:14 Римлыларга хат 8:9

+ 1:15 Рәсүлләр 19:10

+ 1:16 II Тимутәйгә хат 4:19, Рәсүлләр 21:33, Рәсүлләр 28:20, Маттай 25:36

* 1:18 Беренче җөмләне «Теге бөек көнне ул Хакимебез Гайсә ярдәме белән Раббы Аллаһының шәфкатен алсын» дип тә аңларга мөмкин.

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 1:18, II Тимутәйгә хат 1:8, II Тимутәйгә хат 4:5

+ 2:5 I Көринтлеләргә хат 9:25

+ 2:6 I Көринтлеләргә хат 9:10

+ 2:8 I Көринтлеләргә хат 15:20, Маттай 1:1

+ 2:9 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:7

+ 2:10 I Петердән хат 5:10, Эфеслеләргә хат 3:13, II Көринтлеләргә хат 1:6

+ 2:11 I Тимутәйгә хат 1:15, Титуска хат 3:8, Римлыларга хат 6:8, Ачылыш 20:4

+ 2:12 Маттай 10:33

+ 2:13 Римлыларга хат 3:3, Саннар 23:19

+ 2:14 I Тимутәйгә хат 6:4, Титуска хат 3:9

+ 2:16 I Тимутәйгә хат 4:7, I Тимутәйгә хат 6:20, Титуска хат 3:9

+ 2:17 I Тимутәйгә хат 1:20

+ 2:18 I Көринтлеләргә хат 15:12

* 2:19 Карагыз: «Саннар», 16:5.

* 2:19 Карагыз: «Зәбур», 33:15.

+ 2:19 Саннар 16:5, Саннар 16:26

+ 2:20 Римлыларга хат 9:21

+ 2:22 Маттай 5:9, Римлыларга хат 14:19, I Тимутәйгә хат 1:5

+ 2:23 I Тимутәйгә хат 6:4

+ 2:25 Гәләтиялеләргә хат 6:1, Даниил 4:24, Рәсүлләр 8:22

+ 2:26 I Тимутәйгә хат 3:7

+ 3:1 I Яхъядан хат 2:18, I Тимутәйгә хат 4:1

+ 3:2 Лүк 16:14, I Тимутәйгә хат 6:10

+ 3:3 Римлыларга хат 1:28-31

* 3:8 Карагыз: «Чыгыш», 7:11-12.

+ 3:9 Чыгыш 7:12, Чыгыш 8:18, Чыгыш 9:11

+ 3:11 Рәсүлләр 13:50, Рәсүлләр 14:5, Рәсүлләр 14:19, Әюб 5:19, Зәбур 33:20

+ 3:12 Яхъя 15:20, Рәсүлләр 14:22, I Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 3:13 Даниил 12:10, Ачылыш 22:11

+ 3:15 Рәсүлләр 16:1

+ 3:16 II Петердән хат 1:20-21

+ 3:17 Канун 33:1, III Патшалар 17:21, I Тимутәйгә хат 6:11

+ 4:1 Яхъя 5:22, Рәсүлләр 10:42, Рәсүлләр 17:31, I Петердән хат 4:5

+ 4:2 I Тимутәйгә хат 5:20, Титуска хат 1:13, Титуска хат 2:15

+ 4:5 Марк 13:33-34, I Петердән хат 1:13, Эфеслеләргә хат 6:18, I Тессалуникәлеләргә хат 5:6, II Тимутәйгә хат 1:8, II Тимутәйгә хат 2:3

+ 4:6 Рәсүлләр 21:13, Филиппуйлыларга хат 2:17, II Петердән хат 1:14, Филиппуйлыларга хат 1:23

+ 4:7 I Тимутәйгә хат 6:12, Яһүдәдән хат 1:3, Рәсүлләр 20:24

+ 4:8 Ягъкубтан хат 1:12

+ 4:10 Көлессәйлеләргә хат 4:14, Филимунга хат 1:24, Марк 4:19, II Көринтлеләргә хат 2:13, Гәләтиялеләргә хат 2:1, Көлессәйлеләргә хат 4:14, Филимунга хат 1:24

+ 4:11 Рәсүлләр 12:12, Рәсүлләр 15:37-38, Көлессәйлеләргә хат 4:10

+ 4:12 Рәсүлләр 20:4, Титуска хат 3:12

+ 4:13 Рәсүлләр 16:8

+ 4:14 I Тимутәйгә хат 1:20, Зәбур 61:13, Гыйбрәтле сүзләр 24:12

+ 4:17 Зәбур 21:22

+ 4:19 Рәсүлләр 18:2, Римлыларга хат 16:3, I Көринтлеләргә хат 16:19, II Тимутәйгә хат 1:16

+ 4:20 Рәсүлләр 20:4, Рәсүлләр 21:29

+ 1:1 Марк 13:20, Лүк 18:7, Римлыларга хат 8:33, Көлессәйлеләргә хат 3:12, I Тимутәйгә хат 2:4, Лүк 1:69-70, Римлыларга хат 1:2, Саннар 23:19, I Патшалар 15:29

+ 1:3 I Тимутәйгә хат 2:6, I Тимутәйгә хат 6:15, I Тимутәйгә хат 1:11

+ 1:4 I Тимутәйгә хат 1:2, II Тимутәйгә хат 1:2

+ 1:5 Рәсүлләр 14:23

+ 1:6 I Тимутәйгә хат 3:2-4

+ 1:7 I Петердән хат 5:2, I Тимутәйгә хат 3:8

+ 1:10 I Тимутәйгә хат 1:6, Рәсүлләр 11:2, Гәләтиялеләргә хат 2:12

+ 1:11 II Петердән хат 2:3, I Тимутәйгә хат 6:5

+ 1:13 I Тимутәйгә хат 5:20, II Тимутәйгә хат 4:2, Титуска хат 2:15

+ 1:14 I Тимутәйгә хат 1:4

+ 1:15 Марк 7:15-16, Рәсүлләр 10:15, Римлыларга хат 14:20, I Тимутәйгә хат 4:3-4

+ 1:16 I Яхъядан хат 2:4

+ 2:3 I Тимутәйгә хат 3:11

+ 2:5 Яратылыш 3:16, I Петердән хат 3:1-2, Эфеслеләргә хат 5:22, I Тимутәйгә хат 2:11

+ 2:6 I Тимутәйгә хат 5:1

+ 2:7 I Петердән хат 5:3, Филиппуйлыларга хат 3:17, II Тессалуникәлеләргә хат 3:9, I Тимутәйгә хат 4:12

+ 2:8 I Тимутәйгә хат 5:14

+ 2:9 I Петердән хат 2:18, Эфеслеләргә хат 6:5, Көлессәйлеләргә хат 3:22, I Тимутәйгә хат 6:1

+ 2:11 I Тимутәйгә хат 2:4

+ 2:12 I Петердән хат 4:2

+ 2:13 II Петердән хат 1:1, Гыйбриләргә хат 9:28

+ 2:14 Эфеслеләргә хат 2:10, Титуска хат 3:8, Маттай 20:28

+ 2:15 Титуска хат 1:13, I Тимутәйгә хат 4:12

+ 3:1 I Петердән хат 2:13, Римлыларга хат 13:1

+ 3:2 I Тимутәйгә хат 3:3

+ 3:3 Яхъя 8:34, II Петердән хат 2:19, Римлыларга хат 6:16-20

+ 3:5 Римлыларга хат 3:27, Эфеслеләргә хат 2:4, Эфеслеләргә хат 2:8, II Тимутәйгә хат 1:9, Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Гыйбриләргә хат 10:22, Яхъя 3:3, I Петердән хат 1:3, Эфеслеләргә хат 2:5

+ 3:6 Рәсүлләр 2:33, Рәсүлләр 10:45, Римлыларга хат 5:5

+ 3:7 Рәсүлләр 15:11, Римлыларга хат 3:24, Эфеслеләргә хат 2:8, Титуска хат 2:11, Римлыларга хат 8:17

+ 3:8 I Тимутәйгә хат 1:15, II Тимутәйгә хат 2:11, Эфеслеләргә хат 2:10, Титуска хат 2:14

+ 3:9 I Тимутәйгә хат 1:4, II Тимутәйгә хат 2:14, II Тимутәйгә хат 2:16

+ 3:10 Маттай 18:15-17

+ 3:12 Рәсүлләр 20:4, II Тимутәйгә хат 4:12

+ 3:13 Рәсүлләр 18:24, I Көринтлеләргә хат 1:12

+ 3:14 II Петердән хат 1:8

+ 1:1 Эфеслеләргә хат 3:1, Филиппуйлыларга хат 1:7, Рәсүлләр 16:1

+ 1:2 Көлессәйлеләргә хат 4:17

+ 1:4 Римлыларга хат 1:8-9

+ 1:6 Филиппуйлыларга хат 1:9, Көлессәйлеләргә хат 1:9

+ 1:8 I Тессалуникәлеләргә хат 2:6-7

* 1:9 …Мәсих Гайсәнең илчесе һәм Аңа иман итүем… – Бу сүзләрне грек теленнән болай да аңларга мөмкин: инде карт кеше һәм Мәсих Гайсәгә иман итүем.

* 1:10 Онисим – бу грек исеме «файдалы» дигәнне аңлата.

+ 1:10 I Көринтлеләргә хат 4:15, Көлессәйлеләргә хат 4:9

+ 1:16 Маттай 23:8, I Көринтлеләргә хат 7:22, Көлессәйлеләргә хат 4:9

+ 1:19 I Көринтлеләргә хат 16:21, Гәләтиялеләргә хат 6:11, Көлессәйлеләргә хат 4:18, II Тессалуникәлеләргә хат 3:17

+ 1:23 Көлессәйлеләргә хат 1:7, Көлессәйлеләргә хат 4:12

+ 1:24 Рәсүлләр 27:2, Көлессәйлеләргә хат 4:10, Көлессәйлеләргә хат 4:14, II Тимутәйгә хат 4:10

* Гыйбри – еврейләрнең борынгы атамасы.

+ 1:2 I Петердән хат 1:20, Марк 12:7, Яхъя 1:3, I Көринтлеләргә хат 8:6, Көлессәйлеләргә хат 1:16

+ 1:3 II Көринтлеләргә хат 4:4, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Рәсүлләр 7:55-56, Римлыларга хат 8:34

+ 1:4 Эфеслеләргә хат 1:21, Филиппуйлыларга хат 2:9

* 1:5 Карагыз: «Зәбур», 2:7.

* 1:5 Карагыз: «II Патшалар», 7:14.

+ 1:5 Зәбур 2:7, Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә хат 5:5, II Патшалар 7:14

* 1:6 Карагыз: «Зәбур», 96:7.

+ 1:6 Зәбур 96:7

* 1:7 Карагыз: «Зәбур», 103:4.

+ 1:7 Зәбур 103:4

* 1:8-9 Карагыз: «Зәбур», 44:7-8.

+ 1:9 Зәбур 44:7-8

* 1:10-12 Карагыз: «Зәбур», 101:26-28.

+ 1:12 Зәбур 101:26-28

* 1:13 Карагыз: «Зәбур», 109:1.

+ 1:13 Зәбур 109:1, Гыйбриләргә хат 10:13

+ 1:14 Яратылыш 19:16

+ 2:4 Рәсүлләр 2:22, Рәсүлләр 2:43

+ 2:5 Гыйбриләргә хат 1:6

* 2:6-8 Карагыз: «Зәбур», 8:5-7.

+ 2:8 Зәбур 8:5-7, I Көринтлеләргә хат 15:25

+ 2:9 Яхъя 8:54, Яхъя 17:1, I Петердән хат 1:21, II Петердән хат 1:17

+ 2:10 Римлыларга хат 11:36, Гыйбриләргә хат 5:9

+ 2:11 Гыйбриләргә хат 13:12, Маттай 28:10, Марк 3:35, Яхъя 20:17, Римлыларга хат 8:29

* 2:12 Карагыз: «Зәбур», 21:23.

+ 2:12 Зәбур 21:23

* 2:13 Карагыз: «Ишагыйя», 8:17.

* 2:13 Карагыз: «Ишагыйя», 8:18.

+ 2:13 Ишагыйя 8:17-18

+ 2:14 Яхъя 1:14, I Яхъядан хат 4:2, II Яхъядан хат 1:7, I Тимутәйгә хат 3:16, I Яхъядан хат 3:8, Ишагыйя 42:7, Ишагыйя 49:9, I Көринтлеләргә хат 15:54-55

+ 2:17 Филиппуйлыларга хат 2:7

+ 2:18 Лүк 22:28

+ 3:2 Саннар 12:7

+ 3:5 Саннар 12:7, Канун 18:15, Канун 18:18

* 3:7-11 Карагыз: «Зәбур», 94:7-11.

+ 3:11 Зәбур 94:7-11

+ 3:15 Зәбур 94:7-8

+ 3:16 Саннар 14:2

+ 3:17 Зәбур 94:10, Саннар 14:29

+ 3:18 Канун 1:34-36

+ 3:19 Зәбур 105:24

+ 4:1 Гыйбриләргә хат 12:15

+ 4:3 Зәбур 94:11, Гыйбриләргә хат 3:11

* 4:4 …ял итте. – Грек телендәге төп нөсхәдә «ял» һәм «тыныч-имин урын» сүзләре бер берәмлек белән белдерелгән. Бишенче аятьне карагыз. (Карагыз: «Яратылыш», 2:2.)

+ 4:4 Яратылыш 2:2

+ 4:5 Зәбур 94:11

+ 4:6 Гыйбриләргә хат 3:19

+ 4:7 Зәбур 94:7-8

+ 4:8 Канун 31:7

+ 4:12 Эфеслеләргә хат 6:17, Ачылыш 1:16

+ 4:13 II Елъязма 16:9, Әюб 34:21, Зәбур 89:8, Зәбур 138:2-3

+ 4:14 Гыйбриләргә хат 2:17-18, Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә хат 7:26

+ 4:15 Лүк 23:41, Яхъя 8:46, I Петердән хат 2:22, I Яхъядан хат 3:5, II Көринтлеләргә хат 5:21

+ 4:16 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә хат 10:19

+ 5:1 Гыйбриләргә хат 8:3

+ 5:2 Гыйбриләргә хат 7:28

+ 5:3 Гыйбриләргә хат 7:27

* 5:4 Карагыз: «Чыгыш», 28:1.

+ 5:4 Саннар 16:5, Саннар 18:7

+ 5:5 Яхъя 8:54, Зәбур 2:7, Рәсүлләр 13:32-33, Гыйбриләргә хат 1:5

* 5:6 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

+ 5:6 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 7:17, Гыйбриләргә хат 7:21

+ 5:7 Маттай 26:39, Марк 14:35, Лүк 22:41, Зәбур 21:25

+ 5:8 Римлыларга хат 5:19, Филиппуйлыларга хат 2:8

+ 5:9 Гыйбриләргә хат 2:10

+ 5:11 II Петердән хат 3:16

+ 5:12 I Петердән хат 2:2, I Көринтлеләргә хат 3:1-2

+ 5:14 Эфеслеләргә хат 4:13

+ 6:1 Гыйбриләргә хат 9:14

+ 6:2 Рәсүлләр 8:17, Рәсүлләр 19:4-5, Рәсүлләр 10:42, Рәсүлләр 17:31

+ 6:4 Гыйбриләргә хат 10:29

+ 6:8 Иремия 4:3, Маттай 13:7, Малахи 4:1, Маттай 3:12

+ 6:10 Маттай 10:42

+ 6:11 Римлыларга хат 5:2-5, II Көринтлеләргә хат 1:22, II Көринтлеләргә хат 5:5, Эфеслеләргә хат 1:14

+ 6:12 Гыйбриләргә хат 13:7

+ 6:13 Лүк 1:73-75

* 6:13-14 Карагыз: «Яратылыш», 22:16-17.

+ 6:14 Яратылыш 22:17

+ 6:16 Чыгыш 22:11

+ 6:17 Зәбур 109:4

+ 6:18 Саннар 23:19, I Патшалар 15:29

+ 6:19 Левиләр 16:2, Левиләр 16:15, Гыйбриләргә хат 9:7

+ 6:20 Гыйбриләргә хат 4:14, Гыйбриләргә хат 8:1, Гыйбриләргә хат 9:24-25

* 7:2 …гошерен… – Димәк, уннан бер өлешен.

* 7:1-2 Карагыз: «Яратылыш», 14:17-20.

+ 7:2 Яратылыш 14:17-20

+ 7:5 Левиләр 27:30-31, Саннар 18:21, Канун 14:22

+ 7:6 Яратылыш 12:2-3, Римлыларга хат 4:3, Гәләтиялеләргә хат 3:16

+ 7:14 Ишагыйя 11:1, Михә 5:2, Маттай 1:3, Лүк 3:3

* 7:17 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

+ 7:17 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 5:6

+ 7:18 Римлыларга хат 8:3, Гәләтиялеләргә хат 4:9

+ 7:19 Гыйбриләргә хат 9:9, Гыйбриләргә хат 10:1

* 7:21 Карагыз: «Зәбур», 109:4.

+ 7:21 Зәбур 109:4, Гыйбриләргә хат 5:6

+ 7:22 Гыйбриләргә хат 6:11

+ 7:25 I Яхъядан хат 2:1, Римлыларга хат 8:34

+ 7:26 Эфеслеләргә хат 4:10, Гыйбриләргә хат 4:14

+ 7:27 Гыйбриләргә хат 5:3, Гыйбриләргә хат 9:12, Гыйбриләргә хат 10:10

+ 7:28 Гыйбриләргә хат 5:2

+ 8:1 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 8:2 Гыйбриләргә хат 9:24

+ 8:3 Гыйбриләргә хат 5:1, Эфеслеләргә хат 5:2

* 8:5 Карагыз: «Чыгыш», 25:40.

+ 8:5 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә хат 10:1, Чыгыш 25:40

+ 8:6 II Көринтлеләргә хат 3:6, Гыйбриләргә хат 9:15

+ 8:7 Гыйбриләргә хат 7:11

+ 8:8 Иремия 31:31-34, Гыйбриләргә хат 10:16-17, Лүк 22:20, II Көринтлеләргә хат 3:6

+ 8:10 Иремия 32:40, Яхәзкыл 37:26, Канун 6:6, Ишагыйя 51:7, Левиләр 26:12

+ 8:11 Һошея 2:20

* 8:8-12 Карагыз: «Иремия», 31:31-34.

+ 9:1 Чыгыш 25:8

+ 9:2 Чыгыш 26:1, Чыгыш 25:30-31

+ 9:3 Чыгыш 26:31-33, Левиләр 16:2

* 9:4 Манна – борынгы Исраил халкын коллыктан азат итеп Мисырдан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен, Аллаһы күктән җибәреп торган ризык.

+ 9:4 Чыгыш 25:10, Чыгыш 30:1, Чыгыш 16:33-34, Саннар 17:8-10, III Патшалар 8:9

* 9:5 Канатлы затлар – грек телендәге төп төп нөсхәдә мондый затларны «керубимнәр» дип атыйлар. Алар Аллаһының ул урында булуын күрсәтәләр. (Карагыз: «Чыгыш», 25:18-22.)

+ 9:5 Левиләр 16:14, Чыгыш 25:19-20

+ 9:7 Левиләр 16:2, Левиләр 16:15, Гыйбриләргә хат 6:19

+ 9:8 Гыйбриләргә хат 10:20

+ 9:9 Гыйбриләргә хат 7:19, Гыйбриләргә хат 10:1

+ 9:10 Левиләр 11:2, Марк 7:4

+ 9:11 Гыйбриләргә хат 7:27, Гыйбриләргә хат 10:10

* 9:13 Карагыз: «Левиләр», 16:14-15; «Саннар», 19:9, 17-19.

+ 9:13 Левиләр 16:14-16

+ 9:14 I Петердән хат 1:18-19, Гыйбриләргә хат 6:1, Ачылыш 7:14, I Яхъядан хат 1:7, Эфеслеләргә хат 5:26

+ 9:15 Гыйбриләргә хат 8:6, II Тимутәйгә хат 1:1, Титуска хат 1:2

* 9:16 Васыять, килешү – грек телендәге «диатеке» сүзенең «килешү» һәм «васыять» дигән мәгънәләре бар.

+ 9:19 Чыгыш 12:22, Левиләр 14:4-7, Саннар 19:6, Саннар 19:17, Зәбур 50:9

* 9:19-20 Карагыз: «Чыгыш», 24:7-8.

+ 9:20 Чыгыш 24:8

+ 9:21 Чыгыш 29:12, Чыгыш 29:36, Левиләр 8:15, Левиләр 8:19

+ 9:22 Левиләр 17:11

+ 9:23 Чыгыш 25:40, Гыйбриләргә хат 8:5

+ 9:24 Гыйбриләргә хат 8:2

+ 9:26 I Яхъядан хат 3:5, I Петердән хат 3:18

+ 9:27 Маттай 16:27

+ 9:28 Ишагыйя 53:12, I Петердән хат 2:24, I Петердән хат 3:18, Титуска хат 2:13, Рәсүлләр 1:11, I Тессалуникәлеләргә хат 4:16-18

+ 10:1 Көлессәйлеләргә хат 2:17, Гыйбриләргә хат 8:5, Гыйбриләргә хат 7:19, Гыйбриләргә хат 9:9

+ 10:3 Левиләр 16:21

+ 10:5 Зәбур 39:7-9, Зәбур 50:18

+ 10:6 I Патшалар 15:22, Ишагыйя 50:4

* 10:5-7 Карагыз: «Зәбур», 39:7-9.

+ 10:10 Маттай 26:26, I Көринтлеләргә хат 11:24, Гыйбриләргә хат 7:27, Гыйбриләргә хат 9:9

+ 10:11 Саннар 28:3

+ 10:12 Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 10:13 Зәбур 109:1, Гыйбриләргә хат 1:13

+ 10:17 Иремия 31:33-34, Гыйбриләргә хат 8:10-12

+ 10:19 Эфеслеләргә хат 3:12, Гыйбриләргә хат 4:16

+ 10:20 Гыйбриләргә хат 9:8, Яхъя 14:6

+ 10:22 Яхәзкыл 36:25, Яхъя 13:8, I Көринтлеләргә хат 6:11, Эфеслеләргә хат 5:26, Титуска хат 3:5

+ 10:23 Гыйбриләргә хат 4:14, I Көринтлеләргә хат 1:9, I Тессалуникәлеләргә хат 5:24, II Тессалуникәлеләргә хат 3:3

+ 10:25 Рәсүлләр 2:42, Римлыларга хат 13:11, I Көринтлеләргә хат 3:13

+ 10:26 Саннар 15:30, Марк 3:29, I Яхъядан хат 5:16

+ 10:27 Зәбур 20:10, Зәбур 78:5, Ишагыйя 26:11

+ 10:28 Канун 19:15

+ 10:29 Гыйбриләргә хат 6:4-6

* 10:30 Карагыз: «Канун», 32:35.

* 10:30 Карагыз: «Канун», 32:36.

+ 10:30 Канун 32:35-36, Римлыларга хат 12:19

+ 10:31 Ишагыйя 33:14, Лүк 12:5

+ 10:34 Маттай 25:36, Маттай 5:12, Маттай 6:20, Маттай 19:21, I Петердән хат 1:4, Көлессәйлеләргә хат 1:5

* 10:37-38 Карагыз: «Хабаккук», 2:3-4.

+ 10:38 Хабаккук 2:3-4, Римлыларга хат 1:17, Гәләтиялеләргә хат 3:11

+ 11:1 Римлыларга хат 8:24, II Көринтлеләргә хат 4:18

+ 11:3 Яратылыш 1:6-7, Зәбур 32:6, II Петердән хат 3:5

* 11:4 Карагыз: «Яратылыш», 4:2-5.

+ 11:4 Яратылыш 4:3-8, Маттай 23:35, I Яхъядан хат 3:12

* 11:5 Карагыз: «Яратылыш», 5:24.

+ 11:5 Яратылыш 5:22-24

* 11:7 Карагыз: «Яратылыш», 6:13-22.

+ 11:7 Яратылыш 6:9-22

* 11:8 Карагыз: «Яратылыш», 12:1.

+ 11:8 Яратылыш 12:1-4

+ 11:9 Яратылыш 12:8, Яратылыш 13:3, Яратылыш 18:1

+ 11:10 Гыйбриләргә хат 12:22, Ачылыш 21:2

* 11:11 Карагыз: «Яратылыш», 21:1-2.

* 11:11 Грек теленнән бу аятьне «Иманы аркасында Ибраһим, инде үзе карт, хатыны Сара бала тудыруга сәләтсез булса да, әти кеше була алган, чөнки ул үзенә вәгъдә биргән Аллаһыны ышанычлы дип исәпләгән» дип тә аңларга мөмкин.

+ 11:11 Яратылыш 21:2

+ 11:12 Римлыларга хат 4:19, Яратылыш 22:17

+ 11:13 Маттай 13:17, Лүк 10:24, Яратылыш 23:4

+ 11:16 Яратылыш 26:24, Яратылыш 28:13

* 11:17-18 Карагыз: «Яратылыш», 22:1-14.

* 11:17-18 Карагыз: «Яратылыш», 21:12.

+ 11:17 Яратылыш 22:1-10, Яратылыш 21:12, Римлыларга хат 9:7

+ 11:19 Римлыларга хат 4:17-19

+ 11:20 Яратылыш 27:27-29, Яратылыш 27:39-40

* 11:21 Карагыз: «Яратылыш», 48:15-16, 20.

+ 11:21 Яратылыш 47:31, Яратылыш 48:17-19

* 11:22 Карагыз: «Яратылыш», 50:24-25.

+ 11:22 Яратылыш 50:24-25

* 11:23 Карагыз: «Чыгыш», 2:2.

+ 11:23 Чыгыш 2:2-3, Рәсүлләр 7:20

* 11:24 Карагыз: «Чыгыш», 2:10-15.

+ 11:24 Чыгыш 2:10-11

+ 11:25 I Яхъядан хат 2:17

+ 11:26 Гыйбриләргә хат 13:13

* 11:27 Карагыз: «Чыгыш», 12:31-41.

+ 11:27 Чыгыш 12:37, Чыгыш 13:18

* 11:28 Карагыз: «Чыгыш», 12:21-23.

+ 11:28 Чыгыш 12:21-30

* 11:29 Карагыз: «Чыгыш», 14:28-29.

+ 11:29 Чыгыш 14:21-30

* 11:30 Карагыз: «Ешуа», 6:19.

+ 11:30 Ешуа 6:15, Ешуа 6:20

* 11:31 Карагыз: «Ешуа», 6:21-24.

+ 11:31 Ешуа 2:1, Ешуа 6:24, Маттай 1:5, Ягъкубтан хат 2:25

+ 11:32 Хөкемчеләр 6:11, Хөкемчеләр 4:6-16, Хөкемчеләр 13:24, Хөкемчеләр 11:1, Хөкемчеләр 4:6, Хөкемчеләр 6:11, Хөкемчеләр 11:1, Хөкемчеләр 13:24, I Патшалар 1:20, I Патшалар 16:13

+ 11:33 Хөкемчеләр 14:6, Даниил 6:22

+ 11:34 Даниил 3:23-27, Хөкемчеләр 7:21, I Патшалар 17:51, II Патшалар 12:29

+ 11:35 III Патшалар 17:22-23, IV Патшалар 4:35-37

+ 11:36 Яратылыш 39:20, Иремия 20:2, Иремия 37:15, Маттай 21:35, Марк 16:18

+ 11:37 III Патшалар 18:4, II Елъязма 24:21, Иремия 26:23, IV Патшалар 1:8

+ 11:38 Хөкемчеләр 6:2, I Патшалар 22:1

+ 11:40 Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә хат 12:23

+ 12:1 I Көринтлеләргә хат 9:24

+ 12:2 Гыйбриләргә хат 2:10, Лүк 24:26, Филиппуйлыларга хат 2:8, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Гыйбриләргә хат 1:3

+ 12:3 Гыйбрәтле сүзләр 24:10

+ 12:4 I Тимутәйгә хат 4:10

+ 12:5 Гыйбрәтле сүзләр 3:11-12, Зәбур 93:12, Әюб 5:17

* 12:5-6 Карагыз: «Гыйбрәтле сүзләр», 3:11-12.

+ 12:7 Канун 8:5, Ачылыш 3:19

+ 12:10 Левиләр 11:44

+ 12:12 Ишагыйя 35:3

+ 12:13 Гыйбрәтле сүзләр 4:26

+ 12:14 Маттай 5:8

+ 12:15 Гыйбриләргә хат 4:1, Канун 29:18

* 12:16 Карагыз: «Яратылыш», 25:29-34.

+ 12:16 Гыйбриләргә хат 13:4, Яратылыш 25:29-34

+ 12:17 Яратылыш 27:34-38

+ 12:18 Чыгыш 19:16-18, Чыгыш 20:18, Канун 4:11, Канун 5:22

+ 12:19 Чыгыш 19:16, Чыгыш 20:19, Канун 5:27

* 12:20 Карагыз: «Чыгыш», 19:12-13.

+ 12:20 Чыгыш 19:12-13

* 12:21 Карагыз: «Канун», 9:19.

+ 12:21 Канун 9:19

+ 12:22 Гәләтиялеләргә хат 4:26, Ачылыш 14:1, Ачылыш 21:2, Канун 33:2, Даниил 7:10, Яһүдәдән хат 1:14

+ 12:23 Лүк 10:20, Филиппуйлыларга хат 3:12, Гыйбриләргә хат 11:40

* 12:24 Карагыз: 9:13-14; «Яратылыш», 4:10.

+ 12:24 Гыйбриләргә хат 8:6, Гыйбриләргә хат 9:15, I Петердән хат 1:2, Яратылыш 4:10

+ 12:25 Гыйбриләргә хат 2:3

* 12:26 Карагыз: «Хәггәй», 2:6.

+ 12:26 Чыгыш 19:18, Хәггәй 2:6

+ 12:27 Зәбур 101:27

+ 12:28 Даниил 2:44, Зәбур 2:11

+ 12:29 Канун 4:24

+ 13:1 Яхъя 13:34, I Петердән хат 1:22, II Петердән хат 1:7, Римлыларга хат 12:10, I Тессалуникәлеләргә хат 4:9

+ 13:2 I Петердән хат 4:9, Яратылыш 18:3, Яратылыш 19:2

+ 13:3 Маттай 25:36, Гыйбриләргә хат 10:34

+ 13:4 I Көринтлеләргә хат 7:38, Чыгыш 20:14, I Көринтлеләргә хат 6:9

* 13:5 Карагыз: «Канун», 31:6, 8.

+ 13:5 Гыйбрәтле сүзләр 23:4, Маттай 6:19, Маттай 6:25, I Тимутәйгә хат 3:1, I Тимутәйгә хат 6:7-9, Ешуа 1:5

* 13:6 Химаяче – «Ярдәмче» мәгънәсендә.

* 13:6 Карагыз: «Зәбур», 117:6-7.

+ 13:6 Зәбур 117:6

+ 13:7 Гыйбриләргә хат 6:12

+ 13:8 Зәбур 101:28

+ 13:9 Көлессәйлеләргә хат 2:16

* 13:11 Карагыз: «Левиләр», 4:11-12; 6:30; 16:27.

+ 13:11 Чыгыш 29:14, Левиләр 16:27

+ 13:12 Маттай 21:39, Марк 12:8

+ 13:13 I Петердән хат 4:14, Гыйбриләргә хат 11:26

+ 13:15 Зәбур 49:14, Зәбур 106:22, Һошея 14:3

+ 13:16 Михә 6:7-8

+ 13:18 Эфеслеләргә хат 6:19, I Тессалуникәлеләргә хат 5:25, II Тессалуникәлеләргә хат 3:1, Рәсүлләр 23:1, Рәсүлләр 24:16

+ 13:20 Римлыларга хат 15:33, Зәбур 22:1, Зәбур 79:2, Ишагыйя 40:11, Яхәзкыл 34:11-15, Вәгазьче 12:12, Яхъя 10:11, I Петердән хат 5:4, Чыгыш 24:8, Зәкәрия 9:11

+ 13:23 Рәсүлләр 16:1

+ 1:1 Ачылыш 22:6

+ 1:2 Яхъя 19:35

+ 1:3 Ачылыш 22:7, Ачылыш 22:10

* 1:4-5 Карагыз: «Чыгыш», 3:14.

+ 1:4 Чыгыш 3:14, Ачылыш 3:1, Ачылыш 4:5, Ачылыш 5:6, Яхъя 3:11, I Тимутәйгә хат 6:13, Рәсүлләр 26:23, I Көринтлеләргә хат 15:20, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Петердән хат 1:18-19

+ 1:6 Чыгыш 19:6, I Петердән хат 2:9, Ачылыш 5:10, Ачылыш 20:6, I Петердән хат 4:11, Яһүдәдән хат 1:24-25, Ачылыш 5:13

* 1:7 Карагыз: «Даниил», 7:13.

* 1:7 Карагыз: «Зәкәрия», 12:10.

+ 1:7 Даниил 7:13, Зәкәрия 12:10

* 1:8 Альфа һәм Омега – грек әлифбасының беренче һәм соңгы хәрефләре. Бу сүзләр Аллаһы – һәммә нәрсәнең башы һәм ахыры дигәнгә ишарә итә. (Карагыз: 21:6 һәм 22:13.)

+ 1:9 Марк 10:39

* 1:10 Раббының көне – атнаның беренче көне, ягъни якшәмбе турында сүз бара дип аңларга мөмкин.

+ 1:10 Яхәзкыл 1:3, Ачылыш 4:2

+ 1:12 Чыгыш 25:1, Чыгыш 25:37, Зәкәрия 4:2

* 1:13 Карагыз: «Даниил», 7:13.

+ 1:13 Даниил 7:13, Даниил 10:5-6, Ачылыш 15:6

+ 1:14 Даниил 7:9, Ачылыш 2:18, Ачылыш 19:12

+ 1:15 Яхәзкыл 1:7, Даниил 10:6, Яхәзкыл 1:24, Яхәзкыл 43:2

* 1:16 Карагыз: «Ишагыйя», 49:2.

+ 1:16 Ишагыйя 49:2, Гыйбриләргә хат 4:12, Ачылыш 19:15, Даниил 8:17, Даниил 10:9, Маттай 17:2

* 1:17 Карагыз: «Ишагыйя», 44:6.

+ 1:17 Маттай 28:4, Ишагыйя 41:4, Ишагыйя 44:6, Ишагыйя 48:12, Ачылыш 2:8, Ачылыш 22:13

+ 1:18 Римлыларга хат 6:9, Римлыларга хат 14:9, Ачылыш 9:1, Ачылыш 20:1

+ 2:1 Ачылыш 1:13, Ачылыш 1:16

+ 2:2 II Көринтлеләргә хат 11:13, I Яхъядан хат 4:1

+ 2:4 Иремия 2:2

+ 2:7 Маттай 11:15, Марк 4:9, Лүк 8:8, Ачылыш 3:6, Ачылыш 3:13, Ачылыш 3:22, Ачылыш 13:9, Ачылыш 3:5, Ачылыш 21:7, Лүк 23:43, II Көринтлеләргә хат 12:4, Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Яхәзкыл 28:13, Ачылыш 22:2

+ 2:8 Ачылыш 1:17-18

+ 2:9 Ягъкубтан хат 2:5, II Көринтлеләргә хат 8:9, Ачылыш 3:9

+ 2:10 Ачылыш 12:11, Ягъкубтан хат 1:12, Ачылыш 3:11

+ 2:11 Ачылыш 2:7, Ачылыш 20:6, Ачылыш 21:8

+ 2:12 Ачылыш 1:16

* 2:14 Карагыз: «Саннар», 31:16.

+ 2:14 Саннар 22:5, Саннар 25:1-2, Саннар 31:16, II Петердән хат 2:15, Рәсүлләр 15:29, I Көринтлеләргә хат 8:10, I Көринтлеләргә хат 10:19

+ 2:15 Ачылыш 2:6

+ 2:16 Ишагыйя 11:4, II Тессалуникәлеләргә хат 2:8

* 2:17 Манна – Аллаһы борынгы Исраил халкын Мисыр коллыгыннан чыгаргач, чүлдә туйдыру өчен күктән җибәргән ризык.

+ 2:17 Ачылыш 2:7, Чыгыш 16:31, Яхъя 6:48-50, Ишагыйя 62:2, Ишагыйя 65:15, Ачылыш 3:12, Ачылыш 19:12

+ 2:18 Ачылыш 1:14-15

+ 2:20 III Патшалар 16:31, III Патшалар 21:25, Ачылыш 2:14

+ 2:21 II Петердән хат 3:9, II Петердән хат 3:15

+ 2:23 I Патшалар 16:7, Иремия 11:20, Иремия 20:12, Маттай 16:27

+ 2:25 Ачылыш 3:11

* 2:26-28 …алар белән… хакимлек итәчәк… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: «аларны көтәчәк», ягъни «аларга көтүче булачак». Шулай ук 12:5, 19:15 тә.

* 2:26-28 Карагыз: «Зәбур», 2:9.

+ 2:26 Зәбур 2:9, Ачылыш 12:5, Ачылыш 19:15, Саннар 24:17, Ачылыш 22:16

+ 2:29 Ачылыш 2:7

+ 3:1 Ачылыш 1:4-5, Ачылыш 1:16, Римлыларга хат 1:15, Эфеслеләргә хат 2:1, Эфеслеләргә хат 2:5, Көлессәйлеләргә хат 2:13, I Тимутәйгә хат 5:6

+ 3:3 Маттай 24:43-44, II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Ачылыш 16:15

+ 3:4 Яһүдәдән хат 1:23, Ачылыш 6:11, Ачылыш 7:9, Маттай 10:11, Маттай 22:8, Рәсүлләр 13:46

+ 3:5 Ачылыш 2:7, Ачылыш 21:7, Чыгыш 32:32, Зәбур 55:9, Зәбур 68:29, Малахи 3:16, Лүк 10:19, Маттай 10:32

+ 3:6 Ачылыш 2:7

* 3:7 Давыт ачкычы – Мәсихкә вәгъдә ителгән хакимлек символы.

+ 3:7 Ишагыйя 22:22, Әюб 12:14

+ 3:9 Ачылыш 2:9

+ 3:10 II Петердән хат 2:9, I Көринтлеләргә хат 10:13

* 3:11 Таҗыңны – ягъни «Аллаһы бирәчәк әҗереңне».

+ 3:11 Ачылыш 22:7, Ачылыш 22:12, Ачылыш 22:20, Ачылыш 2:25

+ 3:12 Ачылыш 2:7, III Патшалар 7:21, Зәбур 22:6, Яхәзкыл 48:35, Ишагыйя 62:2, Ачылыш 2:17

+ 3:13 Ачылыш 2:7

+ 3:14 Гыйбрәтле сүзләр 8:22, Көлессәйлеләргә хат 1:15, Көлессәйлеләргә хат 1:18, I Көринтлеләргә хат 14:16, II Көринтлеләргә хат 1:20

+ 3:17 Һошея 12:8, Зәкәрия 11:5, I Көринтлеләргә хат 4:8, Яхъя 9:39-41

+ 3:18 Ачылыш 16:15

+ 3:19 Гыйбрәтле сүзләр 3:12, Гыйбриләргә хат 12:5-6

+ 3:20 Лүк 12:36, Яхъя 14:23

+ 3:21 Яхъя 16:33, Зәбур 109:1, Марк 16:19, Маттай 19:28, Лүк 22:30

+ 3:22 Ачылыш 2:7

+ 4:1 Ачылыш 1:10

+ 4:2 Яхәзкыл 1:3, Ачылыш 1:10, III Патшалар 22:19, Ишагыйя 6:1, Даниил 7:9

* 4:3 Карагыз: «Яхәзкыл», 1:26-28.

+ 4:3 Яхәзкыл 1:28

+ 4:4 Ачылыш 3:4

+ 4:5 Ачылыш 8:5, Ачылыш 11:19, Ачылыш 16:18, Ачылыш 1:4-5, Зәкәрия 4:2

+ 4:6 Яхәзкыл 1:22, Ачылыш 15:2, Яхәзкыл 1:5, Яхәзкыл 1:18, Яхәзкыл 10:12

+ 4:7 Яхәзкыл 1:10

* 4:8 Карагыз: «Ишагыйя», 6:2-3.

+ 4:8 Ишагыйя 6:2, Яхәзкыл 1:11, Ишагыйя 6:3

+ 4:11 Ачылыш 5:12, Зәбур 32:9-11

+ 5:1 Яхәзкыл 2:9-10, Ишагыйя 8:16, Ишагыйя 29:11, Даниил 12:4, Ачылыш 10:4, Ачылыш 22:10

* 5:5 Карагыз: «Яратылыш», 49:9-10.

* 5:5 Карагыз: «Ишагыйя», 11:1.

+ 5:5 Ишагыйя 11:10, Ачылыш 22:16, Яратылыш 49:9

+ 5:6 Ишагыйя 53:7, Яхъя 1:29, Яхъя 1:36, I Петердән хат 1:19, Рәсүлләр 8:32-33, Зәкәрия 3:9, Зәкәрия 4:10, Ачылыш 1:4-5

+ 5:8 Зәбур 140:2, Ачылыш 8:3-4

+ 5:9 Зәбур 32:3, Ачылыш 14:3, Ачылыш 7:9, Ачылыш 11:9, Ачылыш 14:6, Ачылыш 14:3-4

* 5:10 Карагыз: «Чыгыш», 19:6.

+ 5:10 Чыгыш 19:6, I Петердән хат 2:9, Ачылыш 1:6

+ 5:11 Даниил 7:10, Лүк 2:13

+ 5:12 Ачылыш 4:11

+ 5:13 Зәбур 144:16, Зәбур 150:6, I Петердән хат 4:11, Яһүдәдән хат 1:24-25, Ачылыш 1:6, Ачылыш 7:12

+ 5:14 Ачылыш 4:10

+ 6:1 Ачылыш 5:1, Ачылыш 4:7, Ачылыш 14:2, Ачылыш 19:6

+ 6:2 Зәкәрия 1:8-10, Зәкәрия 6:1-4

+ 6:4 Зәкәрия 1:8, Зәкәрия 6:2, Марк 13:8

* 6:6 Бу пәйгамбәрлек буенча бер көнлек хезмәт хакы (грекча «динар») бер савыт (грекча «хойникс») бодайга яки өч савыт арпага гына җитә. Бер хойникс – 600 гр.

+ 6:6 Ачылыш 7:3

+ 6:8 Левиләр 26:22, Канун 32:24, Яхәзкыл 5:17, Яхәзкыл 14:21

+ 6:9 Ачылыш 20:4

+ 6:10 Канун 32:43, Зәбур 78:10, Зәбур 93:3, Зәбур 118:84, Лүк 18:7, II Тессалуникәлеләргә хат 1:6, Ачылыш 19:2

+ 6:11 Ачылыш 3:4

+ 6:12 Марк 13:8, Ачылыш 11:13, Ишагыйя 50:3, Йоил 2:30

+ 6:13 Ишагыйя 34:4

* 6:13-14 Карагыз: «Ишагыйя», 34:4.

+ 6:14 Ачылыш 16:20

+ 6:15 Ишагыйя 2:10, Ишагыйя 2:19

+ 6:16 Һошея 10:8, Лүк 23:30

+ 6:17 Зәбур 75:8, Иремия 30:7, Йоил 2:11, Малахи 3:2

+ 7:1 Иремия 49:36, Даниил 7:2

* 7:3 Карагыз: «Яхәзкыл», 9:4, 6.

+ 7:3 Яхәзкыл 9:4, Ачылыш 14:1, Ачылыш 22:4

+ 7:9 Ачылыш 3:4

+ 7:10 Ачылыш 12:10, Ачылыш 19:1

+ 7:11 Ачылыш 4:6

+ 7:12 Ачылыш 5:13-14

* 7:14 Карагыз: «Даниил», 12:1.

+ 7:14 Маттай 24:21, Зәкәрия 3:4, Гыйбриләргә хат 9:14, Ачылыш 19:8, Ачылыш 22:14

+ 7:16 Зәбур 120:6, Ишагыйя 49:10

* 7:16-17 Карагыз: «Зәбур», 22:1-3; «Ишагыйя», 49:10.

+ 7:17 II Патшалар 5:2, Зәбур 22:1, Яхъя 10:11, Ишагыйя 25:8, Ачылыш 21:4

+ 8:1 Ачылыш 5:1

+ 8:2 Маттай 18:10-11

+ 8:3 Амос 9:1, Чыгыш 30:7, Саннар 16:46, Зәбур 140:2, Ачылыш 5:8

+ 8:4 Рәсүлләр 10:4

+ 8:5 Левиләр 16:12, Яхәзкыл 10:2, Ачылыш 4:5

+ 8:7 Чыгыш 9:23-24, Яхәзкыл 38:22, Йоил 2:30, Амос 7:4

+ 8:8 Иремия 51:25, Чыгыш 7:17, Чыгыш 7:19, Ачылыш 11:6

+ 8:9 Ишагыйя 2:16

+ 8:10 Ишагыйя 14:12, Ачылыш 9:1

+ 8:11 Иремия 9:15, Иремия 23:15

+ 8:12 Чыгыш 10:21-23, Ишагыйя 13:10, Йоил 2:10, Йоил 3:15

* 9:1 Упкын – шул чорда яшәүчеләр аңлавынча, явыз рухларны хөкем көненә кадәр ябып тоту урыны.

+ 9:1 Ишагыйя 14:12, Лүк 10:18, Ачылыш 8:10, Ачылыш 12:8-9, Ачылыш 1:18

+ 9:3 Чыгыш 10:4

+ 9:4 Ачылыш 7:2-4

+ 9:6 Әюб 3:21, Иремия 8:3

+ 9:7 Йоил 2:4, Даниил 7:8

+ 9:8 Йоил 1:6

+ 9:9 Йоил 2:5

* 9:11 Абаддун, Аполлуон – «һәлак итүче» мәгънәсендә.

+ 9:12 Ачылыш 11:14

+ 9:13 Чыгыш 27:2, Чыгыш 30:2

+ 9:14 Ачылыш 16:12

+ 9:15 Зәкәрия 13:8

+ 9:20 I Көринтлеләргә хат 10:20, Зәбур 134:15-18, Даниил 5:23

+ 9:21 Ачылыш 21:8, Ачылыш 22:15

+ 10:1 Яхәзкыл 1:28, Ачылыш 4:3, Ачылыш 1:15-16

+ 10:2 Яхәзкыл 2:9

+ 10:3 Йоил 3:16, Амос 1:2

+ 10:4 Ишагыйя 8:16, Ишагыйя 29:11, Даниил 8:26, Даниил 12:4, Ачылыш 5:1, Ачылыш 22:10

+ 10:7 Ачылыш 11:15

+ 10:9 Зәбур 118:103, Иремия 15:16, Яхәзкыл 3:1-3

+ 11:1 Яхәзкыл 40:3, Ачылыш 21:15

+ 11:2 Яхәзкыл 40:17, Лүк 21:24, Ачылыш 12:6, Ачылыш 13:5

+ 11:4 Зәкәрия 4:2-3, Зәкәрия 4:11, Зәкәрия 4:14

+ 11:5 IV Патшалар 1:10, Иремия 5:14

+ 11:6 III Патшалар 17:1, Чыгыш 7:17, Чыгыш 7:19, Ачылыш 8:8

+ 11:7 Ачылыш 9:1, Даниил 7:21, Даниил 8:24

+ 11:8 Ишагыйя 1:10, Ишагыйя 3:9

+ 11:9 Зәбур 78:2-3

+ 11:11 Яратылыш 2:7, Яхәзкыл 37:10

+ 11:12 Ачылыш 4:1, I Тессалуникәлеләргә хат 4:17

+ 11:13 Ачылыш 6:12

+ 11:14 Ачылыш 8:13, Ачылыш 9:12

+ 11:15 Ишагыйя 27:12, Маттай 24:31, Ачылыш 10:7, Чыгыш 15:18, Даниил 7:14, Даниил 7:27, Убадия 1:21, Зәкәрия 14:9, Лүк 1:33, I Көринтлеләргә хат 15:24

+ 11:16 Ачылыш 4:4

+ 11:17 Ачылыш 1:4, Ачылыш 16:5

+ 11:18 Зәбур 2:1, Ачылыш 20:12

+ 11:19 Ачылыш 15:5, Чыгыш 9:23, Ешуа 10:11, Ачылыш 16:21

+ 12:1 Яратылыш 37:9

+ 12:3 Даниил 7:7, Ачылыш 12:18-Ачылыш 13:1, Ачылыш 17:3, Ачылыш 17:12

+ 12:4 Даниил 8:10

+ 12:5 Зәбур 2:9, Ачылыш 2:27, Ачылыш 19:15

+ 12:6 Ачылыш 11:3, Ачылыш 13:5

+ 12:7 Даниил 10:13, Даниил 12:1, Яһүдәдән хат 1:9

+ 12:9 I Елъязма 21:1, Әюб 1:6, Зәкәрия 3:1, Яратылыш 3:1, Ачылыш 20:2, Лүк 10:18, Яхъя 12:31

+ 12:10 Әюб 1:9-11, Әюб 2:4-5, Зәкәрия 3:1

+ 12:11 Ачылыш 15:2, Лүк 14:26, Яхъя 12:25, Ачылыш 2:10

+ 12:12 Зәбур 95:11, Ишагыйя 44:23, Ишагыйя 49:13

+ 12:14 Чыгыш 19:4, Канун 32:11, Даниил 7:25, Ачылыш 13:5

+ 12:17 Яратылыш 3:15

+ 13:1 Даниил 7:3, Ачылыш 12:3

+ 13:2 Даниил 7:4-6, Лүк 4:6

+ 13:5 Даниил 7:8, Даниил 11:36, Даниил 7:25, Ачылыш 11:2, Ачылыш 12:6

* 13:7 Карагыз: «Даниил», 7:21.

+ 13:7 Даниил 7:21, Даниил 8:24, Ачылыш 11:7, Ачылыш 12:17

+ 13:8 Ачылыш 3:5

+ 13:9 Ачылыш 2:7

* 13:10 Карагыз: «Иремия», 15:2; 43:11.

+ 13:10 Иремия 15:2, Иремия 43:11, Ачылыш 14:12

+ 13:13 Канун 13:1-3, Марк 13:22, Ачылыш 16:13, Ачылыш 19:20, IV Патшалар 1:10, Лүк 9:54

+ 13:14 Маттай 24:24, Марк 13:22, II Тессалуникәлеләргә хат 2:9

+ 13:15 Даниил 3:6

+ 14:1 Зәбур 2:6, Зәбур 9:12, Гыйбриләргә хат 12:22, Ачылыш 3:12, Ачылыш 7:3-4

+ 14:2 Яхәзкыл 1:24, Яхәзкыл 43:2, Ачылыш 1:15, Ачылыш 6:1

+ 14:3 Зәбур 32:3, Ачылыш 5:9

+ 14:4 II Көринтлеләргә хат 11:2, Иремия 2:3, Ягъкубтан хат 1:18, II Тессалуникәлеләргә хат 2:13

+ 14:5 Сефания 3:13

* 14:8 Карагыз: «Ишагыйя», 21:9.

+ 14:8 Ишагыйя 21:9, Иремия 51:8, Ачылыш 18:2

+ 14:9 Ачылыш 13:15

+ 14:10 Зәбур 74:8, Ишагыйя 51:17, Иремия 25:15, Убадия 1:16, Зәкәрия 12:2, Ачылыш 14:10, Ачылыш 20:10

+ 14:11 Ишагыйя 34:10

+ 14:12 Ачылыш 13:10

+ 14:13 Ачылыш 20:6

+ 14:14 Даниил 7:13, Даниил 10:5-6, Ачылыш 1:13

+ 14:15 Йоил 3:13, Марк 4:29

+ 14:16 Иремия 51:33

+ 14:19 Ишагыйя 63:3, Йоил 3:13, Ачылыш 19:15

* 14:20 Бер мең алты йөз стадия – өч йөз чакрым чамасы. Бер стадия – 192 м.

+ 15:1 Ачылыш 16:1, Ачылыш 17:1, Ачылыш 21:9

+ 15:2 Ачылыш 4:6, Ачылыш 12:11, Ачылыш 13:17

+ 15:3 Чыгыш 15:1, Канун 31:30, Зәбур 91:6

* 15:4 Карагыз: «Зәбур», 85:9-10.

+ 15:4 Иремия 10:7, Зәбур 85:9

+ 15:5 Чыгыш 38:21, Ачылыш 11:19

+ 15:6 Ачылыш 1:13

+ 15:7 Ачылыш 4:6

+ 15:8 Чыгыш 40:34-35, III Патшалар 8:10-11, Ишагыйя 6:4

+ 16:1 Ачылыш 15:1, Зәбур 78:6, Иремия 10:25

+ 16:2 Ачылыш 13:16, Чыгыш 9:9-11

+ 16:3 Ачылыш 8:8-9

+ 16:4 Чыгыш 7:17-20

+ 16:5 Ачылыш 1:4, Ачылыш 11:17, Иремия 12:1

+ 16:6 Маттай 23:35, Ачылыш 18:24, Ишагыйя 49:26

+ 16:7 Ачылыш 6:9

+ 16:9 Даниил 5:23, Рәсүлләр 12:23

+ 16:10 Ачылыш 13:2, Чыгыш 10:21-22

+ 16:12 Ачылыш 9:14, Ишагыйя 11:15, Ишагыйя 44:27

+ 16:13 Ачылыш 12:3, Ачылыш 13:11

+ 16:14 Марк 13:22, Ачылыш 13:13

+ 16:15 Маттай 24:43-44, II Петердән хат 3:10, I Тессалуникәлеләргә хат 5:2, Ачылыш 3:3, Ачылыш 3:18

* 16:16 Һармагедун – Мегиддо тавын белдерә (карагыз: «IV Патшалар», 23:29; «Зәкәрия» 12:11).

+ 16:18 Яхәзкыл 38:19, Амос 1:1, Хәггәй 2:6, Даниил 12:1, Марк 13:19

+ 16:19 Ачылыш 14:10

+ 16:20 Ачылыш 6:14

* 16:21 …зур-зур боз кантарлары… – Грек телендәге төп нөсхәдә сүзгә-сүз: талант авырлыгындагы бозлар; бер талант – 40 кг чамасы.

+ 16:21 Чыгыш 9:23-25, Ешуа 10:11, Ишагыйя 30:30, Ачылыш 11:19

* 17:1 Карагыз: «Иремия», 51:13.

+ 17:1 Ачылыш 15:1, Ачылыш 21:9, Иремия 51:13, Нахум 3:4

+ 17:2 Ишагыйя 23:17, Нахум 3:4, Иремия 51:7, Ачылыш 14:8

+ 17:3 Яхәзкыл 37:1, Ачылыш 12:3

+ 17:6 Ачылыш 16:6

+ 17:8 Ачылыш 9:1, Ачылыш 11:7

* 17:12 Карагыз: «Даниил», 7:23-24.

+ 17:12 Даниил 7:7, Даниил 7:24, Ачылыш 12:3

* 17:14 Карагыз: «Канун», 10:17; «Даниил», 2:47.

+ 17:14 Канун 10:17, I Тимутәйгә хат 6:15, Ачылыш 19:16, Эзра 7:12, Яхәзкыл 26:7, Даниил 2:37

+ 17:16 Яхәзкыл 28:18, Ачылыш 18:8

+ 18:1 Яхәзкыл 43:2

+ 18:2 Ишагыйя 21:9, Ачылыш 14:8, Ишагыйя 13:21, Ишагыйя 34:11, Ишагыйя 34:14

+ 18:3 Нахум 3:4, Ачылыш 17:2, Яхәзкыл 27:33

+ 18:4 Ишагыйя 48:20, Иремия 50:8, Иремия 51:45

* 18:5 Карагыз: «Иремия», 51:9.

+ 18:5 II Елъязма 28:9, Эзра 9:6, Иремия 51:9, Юныс 1:2

+ 18:6 Зәбур 136:8, Иремия 50:15, Иремия 16:18

+ 18:7 Ишагыйя 47:7

* 18:8 Карагыз: «Ишагыйя», 47:7-9.

+ 18:8 Яхәзкыл 28:18, Ачылыш 17:16

+ 18:9 Иремия 51:8

+ 18:17 Яхәзкыл 27:28-29

+ 18:18 Яхәзкыл 27:32

* 18:11-19 Карагыз: «Яхәзкыл», 27:28-36.

+ 18:19 Яхәзкыл 27:30

+ 18:20 Иремия 51:48

* 18:21 Карагыз: «Иремия», 51:63-64.

+ 18:21 Иремия 51:63-64

+ 18:22 Ишагыйя 14:11, Ишагыйя 24:8, Яхәзкыл 26:13

+ 18:23 Иремия 7:34, Иремия 16:9, Нахум 3:4

+ 18:24 Маттай 23:35, Ачылыш 16:6, Ачылыш 17:6

* 19:1 Раббыны мактагыз – яһүд телендә «Һалелуя».

+ 19:1 Зәбур 61:12, Ачылыш 7:10

+ 19:2 Канун 32:43, IV Патшалар 9:7, Ачылыш 6:10

+ 19:3 Ишагыйя 34:10, Ачылыш 14:11, Ачылыш 18:9

+ 19:4 Ачылыш 4:4

+ 19:5 Зәбур 133:1, Зәбур 134:1

+ 19:6 Яхәзкыл 1:24, Ачылыш 1:15, Ачылыш 6:1, Зәбур 92:1

+ 19:7 Маттай 22:2, Маттай 25:10, Ачылыш 21:2

* 19:8 Карагыз: «Ишагыйя», 61:10.

+ 19:8 Ишагыйя 61:10, Зәкәрия 3:4, Ачылыш 7:14

* 19:10 …Гайсәнең шаһитлыгына тугры… – Бу сүзләрне «Гайсә турында шаһитлык итүче» дип тә аңларга мөмкин.

* 19:10 …Гайсәнең шаһитлыгы… – Бу сүзләрне «Гайсә турындагы шаһитлык» дип тә аңларга мөмкин.

+ 19:10 Рәсүлләр 10:25-26, Ачылыш 22:8-9

* 19:11 Карагыз: «Ишагыйя», 11:4-5.

+ 19:11 Яхәзкыл 1:1

+ 19:12 Ачылыш 1:14, Ачылыш 2:17

* 19:13 Карагыз: «Ишагыйя», 63:2-3.

* 19:13 Карагыз: «Яхъя», 1:1.

+ 19:13 Яхъя 1:1

* 19:15 Карагыз: «Ишагыйя», 49:2.

+ 19:15 Ишагыйя 49:2, Ачылыш 1:16, Зәбур 2:9, Ачылыш 2:27, Ачылыш 12:5, Ишагыйя 63:3, Йоил 3:13, Ачылыш 14:19-20

+ 19:16 Канун 10:17

+ 19:17 Иремия 12:9, Яхәзкыл 39:17-20

+ 19:18 Яхәзкыл 39:18-20

+ 19:19 Ачылыш 16:16

+ 19:20 Ачылыш 13:11-15, Ачылыш 16:13, Даниил 7:11-12

+ 19:21 Ишагыйя 49:2, Ачылыш 1:16

+ 20:1 Ачылыш 9:1

* 20:2 Карагыз: «Яратылыш», 3:1.

+ 20:2 Яратылыш 3:1, Ачылыш 12:9

+ 20:3 Зәбур 54:24, Даниил 6:17

+ 20:4 Даниил 7:9, Маттай 19:28, Ачылыш 6:9, Ачылыш 13:12-16, Даниил 7:18

+ 20:6 Ачылыш 2:11, Ачылыш 14:13, Ачылыш 21:8, Чыгыш 19:6, Ачылыш 1:6

* 20:8 Карагыз: «Яхәзкыл», 38:2.

+ 20:8 Яхәзкыл 38:2, Яхәзкыл 39:1, Ачылыш 16:14

+ 20:9 IV Патшалар 1:10, Яхәзкыл 38:22, Яхәзкыл 39:6, Ачылыш 11:5

+ 20:10 Ачылыш 19:20

+ 20:11 Зәбур 101:27

+ 20:12 Чыгыш 32:32, Чыгыш 32:33, Даниил 7:10, Даниил 12:1, Маттай 16:27

+ 20:13 Рәсүлләр 24:15

+ 20:15 Маттай 13:42, Маттай 13:50

* 21:1 Карагыз: «Ишагыйя», 65:17; 66:22.

+ 21:1 Ишагыйя 65:17, Ишагыйя 66:22, II Петердән хат 3:13, Ачылыш 20:11

+ 21:2 Гәләтиялеләргә хат 4:26, Гыйбриләргә хат 12:22, Ишагыйя 61:10, Ачылыш 19:7

+ 21:3 Левиләр 26:11-12, Яхәзкыл 37:27

* 21:4 Карагыз: «Ишагыйя», 25:8; 35:10; 65:19.

+ 21:4 Ишагыйя 25:8, Ишагыйя 65:19, Ачылыш 7:17, Ишагыйя 35:10, Ишагыйя 43:18, Ишагыйя 51:11

+ 21:5 Ишагыйя 43:19, II Көринтлеләргә хат 5:17

* 21:6 Карагыз: «Ишагыйя», 55:1.

+ 21:6 Ишагыйя 44:6, Ишагыйя 48:12, Ачылыш 1:6, Ачылыш 22:13, Ишагыйя 55:1, Яхъя 4:10, Яхъя 7:37

+ 21:7 Ачылыш 2:7, Ачылыш 3:5, Маттай 25:34, II Патшалар 7:14, II Көринтлеләргә хат 6:18

+ 21:8 I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, Ачылыш 22:15, Ишагыйя 66:24, Ачылыш 2:11, Ачылыш 20:6

+ 21:9 Ачылыш 15:1, Ачылыш 17:1

+ 21:10 Яхәзкыл 40:2, Ачылыш 17:3

+ 21:11 Чыгыш 40:34

+ 21:13 Яхәзкыл 48:30-34

+ 21:14 Эфеслеләргә хат 2:20

+ 21:15 Яхәзкыл 40:3, Ачылыш 11:1

* 21:16 Унике мең стадия – ике мең өч йөз чакрым чамасы.

+ 21:16 Яхәзкыл 48:16

* 21:17 Аршын – монда якынча 0,5 метр.

+ 21:19 Чыгыш 28:17-20, Ишагыйя 54:11-12, Яхәзкыл 28:13

+ 21:22 Ишагыйя 8:14, Яхәзкыл 11:16

* 21:23 Карагыз: «Ишагыйя», 60:19-20.

+ 21:23 Ишагыйя 60:19-20, Ачылыш 22:5

* 21:24 Карагыз: «Ишагыйя», 60:3.

+ 21:24 Ишагыйя 60:3

+ 21:25 Ишагыйя 60:11, Зәкәрия 14:7

* 21:25-26 Карагыз: «Ишагыйя», 60:11.

+ 21:27 Ишагыйя 35:8, Ишагыйя 52:1, Йоил 3:17, Нахум 1:15, Зәбур 117:20

* 22:1 Карагыз: «Яхәзкыл», 47:1; «Зәкәрия», 14:8.

+ 22:1 Яхәзкыл 47:1, Зәкәрия 14:8

* 22:2 Карагыз: «Яхәзкыл», 47:12.

+ 22:2 Яратылыш 2:9, Яратылыш 3:22, Яхәзкыл 47:7, Яхәзкыл 47:12, Ачылыш 2:7

+ 22:4 Әюб 19:26, Зәбур 16:15, Маттай 5:8, I Яхъядан хат 3:2, Гыйбриләргә хат 12:14, Ачылыш 7:3-4

* 22:5 Карагыз: «Даниил», 7:18, 27.

+ 22:5 Зәбур 35:10, Ишагыйя 60:19-20, Ачылыш 21:23

+ 22:6 Ачылыш 1:1

+ 22:7 Ачылыш 3:11, Ачылыш 1:3

+ 22:8 Ачылыш 19:10

* 22:10 Карагыз: «Даниил», 12:4, 9.

+ 22:10 Даниил 12:4, Ачылыш 10:4, Ачылыш 1:3

* 22:11 Карагыз: «Даниил», 12:10.

+ 22:11 Даниил 12:10, II Тимутәйгә хат 3:13

+ 22:12 Ишагыйя 40:10, Ишагыйя 62:11, Маттай 16:27

* 22:13 Карагыз: «Ачылыш», 1:8, 17; 21:6.

+ 22:13 Ишагыйя 44:6, Ишагыйя 48:12, Ачылыш 1:8, Ачылыш 21:6

+ 22:14 Ачылыш 7:14

+ 22:15 Гыйбрәтле сүзләр 12:22, I Көринтлеләргә хат 6:9-10, Гәләтиялеләргә хат 5:19-21, Ачылыш 21:8

* 22:16 Карагыз: «Саннар», 24:17; «Даниил», 11:1, 10.

+ 22:16 Ишагыйя 11:10, Ачылыш 5:5, Саннар 24:17, Ачылыш 2:26

* 22:17 Карагыз: «Ишагыйя», 55:1.

+ 22:17 Ачылыш 21:2, Ачылыш 21:9, Ишагыйя 55:1, Яхъя 7:37, Ачылыш 21:6

+ 22:18 Канун 4:2, Канун 12:32, Гыйбрәтле сүзләр 30:6

+ 22:20 I Көринтлеләргә хат 16:22